Gözlerini asla açmayı denemeden onları kapalı tutmak,
diyordu Descartes,
tam anlamıyla felsefesiz yaşamaktır.
FELSEFE ÖĞRETİMİ
Çeviren: Murat Erşen
FELSEFE VE HAKİKAT
Sınıfların dışında felsefenin bir yaşamı var
felsefeyi kucaklayan ve besleyen bir filozoflar sitesi.
FELSEFE VE HAKİKAT hakkında konuşuyorlar
J. Hyppolite : Hayır, ben “hata” kelimesini kullanmazdım.
Bir felsefi sistem içinde hatadan bahsetmek bana çok genel, bayağı geliyor.
Deyim yerindeyse,
bir grup filozofu alıp, sonra örneğin
sözgelimi “Descartes şüphe konusunda yanılıyor”, “Descartes şu konuda, bu konuda yanılıyor” falan demek zor.
Sanmıyorum ki
bir filozof başka bir filozofu çürütsün
her ne kadar onlar birbirlerini çürüttüklerini iddia etseler de.
Bir filozofun başka bir filozof tarafından çürütülmesinin çok bir anlamı olduğunu sanmıyorum.
A. Badiou: Felsefi hakikat olmadığını mı düşünüyorsunuz?
Bizi utandıracak mısınız burada?
G. Canguilhem: Sizi kişisel olarak utandıracağımı sanmıyorum.
Ama
felsefi hakikat olmadığını söylüyorum.
Felsefe, değeri doğru ya da yanlışla ölçülebilen bir spekülasyon türü değildir.
(Badiou sigarasından bir fırt alır)
Öyleyse felsefe nedir?
G. Canguilhem: Felsefe.. Çünkü felsefe doğrudur diyemeyiz.
Bu, onun salt bir dil oyunu olduğu ya da tamamen keyfi, sebepsiz olduğu anlamına gelmez.
Felsefenin değeri, anlamı, hakikatin, doğruluğun değerinden farklı bir şeydir.
Doğruluğun değeri açıkça sadece bilimsel bilgiye uygun düşer
J. Hyypolite: Hakikat/Doğruluk konusunda söylediğine tamamen katılıyorum…
Çünkü
belki vakti zamanında
felsefede hakikatten, doğruluktan ve bilimler var olduğu ölçüde, bilimde doğruluktan bahsedilebiliyordu.
Ama bugün böyle bir şey söz konusu değil, bu artık geride kaldı.
Artık çoğul olarak hakikatler, doğrular var,
çünkü artık yerleşmiş bilimler var.
Senin söylediğin
“Sadece bilimsel hakikat/doğruluk vardır” önermesi ile
benim söylediğim “felsefede, belki ne yazık ki, hata yoktur” önermesi arasında çelişki yok.
G. Canguilhem: Evet, çelişki yok.
Ama bununla birlikte,
“felsefede hata yoktur” demekle, “felsefi hakikat yoktur” demek tam olarak aynı şey değil.
Öncelikle,
“felsefede hata yoktur” bütün filozofları pophohlar!
Ama şu kesin ki
hatanın olmadığı yerde, doğrusunu söylemek gerekirse, hakikat, doğruluk da yoktur.
J. Hyppolite:  Bir eros (sevgi) var, ama…
G. Canguilhem: Kesinlikle hemfikirim.
Öyle ki bir [aramızda] çelişki olmadığına da  tamamen kaniyim.
Hem zaten bana öyle geliyor ki,
felsefi hakikat yoktur derken, şu ikisini kastetmedim
-ilk olarak,
bir filozof hakikati söyleyip söylemediğiyle asla meşgul olmamalıdır
ve ikinci olarak,
felsefe, hakikatin doğasına, anlamına ya da özüne ilişkin bir araştırmaya yabancı kalırdı.
J. Hyppolite: Öyle, galiba, az önce dediğimiz gibi,
hakikat ile bilimsel doğruluk tipinde olmayan,
hakikatin özü problemi arasında bir ayrım yapmak lazım.
J. Canguilhem: Kesinlikle katılıyorum.
J. Hyppolite:Hakikatin özü başka bir düzende, başka bir mahiyete sahip.
Nasıl ki tekniğin özünün teknik olmadığı söyleniyordu,
tam olarak aynı şekilde hakikatin özünün hakikat olmadığını söylemek gerekir.
yanılıyor olabiliriz, ama bu
günümüz bilimlerinin uzmanlaşmış hakikatlerine göre sahici bir problematiktir.
Bilimsel hakikatler bugün esas itibarıyla kültüreldir,
artık kozmolojik değildir.
Einstein belki sonuncuydu, bugün artık bir Newton olamaz.
Artık bir gökyüzü tarihi yazılamaz,
kozmik bir problem, artık mümkün değil, ne de fizik.
Bachelard bunu çok iyi görmüştü, bu tamamen kültürel bir şeydir. Bu yüzden “kozmik” sözcüğünü sadece şiir için kullanıyordu, asla bilim için değil.
G. Canguilhem: Asla akli olana ilişkin değil, imgesel olana ilişkin kullanıyordu.
J. Hyppolite: Öyleyse filozofa, hayatımızdan zinhar atamadığımız bir bütünlük anlamı kalıyor sadece.
G. Canguilhem: Yani, bu felsefenin tanımının ta kendisi.
J. Hyppolite: Kesinlikle.
Bilim ne kadar kültürel olursa, kozmik ve bütünsel olmaktan ne kadar uzaklaşırsa
insanları bir araya toplamak için felsefeye o kadar çok ihtiyaç olacaktır.
Bilim özel bir alanda,
daha doğru, daha kesin, daha teknik oldukça felsefe o denli elzem hale gelecektir.
Felsefenin bu özüne geri dönmeye daha çok ihtiyaç duyulacaktır.
C. Canguilhem: Kesinlikle katılıyorum
P. Ricoeur: Felsefe her zaman açıklık, açıklık kazandırma, tutarlılık için bir mücadele oldu.
Bu bakımdan, o özel ve imtiyazlı bir dilin eseridir;
diğer disiplinler, tüm o gösterge/işaret, anlam problemlerini felsefi tefekkürde, felsefi spekülasyonda düşünür.
Felsefe tarihi, felsefenin hep dilin kusurlarına karşı,
dilin tuzakları tarafından yanlış sorulmuş sorulara karşı bir mücadele olduğunu göstermiştir,
dolayısıyla felsefe kendine has diliyle bir mücadeledir.
M. Foucault: Az önce yaptığınız yayında dediniz ki
felsefenin ereği, önüne koyması gereken amaç, dilin bir nevi aydınlantılması ve bir tutarlılığın tesis edilmesidir.
Ve yayında dilin temel çok anlamlılığından bahsettiniz.
Burada diğer yayında Hyppolite ile Canguilhem arasında fark ettiğimiz karşıtlığı kesen, doğrulayan aşikar bir karşıtlık yok mu?
Zira Hyppolite felsefede hata olmadığını söylerken
Canguilhem sadece bilimsel doğruluk olduğunu,
sadece bilimde doğruluk olduğunu söylüyor.
Öyleyse tutarlılığın bilimin tarafına, çokanlamlılığın ise felsefenin tarafına düştüğü söylenemez mi?
P. Ricoeur : Bence bu karşıtlık bizzat felsefi çalışmanın içine sokulmalı ve orada muhafaza edilmeli.
Zira tutarlılık bir amaç değil, zorunlu bir araçtır,
felsefeye dayatılan ve onu şiirden, edebiyattan bütünüyle ayıran  geçiştir.
Ama bu tutarlılık felsefe için ancak biçimsel bir ideal olabilir,
çünkü felsefenin bu alanında yüzeye çıkan şey, öncelikle, miras alınmış tüm dillerdir
ve bunlar kendilerinin birikmiş anlam(lamalar)ını,
sıradan dili, bilim üzerine, etik üzerine tefekkürden miras kalan problemleri taşırlar.
O yüzden bence felsefe, tutarlılıkla ilgili biçimsel bir görev ile
anlamların çokluğu yoluyla,
felsefede nihayetinde söz konusu olan şeyi -yani “olan”ı söylemeyi-
yeniden bulma çabası arasındaki bir karşılaşma yeri olarak görülmek zorundadır.
M. Foucault: Yani çokanlamcılık ya ontolojinin
ya da tarih tarafından verilen ve aktarılan kültürel içeriklerin tarafında bulunurken,
tutarlılıkta da söylemin bizatihi biçimi tarafına düşecektir.
P. Ricoeur : Evet! az önceki programda iletişimden söz ettim;
kendiyle ve başkasıyla iletişim,
bu söylemin biçimsel düzlemidir.
Ama felsefenin, kendine has biçimselliğiyle tanımlanabileceğini düşünmüyorum.
Bana öyle geliyor ki
felsefe bizi çok daha ilksel soruya,
sonuçta ilk başta gelen soruya,
yani Aristoteles’in sorusuna götürür: “Olan nedir?”
Foucault: ……. Felsefe için mevzu bahis olan varlığın kendisi değil midir?
D. Dreyfus : Sanırım soruyu aranızda zaten konuştunuz.
Bence,
bugün meşgul olduğumuz felsefi problemde
birbiriyle bağlantılı üç soru var:
-ilk soru, ilk husus,
Hyppolite’in önermesi ile Canguilhem’in önermesi arasında bulunan görünüşteki -
evet özellikle görünüşte diyorum- çelişki.
Hypolite, “felsefede hata yoktur” diye öne sürüyor,
Canguilhem ise “Felsefi hakikat/doğruluk yoktur” diyor.
Zaten, Hyppolite’in önermesi  bazı kişiler tarafından yorumlanmıştı:
“Filozof asla yanılmaz”.
Sanırım onun demek istediği tam olarak bu değil.
-ikinci soru öyleyse,
sizin anlayışınızın açıklığa kavuşturulması, Canguilhem.
-Nihayet, üçüncü soru,
ki bana göre tüm diğer soruların altında yatıyor, diğer soruların anlamını veriyor,
felsefi girişimin manası sorusu.
“Felsefe yapmak” ne anlama geliyor?
Bu üç soru birbirine bağlı
ve bunları ayrı ayrı almak mümkün değil,
galiba hepsine birlikte bakmak gerekiyor.
J. Hyppolite: Görünüşteki çelişki konusunda hemfikiriz.
Çünkü Canguilhem’in metnini okuduğumda kesinlikle rahatsızlık duymuyorum.
Canguilhem’in söylediği bence benim söylediğimi tamamlıyor.
Aktüel bilimde sadece çoğul, bilimsel hakikatler var
ve filozofların yanılması mümkün değil
büyük felsefeler vardır
ve de göz önüne alınmayan, hatta var olmayan felsefeler vardır.
G. Canguilhem: Yanlış anlaşıldığıma biraz şaşırdım.
Ben dedim ki: “Felsefi hakikat/ doğruluk yoktur.”
Ama “Bir felsefede doğru- yanlış yoktur” demek istemedim.
Zira bir filozof mantık hatası (paralogisme) yaparsa yanılabilir.
Ben sadece şunu kastettim
bilimlerin “hakikat/doğruluk” ile anladığı şey üzerine felsefi söylemin de doğru olduğunun söylenmesi
mümkün değildir.
Hakikatin hakikati yoktur.
J. Hyppolite: Örneğin Kant için
transandantal analitik bir hakikat tipini temsil ediyorken,
bu bugün bizim için doğru değildir.
Şu anlamda bugün bizim için doğru değildir:
bugün kendi öz hakikatine sahip olan bir transandantal yoktur.
Sanırım Foucault buna katılır.
Biz kendini aşan bir antropoloji içindeyiz,
asla bir transandantal içinde değiliz.
M. Foucault: Evet, antropoloji nihayetinde…
maalesef üzerine sık sık düşündüğümüz antropolojik temeli kuran şey, tam da,
doğal olan düzeyinde doğruluk iddiasında bulunan bir transandantaldir.
J. Hyppolite: Ama doğru olamaz.
M. Foucault: Doğru olamaz
ama insan için, kendinden hareketle kendi kendini anlatabilen
ve aynı zamanda her mümkün bilginin ve bilginin her mümkün sınırının temeli de olan bir öz tanımlamayı denediğimiz andan itibaren,
iki düzeye sahip bir hakikatle karşı karşıya kalırız:
hakikat ve hakikatin hakikati
ve  bir mantık hatasının tam ortasına düşeriz.
Her halükârda böyle bir şey mümkün değildir.
D. Dreyfus: Bir saniye. Bir saniye.
Nihayetinde,
olduğu haliyle felsefi söylemin bir hakikati/doğruluğu olduğunu,
yani doğru ya da yanlış olduğunun söylenebildiğini kabul ediyor musunuz etmiyor musunuz?
Ya da felsefi bir sistemin doğru ya da yanlış olduğu söylenebilir mi?
G. Canguilhem:  Şahsen ben bunu kabul etmiyorum. Hyppolite : Ben de kabul etmiyorum.
M. Foucault: Ben de kabul etmiyorum bunu.  Bir doğruluk/hakikat iradesi, isteği vardır…
D. Dreyfus: Bana dediniz ki, Foucault,
bir hakikat iradesi, bir hakikat hedefi var ama hakikati hedeflesek ve ona ulaşamasak bile,
söz konusu olan hâlâ hakikatin normudur bu durumda.
Fakat mesele şudur: hakikatin/doğruluğun normu felsefeye uyar mı?
Sanırım Canguilhem bunu kabul etmiyor.
G. Canguilhem: Hayır.  D. Dreyfus: Kabul etmiyor.
G. Canguilhem: Doğruluk normunun felsefeye uyduğunu kabul etmiyorum.
Bence ona uyan, eğer “doğruluk”tan daha genel bir terim kullanacak olursak, başka tipte bir “değer”dir.
P. Ricoeur: Evet, ama
bunun sebebi sizin doğruluk problemini norm ve kriter açısından düşünmekle başlamanız değil mi?
Merak ediyorum da, acaba doğruluk sorusu sorulabilecek ilk değil de son soru olmasın.
doğruluk problemini epistemolojik bir modelden hareketle değil de başka bir sorudan hareketle sorabiliriz.
Bence felsefenin temel sorusu, “olan” sorusudur.
Öyleyse eğer ilk soru: Aristoteles’in sorusu olan “Olan” nedir?  sorusu ise,
bilgi teorisi varlık teorisine göre ikincildir ve bizzat bilimin kendisi bilgiye göre ikincildir.
Öyle ki eğer hakikati, söylemin ve olanın olası en bütünsel şekilde örtüşmesi diye tanımlıyorsak,
sizin “değer” diye adlandırdığınız şeyi, “hakikat” diye adlandırmamız gerekmez mi?
Felsefe için bir değer problemi olduğuna katılırsanız,
bilimsel değeri ve diğer değerleri entegre ettiğiniz alan,
tam olarak, benim az önce “hakikat/doğruluk” diye adlandırdığım,
yani varlığın söylemi tarafından kaplanması dediğim şeyin kendini gösterdiği bir alandır.
Öyleyse, elinizde sadece bir biçim var,
gücünü kaybetmiş bir biçim demeyeceğim
zira bu imtiyazlı bir biçim ama bilimsel hakikatten türüyor.
G. Canguilhem: Sorunuza, bir şekilde onu reddederek cevap verebilirim,
yani sizin söylem ile “olan”ın örtüşmesi diye yaptığınız hakikat tanımını reddedebilirim.
Çünkü tam olarak, bilim açısından “olan”, bilimin, mihenktaşı varsayılan bir varlıkla
her ilişkiden bağımsız olarak, zaman içinde doğru diye tanımladığı şeydir.
Bazı felsefelerin, söylem ile Varlığın bu karşılaşmasına dayanarak
hakikate dair realist bir tür tanımı muhafaza etmesi anlamında,
bugün bilimlerde hakikatle anlaşılan şeyden hareketle felsefe için şöyle bir sonuç çıkarılabileceğini kabul edebiliriz.
felsefe, bir yandan kendi temel projesine sadık kalırken,
kendi öz değerini, otantikliğini tanımlayabilir ya da hiç olmadı sezinleyebilir
ama bu esnada kendisi için bu hakikat kavramını talep etmeksizin.
öyle bir kavram ki, felsefenin, bilimsel hakikatin estetik değerler ya da etik değerler gibi
başka değerlerle karşı karşıya geldiği yer olması itibarıyla, felsefe pek tabii, hakikatle ilgilenmek zorundadır.
İşte. Belki çok açık değil ama
bence Badiou ile tartışmamızda başka bir şey söylemedim
J. Hyppolite: Pardon, araya girebilir miyim?
sadece şunu söyleyeceğim:
Canguilhem dedi ki bilim için artık bütünsel nesne yoktur,
ne doğa, ne kozmos, ne de evren,
ve dedin ki "günümüzde bilim değil bilimler vardır",
yani son derece özelleşmiş ve teknik olarak onların hakikatini tesis eden veçheler, sadece bunlar var.
Böyle söyledin değil mi?
G. Canguilhem: Evet, böyle söyledim….
J. Hyppolite: Bu ölçüde biz bu bütünlüğü, içinde bulunduğumuz, yakalandığımız bu bütünlüğü,
doğayı, kozmosu, insanı biz kendimize tahsis ediyoruz. Biz bu bütünlük tarafından ele geçirilmiş durumdayız
G. Canguilhem: Ben de başka bir şey demedim canım. Badiou ile tartışırken bile aynı şeyi söyledim.
P. Ricoeur : Ama bütünlük ile bu ilişki, hakikat sorusudur.
Kastettiğim şu ki, tarihsel olarak, felsefeler bazı bilim biçimleriyle çağdaştır,
dolayısıyla yaşlanma felsefi sözcelere de darbe indirmiştir
çünkü bunlar bilimlerin mevcut durumuyla bağlantılıdır.
Ama sorunun kendisi, yani “olan”ın içinde olmam
ve aynı zamanda hem kendi durumumu deneyimlemem, projelerimin olması
ve durumun projeyle ilişkisinde, bir söylemin mümkün olduğu belli bir ışık yaymam,
işte bu hakikat ağıdır;
çünkü bunu hakikat diye değil de değer diye adlandırırsak,
varoluşumuzda bahsi geçen farklı değerler arasındaki ilişki,
bu bütünlük sorusundan tamamen kopmuş olacaktır.
Başka bir deyişle,  bütünlük fikri,
kendi varlığımın varlıkla bu ilişkisini akli olarak nasıl geri kazandığımı belirtir.
G. Canguilhem : Bana öyle geliyor ki Sevgili Badiou,
bütünlüğün doğa, kozmos ya da onu bulduğumuz dünya tarafında olmadığını,
bunun felsefenin kendine has  meselesi olduğunu
ve değerlerin, ancak farz edilebilen bir bütünlük içinde birbirleriyle karşılaştırılması gerektiğini söylediğimde,
farklı bir şey söylemiş olmadım.
Kesinlikle aynı fikirdeyim.
Ama bütünlük ancak varsayıldığı
ve bence siz ona,
az önce referansta bulunduğunuz Aristotelesçi anlamda Varlık manası veremediğiniz andan itibaren,
bana öyle geliyor ki -haklı olduğumu söylemiyorum, zira o zaman kendi aksiyomumu yalanlamış olurum-
ama bana öyle geliyor ki filozofun kendine özgü görevi spesifik olarak,
doğru ve yanlış değerlerinin kesinlikle ve özellikle uygun geldiği bu yargı tarzına bağlı değildir.
J. Hyppolite: O zaman şunu söylemekte hemfikir miyiz?
Bugün, eski ontolojiye, yani Varlık’a ilişkin bir başlangıç teorisine benzeyen bir felsefi düşüncemiz olması artık mümkün değildir.
G. Canguilhem: Kastettiğim bundan başka bir şey değil
Hyppolite: Öyleyse bu artık teoloji olmadığı anlamına geliyor:
Artık, bilimden önce var olan nesnel kategoriler yoktur.
G. Canguilhem :  [Ontoloji yok, teoloji yok,] bilimden önce var olan nesnel kategori yok…
öyleyse şunu gördüğüme şaşırmam, dinleyiciler arasında….
az önce Sevgili Badiou bana utandıracağımı söylüyordunuz, utandıracağımı hiç sanmıyorum
(Badiou hin hin güler), sizi utandırmayacağım kesindi...
pekala, felsefi hakikat-olmayışına ilişkin formülümden dolayı sürpriz yaşamış olabilecek dinleyicilerim arasında
tam da felsefenin nihayetinde teolojinin bir ikamesi olduğunu düşünenler
ya da bundan böyle ellerinde felsefeyi bilime dönüştürmenin araçları olduğunu düşünenler var.
J. Hyppolite: Etkin devrimci bir düşüncenin yerine ikame edilebilecek kategoriler olarak
P. Ricoeur: Ama sözünü ettiğiniz nesnel kategoriler
zaten kendilerine özgü sorunun değerden düşmüş bir biçimi.
İşte bu soruyu tekrar bulmak gerekiyor.
[Hyppolite: kesinlikle katılıyorum]
Ve eğer bir soru varsa, bizim bu soruyla ilişkimizi,
bir hakikat ilişkisi olarak değil de ne diye adlandırırsınız?
Aksi takdirde değerlerin bir araya toplanmasını ve karşılaşmasını
sadece kültürel bir büyüklüğe dönüştürürsünüz!
Fakat kültürler tam da değerlerin bazı kombinasyonlarını görünür kılarlar
ve değerlerin karşılaştığı tarihsel ortamı teşkil ederler.
Ama söz konusu olan,
Descartes ile -Cogito’nun Descartes’ı- ile birlikte “Düşünüyorum, o halde varım” dediğimizde,
“varım” sorusunda içerimlenen soru bir kültürün tarihine bağlı değildir.
Başka bir boyuta sahiptir.
G. Canguilhem : Belki başka bir boyuta sahip.
ama müsaade ederseniz, diyorsunuz ki:
“neyim” sorusunun Varlık’la ilişkisine hakikat diyemez miyim?
şöyle cevap vereceğim:
bir soruyu hakikat diye adlandıramam.
Olsa olsa bir cevabı “hakikat” diye adlandırabilirim.
[Ricoeur: Evet, hakikat sorusu bu] ….
Ben aksini söylemedim.
Hakikat sorusu belki felsefi bir sorudur.
Ama bir felsefe,
kendisini bu soruya cevap olarak sunduğu ölçüde,
doğru ve yanlış kriterine göre, farklı bir cevap veren bir başka felsefeye göre sınıflandırılamaz.
Başka bir deyişle, şahsen, Kant’ın felsefesinin doğru, Nietzsche’nin felsefesinin yanlış olduğunu söyleyemem.
Gülünç, acayip, dar felsefeler vardır.
Yanlış felsefe bilmiyorum
ve netice itibarıyla doğru felsefe de bilmiyorum.
P. Ricoeur : Ama felsefeyle ilgileniyorsak, bunun sebebi,
her birimizin kendi soruları ve cevapları arasında içsel bir ilişki olmasıdır.
Felsefe kendi hakikatinin sonlu alanını çizerek, bizi ilgilendirir
çünkü şöyle bir inancımız ya da umudumuz vardır:
İnsan zihninin bu sonlu eserleri vasıtasıyla
aynı Varlıkla karşılaşma vuku bulur.
Bu olmadan, şizofrenlere dönüşürüz.
Ama öte yandan aynı şeyin söz konusu olduğunu gösterme imkânımız yoktur.
İşte bu yüzden diyip diyebileceğimiz, hakikat içinde olduğumuzu umut ettiğimiz.
Ama hakikati kültür tarihi tarafından üretilen felsefi bir sistemle özdeşleştiremeyiz.
A. Badiou: Soruyu belki daha basit, yalın ve aynı zamanda daha müspet bir alana taşımak istiyorum.
çağdaş epistemolojinin genel esini ile uyumlu olarak,
Siz bilimin hakikati meydana çıkarmadığını
ya da kendinden önceki bir gerçekliği açığa vurmadığını
ama aynı anda hem hakikat problemini hem de bu problemin
kısmen bir dizi düzenli cevap almasını sağlayan etkin prosedürleri,  usulleri var ettiğini ya da tesis ettiğini gösterdiniz.
O halde kuşkusuz şunu söylemeyi de kabul edeceksiniz:
Bilim, sayesinde insanın doğruyu keşfettiği şey değildir,
ama bilim, tarihsel olarak,
geçerli bir sahada,
doğru problemini kuran, var eden kültürün biçimidir.
Yani eğer böylece
insanın,  nihayetinde, tarihsel olarak,
bilimsel form altında hakikatin üreticisi olduğunu kabul ederseniz,
o zaman her üretim için olduğu gibi,
üretme eyleminin amacı ya da ereği problemi ortaya çıkar.
Bu durumda,
felsefenin olduğu haliyle bir hakikatler üretimi olmadığını,
onun kendi tarihi içinde ortaya çıkan bu hususi üretim olayının sonu,
amacı ya da varış noktası konusunda sorular sorduğunu söylemekte hemfikir olurum.
Galiba bunu mülakatımız sırasında söylemiştik
hatırladığım kadarıyla şunu söylemiştim:
bilimin imkânı sorusu bilimsel bir soru değildir.
Matematiklerin “neden”i bir matematikçi sorusu değildir.
Bilim, ereği olmayan hakikati tesis eder,
hakikat ereği olmaksızın; onun ereği hakikattir
Ama bilim için hakikatin amacı yoktur.
öyleyse hakikatin amacı... tek amacı ...
hakikatin amacı üzerine sorgulama
yani örneğin “bilimle pratikte ne yapabiliriz?” sorusu her zaman temelde felsefi idi.
bilimle pratikte yapabileceğimiz şey işte bu tamamen felsefidir
Fakat
bana öyle geliyor ki
bütünün modern felsefeyi, özellikle de Kant’dan beri, karakterize eden şudur:
hakikatin bilgisi yekpare felsefi soruyu çözmek için yeterli değildir.
J. Hyppolite : Peki sen Canguilhem bana şu konuda katılacak mısın?
Bilimler teknik olarak teksesli, tekanlamlı bir dile yakın bir dil konuşur
ve kelimenin kesin anlamında hakikatleri sadece onlar tayin eder.
(evet)
Belli bir koda, şifreye sahip olan
yani bazı açık uzlaşımlardan hareketle kurulan bu dilin
işte belli bir koda sahip bu dilin kendisi doğal bir dile bağlıdır.
Öyleyse bu doğal dilden hareket edelim,
bu dil vaktiyle hiç kuşkusuz felsefeden önce kendiliğinden ontolojikti,
ama bugün öyle olamaz, yine de hâlâ doğal dildir.
Ne olursa olsun bu doğal dilin kendine has bir kodu vardır,
oysa tüm diğer diller bu dile göre kodlanmıştır.
O halde, git gide daha uzmanlaşmış, özelleşmiş ve kültürel olan bilimler tarafından keşfedilen,
hakikate dair tüm teknik problemlerin birbiriyle karşılaştığı belli bir yer vardır hâlâ,
bu yerden yola çıkılır, bu yere geri dönülür.
Biraz ileri gidip,
-umarım felsefe hocaları bu konuda bana kızmaz-
hakiki felsefe, bugün, sözcüğün en iyi anlamında  belli bir vulgarizasyon,
belli bir bayağılaşma olmaya mecburdur diyeceğim.
Bununla kastettiğim şu:
felsefe asla tercüme edilmeyecek olanı tedricen tercüme etmek zorundadır,
çünkü bilimlerin kesişimlerinde bile, hâlâ özel bilimler söz konusudur.
Biyokimya ya da hatta enformasyon vs. tüm bunlar kesişimler de bile  uzmanlıklardır.
Öyle ki eğer Canguilhem’in,
“bilimin geleceği” türünde bir bilimcilik hakikatini kastettiğini zannedersek,
onun düşüncesini yanlış anlamış oluruz.
Oysa nihayetinde o tam tersini söylemek istiyordu:  Bilimsel hakikatler/doğrular vardır
ve hakikatinin özünün, bütünsel projesinde varoluşun filizlendiği bir yer var,
başından sonuçlarına kadar.
Ama sizin sorunuza ilişkin olarak
bence, felsefe kesinlikle bilimle başlamıştır,
ama bir gün belli bir biçimdeki felsefeler daha elzem başka felsefi düşünecelere yol vermek için sona ermiştir
Ama felsefeye geriye döndürülemez bir şey olmuştur.
Artık Aristoteles gibi, ya da Descartes gibi, tekrar bir ontoloji yapamayız.
P. Ricoeur: Ve aynı zamanda,
geçmiş felsefelerde neyin söz konusu olduğunu kesinlikle anlarım,
dolayısıyla bu filozofların ne aradığını ve sizin diliniz benimseyerek söylersem,
tabiri caizse, bu felsefelerin kendisinden yola çıktığı, kendisine gittiği yer
artık bize yasaklı ya da kapalı değildir.
İşte bu yüzden felsefe tarihi bilim tarihi değildir.
Diyordunuz ki felsefede hata yoktur ama aynı zamanda ilerleme de yoktur;
yürürlükten kalkan, miadı dolan problem, soru da yoktur,
oysa, bilimlerin tarihinde, tekniğin tarihinde kati olarak kaybolmuş bir şey gerçekten vardır.
Bilimlere ilişkin olarak, aynı zamanda şunu da anlayabilirim,
bilimlerin gelişmesinden dolayı,
biz varoluş sorusu diye adlandırıyoruz,
bu, Yunan felsefesinde varlık sorusu diye adlandırılanla aynı soruydu.
Netice itibarıyla,  felsefi söylemin aynı başlangıç yerinin
ve aynı varış noktasının bu şekilde tanınması, işte hakikat probleminden bahsetmemi sağlayan şey bu.
FELSEFE: BİR DÖNEMİN DENEYİMİNİ BÜTÜNLEŞTİRME MERKEZİDİR
A, Badiou : Bir felsefenin en nihayetinde
bir dönemin deneyimlerinin bütünleştirildiği merkez olduğu söylense bunu kabul eder miydiniz?
Tabii, bilimle ilişkilerin muğlaklığının
belki de, bu bütünleştirmenin, kısmen bilimin kesinlik kriterleri,
hatta tutarlılığı için önem arz eden
bir kod ya da bir dil çerçevesinde
işletilmeye çalışılmasından ileri geldiğini düşünürsek.
Öyleyse,
elimizde ayrıca felsefi projenin bir tanımı olacaktır ve sanırım, kesin anlamıyla
hakikat nosyonundan bağımsız olarak, bu projenin değerini ve manasını tanımamız mümkün olacaktır.
Öte yandan bu projeye,
bu erekselliğe ilişkin bir tür norma sahip oluruz,
ki proje işte bu amaçsallığa göre anlam ve saygınlık kazanır
ve aynı zamanda, yerel olarak bilim ile felsefenin karşılaşmasında ortaya çıkan
bu muğlaklıkları ve güçlükleri izah edebiliriz belki,
şu ölçüde ki, eskiden, farklı dönemlerde -belki bu artık sona ermiştir-
ama çeşitli dönemlerde felsefe şuna inanabilmiştir:
Angaje olduğu bir dönemin deneyiminin bu genel bütünleştirilmesi,
bilimin ona sağladığı modele ya da paradigmaya göre,
benzer şekilde kesin bir dilde formüle edilebilir.
Paul Ricoeur: Evet, Aynı zamanda, bu felsefelerin tekrar,
adeta tarihsel tek merkezde yoğunlaştırma noktaları olacak
basit kültürel büyüklüklere yeniden düşmesine
izin vermemek gerekir, böyle olursa
karşılığında bu felsefelerde vaktiyle mevzu bahis olan şeyler kaybolur
ve dolayısıyla felsefi soruların sürekliliğinin
ve netice itibarıyla
bu soruların içinde hareket ettiği mekânın anlamı felsefe tarihinden dışarı atılırsa
felsefenin felsefi bir tarihi yerine sadece felsefenin bir tür kültürel tarihine varılır.
J. Hyppolite : Badiou’nun söylediklerinde iki soru var
ve bunların ilişkisi zorluk yaratıyor;
felsefenin bir dönemin bütünleştirme merkezi olduğunu söylemek
(ki esasında kendi payıma ben onu böyle anlıyorum)
ve de aynı zamanda felsefenin geçmişin tüm felsefeleriyle bir diyalog olduğunu söylemek,
(sanki felsefenin bu tarihsel ilişkisini felsefe diye yalıtmak mümkünmüş gibi)
bu ikisi hayli farklı şeyler;
zira tarihimizde bazı zamanlar asli yenilik noktaları olmuş olabilir
ama bu geçmişin filozoflarıyla diyalogun yok olmasına sebebiyet vermez.
Felsefenin pre-Sokratiklerle doğuşundan önce
felsefe ve Varlık problemini ortaya koymanın belli bir biçimi olmuş olabilir,
bunlar birbirine bağlıydı çünkü bilim henüz ortaya çıkmamıştı.
Yine,  örneğin belli bir felsefeye de sebebiyet veren Newton’un dönemi gibi
bilimin neredeyse kendi kendine yeterli göründüğü bir dönem olmuştur.
ve artık bir Newton’un ve belki bir Einstein’ın çıkmayacağı bir dönem de olabilir.
Burada felsefenin geçmişle diyaloğunu koparmadan
kendini yine bir başka biçimde koymaya mecbur kaldığı bir dönem olmuş olabilir;
ama bu yenilik de, bir dönemi düşünmek için, yine asli bir şeydir.
Bu fikrime katılır mısınız?
A. Badiou : Evet, katılıyorum,
ama bence eğer felsefeye, kendi projesinin bağrında,
kendi öz tarihi tarafından aracılık edilmek zorundaysa,
bunun sebebi onun bu tarihte,
tedrici olarak yaratılmış olan
ve bütünlük kategorisinin enstrümanları olan araçları bulmasıdır.
Başka bir deyişle,
bence, felsefi söylemin sürekliliğini kuran şey,
olduğu haliyle bütünlük kategorisidir.
J. Hyppolite: benim kaçınmak istediğim şey,
benim inanmadığım
daimicilik felsefesinden  (değerlerle ilgili her şeyin söylendiğini, yeni bir şey söylenemeyeceğini iddia eden) çıkarılmış felsefi problemlere dair anlayış.
Ben filozofların diyaloguna inanıyorum,
filozofların aracılığına inanıyorum
ve filozoflar üzerinden felsefi problemlerden bağımsız bir tarihtense
felsefi düşünceye çok daha fazla inanıyorum.
Neye karşı olduğumu anlıyor musunuz ? Mantıksız bu.
P. Ricoeur: Bu anlamda hiçbir felsefeyi tekrar edemeyiz.
Ama sorusunu anlayabiliriz ve onu anlayarak kendi sorumu da anlarım.
J. Hyppolite: Kesinlikle.
G. Canguilhem : Diyelim felsefe bir dönemin deneyiminin bütünleştirilmesi olsun,
şu anlamda: bu deneyim kendi içinde deneyim tarzları içerir,
sözgelimi bilim ya da teknoloji,
haliyle sanattan bahsetmiyorum,
ama sanat ve tekniğine gelince
bunlar kendi geçmişlerini bertaraf eden ya da küçümseyen faaliyetlerdir
hatta onlar aslen böyle işlerler.
Belli bir vakitte
Hilbert’in matematiği gibi bir matematiğin,
Einstein’nınki gibi bir fiziğin,
Picassso’nun resmi gibi bir sanat biçiminin entegrasyonu,
bu deneyim tarzlarının entegrasyonu,
tam da bunların bazısı ilerleme barındırdığı için,
asla aynı şekilde işlemez,
her ne kadar bütünleştirme niyeti, bütünleştirme projesi aynı kalsa da.
Netice itibarıyla
eğer felsefi homojenlik yoksa,
yani bu entegrasyon girişimlerinin,
kendi prosedürleri, usulleri, üslupları
ve neticeleri bakımından homojenliği söz konusu değilse,
öyleyse, bunları
hakikat açısından, az ya da çok doğru oldukları söylenebilecek belli bir ilişki altında,
birbirleriyle karşılaştırmak mümkün değildir.
Böylece önceki günkü önermeme geri dönüyoruz.
Netice itibarıyla felsefeler birbirinden ayrılır,
bunun sebebi bazı felsefelerin diğerlerinden daha doğru olması değil,
ama üçünüzün de hemen söylediği gibi,
bazılarının büyük olması ve diğerlerinin böyle olmamasıdır.
BÜYÜK BiR FELSEFE NEDIR ?
D. Dreyfus: Onları neye göre tanıyorsunuz? başka bir deyişle, bu büyüklüğün ya da dar kafalılığın kriteri nedir?
G. Canguilhem : Tam anlamıyla bir kriter olduğunu sanmıyorum.
Eğer öyle bir kriter olsaydı... (Dreyfus: Öyle olsa denk gelirdik elbette.)
sonunda bana şimdiye kadar söylemek istemediğim şeyi söyleteceksiniz....
Belki, büyük bir felsefeyi ya da az önce söylediğim gibi küçük veya vasat bir felsefeyi
tanımayı sağlayan işaretler, göstergeler, ipuçları vardır.
Felsefenin, Hyppolite’in dediği vulgarizasyon gibi, kurulma yolunda olan bilimler tarafından,
belli bir dönemdeki kültürel tipte tüm faaliyetler tarafından benimsenen tüm bu farklı kodların,
vulgar, bayağı, basit olmayan bir anlamda, vulgarleştirilmesi [bayağılaştılması, basitleştirilmesi] olduğu doğruysa da,
bence felsefenin, çoğunlukla ihmal etme eğiliminde olduğumuz, temel olarak naif, hatta popüler bir tarafı var.
ve belki de büyük bir felsefe, popüler dilde bir sıfat bırakan bir felsefedir.
Platon, Platoncu, Stoacılar’dan Stoacı, Descartes’tan kartezyen, Kant’tan kantçı ve kategorik buyruk doğmuştur.
başka bir deyişle, belli bir dönemin deneyimini gayet iyi bütünleştiren,
felsefe olmayan şeyin içinde,
(daha sonra başka bir felsefe tarafından bütünleştirilecek) kültür biçimlerinde yayılmayı başaran
ve bir anlamda, günlük varoluşumuz, gündelik yaşamımız diye adlandırabileceğimiz
her şeye doğrudan tesir etmiş  felsefeler vardır.
Öyleyse,  bu kriter, pardon, bu ipucu bana vulgar, bayağı görünebilir.
Yine de otantik olarak felsefi değil mi diye sorarım kendime.
D. Dreyfus: Stoacı ya da Stoacılık dendiğinde insanlar yanılsa bile,
demek istediğim, bu sözcüklerin, sıfatların vulgar, avami kabulünde yanılsak bile mi?
G. Canguilhem: Avam Cleantes’i ya da Chrysippus’u bilmek, anlamak zorunda değil,
ama yine de Stoa’nın, Stoacılığın ne olduğunu bilir,
bunun bir felsefe tarafından önerilen, düşünülen bir tutum olduğunu bilir.
J. Hyppolite : Öyle ki büyük bir felsefe,
herkesin ortak diline bir şekilde tercüme edilmeye muktedir bir felsefedir. [Canguilhem: Evet]
Yalnız, bir de bütünleştirmeyi yekundan ayırmak gerek,
hepimiz hemfikiriz,
ve bir bütünleştirme, etki noktasına sahip olacaksa, çoğunlukla kısmi  ve hatta neredeyse taraflıdır;
öyle ki felsefi dehanın keskin karakteri
-zira bu dehayla ilgili bir şeydir- kendi dönemiyle temasa geçmektir,
bunu haleflerin, varislerin çalışması yoluyla,
yani birikmiş toplamla değil, dönemin mırıldanmakta, kekelemekte olduğu şeyle
derin bir temas yoluyla yapar.
[Canguilhem: Kesinlikle] Bu da var.
P, Ricœur: Görünüşte bir uzlaşmayla bitirelim istemiyorum.
[Canguilhem: Hayır, hayır, hayır, ben de hemfikir olmamamız daha iyi]
Sadece bir hususta (sizin görüşünüze) itiraz edeceğim, bizi bir tür toplumsal göstergeye getirmenize.
Şunu sormak bana daha önemli geliyor:
Büyük bir felsefe(de), bir bir araya getirme, toparlama gücü sunuyor(uz)
ki bu da gerçeklikle ya da varlıkla ilişkinin eşdeğerlisi.
Diyeceğim, büyük bir felsefe, bir hakikat izleniminine kapılmamızı sağlayan felsefedir.
Sosyal endeks, neyin bahis konusu olduğunu gösteren ve aynı zamanda gizleyen bir tür işarettir.
G. Canguilhem: Evet...
Vurguyu “Gösterme” ya da “saklama” üzerine koyabiliriz
Şahsen (….….) ben “gösterme” üzerine koyardım.
P. Ricœur: Evet sadece şunu söylemek istiyorum ki her kısmi bütünlüğün, az önce
felsefelerin  karşılaşma mekânı diye adlandırdığımız şeyle ilişkisi de olan bir şeyi,
bir toplumsal etki kriterine indirgemek istemem.
Popüler hissiyatın büyük bir felsefede çok iyi sezdiği şey,
belki de bu hakikat ihtimalidir.
Gerçekten de büyük bir felsefede, bizim tarihte değişkenlik gösteren
ama temelde aynı kalan birbirimizle ilişkimiz söze gelir
G. Canguilhem: Aksini söylemiyorum
ve bu yüzden  sosyalden ziyade, az önce tekrarladığınız ve benim kullandığım sözcükte,
yani popüler sözcüğünde size katılmayı tercih ederim.
Sosyal bir kriterden değil popüler bir kriterden söz etmek istemiştim,
bu bence belli bir otantikliğin işaretidir.
P. Ricœur: Kendi payıma ben otantikliği hakikatten ayırmak istemem.
G. Canguilhem : E öyleyse, tam olarak bana öyle geliyor ki  tüm savunmam şunu söylemekten ibaret olacak:
aynı sözcüğün ve aynı kavramın neden iki farklı anlamda kullanıldığını anlamıyorum.
D. Dreyfus : Peki Alain Badiou, siz öğretmensiniz,
bir felsefeyi bir dönemin deneyiminin bütünleşme merkezi olarak tanımladığınızda,
bu sizin felsefe öğretmenize izin verir mi? Felsefe adı altında ne öğretiyorsunuz?
A. Badiou : Her halükarda bir dönemin deneyiminin bütünleştirilmesi anlamında bir felsefe öğretmiyoruz.
Bu, fiilen bu bütünleştirmeden ileri gelen dogmatik bir öğretimi yeniden vermek olacaktır.
Hegel dersi ya da bir skolastik felsefe dersi gibi bir şey olacaktır.
Dolayısıyla sözcüğün kesin anlamında, temel bir felsefe öğretiminde felsefe yapmayız.
Peki ne yaparız? Galiba öğrencilere felsefenin imkanını öğretiyoruz,
yani bir dizi dolambaçla, doktrinleri ve metinleri inceleyerek,
problemleri kat ederek, onlara bu bütünleştirme işleminin sayesinde gerçekleştiği
bir dilin mümkün olduğunu gösteriyoruz.
ben felsefe öğretimini memnuniyetle felsefenin imkanının öğretilmesi olarak tanımlardım
ya da felsefenin imkanının açımlanması, yoksa (belli) bir felsefeyi öğretmekten başka çare kalmayacaktır,
bu da bizim öğretimimizin kaçınmak istediği bir şey.
D. Dreyfus : Peki öğretim açısından, bugün yaptığımız tartışma üzerine sonuçlar çıkarmanız mümkün mü?
Demek istediğim felsefi hakikat ya da felsefi hakikat olmayış sorusu hakkında.
A. Badiou: Bu zor bir soru, zira
siz hemfikir değilsiniz ve bu uyuşmazlığı gizlemek, çözmek gerektiğini sanmıyorum.
bana öyle geliyor ki uyuşmazlığınızın alanı, her şeye rağmen asli olan iki uyuşma tarafından sınırlanıyor.
ilk olarak,  hepiniz şunu kabul ediyorsunuz ki
bilim hakikatin yerlerinden biridir,
başka bir deyişle,
bir yandan bilimsel hakikatten ya da bilimsel doğrulardan bahsetmek tamamen anlamdan yoksundur
ve öte yandan yine hepiniz kabul ediyorsunuz ki
hakikatin özü sorusu, olduğu haliyle bilimsel etkinliğin alanına düşmeyen, özbeöz felsefi bir soru.
Felsefe, bütünleştirmenin bakış açısı olan bir açıdan,
insanın hakikatin var olduğunu düşünmesi için
insan ne olmalıdır
ya da insan varlıkla nasıl ilişkilenmelidir diye kendine sormaktan ibarettir.
Kısacası, felsefe belki hakikatler üzerine değil ama insan varoluşuna ilişkin olarak,
hakikatin ereği üzerine sorular sorar.
Bu tanım, bazıları için, şunu gerektirir:
felsefenin kendisi, sorgulamak istediği normla temel, kurucu bir suç ortaklığına bağlıdır
ve kendini sonuçta bu normun ışık altında tatbik eder;
başkaları içinse, bu soru tam tersine şunu gerektirir:
felsefe, hakikatin yerini sorgulayarak, bu yerden çıkar ve kendi normalarını icat etmek zorundadır.
[diyeceğim ki] denetlenebilir, gerçekleştirilmiş, kesin hakikatin statüsü,
uyuşmazlığımızın konusu olarak kalır,
adeta diyalogun ufkunda, bir doğru hedefi ya da doğruya açıklık vardır,
öyle ki belki de sorularımızın buradan hareketle sorduk,
sorularımızı anladık
ve de netice itibarıyla cevaplarımızı formüle ettik.
Çeviren: Murat Erşen https://silence22222.wixsite.com/muratersen
