 
Χρήστος Αμβαζάς

**ζωή Χαμένη**

**ζωή Κερδισμένη**

**Κοινωνικό μυθιστόρημα**

ΤΙΤΛΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ: Ζωή χαμένη - Ζωή κερδισμένη

ΕΙΔΟΣ: Κοινωνικό μυθιστόρημα

© Χρήστος Αμβαζάς 2019

ISBN Ηλεκ/νικης έκδσης : 978-618-84174-3-4

Ηλεκ/νική διεύθυνση: ch.amvazas@hotmail.com

Ιστοσeλίδα: www.amvazas.com

**Παρουσίαση βιβλίου - Οπισθόφυλλο**

Μέχρι τα επτά του χρόνια, ο Γρηγόρης, ήταν ένα χαρούμενο, ευτυχισμένο αγόρι. Απολάμβανε την αγάπη, τη φροντίδα και τα θαύματα της της καλής μάγισσας, της μητέρας του.

Ο αδελφός του, ο Βασίλης γνώρισε αυτή την ευτυχία μόνο για τέσσερα χρόνια. Ήταν μικρός, όταν εκείνη χάθηκε.

Η μικρή Ρηνιώ δεν την γνώρισε καθόλου. Ορφάνεψε την ίδια στιγμή που γεννήθηκε.

Ο πατέρας ήταν καλός, στοργικός, τους αγαπούσε, αλλά δεν ήταν η μητέρα.

Μια άλλη μάγισσα, μια κακιά μαγίστρα, η μητριά μπαίνει στη ζωή τους, για να φέρει το τέλος της γαλήνης. Την καταστροφή.

Θα αφανίσει το βιός του καλού πατέρας τους και τον ίδιο ακόμη. Τα παιδιά θα αποδράσουν. Φυγάδες προς μια άγνωστη, μια χαμένη ζωή. Πού πάνε; Πως θα επιβιώσουν;

Ένας καλός άγγελος -ο παπα Βλάσης- οδηγεί τα βήματά τους, των αγοριών στο Παπάφειο ορφανοτροφείο και τη μικρή Ρηνιώ στον Βρεφονηπιακό Σταθμό του Δήμου.

Είναι ακόμη κοντά ο ένας με τον άλλο, μέχρι που μια μέρα η Ρηνιώ χάνεται. Υποθέτεται από δυο καινούργιους γονείς, που μένουν άγνωστοι για τον Γρηγόρη. Από το ίδρυμα δεν του λένε ποιοι είναι οι θετοί γονείς της Ρηνιώς. Τα ίχνη της χάνονται και δεν θα βρεθούν ποτέ.

Την ψάχνει απεγνωσμένα αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Θα μείνει μόνος στη Θεσσαλονίκη. Ο αδελφός του ο Βασίλης ξενιτεύεται. Το μόνο παρήγορο είναι ότι ξέρει που είναι και τι κάνει ο αδελφός του. Αλληλογραφούν συχνά-πυκνά . Η Ρηνιώ όμως,; Η αγαπημένη του αδελφούλα πού είναι; και πώς είναι; Τι κάνει; Φαρμάκι στην ψυχή του η θύμηση της.

Οι συμπτώσεις θα ζωντανέψουν ένα νανούρισμα που μ' αυτό τους κοίμιζε τα βράδια η αγαπημένη τους μητέρα.

Ένα μαγικό, ένα μοναδικό βράδυ οι θύμησες από μια

μελωδία και από στίχους, παλιούς, μαγικούς, ξεχασμένους θα ζωντανέψουν στο μυαλό.

*******

**Κεφάλαιο 1**

**Η ορφάνια**

**Ά** νοιξε την εξώπορτα ο Γρηγόρης και έβγαλε έξω το κεφάλι του να δει. Δεν νοιάστηκε αν κάνει ή αν δεν κάνει θόρυβο ανοίγοντας την πόρτα γιατί... αυτός που δεν έπρεπε να τον πάρει χαμπάρι δεν ήταν στο σπίτι. Η Μάγδα είχε φύγει για την πόλη απ' την προηγούμενη μέρα με το απογευματινό λεωφορείο. Αν γύριζε, δεν θα γύριζε πριν από τις εννιά το πρωί, ή πριν από τις πέντε το απόγευμα. Αν γύριζε φυσικά, γιατί συχνά-πυκνά τώρα τελευταία έφευγε για την πόλη και έμενε εκεί και δυο και τρεις μέρες καμιά φορά. Ποιος να την κάνει έλεγχο και για ποιους να νοιαστεί. Αυτή δεν είχε νοιαστεί για κανέναν από την πρώτη κιόλας μέρα. Μόνο τις πρώτες μέρες έκανε τα γλυκά μάτια στον πατέρα του.

Νιόπαντροι ήταν ακόμη. Μετά... μετά τον καβάλησε κι' αυτόν για τα καλά μέχρι που τον ξέκανε. Τώρα ξέκανε την περιουσία του το βιός του και κόντευε να τα αποτελειώσει. Σε λίγο δεν θα είχε απομείνει ούτε πεντάρα τσακιστή με τον ρυθμό που τα ξόδευε. Καλά που ο ίδιος είχε πάρει τα μέτρα του από την αρχή.

"Θα φύγω", είχε αποφασίσει μια μέρα. Ήταν λίγες ώρες μετά από το μνημόσυνο που είχε γίνει για τον πατέρα του, ένα χρόνο μετά το χαμό του.

Το μνημόσυνο "είχε γίνει". Δεν το έκανε η χήρα του. Ο παπα-Λάμπρος το έκανε.

Σάββατο απόγευμα ήταν. Πήγε και την βρήκε στο σπίτι της. Τα παιδιά ήταν στο μέσα δωμάτιο. Τι έκαναν; Ποιος ξέρει; Ποιός νοιαζόταν για τα παιδιά;

"Πέρασε ένας χρόνος που χήρεψες", της είχε πει. "Δεν θα του κάμεις ένα μνημόσυνο του άντρα σου;"

"Ε καν' του", είχε απαντήσει η Μάγδα και ούτε που νοιαζόταν: Θα γίνει; Δεν θα γίνει μνημόσυνο; Να κι' αν γίνει να κι' αν δεν γίνει. Πάντως είχε την διακριτική ευγένεια και παραβρέθηκε στο μνημόσυνο του άντρα της. Να έτσι δηλαδή, για τα μάτια του κόσμου. Να μην έχουν να λένε.

Αλλά και που πήγε στο μνημόσυνο ο κόσμος στο χωριό πάλι είχε να λέει. Και πως να μη λέει τόσο ξετσίπωτη που ήταν.

"Θα φύγω", είχε αποφασίσει εκείνη τη μέρα ο Γρηγόρης, σαν γύρισαν από τα μνήματα μετά το μνημόσυνο. Μετά όμως το σκέφτηκε πιο καλά και άλλαξε την απόφασή του.

"Θα φύγουμε".

Πού και πώς να άφηνε τον Βασιλάκη και την μικρή Ρηνιώ, τα αδέρφια του στα χέρια της μέγαιρας. Εδώ ο ίδιος, δώδεκα χρονών παλικάρι και δεν μπορούσε να την αντέξει άλλο. Πώς θα ζούσαν μαζί της τα μικρά αδέρφια του;. Άσε που μπορεί να τα ξέκανε κι' αυτά όπως είχε ξεκάνει τον πατέρα του. Αυτή η γυναίκα δεν είχε ούτε ιερό ούτε όσιο. Ο διάβολος είχε θρονιαστεί στην ψυχή της. Και τώρα σε λίγο τα πράγματα θα γινόταν χειρότερα. Το κομπόδεμα θα τέλειωνε. Μήτε να φάνε, μήτε να πιούνε θα είχαν άλλο.

Πώς θα επιβίωνε εκείνη χωρίς λεφτά; Αυτό δεν τον ένοιαζε καθόλου, αν και ήξερε. Εκείνη είχε χρυσορυχείο ανάμεσα στα μπούτια της. Ντρεπόταν μ' αυτή του τη σκέψη. Μικρό παιδί ήταν ακόμη, αλλά η ζωή τον είχε κάνει μεγάλο. Εξάλλου δεν ήταν και λίγες οι φορές που η Μάγδα είχε κουβαλήσει τον γκόμενοι και μέσα στο σπίτι τους.

Κλεινόταν με τα μικρά του αδέρφια μέσα στην κάμαρά τους και προσπαθούσε να τα ξεγελάσει με ψέματα.

Η καημενούλα η Ρηνιώ έβαζε τα κλάματα, λες και ψυχανεμιζόταν ότι κάτι κακό γινόταν στην διπλανή καμάρα.

"Καν' το να σκάσει", τσίριζε η σκύλα από δίπλα, παραδομένη στο πάθος της, να μην την ενοχλεί το κλάμα του μωρού.

Την έπαιρνε στην αγκαλιά του ο Γρηγόρης, την κουνούσε απαλά-απαλά, έσκυβε στο αφτί της και της έλεγε ψιθυριστά ένα νανούρισμα, να αποκοιμηθεί, να μην ακούει. Πάντα το ίδιο νανούρισμα της τραγουδούσε. Αυτό που είχε μάθει από την άγια του μητέρα, όταν εκείνη τον νανούριζε, μωρό ακόμη.

Μόνο τα λόγια είχε αλλάξει λίγο. Το νανούρισμα της μάνας του έλεγε για μια ρήγισσα και την βασιλοπούλα την κόρη της. Στη Ρηνιώ έλεγε για τον βασιλιά και για τον γιό του τον πρίγκιπα.

"Τι κάνει η μαμά και βογγάει; Ποιος είναι ο άλλος;" Τον ρωτούσε ο Βασιλάκης, κι' αυτός απαντούσε:

"Είναι άρρωστη. Ο άλλος... ο κύριος που ήρθε μαζί της είναι ο γιατρός και προσπαθεί να την γιατρέψει".

Μισή αλήθεια μισό ψέμα. Δεν ήταν ο γιατρός, αλλά προσπαθούσε να γιατρέψει την ερωτική της αδηφαγία. Την αχορτασιά της στο κρεβάτι.

Κι' ο μικρός ο Βασιλάκης όμως λάθος τα έλεγε:

Δεν ήταν "η μαμά". Ήταν η "μητριά".

Η μαμά ήταν κάπου αλλού. Κάπου ψηλά με τους αγγέλους. Γιατί έτσι είναι: Οι άγγελοι της γης σαν πεθάνουν πάνε και κάνουν συντροφιά με τους αγγέλους του ουρανού. Έτσι τη θυμόταν τη μητέρα του ο Γρηγόρης. Έτσι είχε τη ζωγραφιά της στο μυαλό του: Άγγελος στην ψυχή, Άγγελος και στη μορφή. Πανέμορφη ήταν.

Ο μικρός Βασιλάκης την θυμόταν πιο λίγο. Τεσσάρων χρονών ήταν όταν την έχασαν. Η Ρηνιώ δεν την θυμόταν καθόλου. Τη στιγμή που η Ρηνιώ ερχόταν στη ζωή η μητέρα της έφευγε για την αιωνιότητα. Είχε πεθάνει στη γέννα.

Τώρα... δεν ήξερε, μα ίσως έτσι να ήταν. Ο πατέρας του και η μητέρα του ίσως να ήταν μαζί στον ουρανό. Δεν ήξερε αν οι πεθαμένοι ανταμώνουν, αλλά αν αντάμωναν και ήταν μαζί σίγουρα θα ήταν αγαπημένοι και ευτυχισμένοι, τόσο όσο ήταν και εδώ, στη γη, τα λίγα χρόνια που είχαν ζήσει μαζί. Μόνο οκτώ χρόνια είχαν ζήσει μαζί. Εφτά χρονών ήταν αυτός όταν την έχασε. Τώρα, αν ήταν πάλι μαζί σίγουρα θα ήταν ευτυχισμένοι, αρκεί να μην μπορούσαν να δουν τι γίνεται εδώ κάτω. Εδώ στη γη. Αν έβλεπαν την κατάντια τους και το μαρτύριο που τραβούσαν από τη μέγαιρα μητριά τους σίγουρα θα ήταν πολύ λυπημένοι.

Άνοιξε την πόρτα και έκανε να βγει. Πίσω του περίμεναν να βγουν με τη σειρά τους ο Βασιλάκης και η Ρηνιώ. Ο κρύος αέρας τον χτύπησε στο πρόσωπο. Ο Νοέμβρης ήταν ακόμη στις πρώτες του μέρες, αλλά τι Νοέμβρης! Αυτός ο Νοέμβρης μάλλον θα είχε τσακωθεί με τα αδέλφια του, με τον Σεπτέμβρη και τον Οκτώβρη και είχε προσχωρήσει στο στρατόπεδο του χειμώνα. Πριν τρεις μέρες είχε κάνει και το πρώτο χιόνι. Στο χωριό ίσα-ίσα που το είχε στρώσει ένα δάχτυλο μόνο. Την άλλη μέρα με τις πρώτες ηλιαχτίδες το είχε λιώσει, αλλά το βουνό παραπέρα, πέρα από τον κάμπο, ήταν κάτασπρο μέχρι κάτω στους πρόποδες.

Τα σχολεία είχαν αρχίσει πριν δύο μήνες, αλλά μόνο ο Βασιλάκης πήγαινε φέτος στο σχολείο. Αυτός το είχε τελειώσει το Δημοτικό, αλλά το να συνεχίσει στο Γυμνάσιο ήταν πια ένα άπιαστο όνειρο.

Πήγε να βγει μα το μετάνιωσε. Έκλεισε την πόρτα και έκανε ένα βήμα πίσω.

"Καθίστε λίγο", είπε στα αδέλφια του. "Ακόμη νύχτα είναι. Φεύγουμε σε λίγο".

Δεν ήταν ούτε η νύχτα που τον τρόμαξε ούτε ο κρύος αέρας που κατέβαινε από το βουνό. Άλλο ήταν που τον σταμάτησε. Οι αναμνήσεις τον φρενάρισαν.

Οι αναμνήσεις που είχαν στοιχειώσει στο μυαλό του από τη στιγμή που κατά τύχη βρήκε τα στέφανά τους.

Ετοίμαζαν τα μπογαλάκια τους για την απόδραση. Είχαν ανοίξει δυο παιδικές κουβέρτες και έβαζαν μέσα ότι έκριναν πως είναι χρειαζούμενο. Κυρίως ρούχα. Σε μια γωνιά της ντουλάπας, στριμωγμένο πίσω-πίσω βρήκε και το κουτί με τα στέφανα. Τα στέφανα του γάμου της μάνας του και του πατέρα του. Χωρίς να το πολυσκεφτεί τα έριξε μέσα στον μπόγο. Ότι είχε απομείνει από αυτούς. Καλά που δεν τα είχε βρει η μητριά τους. Αν τα είχε βρει σίγουρα θα τα είχε κάψει στο τζάκι. Και τα δικά της τα στέφανα τα είχε πετάξει. Μια μέρα μετά το γάμο της.

"Άχρηστα πράματα", είχε πει και τα έβαλε στον τενεκέ με τα σκουπίδια.

Δεν τον σταμάτησε ούτε η νύχτα ούτε το κρύο. Δεν ήθελε να χάσει ότι μεσ' στο μυαλό του έτρεχε. Ήξερε πως περπατώντας δεν μπορείς να αναπολείς. Το περπάτημα και το κρύο θα έδιωχναν απ' το μυαλό του τις όμορφες στιγμές. Τις όμορφες στιγμές του τότε και από πιο πριν. Το πιο πριν του το είχε πει ο πατέρας του. Σαν ιστορία, σαν παραμύθι. Πνιγμένος από τον πόνο για τον χαμό της και νοσταλγώντας την αγάπη που είχε δώσει στην Ειρήνη και που είχε δεχτεί από αυτή, τους έπαιρνε στα γόνατα και τους μιλούσε για το τότε. Για το πώς τη γνώρισε, πως την αγάπησε και πως την έκανε γυναίκα του. Για το πώς εκείνη με τον μαγικό της τρόπο είχε μεταμορφώσει όλα τα ζώα της ζωοπανήγυρης, τα μουλάρια, τις αγελάδες, τα άλογα και τα γαϊδούρια σε μικρά ζωάκια του δάσους.

Το μετά από το τότε, τα εφτά χρόνια τα είχε ζήσει κι' ο ίδιος μαζί της. Τα πιο πολλά τα θυμόταν. Εφτά χρόνια βίωνε την αγάπη και τη στοργή της μάνας του και του πατέρα του. Εφτά χρόνια, όσα και τα θαύματα του κόσμου. Εφτά χρόνια γεμάτα θαύματα. Έτσι ήταν η μητέρα του. Μια καλή νεράιδα που μόνο θαύματα ήξερε να κάνει. Θαύματα αγάπης, στοργής, λατρείας, Μετά... εκείνη έφυγε και έμεινε για λίγα χρόνια με την αγάπη του πατέρα του μόνο και με τις ιστορίες του για εκείνη. Το μόνο που είχε μείνει από εκείνη ήταν η φωτογραφία της, η μορφή της, βαθιά χαραγμένη στο μυαλό του. Η μορφή της ήταν ζωγραφισμένη και στα δύο μπλοκ ιχνογραφίας που είχε ρίξει μέσα στο μπόγο με τα ρούχα τους.

Δεν ήταν καλός στις προσωπογραφίες και οι ζωγραφιές της δεν της έμοιαζαν πολύ, αλλά όταν τις έβλεπε ήξερε ότι ήταν εκείνη. Εξάλλου και ο πιο καλός ζωγράφος του κόσμου δεν θα μπορούσε να αποτυπώσει την ομορφιά της σε μια ζωγραφιά.

Τα τρία πρώτα χρόνια που ορφάνεψαν από μάνα, τα έπαιρνε στην αγκαλιά του ο πατέρας τους ο Θάνος και τα μιλούσε για εκείνη. Ο Γρηγόρης, μεγάλο παιδί ήταν πια, σχεδόν δέκα χρόνων, τα καταλάβαινε όλα. Ο Βασιλάκης που ήταν επτά χρονών άλλα καταλάβαινε και αρκετά του ξέφευγαν. Η καημένη η Ρηνιώ δεν καταλάβαινε τίποτε. Τον πρώτο χρόνο μόνο έκλαιγε και έβρισκε παρηγοριά στο μπιμπερό της. Μετά, μόνο μπουσουλούσε στο πάτωμα και δεν καταλάβαινε τίποτε απ' τα λεγόμενα του πατέρα τους.

Είκοσι πέντε χρονών ήταν. Μετά που είχε γυρίσει από τον στρατό είχε αναλάβει τα πάντα. Όλο το βάρος από το βιός τους και όλη τη φροντίδα την είχε πάρει επάνω του. Όχι πως ο πατέρας του δεν έκανε τίποτε. Και πώς να μη κάνει άλλωστε; Μιας ζωής αγώνας, μιας ζωής δουλειά δεν τα παρατάς από τη μια στιγμή στην άλλη, αλλά γέρος άνθρωπος ήταν πια και που να τα προλάβει. Άσε που τον είχαν πιάσει και οι ρευματισμοί. Στην ηλικία του και με την υγεία του έτσι κι' έτσι, πώς να νοιαστεί για δεκαπέντε αγελάδια που είχαν στο στάβλο και για τα τέσσερα μοσχάρια. Εντάξει είχε και τον υποτακτικό του τον κυρ-Νίκο, αλλά πόσο θα πήγαινε κι' αυτός; Εξήντα δύο χρονών άνθρωπος ήταν. Μισά έκανε και μισά δεν έκανε.

Έτσι όλη την δουλειά την πήρε στις πλάτες του ο γιός και, να μα το Θεό, δεν τα πήγαινε καθόλου άσχημα. Πολλές φορές ο γιος είχε αντίθετη γνώμη από τον πατέρα, αλλά πάντα του γέρου γινόταν.

"Δεν θα σκωθούν τώρα τα ποδάρια να βαρέσουν το κεφάλι", έλεγε ο γιός και πάντα γινόταν αυτό που έλεγε ο πατέρας. Έτσι, μόνο και μόνο για χατίρι του.

Σε όλα του έκανε το χατίρι εκτός από ένα πράγμα.

"Αντε βρε παλικάρι μου, να βρεις μια γυναίκα να νοικοκυρευτείς κι' εσύ να δω και κανα αγγόνι κι' εγώ".

"Εντάξει ρε πατέρα", του απαντούσε, "δεν μας πήραν δα και τα χρόνια. Θα 'ρθει και η καλή η ώρα καθώς λες. Τι να βιαζόμαστε;"

Μωρέ και ο ίδιος βιαζόταν, γιατί την γυναικεία τη γλύκα δεν την είχε ζήσει στα καλά της, αλλά... στο χωριό καμία δεν του γυάλιζε.

Δυο φορές την είχε ζήσει τη γυναίκα στο κρεβάτι, κι' αυτό... σχεδόν με το ζόρι.

Φαντάρος ήταν στο τάγμα πεζικού της Τρίπολης.

"Έλα ρε πάμε", τον είχαν ζορίσει δυο συνάδελφοι και τον τράβηξαν, με το ζόρι σχεδόν, στα μπουρδέλα. Πήγε μόνο και μόνο για να μην έχουν να λένε, αλλά δεν ήταν και άσχημα. Πάντως δεν ήταν όπως ο ίδιος το ήθελε. Όπως το φανταζόταν. Όπως το περίμενε. Καλές, στοργικές ήταν οι πουτάνες, ιδίως με έναν πρωτάρη, αλλά αυτός αλλιώς τον ήθελε τον έρωτα.

Η μόνη που του γυάλιζε κάπως στο χωριό ήταν η Φρόσω, αλλά... "Ντροπή είναι και δεν κάνει", έλεγε στον εαυτό του.

Το "ντροπή" και το "δεν κάνει" τα έλεγε για χάρη του φίλου του του Αποστόλη. Εξάλλου το έβλεπε: Πολύ την γλυκοκοίταζε τη Φρόσω ο Απόστολος άλλα και η Φρόσω δεν πήγαινε παραπίσω. Μια Κυριακή απόβραδο, καθώς σουλάτσαραν κάνοντας βόλτα στην πλατεία και στον κεντρικό δρόμο του χωριού του τα έριξε: Ε φώς φανάρι ήταν πια. Κόντευε να κολλήσει στο δρόμο απ' τα σιρόπια που τρέχαν από τα μάτια και των δυων τους.

"Τι τρέχει ρε με τη Φρόσω;" Τον είχε ρωτήσει.

"Ε...", απάντησε Απόστολος.

Τι πιο μεγάλη επιβεβαίωση από ένα "Ε";

"Δεν βαριέσαι; Έχει κι' αλλού πορτοκαλιές που κάνουν πορτοκάλια", είχε σκεφτεί, αλλά στο χωριό άλλη πορτοκαλιά δεν έβρισκε. Πάντως με καμιά δύναμη δεν θα έκλεβε τη Φρόσω από τον φίλο, κι' ας ήταν να είναι η μοναδική γυναίκα που είχε απομείνει στην γη. Άσε που δεν χρειαζόταν κιόλας να προσπαθήσει καθόλου ούτε και να παιδευτεί. Πανεύκολο ήταν. Αρκεί να έστελνε τα προξενιά του στη μάνα και στον γέρο της Φρόσως. Με το ζόρι, με το στανιό θα την πάντρευαν μαζί του, γιατί νοικοκύρη σαν κι' αυτόν δεν θα εύρισκαν άλλον. Αλλά είπαμε: Κλέφτης δεν ήταν.

Ο ίδιος δεν ήταν κλέφτης, αλλά... υπήρχαν κάτι κλέφτρες κάτσε καλά. Μια τέτοια τον έκλεψε. Όχι μόνο τον έκλεψε, αλλά τον λεηλάτησε κιόλας και από πάνω του έβαλε και φωτιά. Στην καρδιά του έβαλε φωτιά και του είχε κλέψει το μυαλό.

Δυο μέρες αλλού ήταν αυτός κι' αλλού ήταν το μυαλό του. Μήτε τα άρμεξε σωστά τα γελάδια, μήτε τα τάισε καλά, μήτε καθάρισε το σταύλο. Τα φόρτωσε όλα στον καημένο τον κυρ-Νίκο, παρά τα χρόνια του, να βγάλει αυτός όλη τη δουλειά.

Δυο βράδια δεν έκλεισε μάτι. Ο πυρετός του έκαιγε το κορμί και στο μυαλό του είχε παραισθήσεις.

Μα τι στην ευχή; Άρρωστος ήταν; Ίσως να είναι και αρρώστια, μα πάντως οι γιατροί δεν ξέρουν καμιά αρρώστια με το όνομα "έρωτας", "καψούρεμα", "νταλγκάς" ή "καρδιοχτύπι". Τα συμπτώματα του όμως αρρώστια μαρτυρούν. Ταχυκαρδία και κάψιμο στο μυαλό.

Την τρίτη μέρα δεν άντεξε άλλο και έστειλε προξενιό. Η κυρά Κούλα, η χωριανή του, μανούλι ήταν στα προξενιά. Σίγουρα θα τα κατάφερνε. Πήγε πρωί-πρωί και την βρήκε. Είχε νοικιάσει και τη σούστα του χωριού να την πάει και να την φέρει πίσω.

"Σε ποιά να πάω τα προξενιά σου γιόκα μου;" τον είχε ρωτήσει. Έλα ντε! Σε ποια; Μήτε το όνομα της δεν ήξερε.

"Η κόρη του Σταύρακα και της Αναστασίας είναι", του είχανε πει, όταν ρώτησε:

"Ποια είναι αυτή με το άσπρο φουστάνι;" και δεν περίμενε ν' ακούσει ανθρώπου όνομα. Άμα του λέγανε πως είναι ουρί του παραδείσου, άγγελος που κατέβηκε στη γη απ τον ουρανό, αερικό που ήρθε από τα παραμύθια, νεράιδα που βγήκε στη στεριά, πιο πολύ θα τους πίστευε. Αλλά πως τη λέγανε δεν ήξερε. Με τη ζαλάδα που του ήρθε σαν την αντίκρισε, αυτό ξέχασε να το ρωτήσει. Αλλά... όπως και να την λέγανε, αυτή και μόνο αυτή ήθελε για γυναίκα του.

Απ' τα χαράματα είχε κινήσει για να πάει στη ζωοπανήγυρη που γινόταν στο διπλανό χωριό. Δυο ώρες δρόμος ήταν με τα πόδια κι' αυτός έτσι είχε κινήσει· με τα πόδια. Ίσως να γύριζε καβάλα σε άλογο αν εύρισκε κανένα του γούστου του. Ένα άλογο του χρειαζόταν. Το άλλο, αυτό του πατέρα του, "ο Παππούς" όπως το είχε βαφτίσει ήταν πια ντιπ άχρηστο. Το είχαν παραπάρει τα χρόνια. Όχι καβαλάρη δεν σήκωνε στη ράχη του, αλλά ίσα-ίσα που στεκόταν στα πόδια του.

"Τι το κρατάς; Γιατί δεν το σκοτώνεις να πάει στο καλό του;" του έλεγαν οι φίλοι και οι χωριανοί, αλλά αυτός δεν έκανε καρδιά για τέτοιο πράμα. Καλός φίλος ήταν ο Παππούς. Και πόσες φορές δεν τον είχε καβαλήσει. Μαζί με τον πατέρα του, στην αγκαλιά του όταν ήταν πολύ μικρός. Μετά σαν αντρώθηκε λιγάκι πάλι μαζί με τον γέρο του, πισωκάπουλα τώρα. Σαν έφηβος... κι' αν δεν είχε πάει σε πανηγύρια καβάλα στον Παππού. Και τώρα τι; Να τον σκοτώσει; Δεν άντεχε η καρδιά του.

"Όσο στέκεται στα ποδάρια του θα τον νταντεύω", είχε πει. "Μετά... άμα θα κάτσει κάτω... θα του φυτέψω μια σφαίρα πίσω απ' τ' αφτί, να πάει μια ώρα αρχύτερα να μη τυραννιέται". Τον είχε δεμένο μέσα στο παχνί, τον πότιζε του έβαζε να φάει σανό και κριθάρι. Με το κριθάρι δεν τα κατάφερνε καλά ο Παππούς, γιατί τα δόντια του είχαν παρασκεβρώσει, αλλά με το σανό κάτι γινόταν. Τον μασουλούσε σιγά-σιγά. Πότε-πότε πήγαινε, του χάιδευε τη μουσούδα, του χτένιζε και τη χαίτη, αλλά η χαίτη του μαδούσε τόσο πολύ που το παράτησε κι' αυτό. Να τον καβαλήσεις; Ούτε λόγος να γίνεται.

Έψαχνε λοιπόν μέσα στη ζωοπανήγυρη να βρει κανένα καλό άτι και καμιά καλή αγελάδα να αγοράσει. Το μάτι έπαιζε από ζώο σε ζώο, αλλά κάποια στιγμή δεν μπορούσε να δει μήτε ζώο μήτε τίποτε. Το μόνο που έβλεπε ήταν μια θεά.

Μέσα στο άσπρο της φουστάνι, με ένα ψαθάκι στα μαλλιά και με την αέρινη περπατησιά της, από μακριά, σαν αερικό του φάνηκε και σ' όλο το χώρο τριγύρω έπαψαν να υπάρχουν αγελάδια, κατσίκια και άλλα μηρυκαστικά. Μήτε άλογα, μήτε μουλάρια ούτε γαϊδούρια υπήρχαν. Λες και τα ζωντανά ήταν βγαλμένα τώρα μέσα από ένα παραμύθι μιας καλής παραμυθούς και είχαν γίνει αγριοκούνελα, και σκίουροι, ζαρκάδια και πουλιά, μέσα σε ένα μαγεμένο δάσος. Στο δάσος της ζωοπανήγυρης. Όλα είχαν αλλάξει από τη μια στιγμή στην άλλη. Όλα τα είχε αλλάξει εκείνη και η παρουσία της.

Σαν την πλησίασε ζαλίστηκε για τα καλά. Το πρόσωπό της, τα μάτια της, ο λαιμός της, τα μαλλιά της, η μυτούλα της, το μέτωπό της τα φρύδια της, τα... τα.... Μα τι να σας τα λέω τώρα; Δεν είναι καιρός να σας πιάσει κι' εσάς καμιά ζαλάδα.

"Ποιά είναι αυτή η κοπελιά με το άσπρο φουστάνι;" ρώτησε, αλλά δεν ήταν σίγουρος αν ρώτησε αυτό ακριβώς, ή αν είχε ρωτήσει κάτι άλλο: "Ποιά είναι αυτή η θεά;" "ποιά είναι αυτή η οπτασία" ή κάτι τέτοιο και παρόμοιο.

"Η κόρη του Σταύρακα και της Αναστασίας είναι" του είχαν πει.

"Την κόρη του Σταύρακα και της Αναστασίας να πάς να βρεις και πες τους πως μήτε προίκα θέλω μήτε τίποτε. Μόνο την ίδια", είπε στη κυρα-Κούλα την προξενήτρα, καθώς την ξεπροβόδιζε να πάει τα προξενιά του.

Με τη σούστα πήγε η κυρία Κούλα η προξενήτρα στο άλλο χωριό, με την σούστα γύρισε. Τα προξενιά του πήγε στην κόρη του Σταύρακα και της Αναστασίας με τα προξενιά του γύρισε πίσω. Το μόνο που έφερε πίσω ήταν το όνομά της:

"Ειρήνη τη λένε", του είχε πει, αλλά τα μαντάτα ήταν κακά. Η ίδια η Ειρήνη της είχε πει:

"Πέστε του χαιρετίσματα πως εγώ με προξενιό δεν παντρεύομαι. Άμα δεν αγαπήσω άντρα δεν πρόκειται να παντρευτώ" και η κυρία Αναστασία ή μάνα της το επιβεβαίωσε:

"Αχ κυρία Κούλα μου, σ' ευχαριστούμε για τα προξενιά σου, αλλά τι να πω; Ξέρεις πόσα και πόσα προξενιά τα γυρίσαμε πίσω; Αγύριστο κεφάλι αυτή η θυγατέρα μου και όπως πάει, τη βλέπω να μένει στο ράφι".

Την Κυριακή πρωί-πρωί πήγε και ξύπνησε τον πατέρα του. Ο γέρος αλαφιάστηκε. "Κάτι κακό", συλλογίστηκε, αλλά δεν ήταν για κακό. Μάλλον για καλό ήταν.

"Φεύγω", του είπε. "Πάνε στο σταύλο και κάτσε λίγο στο πόδι, αλλά μη ζοριστείς. Λάου-λάου και ήσυχα".

"Που πάς;" Απόρησε ο γέρος. Κυριακή χαράματα κι' αυτός στο δρόμο. Παράξενα πράματα.

"Πάω να σου φέρω νύφη", του αποκρίθηκε.

"Αμήν και πότε", είπε ο γέρος και πετάχτηκε απ' τα στρωσίδια του λες και ήταν είκοσι χρονών ξεπεταρούδι.

Καβάλησε το καινούργιο άλογό του και δρόμο για το χωριό της Ειρήνης, να προλάβει την εκκλησία πριν να απολύσει.

Σαν έβγαινε από την εκκλησία, ανάμεσα στον κυρ-Σταύρακα τον πατέρα της και στην κυρα-Αναστασία τη μάνα της, έφεξε ο κόσμος όλος. Τους πήρε στο κατόπι, να μάθει που είναι το σπίτι τους. Στο δρόμο δεν ξεκολλούσε τα μάτια του από 'πάνω της. Στο δρόμο, δυο φορές στράφηκε πίσω η Ειρήνη να τον δει, λες και η ματιά του την γαργαλούσε στην πλάτη της.

Το απόβραδο την αντάμωσε στη βόλτα. Ήταν μαζί με δυο φιλενάδες της. Τις πήρε πάλι από πίσω, αλλά δεν άντεξε. Πήγε κοντά τους.

"Θαρρώ πως είσαι η Ειρήνη, η κόρη του Σταύρακα και της Αναστασίας", της είπε καθώς βρέθηκε πίσω της και πολύ κοντά της. Τι ήθελε και την πλησίασε τόσο; Τα πόδια του ήταν έτοιμα να λιώσουν, να πέσει χάμω να σωριαστεί. Η καρδιά του... λίγο ακόμη και θα του έβγαινε από το στόμα, έτσι τρελά που χτυπούσε. Τα λόγια του; Πού βρήκε τη δύναμη και μιλούσε; ούτε ο ίδιος ήξερε.

Στράφηκε η όμορφη προς το μέρος του. Αμάν. Καλύτερα να τον κοπανούσαν με μια σανίδα στο κεφάλι. Λιγότερο θα είχε ζαλιστεί.

"Αυτή είμαι", του είπε "αλλά εσύ ποιος είσαι;" είχε την απορία και με το δίκιο της. Πρώτη φορά τον έβλεπε. Μόνο αυτός την είχε δει χιλιάδες φορές στα όνειρά του και στον ύπνο του και στον ξύπνιο του.

Κατάφερε και είπε το όνομά του. Το στόμα του είχε στεγνώσει. Να μα το Θεό, άλλη λέξη δεν θα μπορούσε να πει. Χαμένος ένοιωθε.

"Και τι θέλεις;" Αλήθεια τι ήθελε; Πώς να της το πει; Πώς να της πει τόσα πολλά που ήθελε. Μια ολόκληρη ζωή μαζί της ήθελε. Γάμο, παιδιά, οικογένεια, ευτυχία. Κατάφερε και είπε μόνο μια λέξη:

"Εσένα".

Αυτό κι' αν ήταν απ' τα ανείπωτα. Που το βρήκε τόσο θράσος και τόσο... θάρρος. Ποιος; Ένας ξένος. Πρώτη φορά που τον έβλεπε. Η άμοιρη όμως δεν είχε σκεφτεί πως για κάθε πράγμα, για το κάθε τι, καλό ή κακό, υπάρχει πάντα μια πρώτη φορά. Έσκυψε το κεφάλι και κοκκίνισε λιγάκι. Οι φιλενάδες της έμειναν άφωνες, έκπληκτες. Τι ήταν πάλι ετούτο; Τι θα έπρεπε να κάνουν αυτές; Να φύγουν λίγο παραπέρα, να τους αφήσουν να τα πουν με την ησυχία τους ή μήπως να την πάρουν από το χέρι και να φύγουν; Να την προστατέψουν, να τη γλυτώσουν απ' το κακό.

Σαν κορίτσια που ήταν, πονηρές, έκαναν το πρώτο.

Η Ειρήνη ξεθάρρεψε λίγο. Της έφυγε το πρώτο σοκ. Σήκωσε τα μάτια και τον κοίταξε. Καλούτσικος ήταν. Μετά τον είδε στα μάτια. Ίσως και πιο βαθιά: Στο μυαλό. Ίσως ακόμη βαθύτερα: Στην ψυχή. Η γυναικεία της διαίσθηση δεν ανίχνευσε κάτι κακό, σκοτεινό, βρόμικο. Και η θωριά του. Εντάξει... χωριάτης ήταν κι' αυτός αλλά... αρχοντοχωριάτης. Ξεθάρρεψε και ξαναρώτησε:

"Θέλεις εμένα γιατί; Για να με κάνεις σκλάβα σου;"

"Εγώ θα γίνω σκλάβος σου", της είπε. Για δες κάτι παράξενα πράγματα! Μπορούσε και μιλούσε. Απόρησε με τον εαυτό του και αφού μπορούσε να κάνει αυτόν τον άθλο, συνέχισε.

"Μη με διώξεις. Μη με αρνηθείς γιατί θα το μετανιώσεις. Δεν θα μπορείς να βγεις από το σπίτι σου. Εκεί στα σκαλιά σου θα ξημεροβραδιάζομαι. Εκεί θα κοιμάμαι εκεί θα ξυπνώ εκεί θα πεθάνω και... μετά το κρίμα στο λαιμό σου".

Ε όχι. Τέτοια αμαρτία δεν θα την άντεχε. Γέλασε με τα λεγόμενά του, και ρώτησε. Κάτι αόριστο ρώτησε:

"Μα τόσο πολύ;"

"Τόσο πολύ κι' ακόμη παραπάνω. Σε παρακαλώ, γίνε γυναίκα μου. Αλήθεια σου λέω. Δεν θα μπορέσω να ζήσω χωρίς εσένα. Σε παρακαλώ πες το ναι".

Που την εύρισκε τη δύναμη να τα λέει όλα αυτά. Μήπως ήταν αυτό που λένε: Η δύναμη της αγάπης.

Εκείνη άνοιξε το στόμα της να μιλήσει.

Αν του έλεγε "όχι", να εκεί μπροστά, μπροστά της θα έκοβε τις φλέβες του να πεθάνει. Δεν του είπε ούτε "ναι", ούτε "όχι". Η γυναικεία λογική επικράτησε.

"Νωρίς είναι ακόμη. Τώρα δεν μπορώ να σου πω ούτε "ναι" ούτε "όχι". Ίσως μια άλλη Κυριακή".

"Την άλλη Κυριακή!" είπε εκείνος με ενθουσιασμό. Τι ήταν μέχρι την άλλη Κυριακή.

Τίποτε. Επτά βασανιστικές μέρες ήταν, αλλά θα περνούσαν. Η Ειρήνη όμως του έκοψε τον βήχα.

"Μη βιάζεσαι. Όχι την άλλη Κυριακή. Ίσως την παράλλη, ίσως την παρά-παρά άλλη. Θα δούμε. Πάντως Κυριακή θα είναι. Κάτσε λίγο. Ακόμη μήτε σε είδα, μήτε με είδες. Τι ξέρεις από εμένα. Μόνο τη φάτσα μου. Κι' εγώ... ούτε την φάτσα σου καλά καλά δεν ξέρω. Μπορεί να σε δω αύριο, μεθαύριο και να μη σε γνωρίσω".

Ψέματα έλεγε, γιατί στα σίγουρα θα τον γνώριζε, όπως θα τον γνώριζε και στα όνειρά της μέχρι την άλλη Κυριακή.

Επτά Κυριακές ανεβοκατέβαινε στο χωριό της Ειρήνης για χάρη της. Το άλογό του τον είχε μάθει απ' έξω τον δρόμο. Δεν χρειαζόταν να το οδηγεί με τους χαλινούς.

"Πάμε στην Ειρήνη" έλεγε και το άλογο κινούσε και πάντα στο σωστό τόπο πήγαινε.

Την όγδοη Κυριακή δεν πήγε με το άλογο. Πήγαν όλοι μαζί στο σπίτι της Ειρήνης, εν χορδαίς και τυμπάνοις· οικογενειακώς. Ναύλωσαν τη σούστα και τον αμαξά μαζί και πήγαν να ζητήσουν "την χείραν της αξιοτίμου κόρη σας". Την ζήτησαν και την πήραν.

Γιατί όχι; Καλό το σόι του γαμπρού, ευκατάστατο, καλός και ο γαμπρός, παλικάρι και δουλευταράς, γιατί όχι; Αφού δεν ήθελε και προίκα, ακόμα καλύτερα. Και τι να την κάνει την προίκα; Χρυσό κορίτσι έπαιρνε. Όχι δηλαδή πως δεν είχε τα προικιά της η Ειρήνη τους. Και τα κεντίδια της και τα παπλώματά της και απ' όλα. Χρυσοχέρα ήταν η κόρη τους η Ειρήνη.

Μα και αντίρρηση να είχαν τα συμπεθέρια δεν θα τους περνούσε. Η δήλωση της Ειρήνης δεν επιδεχόταν όχι αντίρρηση αλλά ούτε αμφισβήτηση.

"Τον αγαπώ και θα τον κάνω άντρα μου. Αυτόν θα πάρω". Βασιλική διαταγή και τα σκυλιά δεμένα.

Στο γυρισμό γελούσαν και τα μουστάκια του πατέρα του. Του είχε πει ο γιος του για ένα όμορφο κορίτσι, άλλα τόσο όμορφο κορίτσι δεν μπορούσε να φανταστεί. Ούτε και που είχε φανταστεί ποτέ του ότι μπορεί να υπάρχει κάπου στον κόσμο ένα τόσο όμορφο κορίτσι.

Την άλλη Κυριακή ξεκουράστηκε και το δικό του το άλογο και το άλογο που έσερνε τη σούστα του χωριού. Δεν πήγε κανένας πουθενά. Ήρθαν τα συμπεθέρια και η νύφη μαζί και έγιναν τα αρραβωνιάσματα.

Τώρα; Τώρα αναγκάστηκε να πάρει ακόμα έναν υποτακτικό για τα αγελάδια, γιατί ο πατέρας του δεν άντεχε τόση δουλειά που άφηνε πίσω του. Μέρα παρά μέρα καβάλα στο άλογο και βουρ για το χωριό της Ειρήνης. Ο ναλμπάντης[1] του χωριού θησαύρισε να του αλλάζει πέταλα στο άλογο, και το άλογό του έβριζε και βλαστημούσε τις ανθρώπινες αγάπες.

Έξι μήνες κράτησε αυτό το κακό. Στους έξι μήνες επάνω παντρεύτηκαν και το άλογό του βρήκε πια την άγια του χαρά. Αραλίκι στο σταύλο κι' Άγιος ο Θεός.

Η γυναίκα του η Ειρήνη δεν είχε κλέψει μόνο τη δική του την καρδιά. Είχε κερδίσει τις καρδιές όλων τους. Η πεθερά της την υπεραγαπούσε· την λάτρευε. Και ο' πεθερός της το ίδιο και πιο πολύ. Κόρη μου την ανέβαζαν κόρη μου την κατέβαζαν και όποτε μιλούσαν γι' αυτήν τα καλύτερα λόγια έλεγαν. Και πώς να μη λένε καλά λόγια για μια τόσο άξια, χρυσοχέρα και όμορφη νύφη; Προπαντός όμορφη. Η χαρά και η ευτυχία του γιου τους ήταν και δική τους χαρά.

Και η Ειρήνη τους ανταπέδιδε την αγάπη τους. Πάντα πρόθυμη, πάντα γλυκιά πάντα με το χαμόγελο στα χείλη. Να κάνει το καφεδάκι του "πατέρα", να αλείψει με αλοιφή τα χέρια της "μητέρας" που πονούσαν, να μαγειρέψει ότι πιο καλό μπορούσε να κάνει. Στην αρχή τις πρώτες μέρες δεν τα κατάφερνε πολύ με το μαγείρεμα. Μοναχοκόρη την είχαν οι δικοί της, την είχαν και λίγο καλομαθημένη, αλλά καθώς λένε: "ανάγκας και θεοί πείθονται", σιγά-σιγά έγινε μια άριστη μαγείρισσα.

Οι "ανάγκες" για τις δουλειές του σπιτιού ήταν τα χέρια της πεθεράς της, της "μητέρας". Η άμοιρη η πεθερά της ακόμη και το βρακί της δυσκολευόταν να το ανεβάσει και να το κατεβάσει. Τα δάχτυλα των χεριών της είχαν σκεβρώσει για τα καλά και την πονούσαν. Το ένα δάχτυλο έδειχνε στην ανατολή και το άλλο στη δύση. Η παραμορφωτική αρθρίτιδα την ταλάνιζε εδώ και χρόνια και από χρόνο σε χρόνο γινόταν και χειρότερα. Έχωνε τις παλάμες της κάτω απ' τις μασχάλες της ή μέσα στα φουστάνια της, τάχα για να είναι ζεστά και να μη πονάνε, αλλά ο πόνος-πόνος. Υπέφερε η κακομοίρα. Και πώς να μην υποφέρει; Ανυπολόγιστα, χιλιάδες, ήταν τα μαστάρια των αγελάδων που τα ζούλαγε στο άρμεγμα να κατεβάσουν γάλα. Από μικρό κορίτσι, μια στο σπίτι να κάνει δουλειές του σπιτιού και μια στο σταύλο να αρμέγει τα αγελάδια.

Πότε-πότε η γριά σηκωνόταν δήθεν να κάνει καμιά δουλειά, να βοηθήσει τη νύφη της, αλλά η νύφη ήταν κατηγορηματική:

"Κάτσε μάνα στη γωνιά σου, κάτσε να ξεκουραστείς. Άμα σε χρειαστώ κάπου να βοηθήσεις θα σε φωνάξω", αλλά ποτέ δεν την φώναζε.

Το ίδιο απαγορευτικός και πιο πολύ ακόμα ήταν ο άντρας της όταν του πρότεινε:

"Να έρχομαι στο σταύλο να σε βοηθάω;"

"Σαν τι βοήθεια δηλαδή;" απόρησε εκείνος.

"Να. Να με μάθεις να αρμέγω τις αγελάδες".

Τις έπιασε τα λεπτά, κρυστάλλινα χέρια της μέσα στα σκληρά τα δικά του. Τα σήκωσε και τα έφερε στα χείλη του. Ένα φιλί στα άγια χέρια.

"Τα κρινοδάχτυλα δεν κάνει να αρμέγουν αγελάδια", της είπε και μετά αστειευόμενος.

"Άμα νοιώσουν οι αγελάδες τα τρυφερά χεράκια σου στα μαστάρια τους, αντε μετά να κάτσουν να τις αρμέξουμε εμείς" και λέγοντας "εμείς" έδειξε τα δικά του χέρια, τα τυραννισμένα από το άρμεγμα. Σοβάρεψε.

"Κοίτα τη μάνα μου. Θέλεις να γίνεις κι' εσύ έτσι; Εγώ δεν θέλω. Να έρχεσαι στο σταύλο να μου ψήνεις καφεδάκι, να βλέπω την ομορφιά σου να παίρνω δύναμη, αλλά για άρμεγμα κουβέντα δεν θέλω να ξανακούσω".

Στον χρόνο επάνω από τέσσερεις που ήταν στο σπίτι, απόμειναν τρείς. Η "μάνα" της πέθανε. Έτσι ξαφνικά χωρίς λόγο και αιτία. Από βραδύς την έβλεπαν πολύ σκεφτική. Λες και της είχαν δώσει κάποιο κακό μήνυμα. Σαν κίνησε για την κάμαρά της να πάει να κοιμηθεί δεν τους καληνύχτισε. Τους είπε "αντίο" αντί για "καληνύχτα".

"Καληνύχτα", της είχαν πει εκείνοι,

"Αντίο", επανέλαβε αυτή

Το πρωί άργησε πολύ να εμφανιστεί στην κουζίνα. Η ώρα είχε πάει εννιά και η γριά ακόμη κοιμόταν.

"Τι έπαθε σήμερα;" αναλογίστηκε η Ειρήνη, χωρίς να πάει ο νους της στο κακό. Πήγε στην κάμαρά της να δει. Άλλες φορές, με το που λαλούσε ο κόκορας η πεθερά της ήταν στο πόδι. Έπινε το καφεδάκι που της είχε ψήσει η νύφη της, καθόταν στη γωνιά δίπλα στη στόφα και κάθε λίγο και λιγάκι την ζάλιζε με το "θέλεις να κάμω καμιά δουλειά να σε ξαλαφρώσω;" Σήμερα τίποτε.

Άνοιξε την πόρτα. Κρύο έκανε στην κάμαρα.

"Αντε μάνα ξύπνα", της είπε. "Μια ώρα τον έχω τον καφέ σου πάνω στη στόφα, κοντά στο μπουρί να κρατάει ζεστός". Η γριά τίποτε μήτε μίλησε, μήτε κουνήθηκε.

"Κρύο κάνει εδώ μέσα", σκέφτηκε και είδε πως το παραθύρι ήταν μισάνοιχτο.

"Έτσι εσύ... Να κοιμάσαι με ανοιχτά παράθυρα και μετά να γκρινιάζεις πως σε πονούν τα χέρια και τα πόδια", είπε μαλώνοντας τη γριά. Πήγε και έκλεισε το παράθυρο. Καλά έκανε. Δεν χρειαζόταν να είναι ακόμη ανοιχτό. Ο Άγγελος είχε μπει, είχε πάρει τη γριά και τώρα την ξεναγούσε στα περιβόλια του ουρανού.

Η γριά είχε φύγει. Έτσι απλά και ανώδυνα είχε πεθάνει μέσα στον ύπνο της, χωρίς να προλάβει να δει εγγόνια από τον γιό της.

"Στερνά καλά", που λένε.

Σε λίγο όμως ξαναγίνανε τέσσερεις. Πέντε μήνες μετά γεννήθηκε ο Γρηγόρης. Ο γέρος στάθηκε πιο τυχερός. Είδε το πρώτο του εγγόνι, άκουσε και το όνομά του στα βαφτίσια του μωρού. Μετά τα βαφτίσια, πάνω στο μεσημεριανό τραπέζι κάτι μουρμούρισε. Κάτι που ίσως να έμοιαζε με το: "νυν απωλύεις τον δούλον σου Δέσποτα". Ο Δέσποτας υπήρξε επιεικής μαζί του. Το "νυν" ήρθε τρία χρόνια μετά. Το έφερε ένα άσχημο κρυολόγημα που γύρισε σε πνευμονία και τον ξαπόστειλε. Ο γιατρός που τον έβλεπε είχε πει:

"Είναι πολύ καταπονημένος ο οργανισμός του. Δεν θα αντέξει". Επόμενο ήταν. Από μικρό παιδί στα βοσκοτόπια, μετά η φροντίδα για τα ζωντανά, το άρμεγμα, το καθάρισμα του σταύλου, οι έγνοιες. Χώρια τα εκατομμύρια τσιγάρα που είχε καπνίσει. Από δεκατεσσάρων χρονών σούφρωνε καπνό και τσιγαρόχαρτα από τη ταμπακέρα του γέρου του. Στα ογδόντα επτά του χρόνια που πέθανε αν όχι ένα, αλλά σίγουρα μισό εκατομμύριο τσιγάρα είχαν λιβανίσει τα πνευμόνια του.

Μάταια ο Φάνης και η Ειρήνη προσπάθησαν να τον κρατήσουν στη ζωή. Φάρμακα, εντριβές, ματζούνια και ζεστασιά δεν έκαναν τίποτε. Η πρόβλεψη του γιατρού επαληθεύτηκε. Πέθανε ένα πρωί μέσα σε έναν ακατάσχετο βήχα. Ο βήχας έπαψε όταν και ο ίδιος έπαψε να ζει. Το μόνο ευχάριστο -αν μπορεί να θεωρηθεί κάτι ευχάριστο σε ένα θάνατο- ήταν ότι πρόλαβαν και τον μετάλαβαν. Δεν έφυγε ακοινώνητος όπως είχε φύγει η γριά του, που ο θάνατος την έπιασε στον ύπνο.

Αν ο γέρος ζούσε ακόμη πέντε μήνες θα πρόφταινε να δει και τον δεύτερο εγγονό του, αλλά σ' αυτό στάθηκε άτυχος. Ο Βασιλάκης γεννήθηκε όταν ο Γρηγόρης είχε κλείσει τα τέσσερά του χρόνια.

Μέσα στο καμάρι ήταν ο πατέρας. Σαν γύφτικο σκεπάρνι καμάρωνε. Η όμορφη γυναίκα του του είχε χαρίσει δυο γιούς. Αλλά... κακό πράγμα είναι η αχαριστία. Συνέχεια της έλεγε:

"Να είχαμε και μια κόρη..."

Σαν ευχή και σαν κατάρα ήρθε στον κόσμο και η κόρη του. Ίσα-ίσα που η μάνα την κράτησε στα χέρια της και πρόλαβε να πει:

"Κόρη μου, κορούλα μου".

Ίσα-ίσα που πρόλαβε να ακούσει τον άντρα της να της λέει:

"Είναι πολύ όμορφο μωρό. Ίδια εσύ είναι. Πολύ σου μοιάζει".

Τον άκουσε, χαμογέλασε και απόθεσε το μωρό στο στήθος της. Την ίδια στιγμή απόθετε την ψυχή της στον Πλάστη. Ο θάνατός της ήταν ανεξήγητος για τους γιατρούς.

Το σπίτι ερήμωσε. Όχι ακριβώς. Ερήμωσε απ' τη στοργή και την ομορφιά της μάνας. Ερήμωσε απ' την αγάπη κι' από την ομορφιά της συζύγου. Η θλίψη και ο πόνος φώλιασε σε κάθε γωνιά του. Πότε-πότε ακουγόταν και το κλάμα της μικρής Ρηνιώς. Της είχαν δώσει το όνομα της σχωρεμένης της μάνας της, μα σαν μεγάλωσε λίγο έπαψαν να τη φωνάζουμε Ειρήνη. Αυτό το όνομα θλίψη και απουσία μαρτυρούσε. Άρχισαν να τη φωνάζουν Ρηνιώ.

Η κυρα-Στέλλα γειτόνισσα από δίπλα, έκανε ότι περνούσε από το χέρι της, να ξαλαφρώσει λίγο τον πατέρα. Τι να πρωτοκάνει ο ίδιος. Να δει και να φροντίσει τα παιδιά; Να νοιαστεί για το βιός του; Έτρεχε και δεν πρόφταινε. Είχε δυο υποτακτικούς στη δούλεψή του, αλλά άμα δεν νοιαζόταν ο ίδιος προκοπή δεν γινόταν. Ο ξένος στη δουλειά πάντα ξένος θα είναι. Πήρε μια παραμάνα, να αναστήσει τη Ρηνιώ και να φροντίζει τα παιδιά, μα σαν μεγάλωσε λίγο η Ρηνιώ την έδιωξε. Κακή, απρόθυμη και χαζή ήταν.

"Άμα δεν είναι άνθρωπος του σπιτιού, χαΐρι δεν γίνεται;", αλλά που να βρεθεί άνθρωπος του σπιτιού. Άσε που δεν έψαχνε κιόλας. Η μνήμη της αγαπημένης του δεν τον άφηνε να δει άλλη γυναίκα.

Αυτά τους έλεγε ο πατέρας του, σαν παραμύθι, σαν ιστορίες, σαν μνήμες. Για μια ζωή που ήρθε ο θάνατος για να την κάνει μνήμη. Αναμνήσεις γλυκές. Οι μόνες γλυκές, οι μόνες παρήγορες για την υπόλοιπη ζωή τους.

Μετά ήρθε εκείνη.

Οι ιστορίες σταμάτησαν. Ο πατέρας τους; Πολύ είχε αλλάξει από τότε και ο πατέρας τους.

Τα όσα έμαθε ο Γρηγόρης για τις πρώτες μέρες, για τις μέρες που εκείνη κατάφερε και κούρσεψε τον πατέρα του και λεηλάτησε τη ζωή του, ο Γρηγόρης τα έμαθε πολλά χρόνια αργότερα, ψάχνοντας και ρωτώντας.

Ο πατέρας του άλλη γυναίκα δεν έβλεπε, αλλά μια άλλη γυναίκα όχι μόνο τον έβλεπε, αλλά τον καλοέβλεπε κιόλας.

Παλικαράς, όμορφος και προπάντων ματσωμένος. Άλλοι δυο νοικοκυραίοι είχαν το πολύ-πολύ μέχρι πέντε γελάδια στον σταύλο τους. Αυτός είχε δεκαπέντε γελάδια που του έδιναν γάλα και πέντε μοσχάρια για πούλημα. Έτσι έλεγαν στο χωριό, αλλά...

"Καλά θα κάνω να βεβαιωθώ, να είμαι σίγουρη" σκεφτόταν εκείνη, "Μετά... βλέπουμε". Έτσι τα είχε δει τα πράγματα η Μάγδα.

Η Μάγδα, ή αλλιώς Μαγδαληνή ήταν παπαδοκόρη και μοναχοκόρη. Το όνομα που της έδωσε ο νονός της στα βαφτίσια της ήταν το πιο σωστό όνομα που θα μπορούσε να της έχει δοθεί: Μαγδαληνή η πόρνη της Γραφής, που μετανόησε και σκούπισε με τα μαλλιά της τα πόδια του Χριστού. Αυτή όμως δεν θα μετάνιωνε ποτέ και τα πλούσια μαύρα μαλλιά της δεν τα χαράμιζε και δεν θα τα λέρωνε για τα πόδια κανενός.

Ο παπάς και η παπαδιά ήταν απ' το χωριό τους, μα ο παπάς είχε διοριστεί στην εκκλησία ενός άλλου χωριού. Κάπου κοντά θα ήταν, γιατί ο παπάς συχνά-πυκνά ερχόταν στο χωριό να δει πως πάνε τα κτήματα και οι σοδιές που τα δούλευαν κάποιοι άλλοι. Όχι πως ήταν κανένας μεγαλο-τσιφλικάς ο παπάς, όμως τη γη του τη νοιαζόταν. Ήταν δεν ήταν δέκα στρέμματα η γη του, αλλά... "καλά είναι κι' αυτά", έλεγε, "ας υπάρχουν".

Γέρασε ό παπάς, τα ποδάρια του δεν την άντεχαν άλλο την εκκλησία και ούτε μπορούσε να προσφέρει πολλά πράγματα στο ποίμνιό του. Τα μάζεψε λοιπόν και μαζί με την παπαδιά γύρισαν στο χωριό. Μαζί τους ήρθε και η Μαγδαληνή, η κόρη τους. Γέμισε το χωριό με την ομορφιά της. Μια άγρια βέβηλη ομορφιά. Μαύρα πλούσια μαλλιά, μαύρα μάτια, λαχταριστός λαιμός, πλούσια στήθια, προκλητικά λαγόνια, μπούτια όμορφα λαξεμένα, πόδια μακριά, μέση λεπτή. Πολλοί άντρες την λιγουρευόταν μα και οι άντρες που λιγουρευόταν η ίδια δεν ήταν λίγοι.

Άνοιξε πάλι το παλιό σπιτάκι του παπά. Σιγά το σπίτι δηλαδή. Δυο κάμαρες ήταν όλο κι' όλο και μια κουζίνα. Φιλοτιμήθηκαν μερικοί χωριανοί, διόρθωσαν τα κεραμίδια που έσταζαν, ένας άλλος άλλαξε τα δυο σπασμένα τζάμια, έγινε κατοικήσιμη η οικία. Το πηγάδι που είχε στεγνώσει δεν το πείραξαν καθόλου. Πολλά λεφτά ήθελε ο πηγαδάς για να το φτιάξει, και ίσως το πηγάδι να μη ξανάφερνε νερό, το παράτησαν. Εξάλλου τόσα λεφτά που ζητούσε ο πηγαδάς πού να τα βρουν; Φτώχια καταραμένη. Από αυτά που έβγαζαν από τα κτηματάκια... ποιος παπάς και ποιος κουμπάρος, που λένε.

Εντάξει παπάς ήταν ο παπάς, αλλά στη μοιρασιά της σοδιάς αυτό δεν μετρούσε.

Κακό ρούχο η φτώχια στενό και άβολο και της Μάγδας δεν της ταίριαζε καθόλου. Ακόμα και την ψυχή της στο διάβολο θα πουλούσε για να το ξεφορτωθεί. Να βάλει άλλο ρούχο πιο φαρδύ, πιο λουσάτο πιο αεράτο.

Μάταια ο παπάς είχε προσπαθήσει από μικρή να τη βάλει στο δρόμο του Θεού. Αυτή άλλο δρόμο είχε διαλέξει.

Παρά τη φτώχια, αν όχι δυο φορές την εβδομάδα, αλλά μια φορά ανυπερθέτως, η Μάγδα έπαιρνε το πρωινό λεωφορείο και πήγαινε στην πόλη. Εισιτήριο μάλλον δεν πλήρωνε. Θα έκανε τα γλυκά μάτια στον εισπράκτορα και ίσως και κάτι παραπάνω από τα γλυκά μάτια. Γύριζε στο χωριό με το απογευματινό λεωφορείο και πάντα κάτι κουβαλούσε. Γυναικεία πράγματα· τζιτζιλί-μιτζιλί. Ψεύτικα μπιζού, κολόνιες, μαντηλάκια, μεταξωτές μακριές κάλτσες, τέτοια. Πού τα εύρισκε; Ήταν καταφερτζού η Μάγδα. Διαβόλου κάλτσα ήταν. Όλο και κάποιον θα εύρισκε να τον μαλαγανέψει.

Μια φορά είχε φύγει με το πρωινό λεωφορείο και γύρισε την άλλη μέρα με το απογευματινό. Τώρα κουβαλούσε μαζί της ένα ολόκληρο ολοκαίνουργιο, λουσάτο φουστάνι.

Εδώ και αρκετά χρόνια ο παπάς είχε παραιτηθεί από κάθε προσπάθεια να τη συνετίσει.

"'Όπως πάει θα φάει το κεφάλι της", έλεγε, αλλά δεν μπορούσε να μαντέψει πόσα κεφάλια θα έτρωγε πριν φάει το δικό της.

Απόγευμα ήταν. Τα ζώα είχαν γυρίσει απ' τη βοσκή. Ο Θάνος στάθηκε στην πόρτα του σταύλου να δει τα αγελάδια να μπαίνουν ένα-ένα μέσα. Να δει μήπως κανένα κούτσαινε, μπας και έχει πληγωθεί, πως είναι τα κέφια τους. Νοιαζόταν μήπως και κάτι πήγε στραβά στις ώρες της βοσκής. Στα λιβάδια χίλιοι-μύριοι κίνδυνοι και παγίδες καιροφυλακτούσαν κι' αν ήταν και ανάγκη να φωνάξει και τον γιατρό. Όχι... όλα ήταν εντάξει.

Μπήκαν και οι υποτακτικοί στο σταύλο, να ποτίσουν τα αγελάδια. Από έναν κουβά νερό ήπιαν τα σκασμένα. Βγήκαν και κάθισαν έξω από το σταύλο άναψαν και τσιγάρο. Να περάσει κανένα μισάωρο, να κατέβει το νερό απ' το στομάχι, να δώσουν πιο πολύ γάλα οι αγελάδες.

Στην ώρα 'πάνω, "τσουπ" να σου και η Μάγδα στην πόρτα της αυλής, που ήταν ακόμα ανοιχτή, με ένα κατσαρόλι στο χέρι. Πλησίασε τον Θάνο.

"Καλησπέρα".

"Καλησπέρα σου", την αντιχαιρέτησε ο Θάνος και η περιέργειά του ήταν μεγάλη: Η Μάγδα η μορφονιά στο σταύλο του; Ανήκουστο. Πώς και καταδέχτηκε μια τέτοια επίσκεψη, και πού; Στο σταύλο.

"Πώς από 'δω".

"Ε να... ήρθα να μου δώσεις λίγο γάλα, που η μάνα μου δεν είναι στα καλά της και που να βρω γάλα τέτοια ώρα στο χωριό".

"Θα περιμένεις όμως λίγο. Σε λίγο θα αρχίσουμε το άρμεγμα. Με το πρώτο γάλα... το παίρνεις στο κατσαρόλι σου και πας στην ευχή του Θεού".

Έτσι θαρρούσε ο Θάνος.

Η Μάγδα ακούμπησε το άδειο κατσαρόλι επάνω σε έναν πάγκο εκεί έξω στην αυλή. Αφού έπρεπε να περιμένει, τι άλλο μπορούσε να κάνει; Θα περίμενε.

"Μου-μου", ακούστηκε από τον σταύλο. Κάποια αγελάδα που μπορεί να είχε ανησυχίες, μπορεί πάλι να έλεγε κανένα ανέκδοτο στη διπλανή της, ίσως και να ήταν συνεννοημένη με τη Μάγδα. Ποιος ξέρει; Κανένας δεν ξέρει γιατί μουγκανίζουν οι αγελάδες. Μυστήρια και παράξενα ζώα.

"Πόσες αγελάδες έχεις;" Είχε την περιέργεια να μάθει η Μάγδα.

"Έλα να δεις". Την οδήγησε στην ανοιχτή πόρτα του σταύλου. Έσκυψε μέσα το κεφάλι η Μάγδα, είδε, μα ο σταύλος μύριζε άσχημα και απομακρύνθηκε.

"Ου... ένα σωρό είναι", είπε με θαυμασμό.

"Του χρόνου θα είναι καμπόσες παραπάνω" είπε και ο Θάνος με καμάρι.

"Εκεί τι είναι, αγελάδες έχεις και 'κει;" τον ρώτησε δείχνοντας ένα άλλο κτίσμα στην άκρη της αυλής. Αυτό ήταν πιο ψηλό από τον σταύλο με λίγα παράθυρα ψηλά, λίγο κάτω από την τσίγκινη στέγη.

"Ο αχυρώνας".

"Να δω και 'κει;" Βρε περιέργεια που την έχουν οι γυναίκες! Την οδήγησε και στον αχυρώνα. Η πόρτα ήταν ανοιχτή. Μπήκαν μέσα. Και εδώ μύριζε αλλά εδώ η μυρωδιά ήταν αλλιώτικη. Μύριζε άχυρο. Ωραία και ερεθιστική μυρωδιά. Είχε ξαναπλαγιάσει σε αχυρώνα η Μάγδα. Η μυρωδιά την φούντωσε πιο πολύ.

Η Μάγδα πήγε και έκλεισε την πόρτα του αχυρώνα, την ασφάλισε από μέσα.

"Γιατί έκλεισες; Ζέστη είχε εδώ μέσα, θα σκάσουμε".

Η Μάγδα δεν είπε γιατί. Μόνο κούνησε τους ώμους προς τα πάνω. Ίσως με την κίνηση αυτή να απαντούσε:

"Έτσι".

Πήγε και στάθηκε πίσω του. πέρασε το ένα χέρι της στη μέση του στο ύψος του στομαχιού. Τον χάιδεψε. Με το άλλο χέρι βάλθηκε να του ξεκουμπώνει το πουκάμισο. Το πλούσιο στήθος της ήταν κολλημένο στην πλάτη του. Το ένιωθε να τον αγγίζει μια εδώ, μια εκεί και η πίεση του να αλλάζει σύμφωνα με την ανάσα της. Την ανάσα της την ένιωθε δίπλα στο αφτί του. Ζεστή, λάγνα, απαιτητική. Η καρδιά του άρχισε να χτυπάει δυνατά, στέλνοντας περισσότερο αίμα σε κάθε του όργανο. Το παντελόνι του, ελευθερωμένο από τον ζωστήρα και τα κουμπιά, είχε κατέβει στα γόνατά του. Έσκυψε και το ξεφορτώθηκε. Στράφηκε προς την Μάγδα. Εκείνη είχε ξεφορτωθεί το πουκάμισό της. Με δυο επιδέξιες κινήσεις άφησε το στήθος της γυμνό. Τη μια σήκωσε το αριστερό της χέρι στον δεξί της ώμο και ελευθερώθηκε από την δεξιά τιράντα του σουτιέν. Μετά με αργές τελετουργικές κινήσεις έκανε το ίδιο και για την άλλη τιράντα. Ο στηθόδεσμος της σκάλωσε χαμηλά στο στομάχι της, λίγο πάνω από τους λάγνους γοφούς της, λίγο πιο πάνω από την φούστα της. Κι' αυτή την ίδια τύχη είχε. Τα δυο κουμπιά που την κρατούσαν στο ύψος της ηθικής, ξεκουμπώθηκαν και η φούστα βρέθηκε να κάνει παρέα με τα άχυρα στο πάτωμα του αχυρώνα.

Στεκόταν ο ένας απέναντι από τον άλλο σαν τον Αδάμ και την Εύα. Με ένα φύλλο συκής; Όχι. Με ένα σώβρακο και μια κυλόττα. Σιγά το πράμα. Από ένα τόσο δα κομματάκι ύφασμα. Αυτά κι' αν δεν ήταν εμπόδια. Τα ξεφορτώθηκαν κι' αυτά. Ο καθένας το δικό του. Έμεινε για λίγο μακριά του, να θαυμάσει, να απολαύσει οπτικά την ανδρική του φύση. "Μμμμ", ξερογλείφτηκε και ξεροκατάπιε. Εκείνος έβλεπε λαίμαργος τα πάντα. Το στήθος της, τα λαγόνια της, τις τριχούλες στο κάτω μέρος της κοιλιάς της. Το μυαλό του είχε σταματήσει. Δεν μπορούσε να σκεφτεί τίποτε άλλο πέρα από αυτό που έβλεπε. Ένα λάγνο κορμί που τον περίμενε. Που περίμενε να μπει μέσα του. Η σάρκα του είχε σκεπάσει το μυαλό. Το είχε θολώσει.

Η Μάγδα πήγε κοντά του. Τα χέρια τους τυλίχτηκαν στα κορμιά τους. Τα χείλη τους ενώθηκαν σε ένα παθιασμένο φιλί. Το στήθος της, ζεστό, τρυφερό με τις θηλές σκληρές, διογκωμένες, κολλημένο επάνω στο δικό του στήθος. Κάθε φορά που οι θηλές της άγγιζαν της δικές του ένας κεραυνός πόθου κατάτρεχε το σώμα του, απ' την κορφή μέχρι τα ακροδάχτυλα των ποδιών. Τρία χρόνια το κορμί του δεν είχε γευτεί γυναικείο κορμί.

Κυλίστηκαν στο πάτωμα, απάνω στα άχυρα. Κυλίστηκαν στην ακολασία.

Δεν κράτησε πολύ, αλλά η δύναμή του, η σφοδρότητα, το πάθος και οι κραυγές μόνο σε έναν τυφώνα θα μπορούσαν να αποδοθούν. Σε μια καταιγίδα. Σε μια καταιγίδα που καραδοκούσε.

Έμειναν για λίγη ώρα ξαπλωμένοι ό ένας δίπλα στον άλλο. Έτσι γυμνοί. Γυμνοί και από σκέψεις. Γυμνοί από λόγια. Κάποια στιγμή πλησίασε το στόμα της στο αφτί του. Με σιγανή, λάγνα, βραχνή φωνή τον ρώτησε:

"Σου άρεσε;"

"Μμμμ", είπε εκείνος, μα ούτε αυτή τη μεγάλη λέξη δεν πρόκαμε να αποτελειώσει. Η γλώσσα της βρέθηκε μέσα στο αφτί του, τον πιπίλιζε και τον ερέθιζε αφάνταστα.

Η επανάληψη κράτησε πιο πολλή ώρα. Ήταν πιο δυναμική, πιο απολαυστική. Για πολλή ώρα βογκούσαν σαν τα ζώα. Η ηδονή πλημμύρισε τα κορμιά τους. Τώρα τα κορμιά τους είχαν γνωριστεί και ήξεραν τι ζητάει το ένα από το άλλο και τι έπρεπε να δώσει το ένα στο άλλο.

Οι τέλειοι εραστές; Μάλλον η τέλεια ερωμένη για τον Θάνο. Της Μάγδας δεν της πολυένοιαζε. Εντάξει καλός ήταν. Άξιζε τον κόπο. Ήταν και πλούσιος.

Το κατσαρόλι της Μάγδας έμεινε εκεί, πάνω στον πάγκο της αυλής, άδειο, χωρίς γάλα μέσα. Η Μάγδα έφυγε χωρίς το κατσαρόλι, αλλά με το κορμί της χορτασμένο έρωτα.

Ο Θάνος άργησε να φύγει από τον σταύλο. Κάθισε στην άκρη της αυλής σε έναν πάγκο και αναλογιζόταν αυτό που είχε γίνει. Καλό; ή κακό; Άκρη δεν έβγαζε. Πάντως ότι κι' αν ήταν είτε καλό είτε κακό, ήταν κάτι πρωτόγνωρο γι' αυτόν. Αυτή τη μορφή του έρωτα πρώτη φορά τη βίωνε. Τη σφοδρότητα, το πάθος, τη λύσσα.

Τα αγκαλιάσματά του με την Ειρήνη ήταν αλλιώτικα. Ήταν γλυκά, τρυφερά, αγαπησιάρικα. Πιο πολύ κοιτιόταν στα μάτια και στο νου παρά... και το σώμα ας έκανε ότι είχε να κάνει. Ενοχλημένος έδιωξε από το μυαλό του τη σκέψη της Ειρήνης. Την βεβήλωνε σαν την σκεφτόταν τέτοιες στιγμές. Στιγμές που μόνο το κορμί του υπήρχε.

Σηκώθηκε και τράβηξε για το σπίτι. Η ώρα είχε πάει δέκα. Ανησύχησε:

"Τι άραγε να κάνουν τα παιδιά τόσες ώρες μόνα;"

Τις άλλες μέρες, κάθε μέρα, στις εφτά ήταν στο σπίτι, άντε το πολύ εφτά και μισή αν περνούσε για μισή ώρα από το καφενείο.

"Μα τι κάνω;" Αναλογίστηκε καθώς τάχυνε το βήμα του για το σπίτι. Αλήθεια, τι έκανε;

Εκείνο βράδυ ο Θάνος κοιμήθηκε πολύ ανήσυχος. Όνειρα και εφιάλτες τον τυραννούσαν όλη την νύχτα χωρίς να μπορεί να ξεχωρίσει ποιο ήταν το όνειρο και ποιος ο εφιάλτης. Η μορφή της Ειρήνης εμφανίστηκε αρκετές φορές, σαν μια θλιμμένη, τρυφερή ανάμνηση, αλλά ερχόταν η άλλη μορφή, αυτή της Μάγδας για να την σκεπάσει, να την διώξει απ' το μυαλό του. Μαζί με τη μορφή της Μάγδας ερχόταν και το αίσθημα της απόλαυσης και της ηδονής, που το κορμί του δεν τις είχε ξεχάσει ακόμη. Ήταν νωπές και θα παρέμειναν νωπές.

Μπορεί να είχε αναλογιστεί: "Μα τι κάνω;" Μπορεί να ένιωθε ενοχές πως βεβηλώνει τη μνήμη της Ειρήνης, αλλά οι συνευρέσεις τους στο σταύλο συνεχίστηκαν για μερικές εβδομάδες ακόμη. Αν όχι κάθε μέρα, το μέρα παρά μέρα ήταν κανόνας. Με το που την έβλεπε ο Θάνος ερεθιζόταν. Με το που σκεφτόταν τα μελλούμενα, ερεθιζόταν ακόμη πιο πολύ. Όταν την έβλεπε γυμνή... και με αλυσίδες να τον έδεναν, θα τις έσπαζε από τον πόθο να βρεθεί μέσα της. Είχε δεθεί για καλά στο άρμα του έρωτά της.

Η Μάγδα έβλεπε τη συμπεριφορά του και γελούσε ενθουσιασμένη. Γιατί άραγε; Μήπως γιατί ο Θάνος κάλυπτε την γυναικεία φιλαρέσκειά της, την κοκεταρία της, την γυναικεία φύση της, τις σεξουαλικές της ανάγκες; Πεντάρα δεν έδινε γι' αυτά η Μάγδα. Οι αποδείξεις που είχε μέχρι τώρα για όλα αυτά της ήταν αρκετές. Δεν χρειαζόταν άλλες και σεξουαλικά είχε νιώσει πολύ πιο γεμάτη με άλλους εραστές. Γελούσε γιατί έβλεπε πως τον είχε δέσει στο άρμα του κορμιού της και πως τον έσερνε από τη μύτη. Σαν σκυλάκι τον έσερνε.

Στο χωριό άρχισε το "πσου-πσου". Ε δεν ήταν δα και στραβοί οι χωριανοί. Αυτό τους έκανε να αλλάξουν τακτική. Έφευγαν με το απογευματινό λεωφορείο για την πόλη και γύριζαν πίσω με το πρωινό. Το βράδυ τα κορμιά τους αφήναν τα ίχνη τους επάνω στα σεντόνια ενός φτηνού ξενοδοχείου. Το Σάββατο έφευγαν με το απογευματινό λεωφορείο και γύριζαν τη Δευτέρα το πρωί. Τα αγελάδια στο σταύλο είχαν ξεχάσει τη φάτσα του αφεντικού τους. Καλά που ήταν και οι υποτακτικοί του και τα πρόσεχαν. Τα ορφανά τα φρόντιζε η κυρα-Στέλλα η γειτόνισσα με το αζημίωτο φυσικά, αλλά κι' αυτή τι να πρωτοκάνει; Είχε και τα δυο δικά της κουτσούβελα.

Ο Γρηγόρης άρχισε να δυσανασχετεί. Πολύ έλλειπε ο μπαμπάς του. Όλο έφευγε.

"Που είναι ο μπαμπάς μου και όλο λείπει;" Ρωτούσε την κυρα-Στέλλα.

"Πάει στην πόλη για δουλειές. Στον ζωέμπορο πάει, να πάρει λεφτά για τα μοσχάρια, να παζαρέψει, ίσως να φέρει και καμιά αγελάδα ακόμη". Τι να του έλεγε; Μικρό παιδί ήταν ακόμη ο Γρηγόρης. Τι να του έλεγε;

"Πάει στην πόλη για γυναικοδουλειές;" Τέτοια πράματα σε μικρό παιδί δεν λέγονται. Μικρό παιδί, αλλά με μεγάλο μυαλό. Κι' άλλες φορές πήγαινε ο μπαμπάς του στην πόλη αλλά όχι τόσο συχνά και όταν ερχόταν όλο και από κάτι τους κουβαλούσε. Τώρα... τίποτε. Κάτι κακό ψυχανεμιζόταν το παιδί, και το κακό δεν άργησε να μπει στο σπίτι τους.

Και μόνο που την αντίκρισε, ο Γρηγόρης κατάλαβε. Το είδε μέσα στα μάτια της. Ούτε ίχνος καλοσύνης δεν βρήκε μέσα στα μάτια της, όσο κι' αν έψαξε. Ο Βασιλάκης, χωρίς να ξέρει γιατί, έβαλε τα κλάματα. Η Ρηνιώ τίποτε. Το μόνο που την ένοιαζε τη Ρηνιώ ήταν να σηκώνεται από το πάτωμα που μπουσουλούσε και να σκαρφαλώνει πότε στον καναπέ και πότε στις καρέκλες με κίνδυνο να πέσει να τσακιστεί. Τριών χρονών μωρό ήταν η Ρηνιώ.

Το κακό είχε παραγίνει. Τον έπιασαν οι φίλοι του τον Θάνο και τον δασκάλεψαν.

"Τι κάνεις ρε; Ντροπής πράματα είν' αυτά. Και τα παιδιά σου! Δεν τα σκέφτεσαι τα παιδιά σου;"

"Και τι τους μέλει αυτούς τι κάνω εγώ;" είχε συλλογιστεί, μα για τα παιδιά του είχαν δίκαιο. Μάλλον πολύ τα παραμελούσε τα παιδιά του τελευταία.

Άρχισε να το σκέφτεται πιο πολύ, πιο... ώριμα. Ήταν και που του είχε γκρινιάξει και η Μάγδα. Δυο φορές τώρα τελευταία τον είχε ρωτήσει:

"Θα με τραβολογάς πολύ ακόμα αστεφάνωτη;" τη μια φορά και την άλλη του είχε πει:

"Ντρέπομαι στο χωριό έτσι που μ' έχεις χωρίς στεφάνι", Σιγά και να μη ντρεπόταν, αλλά το είπε.

"Δεν είναι σωστά πράγματα αυτά", είχε σκεφτεί και ο ίδιος και... "μήπως θα πρέπει; Θα έχουν και τα παιδιά μια μάνα, να φύγουν απ' την ορφάνια τα καημένα".

Δεν έχασε καιρό. Το ανακοίνωσε στους φίλους του.

"Παντρεύομαι". Πέσανε με τα μούτρα εκείνοι μπας και του αλλάξουν μυαλό, αλλά η σάρκα είχε χωθεί για τα καλά μεσ' στο κεφάλι του.

"Ποιά ρε; Τη Μάγδα; Δεν κάνει για 'σένα αυτή", του είπε ο ένας.

"Αυτή η λύκσα[2] θα σε φάει ζωντανό", του είπε ο άλλος, αλλά ο Θάνος δεν άλλαξε γνώμη.

Το Σάββατο, ο ρεσεψιονίστας του μικρού, φτηνού ξενοδοχείου στην πόλη, τζάμπα περίμενε το ζευγάρι των παράνομων εραστών. Δεν φάνηκε κανένας.

Την Κυριακή το απόγευμα, ο Θάνος φόρεσε τα καλά του και ζήτησε από τον παπά και την παπαδιά το χέρι της κόρης τους.

Με χαρά και αγαλλίαση ο παπάς και η παπαδιά του έδωσαν και το χέρι της και το πόδι της και την ίδια ολόκληρη.

"Βίον ανθόσπαρτον" τους ευχήθηκε ο παπάς, ενώ σκεφτόταν: "Καλά την ξεφορτώθηκα. Ας την πάρει να την έχει να τη χαίρεται".

"Σιγά και τον βίον και τον ανθόσπαρτον με τον γελαδάρη και τα γελάδια του", σκέφτηκε η Μάγδα, αλλά δεν είπε τίποτε.

"Αντε με το καλό και καλούς απογόνους", τους είπε η παπαδιά και ίσως να πίστευε σε ότι έλεγε.

Η Μάγδα γύρισε διακριτικά την πλάτη και "φτου-φτου" έφτυσε τον κόρφο της.

"Πως και δεν. Τα κουτσούβελα μας μάραναν τώρα", ψιθύρισε.

"Ευχαριστώ", είπε ο Θάνος, την πήρε και έφυγαν.

Την πήγε στο σπίτι να την γνωρίσουν τα παιδιά.

"Η Μάγδα θα έρθει να μείνει μαζί μας. Θα είναι η καινούργια σας μαμά", τα είπε.

Ο Γρηγόρης έμεινε να την κοιτάει αμίλητος. Ο Βασιλάκης κάτι πήγε να πει, αλλά δεν είπε τίποτε και σα να έκλαψε λίγο. Μόνο η μικρή Ρηνιώ σηκώθηκε από το μπουσούλισμά της στο πάτωμα και έτρεξε να κρεμαστεί στη φούστα της καινούργιας "μαμάς", μα η "μαμά της" την απώθησε με βία, καθώς σκεφτόταν:

"Μόνο εσύ μας έλειπες τώρα".

Την άλλη Κυριακή έγινε ο γάμος. Απ' το πρωί έβρεχε. Μια ψιλή, γκρινιάρικη βροχή που τρυπούσε το κόκαλο. Μάρτης μήνας ήταν.

Στους οκτώ μήνες μετά το γάμο του ο Θάνος άρχισε να καταλαβαίνει πως κάτι δεν πήγαινε καλά. Από την μια η Μάγδα, η γυναίκα του, πολύ συχνά κατέβαινε στην πόλη και πάντα γυρνούσε γεμάτη με ψώνια. Μόνο για 'κείνη ψώνιζε. Για τα παιδιά δεν είχε πάρει ούτε ένα ζευγάρι κάλτσες.

"Σαν πολλά δεν ξοδεύεις;" της είχε πει. "Τι θα τα κάνεις όλα αυτά τα λούσα εδώ στο χωριό; Που θα τα βάλεις;" αλλά εκείνη δεν άλλαξε τις αγοραστικές της συνήθειες. Απλά έλεγε:

"Πού ξέρεις; Μπορεί να χρειαστούν" και φυσικά εκείνη ήξερε πως πράγματι, κάποτε, θα χρειαζόταν.

Έβλεπε και το άλλο: Πολύ κακόκεφα τα παιδιά του. Πολύ μουτρωμένα. Εκείνα τα γελαστά προσωπάκια τους είχαν χαθεί. Και το βράδυ που γύριζε στο σπίτι δεν έτρεχαν να χωθούν στην αγκαλιά του όπως παλιά. Λες και κάτι κακό τους είχε κάνει ο ίδιος. Ο Γρηγόρης, ο μεγάλος τον απέφευγε πιο πολύ. Τώρα ο Γρηγόρης είχε πάψει και να ζωγραφίζει. Παλιά κάθε λίγο και λιγάκι του έδειχνε και από μια ζωγραφιά του.

"Μπαμπά κοίτα τι έκανα σήμερα".

"Μπράβο" του έλεγε, και το μπράβο του ήταν και για τον Γρηγόρη και για την Ειρήνη, γιατί ήξερε. Είχε βάλει και εκείνη το χεράκι της στη ζωγραφιά του γιού του. Τώρα... Τίποτε.

Το πρώτο μπλοκ ζωγραφικής ο Γρηγόρης το είχε αποκτήσει στα πέντε του χρόνια. Τότε που είχε αρχίσει και τις πρώτες του εξόδους από το σπίτι. Πώς λέμε "ο μικρός εξερευνητής;" Για τον Γρηγόρη θα μπορούσαμε να πούμε "ο μικρός φυσιοδίφης". Καθόταν με τις ώρες στην αυλή, ανακούρκουδα και παρακολουθούσε το ατέλειωτο πάνε-έλα τον μυρμηγκιών καθώς κουβαλούσαν στις φωλιές τους τροφές για τον χειμώνα. Ήξερε πως όταν δυο μυρμήγκια έρθουν πρόσωπο με πρόσωπο θα σταματήσουν και τα δυο και θα κουνήσουν τις κεραίες τους. Κάτι θα πουν μεταξύ τους. Αυτό που δεν ήξερε ήταν το τι έλεγαν. Έβλεπε τα πουλιά· πως πετούν και ήξερε: Όταν τα χελιδόνια πετούσαν χαμηλά ήξερε πως θα βρέξει. Έβλεπε πως έτρεχαν τα σύννεφα στον ουρανό, τι χρώμα είχαν και κατά που πήγαιναν. Ήξερε αν κουβαλάνε βροχή ή όχι.

"Σε μια-δυο ώρες θα βρέξει" έλεγε και έβρεχε ή

"Τώρα θα ανοίξει ο καιρός" και ξαστέρωνε.

"Αυτό το μπουμπούκι αύριο θα είναι ολάνθιστο λουλούδι", έλεγε και θαρρείς πως η τριανταφυλλιά περίμενε την άδεια του Γρηγόρη για να ανθίσει τα τριαντάφυλλά της.

Τέτοιος ήταν ο Γρηγόρης και τα πιο πολλά απ' όσα έβλεπε και απ' όσα παρατηρούσε καθόταν μετά και τα ζωγράφιζε.

Ο Θάνος είχε καταλάβει αμέσως το χάρισμα του γιου του και με την πρώτη φορά που είχε πάει στην πόλη του έφερε ένα μπλοκ ζωγραφικής και μπόλικα μολύβια.

Άνοιγε το μπλοκ ο Γρηγόρης κι' απόθετε τις εντυπώσεις και τα κοιτάγματά του στο χαρτί. Η μητέρα του η Ειρήνη πάνω απ' το κεφάλι του.

"Μήπως άμα το κάνεις έτσι θα είναι πιο καλό;" τον ορμήνευε και πάντα ο Γρηγόρης το έκανε "έτσι" γιατί ήξερε πως η καλή μάγισσα, η μητέρα του πάντα ήξερε πως είναι το πιο καλό και το πιο σωστό γιατί κι' εκείνη μόνο καλά και σωστά έκανε.

Τώρα τίποτε. Την είχε κόψει τη ζωγραφική ο Γρηγόρης. Και πού να ζωγραφίσει; Το τρέχον μπλοκ, αυτό που είχε και ζωγράφιζε, όταν ήρθε εκείνη, εδώ και καιρό είχε βρεθεί σχισμένο και πεταμένο στα σκουπίδια. Και τα μολύβια μαζί. Φυσικά ο Θάνος δεν ήξερε τίποτε.

"Τι κάθεσαι και σπαταλάς τις ώρες σου μ' αυτά τα άχρηστα χαρτιά", είχε τσιρίξει η Μάγδα μεσ' στα νεύρα, του άρπαξε το μπλοκ από τα χέρια, το ξέσχισε φύλλο φύλλο και το πέταξε.

"Αντε να κάνεις καμιά δουλειά" του είπε και τον έβαλε να σφουγγαρίσει το πάτωμα.

Πολύ λυπήθηκε ο Γρηγόρης, αλλά δεν έβαλε τα κλάματα. Στο κάτω-κάτω δέκα χρονών αντράκι ήταν τώρα και οι άντρες δεν κλαίνε. Δέκα στα έντεκα ήταν. Του χρόνου θα πήγαινε στην έκτη Δημοτικού, μετά στο Γυμνάσιο και μετά... Φοιτητής στο πανεπιστήμιο. Ο πατέρας του του το είχε τάξει.

"Εσύ δεν κάνεις για γελαδάρης με το μυαλό που έχεις. Άμα όμως τα αγαπάς πολύ τα αγελάδια πάνε και γίνε κτηνίατρος, αλλά... για γελαδάρης... ούτε να το σκέφτεσαι". Ο πατέρας του, του το είχε τάξει, αλλά θα μπορούσε να το κρατήσει τα τάμα του;

Πάντως πολύ είχε στεναχωρηθεί για το σχισμένο και πεταμένο μπλοκ. Εκεί μέσα είχε ζωγραφισμένα και εκείνα τα παράξενα, μεγάλα μανιτάρια. Πήγε χαντάκωσε τα άλλα δύο μπλοκ με τις ζωγραφιές του, να μη τα βρει η μέγαιρα.

Απομεσήμερο ήταν. Η Μάγδα έλλειπε στην πόλη, ως συνήθως. Αφού έφαγαν το μεσημεριανό τους με τον Βασιλάκη, τάισε και τη Ρηνιώ, κίνησαν να πάνε οι δυο τους στο σταύλο να δουν τι κάνει ο μπαμπάς κι' άμα χρειαζόταν να τον βοηθήσουν και λίγο. Τη Ρηνιώ την άφησαν δίπλα να τη φυλάει η κυρα-Στέλλα.

Ο πατέρας τους καθόταν και περίμενε να γυρίσουν τα ζώα απ' τη βοσκή. Δεν είχε καμιά δουλειά να τους αναθέσει, αλλά και να είχε σιγά και μην έβαζε τα παιδιά του να την κάνουν. Ο Βασιλάκης κάθισε δίπλα στον πατέρα του. Ο Γρηγόρης άρχισε να ανιχνεύει. Πήγε πρώτα στο σταύλο. Ωραίος καθαρός ήταν, στρωμένος με μπόλικο άχυρο. Αφού δεν είχαν έρθει ακόμη τα αγελάδια να αρχίζουν να κοπρίζουν, φυσικά και θα ήταν καθαρός. Μετά πήγε προς τον αχυρώνα, αλλά εκεί δεν υπήρχε κανένα ενδιαφέρον. Τι ενδιαφέρον να έχουν τα άχυρα; Την προσοχή του την τράβηξαν κάτι άσπρα πράγματα, που από μακριά φαινόταν σαν λουλούδια. Πήγε κοντά αλλά εκεί πολύ βρομούσε. Τα λουλούδια, καμιά εκατοστή, ήταν φυτρωμένα κάτω-κάτω στον μικρό λόφο με τις σβουνιές. Εκεί που μάζευαν τις βρομιές του σταύλου κάθε μέρα που τον καθάριζαν. Ένα μικρό βουνό με αγελαδίσιες κοπριές ανακατεμένες με άχυρα. Βρομοκοπούσε ο τόπος, αλλά τον Γρηγόρη τον έκαιγε η περιέργεια για τα λουλούδια. Πλησίασε προσεχτικά, προσέχοντας μη πατήσει στα κάτουρα που στράγγιζαν από το σκατένιο βουνό. Δεν ήταν λουλούδια. Αυτά που έβλεπε. Μανιτάρια ήταν, άσπρα, μεγάλα ίσαμε μια ανοιχτή αντρική παλάμη κι' ακόμα πιο μεγάλα. Έσκυψε να τα δει από κοντά. Κάτασπρα, ολοστρόγγυλα με διάσπαρτες μαύρες πούλιες επάνω τους, άλλες μεγάλες άλλες μικρές.

"Πολύ όμορφα είναι" συλλογίστηκε καθώς με το μυαλό του τα έβγαζε φωτογραφία. "Το βράδυ θα τα ζωγραφίσω", σκέφτηκε, αλλά άκουσε τον πατέρα του που φώναζε αλαφιασμένος.

"Γρηγόρη φύγε από 'κει". Πριν να προλάβει να σηκωθεί ο πατέρας του βρισκόταν δίπλα του και τον κρατούσε από το χέρι.

"Δεν φαντάζομαι να τα ακούμπησες;" Τον ρώτησε τρομαγμένος, εννοώντας τα μανιτάρια.

"Όχι. Μόνο τα κοίταζα"

"Ευτυχώς",

"Γιατί να μην τα ακουμπήσω;" Είχε την περιέργεια ο Γρηγόρης.

'"Γιατί αγόρι μου, το καθ' ένα από αυτά έχει μέσα του τόσο δηλητήριο που μόνο ένα απ' αυτά μπορεί να σκοτώσει και δέκα ανθρώπους. Ότι κακό και τοξικό έχουν τα κόπρανα των ζώων, αυτά τα μανιτάρια το μαζεύουν μέσα τους και το κάνουν δηλητήριο. Μην πλησιάσεις εκεί ξανά".

Έστειλε το Γρηγόρη να καθίσει μαζί με τον Βασιλάκη, πήρε ένα φτυάρι και καταπιάστηκε να ξεπατώνει τα δηλητηριώδη μανιτάρια.

Κάθε λίγο και λιγάκι την έκανε αυτή τη δουλειά ή ο ίδιος ή κάποιος υποτακτικός του, κάθε λίγο και λιγάκι ξεπάτωναν τα μανιτάρια άλλα που να τα προλάβουν. Τα άτιμα... σαν μανιτάρια ξαναφύρτωναν.

Το επεισόδιο έληξε με την ζωγραφιά των μανιταριών που έκανε το ίδιο βράδυ καθισμένος στο δωμάτιο του ο Γρηγόρης. Τα ζωγραφισμένα μανιτάρια ήταν ακίνδυνα. Τα άλλα, εκείνα στο λόφο με τις σβουνιές, στο βασίλειο τον μανιταριών, ήταν κίνδυνος θάνατος.

Το βράδυ ο Θάνος ενημέρωσε και την Μάγδα για το τι είχε γίνει με τα μανιτάρια στο σταύλο.

"Και μόνο να τα άγγιζε για λίγο, μπορεί να γέμιζε σπυριά, εκζέματα και πληγές και να τον τρέχαμε στους γιατρούς και στα νοσοκομεία", της είπε. Επέστησε σε όλους την προσοχή τους για τα δηλητηριώδη μανιτάρια. Το μόνο κακό που είχε στο σταύλο.

"Κάνω ότι μπορώ για να τα ξεπαστρέψω, μα δεν τα προφταίνω", είχε πει.

Το επεισόδιο με τα μανιτάρια έληξε και ξεχάστηκε ίσως, αλλά τα άλλα επεισόδια αύξαναν και χειροτέρευαν. Ο Γρηγόρης και ο Βασιλάκης είχαν καταντήσει οι Σταχτοπούτες της κακιάς μάγισσας. Με το που γύριζαν από το σχολείο, και μέχρι να έρθει ο Θάνος από τον σταύλο, τραβούσαν των παθών τους τον τάραχο.

Μέχρι που ένα πρωί...

Δεν αισθανόταν πολύ στα καλά του εκείνη τη μέρα ο Θάνος. Την προηγούμενη είχε αρπάξει ένα άσχημο κρυολόγημα.

"Φεύγω", είπε στον υποτακτικό του, που ήταν μαζί του στο σταύλο εκείνη την μέρα. Ο άλλος είχε βγάλει τις αγελάδες στη βοσκή.

"Φεύγω, πάω σπίτι να πέσω λίγο γιατί έχω το χάλι μου" και έφυγε. Τα αγόρια τέτοια ώρα ήταν στο σχολείο. Ίσως να έβαζε την Μάγδα να του τρίψει την πλάτη του που πονούσε, με λίγο ρακί.

Δεν την έβαλε να τον τρίψει. Μπαίνοντας στην κουζίνα της άρπαξε το χέρι και το κράτησε ψηλά στο αέρα. Κρατώντας εκείνη ένα λουρί, ήταν έτοιμη να το κατεβάσει στην Ρηνιώ που καθόταν στο πάτωμα.

"Τι πας να κάνεις μωρή;"

Πρώτη φορά την αποκαλούσε "μωρή". Εντάξει, το "καλή μου", το "χρυσή μου" και το "αγάπη μου" είχαν αραιώσει τον τελευταίο καιρό και είχαν αντικατασταθεί με το "Μάγδα", αλλά "μωρή!" Πρώτη φορά.

Δεν τον περίμενε τέτοια ώρα να έρθει στο σπίτι, και όπως ήταν νευριασμένη ούτε που κατάλαβε πότε μπήκε στην κουζίνα.

"Τι έκανε το παιδί και πήγες να το χτυπήσεις. Και με το ζωνάρι κιόλας, Θα το σακάτευες", της είπε πιο ήρεμα τώρα.

"Έσπασε ένα ποτήρι το παλιόπαιδο", δικαιολόγησε τα νεύρα της.

"Άκου να σου πω. Τα παιδιά μου δεν είναι παλιόπαιδα. Και όχι για ένα ποτήρι, το σπίτι ολόκληρο να κάψουν δεν θα σηκώσεις το χέρι σου επάνω τους. Κατάλαβες;" Ο πρώτος καυγάς. Η πρώτη διαφωνία. Μήπως ο Θάνος είχε δίκαιο; Ίσως ναι και να έπρεπε να το χωνέψει και η ίδια.

Τρεις μέρες μετά άλλο επεισόδιο. Ήθελε να πάει στην πόλη. Του ζήτησε λεφτά.

"Δεν θα πας πουθενά. Αρκετά άχρηστα ρούχα έχεις μαζέψει. Κάτσε και λίγο στο σπίτι. Κάνε και κανένα φαγητό. Η κυρα-Στέλλα έχει βαρεθεί να μαγειρεύει για μας και εγώ έχω ξεπαραδιαστεί να την πληρώνω".

Την είδε ότι πήγε να αγριέψει άλλα μετά μαλάκωσε.

"Καλά", είπε μόνο.

Και οι δυο έμειναν ευχαριστημένοι με το "καλά". Ο Θάνος με το "καλά" στην κυριολεκτική του έννοια και η Μάγδα με το "καλά" σαν την πρώτη λέξη αυτού που είχε σκεφτεί:

"Καλά, να δεις τι έχεις να πάθεις".

Πάντως είχε συνειδητοποιήσει κάτι η Μάγδα. Ο Θάνος είχε αρχίσει να αγριεύει και αν η ίδια δεν άλλαζε τακτική ίσως πολύ σύντομα να βρισκόταν πάλι μαζί με τον παπά και την παπαδιά, με τους γονείς της, εγκαταλείποντας τον προορισμό της, τον σκοπό της και το όνειρό της: Την πόλη. Εδώ στου Θάνου τα είχε όλα και δεν έπρεπε να τα χάσει. Άλλαξε τακτική.

Εκείνο το βράδυ ο Θάνος έκατσε και τη δασκάλεψε μπας και της βάλει λίγο μυαλό. Έβαλε από νωρίς τα παιδιά για ύπνο, κάθισαν στο τραπέζι της κουζίνας και άρχισε να την ορμηνεύει.

"Βρε καλή μου, βρε χρυσή μου, νοικοκυρέψου λίγο. γίνε πιο καλή με τα παιδιά, παράτα τα λούσα και τις μεγάλες ιδέες. Μια οικογένεια είμαστε, θα κάνουμε και δικά μας παιδιά και θα είναι πιο καλά τα πράματα. Σκέψου λίγο πιο σωστά, πιο σοφά".

Πολύ πειστικός πρέπει να ήταν ο Θάνος γιατί τα λόγια του έπιασαν τόπο. Μπράβο του. Εδώ χρόνια και χρόνια ο παπάς προσπαθούσε να την κάνει άνθρωπο και δεν κατάφερνε τίποτε και ο Θάνος σε δέκα λεπτά και με πέντε κουβέντες, την έφερε στο σωστό δρόμο.

Η συμπεριφορά της άλλαξε από την άλλη μέρα κιόλας. Από το ίδιο βράδυ μάλλον. Το βράδυ στο κρεβάτι θυμήθηκε τα παλιά της κόλπα που εδώ και κάμποσο καιρό μέρα με την μέρα ατονούσαν. Ο Θάνος γεύτηκε ξανά την παλιά του Μάγδα.

Η Μάγδα εκείνο το βράδυ ξέχασε πόσους μήνες είχε περάσει με τον Θάνο. Παραμέρισε και την σκέψη της:

"Ένα χρόνο με τον ίδιο άντρα. Βαρεμό έχει" και έγινε πάλι θερμή.

Στα μέσα της εβδομάδας έστειλε τον Γιαννάκη, τον γιο της κυρα Στέλλας στο σταύλο να μηνύσει στον Θάνο:

"Πες του να έρθει να φάει που του έχω φαΐ και μετά ξαναγυρνάει στο σταύλο άμα θέλει".

Ο Θάνος έπεσε από τα σύννεφα. Όχι μόνο πήγε, έτρεξε να φάει φαγητό μαγειρεμένο από την γυναίκα του. Έφαγε με την ψυχή του μαγειρεμένο φαγητό από τα χέρια της κυρα-Στέλλας, αλλά στη δική τους κουζίνα. Μοσχοβολούσε η κουζίνα τους κοκκινιστό κοτόπουλο στην κατσαρόλα.

"Γεια στα χέρια σου", είπε στην καλή του γυναικούλα καθώς σκούπιζε το στόμα του, πριν σηκωθεί από το τραπέζι. "Είδες τι χρυσοχέρα είσαι άμα θέλεις;" Ούτε που ψυλλιαζόταν ο κακομοίρης ότι η "χρυσοχέρα" του ούτε αβγά δεν ήξερε να βράζει.

"Γεια στα χέρια σου", της είπε.

"Εις υγείαν το κορόιδο", σκέφτηκε η Μάγδα.

Τα πράγματα πάντως άρχισαν κάπως να στρώνουν μέσα στο σπίτι. Αν όχι κάθε μέρα, μέρα παρά μέρα ο Θάνος πετιόταν στο σπίτι να γευτεί το φαγητό που του είχε κάνει η χρυσοχέρα του. Τα παιδιά δεν ήταν τόσο πολύ μουτρωμένα γιατί τώρα η Μάγδα δεν τα πρόσταζε να κάνουν αυτή ή εκείνη την δουλειά, αλλά τα παρακαλούσε να τις κάνουν. Τα παιδιά, φιλότιμα ήταν, τις έκαναν. Και αφού και στο κρεβάτι η αγαπημένη του είχε τις παλιές ή σχεδόν τις παλιές της επιδόσεις, να μη της έκανε και κανένα χατίρι.

Κυριακή πρωί ήταν. Μόλις που είχε γυρίσει από την εκκλησία. Τα παιδιά είχαν μείνει στην πλατεία να παίξουν με τους φίλους τους. Η Μάγδα φυσικά δεν τον είχε συνοδέψει στην εκκλησία. Είχε να πάει στην εκκλησία από το γάμο τους.

"Τους έχω μπουχτίσει τους παπάδες και τις εκκλησίες τους. Μια ζωή μαζί με τον παπά ήμουν και κάθε μέρα στην εκκλησία του πήγαινα. Νισάφι, φτάνει πια", έλεγε, εννοώντας τον μπαμπά της τον παπά.

Κάθισε στο τραπέζι της κουζίνας.

"Θα μου κάνεις έναν καφέ;" Ας έπινε και έναν καφέ από τα χέρια της γυναίκας του. Κάθε πρωί μόνος του έψηνε τον καφέ του για να μη την ξυπνήσει.

Το νεροζούμι το ήπιε από ευγένεια, αλλά επειδή ήθελε να πιει "καφέ", της παράγγειλε και δεύτερο, της έδωσε και τη συνταγή.

"Βάλε πιο λίγη ζάχαρη, πιο πολύ καφέ και ψησ' τον λίγο παραπάνω". Ο δεύτερος καφές καλός ήταν. Φυσικό είναι: Καφές με συνταγή Τσελεμεντέ καλός θα βγει.

Πολύ συλλογισμένη την έβλεπε τη Μάγδα.

"Κάτι την τρώει αυτή", σκέφτηκε, και νόμισε πως θα του γκρίνιαζε που είχε ξεχάσει την επέτειο του γάμου τους. Την Πέμπτη που ερχόταν έκλειναν ένα χρόνο παντρεμένοι. Αυτός όμως δεν είχε ξεχάσει τίποτε.

"Τι συλλογιέσαι;" Τη ρώτησε.

"Άσε τίποτε", του αποκρίθηκε, αλλά το ύφος της μόνο "τίποτε" δεν μαρτυρούσε.

"Αν δεν μου το πεις θα σκάσω".

"Ε να... ήθελα να σου πω να πάμε στην πόλη", του είπε.

"Εμ' και βέβαια θα πάμε". Γυάλισε το μάτι της με την απάντηση του Θάνου.

"Πότε;"

"Λέω για την Κυριακή που έρχεται. Σε μια βδομάδα".

"Προφταίνεις;"

"Τι να προλάβω βρε γυναίκα; Σιγά τις ετοιμασίες που χρειαζόμαστε. Θα πάρουμε το λεωφορείο το απόγευμα το Σάββατο, θα πάμε στην πόλη, θα πάμε να φάμε σε καμιά ταβέρνα και μετά θα πάμε στο ξενοδοχείο να θυμηθούμε τα παλιά, τα παράνομα". Έκανε διάλειμμα στα λεγόμενα του, άναψε τσιγάρο και συνέχισε:

"Θα κάτσουμε και όλη τη μέρα την Κυριακή. Μπορεί να πάμε και στο σινεμά. Δευτέρα πρωί θα πάμε στα μαγαζιά να σε ψωνίσω. Βασίλισσα θα σε κάνω. Μετά... ότι ώρα τελειώσουμε νοικιάζουμε μια κούρσα και μας φέρνει στο χωριό. Σαν αρχόντισσα θα είσαι μέσα στην κούρσα".

Αυτό ήταν το πρόγραμμα που είχε καταστρώσει ο Θάνος για να γιορτάσουν την πρώτη επέτειο του γάμου τους. Μεγαλεία πράματα.

Όση ώρα τα έλεγε, τα μάτια της Μάγδας είχαν γίνει δυο μικρές σφαίρες μαύρου πάγου. Τα ματοτσίνορά της είχαν στενέψει. Το βλέμμα της σαν ατσάλινο μαχαίρι, έτοιμο να τον σφάξει.

"Άλλο έλεγα", του είπε θυμωμένη.

"Άλλο; Τι άλλο έλεγες;".

"Να πάμε να ζήσουμε στην πόλη. Για πάντα".

Τώρα είχαν σειρά τα μάτια του Θάνου να αλλάξουν σχήμα. Μεγάλωσαν, στρογγύλεψαν. Το βλέμμα του: Μια απορία και μισή.

"Δηλαδή;"

"Τι δηλαδή χριστιανέ μου; Να πιάσουμε ένα σπίτι και να πάμε να ζήσουμε στην πόλη".

Ο Θάνος δεν πίστευε στα αφτιά του. Μα τόσο παράλογη ήταν;

"Ούτε να το σκέφτεσαι" της είπε. "Άμα πάμε να μείνουμε στην πόλη εμένα θα με φάνε οι δρόμοι και ούτε που θα προφταίνω να κάνω και καμιά δουλειά. Κάθε μέρα στις τέσσερεις θα πρέπει να παίρνω το λεωφορείο για την πόλη. Ούτε τα αγελάδια δεν θα έχουν γυρίσει από τη βοσκή. Ποιος θα κανταριάσει το γάλα, ποιος θα το φορτώσει. Δεν γίνεται".

"Τα αγελάδια! Τα αγελάδια πούλα τα και πάμε να φύγουμε", ήταν η τελευταία προτροπή της.

"Δεν γίνεται". της είπε ο Θάνος χαμηλόφωνα.

"Καλά", είπε ξανά η Μάγδα.

Παρά την άρνησή του να της κάνει το χατίρι, το μεγάλο χατίρι, η συμπεριφορά της Μάγδας δεν άλλαξε. Χρυσοχέρα, καλή και θερμή σύζυγος συνέχισε να είναι και όλο σκεφτόταν:

"Αγάλι-αγάλι γίνεται η αγουρίδα μέλι" και συμπλήρωνε τη σκέψη της. "Παρεκτός άμα πέσει στην κληματαριά περονόσπορος".

Μόνο που πείσμωσε και την Κυριακή που ήταν να γιορτάσουν την πρώτη επέτειο του γάμου τους δεν πήγαν ούτε στην πόλη ούτε πουθενά.

Αντί για επέτειο του έθιξε το ίδιο θέμα:

"Πούλα τα ζώα και πάμε να ζήσουμε στην πόλη". Είχε κα τα επιχειρήματά της: "Πιο καλά θα είναι και για τα παιδιά. Θα γίνουν κοσμοπολίτικα παιδιά".

"Προτιμώ να είναι κοσμοχωριάτικα", της είπε και προσπάθησε να της εξηγήσει πως με τα λεφτά που θα έπαιρναν αν πουλούσαν τα ζώα την έβγαζαν δεν την έβγαζαν δυο χρόνια. Και μετά;

"Ε θα πιάσεις και καμιά δουλειά", του είπε.

"Τι λες βρε γυναίκα; Με ένα μεροκάματο θα τρώνε πέντε στόματα; Εδώ με τόσο βιος και μερικές φορές πάλι δύσκολα τα φέρνω βόλτα. Και μη ξεχνάς, όσο τα παιδιά μεγαλώνουν, τρανεύουν και οι ανάγκες τους".

Η Μάγδα είπε πάλι:

"Καλά".

Μάλλον την είχε πείσει πως το να πάνε να ζήσουν στην πόλη ήταν αδύνατον. Μάλλον είχε βάλει μυαλό η Μάγδα, γιατί συνέχισε να του μαγειρεύει, να του κάνει νάζια και γλύκες να του ψήνει και καφέ. Δυο φορές μάλιστα, δυο απογεύματα πήγε να του κάνει και συντροφιά στο σταύλο. Μέσα στην τρελή χαρά την υποδέχτηκε ο Θάνος.

"Καλώς την. Έλα να δεις. Τι σου 'λεγα παλιά; Κοίτα".

Της έδειξε το κοπάδι. Ακόμη πέντε αγελάδες είχαν προστεθεί στο κοπάδι και τα μοσχάρια ήταν πέντε. Σε ένα, σε δύο μήνες θα τα έδινε στον ζωέμπορο.

Καταχάρηκε η Μάγδα που το κοπάδι είχε μεγαλώσει. Εμ πως πέντε αγελάδες ήταν αυτές. Δεν ήταν ότι ότι.

Την πρώτη φορά κάθισε τον περίμενε, τέλειωσε τις δουλειές του ο Θάνος και γύρισαν μαζί στο σπίτι.

Την δεύτερη φορά κουβαλούσε μαζί της και ένα ταγάρι.

"Σου 'φερα και δυο κομμάτια πίτα", του είπε, ήταν και ειλικρινής: "Αυτή δεν την έκανα εγώ. Η κυρα-Στέλλα την έκανε και μου 'δωσε να σου φέρω".

Αυτή τη φορά έκανε πάλι πως θα τον περιμένει, μα σαν μπήκε ο Θάνος στο σταύλο, να επιβλέψει το άρμεγμα, να βάλει κι' αυτός ένα χέρι, να αρμέξει μερικά μαστάρια, η Μάγδα άρχισε να σεργιανάει στην αυλή. Πέρασε έξω από τον αχυρώνα, θυμήθηκε την πρώτη τους φορά. Έφτυσε. Τράβηξε προς το βουνό με τις σβουνιές. Καμιά εικοσαριά μανιτάρια καμάρωναν στους πρόποδές του. Πολύ βρομούσε εδώ γι' αυτό έφυγε όσο πιο γρήγορα μπόρεσε αφού έκανε ότι έκανε. Δεν θα καθόταν δα να καμαρώνει και τα μανιτάρια. Πέρασε από τον σταύλο πάλι. Και εδώ βρομούσε αλλά πιο λίγο. Έβαλε το κεφάλι μέσα από την πόρτα.

"Εγώ φεύγω", έβαλε μια φωνή στον Θάνο, "μη μένουν και τα παιδιά μόνα".

"Καλά" της αποκρίθηκε ο Θάνος, χωρίς να σηκώσει το κεφάλι απ' την καρδάρα με το γάλα, κάτω απ' τα μαστάρια της αγελάδας που άρμεγε.

"Καλά", είπε κι' αυτή σαν αντίλαλος.

Έφυγε με το ταγάρι κρεμασμένο στον ώμο της.

Την άλλη μέρα πριν να πάει η ώρα δώδεκα έστειλε τον Γιαννάκη της κυρα-Στέλλας στο σταύλο.

"Πες του πως του 'χω στιφάδο, να 'ρθει να φάει".

Στιφάδο!. Παράτησε στη μέση ότι έκανε και δεν έκανε, να πάει να φάει το αγαπημένο του φαγητό.

Μοσχοβολούσε το σπίτι στιφάδο. Έκατσε και άρχισε να τρώει σαν λύκος.

"Σαν λίγο να πικρίζει μου φαίνεται".

"Για να δω;" Άνοιξε την κατσαρόλα η Μάγδα και έβαλε δυο μπουκιές φαί σε ένα άλλο πιάτο. Το δοκίμασε.

"Δίκιο έχεις. Θα έπεσε πολύ το μπαχάρι φαίνεται. Ίσως να είναι κι' από το μαυροπίπερο, αλλά καλό είναι. Νόστιμο".

Πίκριζε-ξεπίκριζε άδειασε μια μεγάλη πιατάρα, σφούγγισε και το ζουμί από το πιάτο με το ψωμί του.

"Κάτσε λίγο να ξαποστάσεις, να πάει στον τόπο του το φαί και μετά πας στο σταύλο", του είπε καθώς σήκωνε τα πιάτο του από το τραπέζι και το ξέπλενε καλά-καλά κάτω από το μουσλούκι.

Την άκουσε, άναψε και τσιγάρο.

"Πολύ με νοιάζεται η γυναίκα μου τώρα τελευταία", σκέφτηκε. Μωρέ μόνο τον νοιαζόταν; Τον νοιαζόταν και τον παρανοιαζόταν μάλιστα.

"Πάω για λίγο δίπλα στη Στέλλα" του είπε και ξεπόρτισε από την πίσω πόρτα. Ίσως και να μην άντεχε να δει τα μελλούμενα.

Γύρισε σε μισή ώρα. Σε άλλη μισή ώρα θα ερχόταν τα παιδιά από το σχολείο. Έπρεπε να βιαστεί,

Ο Θάνος δεν ήταν στην κουζίνα. Τον βρήκε στην κρεβατοκάμαρα. Ξαπλωμένος στο κρεβάτι, κουλουριασμένος με τα χέρια πάνω στην κοιλιά του. Το πρόσωπό του παραμορφωμένο από τον πόνο. Τα μάτια ανοιχτά και γουρλωμένα.

"Άβολη στάση", σκέφτηκε. Τράβηξε το πόδια και τον ίσιωσε". Εκείνος δεν αντέδρασε καθόλου.

Οι πεθαμένοι δεν αντιδρούν.

"Καλά", είπε.

Φόρεσε τις γαλότσες της, ανακάτεψε τα μαλλιά της να φαίνεται αλλοπαρμένη και έτσι όπως ήταν με τη ποδιά και τα ρούχα του σπιτιού ξεπόρτισε από τη πόρτα της αυλής. Κοντοστάθηκε λίγο. Γύρισε το κεφάλι δεξιά αριστερά να δει. Εντάξει: Κανείς. Έβγαλε από τη τσέπη της ποδιάς δυο χάρτινα φακελάκια κόκκινο χρώμα. Άδεια. Επάνω-επάνω έγραφαν: ΠΟΝΤΙΚΟΦΑΡΜΑΚΟ. Παρακάτω είχαν ζωγραφισμένο ένα ποντικό, πιο κάτω ζωγραφισμένη μια νεκροκεφαλή και κάτω από την νεκροκεφαλή έγραφε: "ΠΡΟΣΟΧΗ ΙΣΧΥΡΟ ΔΗΛΗΤΗΡΙΟ. Έβγαλε από την τσέπη ένα κουτί σπίρτα, έβαλε φωτιά στα φακελάκια, σκόρπισε με το πόδι της τις στάχτες στο χώμα της αυλής, βγήκε στο δρόμο και άρχισε να τρέχει σαν τρελή.

Στον δρόμο για την κοινότητα έπεσε επάνω στον Γρηγόρη και στον Βασιλάκη που είχαν σχολάσει.

"Μάγδα που τρέχεις έτσι; Πού πάς;"

"Ο πατέρας σας... Ο πατέρας σας δεν είναι καλά. Κάτι έχει", τους είπε και συνέχισε να τρέχει.

Μπήκε αλαφιασμένη στο σπιτάκι της κοινότητας. Ευτυχώς ο γραμματικός ήταν εκεί.

"Φώναξε έναν γιατρό. Έναν γιατρό γρήγορα. Ο Θάνος δεν είναι καλά".

Ο γραμματικός έβαλε το ακουστικό στο αφτί του και με το άλλο χέρι κούρντισε τη μανιβέλα του μαγνητικού τηλεφώνου, να βγει το κέντρο.

Ο Γρηγόρης και ο Βασιλάκης έφτασαν στο σπίτι σε δυο λεπτά.

"Μπαμπά, μπαμπάαα" φώναξε ο Γρηγόρης αλλά δεν πήρε απόκριση. Τον βρήκε ξαπλωμένο στο κρεβάτι του. Μόλις τον είδε κατάλαβε. Αλλά πήγε κοντά του και τον ταρακούνησε λίγο. Ο μπαμπάς του δεν κουνήθηκε. Ήταν νεκρός. Είχε δει και τον παππού του νεκρό. Μικρό παιδί ήταν τότε, αλλά από τότε είχε φωτογραφικό μυαλό. Ήξερε να ξεχωρίζει έναν ζωντανό από έναν πεθαμένο.

Ο Βασιλάκης ούτε καταλάβαινε, ούτε δεν καταλάβαινε τι γινόταν.

"Πέθανε", του είπε ο Γρηγόρης. Στην Ρηνιώ δεν είπε τίποτε. Η Ρηνιώ ήταν ακόμη απασχολημένη με μια πεταλούδα που φτερούγιζε στο τζάμι της κουζίνας προσπαθώντας να βγει έξω. Πολλή ώρα την απασχολούσε αυτή η πεταλούδα. Είχε ακούσει τον μπαμπά της να φωνάζει και να στενάζει μέσα στην κρεβατοκάμαρά του, αλλά δεν έδωσε σημασία. Ο μπαμπάς και άλλες φορές στέναζε μέσα στην κρεβατοκάμαρα, αλλά τότε συνήθως ήταν και η Μάγδα μέσα. Ε και; Τι τώρα που δεν ήταν! Αυτό δεν είχε σημασία Σημασία είχε η πεταλούδα που φτερούγιζε στο τζάμι.

Ο γιατρός ήρθε σε δύο ώρες. Με το που τον είδε κατάλαβε. Το πρόσωπό του είχε αρχίσει να μπλαβιάζει.

"Τι έφαγε;" ρώτησε.

Η Μάγδα, κλαμένη δήθεν πήγε στο φανάρι το άνοιξε και έβγαλε ένα μεγάλο πιάτο. Με το που είδε το πιάτο ο γιατρός έκανε δυο βήματα πίσω.

"Δύο τέτοια", είπε η Μάγδα. Πέντε είχε φέρει και τα τηγάνισε ο ίδιος. Έφαγε τα δύο. Εγώ του είπα μήπως δεν είναι καλά, αλλά μου αποκρίθηκε ότι αυτός ξέρει" και συμπλήρωσε.

"Τα άλλα τα άφησε για τα παιδιά. Κι εγώ η έρμη που του είχα κάνει τόσο καλό φαΐ". Η κουζίνα μοσχοβολούσε στιφάδο.

"Πέταξέ τα. Πέταξέ τα", της είπε ο γιατρός. "Πέτα τα στον απόπατο. Και το λάδι που τα τηγάνισε και το τηγάνι πέταξέ το κι' αυτό". Μετά είδε μια κοκκινίλα στο χέρι της Μάγδας.

"Εδώ τι έπαθες;"

"Α τίποτε. Προχθές έπεσε λίγο βραστό νερό".

Του Γρηγόρη του ήρθε για μια στιγμή να φωνάξει:

"Ψέματα. Ψέματα λέει. Αυτή τον σκότωσε. Ο πατέρας μου ποτέ δεν θα έτρωγε τα μανιτάρια. Ήξερε ότι είναι φρμακερά". Σαν είδε όμως το φονικό βλέμμα της μητριάς του δεν είπε τίποτε. Τον έβλεπε απειλητικά και χλευαστικά. Σαν να του έλεγε.

"'Άνοιξε το στόμα σου αν τολμάς και να δεις τι έχεις να πάθεις κι' εσύ και τα αδέλφια σου" και ακόμη:

"Ποιός θα σε πιστέψει εσένα νιάνιαρο, για έλα να μετρηθούμε".

Ήταν και ο γιατρός τσιλημπούρδης, πολύ την γλυκοκοίταζε την όμορφη χήρα, του έκανε και η χήρα τα γλυκά μάτια. Μέσα στο "μαύρο" της το πένθος και μέσα στα κροκοδείλια δάκρυά της του έριχνε και από καμιά φλογερή ματιά και όλο "γιατρέ μου" τον ανέβαζε "γιατρέ μου" τον κατέβαζε. Κατάλαβε ο Γρηγόρης πως το παιχνίδι ήταν χαμένο. Ίσως αν είχε εκείνο το μπλοκ της ζωγραφικής με ζωγραφισμένα τα φαρμακερά μανιτάρια, ίσως να κατάφερνε κάτι, μα δεν το είχε. Λες και η κακούργα το είχε σχίσει και το είχε πετάξει επίτηδες

Το παιχνίδι αυτό το είχε χαμένο, μα τώρα άρχιζε ένα άλλο παιχνίδι που για κανέναν λόγο δεν έπρεπε, δεν είχε το δικαίωμα να το χάσει κι' ας ήταν δύσκολο πολύ.

Εκείνη τη στιγμή, μέσα στον πόνο του ο Γρηγόρης ανδρώθηκε. Κατάλαβε πως είναι ο "προστάτης". Αυτός ήταν πια ο προστάτης της οικογένειάς του. Έπρεπε να φυλάξει τα αδέρφια του. Να τα γλυτώσει από τη στρίγκλα. Αυτή η φόνισσα μπορεί να τους σκότωνε όλους έναν-έναν. Ένοιωσε την ευθύνη του βαριά. Μαζί ένοιωσε και μίσος βαθύ για την Μάγδα.

"Θα σε εκδικηθώ παλιοβρομιάρα", σκέφτηκε. "Θα έρθει η ώρα που θα με βρεις μπροστά σου και τότε θα το πληρώσεις κακούργα".

Ο γιατρός στο πιστοποιητικό θανάτου έγραψε:

"Ο θάνατος προήλθε από οξεία τροφική δηλητηρίαση, από κατανάλωση δηλητηριωδών μυκήτων".

Τι από μανιτάρια, τι από ποντικοφάρμακο. Το αποτέλεσμα ήταν το ίδιο. Τρία ορφανά παιδιά στα χέρια μιας στρίγκλας μητριάς.

Στην κηδεία τα παιδιά δεν μπορούσαν να κρατήσουν τα δάκρυά τους. Είχαν χάσει τα πάντα. Πρώτα τη μάνα τους την Ειρήνη και μετά τον Θάνο, τον πατέρα τους. Η χήρα κατάφερε και να πείσει τα μάτια της να αναβλύσουν μερικά ψεύτικα δάκρυα.

"Ζωή σε λόγου σας", της έλεγαν οι παριστάμενοι,

"Ζωή και κότα", σκεφτόταν η ίδια... κλαίγοντας.

Ποιός στη χάρη της. Τώρα ήταν η κληρονόμος μιας μεγάλης περιουσίας. Έτσι πίστευε, αλλά δεν ήταν έτσι ή δεν ήταν ακριβώς έτσι.

Μετά τα τριήμερα, το απόγευμα ανέβηκε στο σταύλο, να δει, να γνωρίσει και να διαφεντέψει τους υποτακτικούς της. Αυτή ήταν τώρα ο γενικός ντερβέναγας· το αφεντικό.

Ο ένας ήταν καλός. Νεαρός, μπρατσωμένος, αλλά όχι όμορφος, ήταν και βρόμικος. Δεν βαριέσαι...

Τον έκοψε καλά-καλά. Κατάλαβε πόσο αγαθιάρης είναι. Δεν ήθελε πολλά-πολλά. Λίγο να του χάιδευε τα αφτιά, λίγο ξύσιμο κάτω από το πηγούνι και θα γινόταν το πιο πιστό της τσομπανόσκυλο.

"Αυτός", αποφάσισε . Αυτός θα ήταν το δεξί της χέρι. Λίγα λεφτά παραπάνω και μόνο αν χρειαζόταν... ήξερε αυτή κι' ο αχυρώνας ήταν πάντα διαθέσιμος. Ο άλλος δεν μετρούσε. Ένα χούφταλο και μισό ήταν.

"Τα ζώα και τα μάτια σας", τους είπε, καθόρισε και τις δουλειές του καθενός. Ο γέρος στη βοσκή, ο άλλος στο σταύλο, να τον έχει από κοντά.

Στη βδομάδα επάνω πήγε και τη βρήκε ο κοινοτάρχης.

"Πρέπει να κάμεις αποδοχή κληρονομιάς, αλλιώς θα τα χάσεις όλα. Θα σου τα πάρει το κράτος", της είπε.

Μιζμίζης ήταν ο κοινοτάρχης. Δεν ήθελε να υπάρχουν εκκρεμότητες στο χωριό. Ιδίως εκκρεμότητες με το κράτος.

"Πότε;" Τον ρώτησε η Μάγδα.

"Θαρρώ μέσα σε ένα χρόνο από τότε που πέθανε, αλλά δεν είμαι σίγουρος", της είπε και της έγραψε σε ένα χαρτάκι ένα όνομα στην πόλη. "Καλός συμβολαιογράφος είναι", ξαναείπε και έφυγε.

Της έπεσαν τα μαλλιά όταν πήγε να βρει τον "καλό συμβολαιογράφο". Αλλιώς τα περίμενε, αλλιώς τα βρήκε.

"Το μερίδιο σας εκ της περιουσίας του εκλιπόντος περιορίζεται εις το εν τρίτο. Τριάντα τοις εκατό δικό σας και εβδομήντα τοις εκατό στα τέκνα του εκλιπόντος".

Αμάν! Τι ήταν αυτό που της έλεγε;

Ο κύριος συμβολαιογράφος την είδε επάνω από τα πρεσβυωπικά γυαλιά του, ξερογλείφτηκε και συμπλήρωσε:

"Εντός ενός έτους από την ημέρα του θάνατου πρέπει το θέμα της περιουσίας, να τακτοποιηθεί νομικώς. Διαφορετικά θα απολέσετε τα δικαιώματά σας".

Σαν βρεγμένη γάτα κατέβαινε τα σκαλιά, να φύγει από το γραφείο του συμβολαιογράφου η Μάγδα, αλλά στη μέση της σκάλας της ήρθε η ιδέα και άρχισε πάλι να τα ανεβαίνει. Χρειαζόταν κάποιες διευκρινίσεις από τον κύριο με τα γυαλιά.

"Όταν λέτε περιουσία, τι ακριβώς εννοείτε;" είχε την απορία.

"Μα την κινητή και την ακίνητη περιουσία ασφαλώς. Σπίτια, κτήματα, χωράφια, αυτοκίνητο αν είχε, καταθέσεις σε τράπεζες... τέτοια. Αλήθεια, τι περιουσία είχε ο εκλιπών;"

"Ωραία. Για αγελάδια και για μοσχάρια δεν είχε πει τίποτε ο κύριος με τα γυαλιά", σκέφτηκε η Μάγδα και ανέφερε λεπτομερώς την περιουσία του εκλιπόντος.

"Τι να είχε ο έρμος! Ένα σπίτι ρημαδιό και τέσσερα ντουβάρια, έναν σταύλο και μια αχερώνα είχε".

"Και στο σταύλο; Δεν είχε ζώα; Διότι και τα ζώα θεωρούνται κινητή περιουσία".

"Τίποτε δεν έχει μέσα ο σταύλος πια. Δυο χρόνια ήταν άρρωστος και μας τα έφαγαν όλα οι γιατροί και τα νοσοκομεία. Τίποτε δεν απέμεινε", είπε και έβγαλε έναν τόσο βαθύ αναστεναγμό που ράγισε η καρδιά του κυρίου συμβολαιογράφου, με τα πρεσβυωπικά γυαλιά.

Στο μεταξύ, πριν να αρχίσει το νταλαβέρι με τον συμβολαιογράφο είχε προσπαθήσει να τακτοποιήσει κάποιες άλλες εκκρεμότητες, αλλά εκεί την είχε πατήσει. Βρέθηκε απέναντι σε σθεναρή αντίσταση.

Δυο βδομάδες μετά τον κηδεία του Θάνου ήταν. Κάθισαν το βράδυ στο τραπέζι, έφαγαν τη σούπα που είχε μαγειρέψει η κυρα-Στέλλα και μετά με ύφος αυταρχικό, που δεν σήκωνε αντίρρηση γύρισε και είπε στα παιδιά:

"Από αύριο τέρμα το σχολείο. Θα πάτε για δουλειά στο σταύλο. Δεν θα σας έχω εδώ να σας καμαρώνω. Χαραμοφάηδες δεν θέλω".

Ο Γρηγόρης σήκωσε τα μάτια και την κοίταξε με ένα βλέμμα σκληρό και αποφασιστικό. Ο Βασιλάκης παραλίγο να πνιγεί. Η Ρηνιώ δεν κατάλαβε τίποτε.

"Βασίλη πάρε τη Ρηνιώ και πάτε μέσα. Έχω κάτι να πω με τη Μάγδα", είπε ο δωδεκάχρονος, μα ο τρόπος που το είπε θύμιζε άντρα τριαντάρη και παραπάνω ίσως.

Η Μάγδα τον κοίταξε απορημένη. "Τι να είχε να πει μαζί της το νιάνιαρο;"

Με το που έκλεισε η πόρτα, με το που βρέθηκε μόνος με τη μητριά του, σηκώθηκε όρθιος. Την κοίταξε καλά-καλά και είπε.

"Αυτό που είπες να το πάρεις πίσω. Το σχολειό δεν το σταματάμε, μήτε εγώ, μήτε ο Βασίλης. Και του χρόνου θα με στείλεις και στο Γυμνάσιο... αλλιώς"

"Τι αλλιώς βρε;" Είχε την περιέργεια η Μάγδα.

"Αλλιώς θα πιάσω τους φίλους του μπαμπά και θα τους πω για τα μανιτάρια. Θα τους πω πως εσύ τον φαρμάκωσες. Και μετά θα δεις εσύ..."

"Σιγά και μη σε πιστέψουν"

"Θα με πιστέψουν και θα με παραπιστέψουν. Όλοι στο χωριό ξέρουν τι κουμάσι είσαι. Μετά... μετά να δούμε που θα πας να κρυφτείς".

Μέχρι τώρα κανείς δεν της είχε μιλήσει έτσι της Μάγδας. Το θάρρος του μικρού την παραξένεψε. Κιότεψε κιόλας.

Τώρα, κατεβαίνοντας για δεύτερη φορά τα σκαλιά του συμβολαιογραφείου συλλογιζόταν:

"Καλύτερα που ήρθαν έτσι τα πράματα. Καλύτερα να είναι τα νιάνιαρα στο σχολειό να μην τα έχω μέσα στα πόδια μου". Είχε πολύ δουλειά να κάνει.

Τις δύο πρώτες βδομάδες τα πέντε μοσχάρια μετακόμισαν από τον σταύλο και βρέθηκαν κρεμασμένα στα τσιγκέλια των χασάπηδων. Μετά ήρθε η σειρά από τις αγελάδες. Δυο-δυο, τρεις-τρεις, άλλες με τα πόδια και άλλες φορτωμένες σε φορτηγά αποχαιρετούσαν τον σταύλο τους, τα γνώριμα λιβάδια και πήγαιναν σ' άλλη γη, σ' άλλα μέρη. Η Μάγδα νταραβεριζόταν με τρεις ζωέμπορους. Με δύο νέους και με έναν γέρο. Από τους νέους έπιανε καλά, χοντρά λεφτά για κάθε ζώο και τα ρέστα τους τα έδινε σε είδος. Ο γέρος δεν έκανε κέφι για ερωτικές περιπέτειες και την έσφαζε στις τιμές. Κοψοχρονιά τις αγόραζε τις αγελάδες. Το κακό ήταν ότι οι νέοι δεν είχαν μεγάλη οικονομική επιφάνεια, ενώ ο γέρος το φυσούσε το παραδάκι.

Όταν έφυγαν από το σταύλο η δωδέκατη και η ενδέκατη αγελάδα και έμειναν μόνο δέκα, μαζί τους έφυγε και ο γέρος υποτακτικός. Ο νέος της γκρίνιαζε:

"Γιατί πουλάς; Τι θα απογίνουμε;"

"Έννοια σου", του έλεγε. "Θα τα κάνουμε λεφτά και θα σε πάρω να πάμε στην πόλη". Ο μαλάκας την πίστευε. Και πώς να μη την πιστέψει έτσι όπως ήταν πλαγιασμένοι στον αχυρώνα· γυμνοί.

Στους οκτώ μήνες ο σταύλος είχε αδειάσει. Ο νεαρός υποτακτικός τον καθάρισε καλά-καλά και περίμενε την "καλή του" να έρθει να τον πάρει, να πάνε στην πόλη.

Στο τέλος βαρέθηκε να περιμένει, αγανάκτησε και πήγε να τη βρει. Στο σπίτι.

Όταν τον είδε γούρλωσε τα μάτια της.

"Τι ζητάς εδώ βρε;"

"Τι γίνεται; Πότε θα φύγουμε;" Τη ρώτησε ο αγαθιάρης.

"Τι λες βρε τρελάθηκες; Δεν τα 'μαθες; Όλο το χωριό βουίζει. Όλοι λένε πως τον Θάνο τον φάγαμε εσύ κι' εγώ για την αγάπη μας. Φύγε. Φύγε πάνε κρύψου και θα δω τι θα κάνουμε". Αυτό ήταν. Ένοιωθε που ένοιωθε τύψεις ο άνθρωπος που είχε πλαγιάσει κανα δυο φορές με τη γυναίκα του αφεντικού, τώρα ήρθε και ο φόβος της φυλακής. Έφυγε. Πήγε να κρυφτεί, να εξαφανιστεί. Εξαϋλώθηκε άνοιξε η γη και τον κατάπιε. Αυτό ήταν. Πάει κι' αυτός.

Ψυχή ζώσα δεν είχε απομείνει στο σταύλο. Και ο αχυρώνας είχε αδειάσει. Οι τελευταίες αγελάδες, πριν να μεταναστεύσουν κοιμόταν επάνω στο τσιμέντο. Ούτε ένα άχυρο δεν είχε απομείνει στον αχυρώνα. Πού να κυλιστείς και τι να κάνεις;

Τελευταία έφυγε η Μάγδα χωρίς να αποχαιρετήσει κανέναν. Και ποιόν να χαιρετούσε; Τα παιδιά είχαν εξαφανιστεί πριν από δυο μήνες. Φυσικά δεν τα έψαξε. Τι να τα κάνει; Στην κυρα-Στέλλα, τη γειτόνισσα, που την είχε ρωτήσει:

"Πού είναι τα παιδιά;" Της είχε πει:

"Τα έστειλα στη θειά τους, στην αδελφή της μάνας τους, στο άλλο χωριό. Πιο καλά γι' αυτά, πιο καλά και για μένα, να κάνω τις δουλειές μου ήσυχη".

Τη μάνα της και τον γέρο πατέρα της, σιγά και μη τους αποχαιρετουσε.

"Ουφ, όρεξη τους είχα κι' αυτούς".

Τι να πεις; Μάγδα ήταν αυτή.

Ήρθε μια κούρσα από την πόλη και την πήρε. Κοψομεσιάστηκε ο σοφέρ μέχρι να φορτώσει τις τέσσερεις μεγάλες βαλίτσες της, γεμάτες με ρούχα πολυτελείας. Πριν φύγει από το χωριό πέρασε από τον σταύλο. Άνοιξε την αυλόπορτα, μπήκε μέσα και περιδιάβηκε. Γιατί το έκανε αυτό; Έτσι, ίσως για την πλάκα της, ίσως πάλι σαν φόρο τιμής για τα κατορθώματά της. Ο σταύλος ήταν άδειος και δεν βρομούσε πια. Μήτε κουτσουλιά πουλιού δεν είχε στο πάτωμα. Το ίδιο και ο αχυρώνας. Εκείνη η ερεθιστική μυρωδιά του άχυρου είχε εξατμιστεί. Ψυχή ζώσα δεν υπήρχε. Ούτε ζώα, ούτε άνθρωποι. Μόνο ένας ποντικός τρομαγμένος πήγε να κρυφτεί στην τρύπα του, δίπλα από την πόρτα. Ο λόφος όμως! Ο λόφος με τις κοπριές και τα βρόμικα άχυρα έσφυζε από ζωή, σκεπασμένος από άκρη σε άκρη με μανιτάρια. Άσπρα, μεγάλα όσο και μια παλάμη αντρικού χεριού με μαύρες βούλες στην επάνω επιφάνειά τους. Από μακριά έμοιαζε σαν χιονισμένος. Όχι το βασίλειο, η αυτοκρατορία των μανιταριών ήταν εκεί. Δεν πλησίασε πολύ γιατί εκεί βρομούσε ακόμη. Τα είδε από μακριά.

"Ωραία", είπε. "Άστα να υπάρχουν. Πού ξέρεις;" Μπορεί μέσα στο βρόμικο μυαλό της να σχεδίαζε να ξεπαστρέψει όλη τη χώρα. Μπήκε μέσα στην κούρσα.

"Πάμε", είπε στον σοφέρ. Ξεκίνησαν.

Περνώντας από την πλατεία του χωριού, έξω από το καφενείο, κάποιος είχε την περιέργεια:

"Ποια ήταν αυτή μέσα στην κούρσα;"

"Η Μάγδα, η χήρα του Θάνου είναι ρε", είπε κάποιος και σαν φινάλε συμπλήρωσε: "Φεύγει".

Έφυγε. Κανείς δεν την ξαναείδε στο χωριό, ούτε και πουθενά αλλού. Ποιος ξέρει τι να είχε απογίνει.

Την αποδοχή κληρονομιάς την υπέγραψε μόνο η ίδια. Τα παιδιά ήταν ανήλικα, άσε που ήταν και εξαφανισμένα. Μόνο πιστοποιητικά γέννησης χρειαζόταν, να φαίνεται η ηλικία τους. Ο υπάλληλος της εφορίας που είχε πάει να εκτιμήσει την περιουσία βρήκε μόνο τα ακίνητα. Τα άλλα, τα "κινητά" είχαν πάρει των ποδαριών τους και είχαν φύγει.

Ο εφοριακός σύνταξε την αποδοχή, καθόρισε τον φόρο και από ελάχιστο τον έκανε ελαχιστότερο μέχρι που κατάληξε σε ελαχιστότατο. Κάθε φορά που η Μάγδα έσκυβε απάνω από το γραφείο του, χωρίς να ενοχλείται από το λαίμαργο βλέμμα του εφοριακού που χάιδευε το πλούσιο μπούστο της και κάθε φορά που του έστελνε μια ματιά και ένα χαμόγελο γεμάτο υποσχέσεις ο φόρος μίκραινε. Είχε τον τρόπο της η Μάγδα.

Πλήρωσε τον φόρο κληρονομιάς και για λογαριασμό των παιδιών και την ακίνητη περιουσία, το σπίτι και τον σταύλο... χάρισμά τους. Ούτε που νοιάστηκε γι' αυτά Σιγά τα λάχανα. Το μασούρι με τα λεφτά από τα ζώα καλά κρατούσε. Η Μάγδα είχε άλλα όνειρα και άλλες βλέψεις. Το χωριό πια ήταν παρελθόν για αυτήν.

***

**Κεφάλαιο 2**

**Η απόδραση**

**Ά** νοιξε πάλι την εξώπορτα ο Γρηγόρης. Ο κρύος αέρας που κατέβαινε απ' το χιονισμένο βουνό τον ξύπνησε για τα καλά, του έσβησε όλες τις σκέψεις και τις αναπολήσεις από το παρελθόν. Τον γύρισε στο σήμερα. Στη μέρα της μεγάλης του απόφασης: Να φύγουν. Να φύγουν, να γλυτώσουν από την κακία της Μάγδας. Η άτιμη... είχε ξεκάνει τον πατέρα του και τώρα ξεπουλούσε το βιός του. Τι άραγε είχε σκοπό να κάνει ύστερα; Ποιοί είχαν σειρά; Αυτός και τα αδέρφια του μάλλον, όμως αυτούς δεν θα τους εύρισκε. Το είχε αποφασίσει:

"Φεύγουμε" είπε στο Βασιλάκη που στεκόταν πίσω του. Ο Βασίλης έπιασε την Ρηνιώ από το χέρι. Αυτός φορτώθηκε τους δύο μπόγους.

Πριν να βγει έξω γύρισε και είδε το ημερολόγιο στον τοίχο. Ήθελε να την θυμάται αυτή την ημέρα, όπως θυμόταν την 25η Μαρτίου, σαν ημέρα που εξεγέρθηκαν οι ραγιάδες.

7 Νοεμβρίου έγραφε το ημερολόγιο. Ημέρα: Τετάρτη.

Ξεκόλλησε το χαρτάκι από το ημερολόγιο και το έβαλε στην τσέπη του. Δεν πρόσεξε όμως ότι το παρακάτω χαρτάκι αυτό της 8ης Νοεμβρίου, κάτω κάτω είχε έναν σταυρό και έγραφε: "Σύναξις των Αρχαγγέλων και Αγγέλων". Ε και; Κι' αν το πρόσεχε τι; Μήπως θα έκανε πίσω επειδή ήταν γιορτή; Σιγά μωρέ! Κι' ο Παλαιών Πατρών Γερμανός το ήξερε ότι ήταν του Ευαγγελισμού, αλλά την επανάσταση την είχε κηρύξει.

Βγήκαν στην αυλή. Τράβηξε την πόρτα πίσω του να κλείσει. Μαζί με την πόρτα έκλεινε πίσω του και ένα κεφάλαιο της ζωής του. Επτά ευτυχισμένα χρόνια με την μητέρα του, τρία χρόνια με τις εξιστορήσεις και τη στοργή του πατέρα του και μετά... εκείνη. Ήταν τόσο άσχημα, τόσο κακά αν και λίγα τα χρόνια με την μέγαιρα, τη μητριά του που είχαν σκεπάσει, είχαν λερώσει όλα τα παλιά, τα περασμένα χρόνια. Μα για ποια λίγα χρόνια έλεγε; Ήταν δεν ήταν ενάμισης χρόνος, που ο πατέρας του την είχε παντρευτεί κι' εκείνη κατάφερε και ξεπάτωσε τα πάντα.

Το φως της μέρας μόλις που είχε αρχίζει να χαράζει. Ο ουρανός ήταν πεντακάθαρος. Ξαστεριά. Ξαστεριά και κρύο. Το φεγγάρι ήταν ακόμη στον ουρανό.

Τι παραξενιές ήταν κι' αυτές του φεγγαριού; Τη μια φορά έβγαινε νωρίς-νωρίς και πάλι νωρίς, σε δυο τρεις ώρες κρυβόταν. Άλλες βραδιές δεν έβγαινε καθόλου και άλλοτε πάλι κόντευε να μεσημεριάσει και το φεγγάρι ήταν ακόμη στον ουρανό. Στη μια μεριά ο ήλιος στην άλλη το φεγγάρι. Και σήμερα... μάλλον και σήμερα ο ήλιος θα το πρόφταινε το φεγγάρι πριν εκείνο να προλάβει, να πάει να κρυφτεί.

Έδιωξε από το μυαλό του τις σκέψεις περί φεγγαριού.

"Φεγγάρι είναι, ας κάνει ότι θέλει", σκέφτηκε "Να δούμε εμείς τι θα κάνουμε". Αλήθεια πού πήγαιναν και τι πήγαιναν να κάνουν;

Έφευγαν από μια κατεστραμμένη ζωή και τραβούσαν προς το άγνωστο. Πώς θα επιβίωναν, που θα κοιμόταν, ποιος θα τους φρόντιζε; Τι τους περίμενε;

Το πρόγραμμα που είχε καταστρώσει ο Γρηγόρης ήταν θολό και απροσδιόριστο. Θα πήγαιναν, έστω με τα πόδια, στην πόλη. Δεν ήταν πολύ μακριά. Πριν να βραδιάσει θα είχαν φτάσει. Κάπου θα εύρισκαν να κοιμηθούν. Ίσως και στο ξενοδοχείο. Είχε κάμποσα λεφτά στην τσέπη του. Άφησε κάτω τον ένα μπόγο και ψάχτηκε. Εντάξει το μασούρι με τα λεφτά ήταν στην τσέπη του.

Εδώ και κάμποσο καιρό σχεδίαζε τη φυγή του, την απόδρασή τους από τα κάτεργα της μητριάς, της φόνισσας. Εδώ και κάμποσο καιρό η Μάγδα ξέκανε το βιός του πατέρα του και έκανε τα αγελάδια τους λεφτά. Μια από τις μέρες που εκείνη έλειπε στην πόλη κατάφερε και βρήκε το κομπόδεμα της Μάγδας. Ένα σωρό λεφτά κρυμμένα μέσα σε μια παλιά κατσαρόλα, στο πάνω-πάνω ράφι της κουζίνας. Ανέβηκε στην καρέκλα για να τη φτάσει και πάλι δυσκολεύτηκε. Από τότε, κάθε φορά που έλειπε η Μάγδα σούφρωνε λίγα λεφτά από τη κατσαρόλα - χρηματοκιβώτιο. Λίγα-λίγα για να μην το καταλάβει. Ευτυχώς που η Μάγδα δεν ήξερε αριθμητική και δεν ήταν καλή στο μέτρημα.

Πριν κινήσουν για το δρόμο βόλεψε πιο καλά τον σκούφο της Ρηνιώς, σήκωσε και το γιακά από το παλτό της. Κρύο έκανε. Ο δρόμος ήταν παντέρημος. Ψυχή δεν φαινόταν πουθενά. Περνώντας μπρός από την αυλή της κυρα-Στέλλας της γειτόνισσας, ο Πλούτων, ο σκύλος της, τους πήρε χαμπάρι και έτρεξε μέχρι την περίφραξη.

"Ουου-Ουου" αλύχτησε. Δεν γαύγισε δυνατά. Λες και ήξερε το μυστικό του και δεν ήθελε να τον μαρτυρήσει. Μόνο δυο φορές αλύχτησε, σαν να τον αποχαιρετούσε. Καλό φιλαράκι ήταν ο σκύλος της κυρα-Στέλλας. Και τι παιχνίδια δεν είχαν παίξει μαζί.

Βγήκαν στη δημοσιά και τράβηξαν προς τη πλευρά της πόλης. Αργά περπατούσαν. Η μικρή, η Ρηνιώ, με τα μικρά βηματάκια της τους καθυστερούσε. Σε καμιά ώρα σταμάτησε να περπατάει.

"Κουλάστηκα", είπε.

Έδωσε τους μπόγους, να τους κουβαλάει ο Βασίλης και πήρε στην αγκαλιά του τη Ρηνιώ. Σε λίγο ήταν η σειρά του Βασίλη να κουραστεί.

"Δεν σταματάμε λίγο να ξαποστάσουμε;"

"Κάνε λίγο κουράγιο ακόμη. Λίγο ακόμα και θα ξαποστάσουμε", του είπε μα δεν χρειάστηκε να κάνει κουράγιο. Κάτι ερχόταν από πίσω. Έστριψε το κεφάλι να δει. Ένα κάρο. Μέριασαν στην άκρη του δρόμου και περίμεναν. Ο αγωγιάτης με το κάρο τους πλησίασε.

"Ει Οπ", πρόσταξε στο άλογο, τράβηξε και τα γκέμια και το άλογο σταμάτησε.

"Πού πάτε εσείς μονάχοι σας;" Είχε την περιέργεια να μάθει και με το δίκιο του. Τρία μικρά παιδιά στον δρόμο κι' ακόμη δεν είχε ξημερώσει καλά-καλά.

"Στην πόλη πάμε" του είπε ο Γρηγόρης. "Μας περιμένουν η μάνα μας και ο πατέρας μας εκεί", του είπε ψέματα. Το ότι τραβούσαν για την πόλη ήταν αλήθεια.

"Και γιατί δεν περιμένατε να πάτε με το λεωφορείο;"

Άλλο ψέμα:

"Δεν έχουμε λεφτά".

"Άιντε, ανεβάτε απάν' να σας πάω ίσαμε εδώ παρακάτ', που πάω κι' εγώ".

Το "παρακάτ'" δεν ήταν πολύ μακριά, αλλά δεν ήταν και κοντά. Αρκετά χιλιόμετρα έκαναν επάνω στο κάρο του μπάρμπα. Καλά ήταν, γιατί τα πόδια του δεν θα άντεχαν πολύ με το βάρος της Ρηνιώς. Και ο Βασίλης το είχε δηλώσει: Είχε κουραστεί.

Όση ώρα κράτησε το ταξίδι με το κάρο σκεφτόταν το τι θα κάνει. Το τι έπρεπε να κάνει, αλλά η αμφιβολία βασάνιζε την σκέψη του. Θα πήγαιναν στην πόλη, κάπου θα βολευόταν και αυτός θα έψαχνε να βρει μια δουλειά.

"Τι δουλειά;" αναρωτήθηκε. Δεν ήξερε καμιά δουλειά. Μέχρι τώρα τα μόνα που έκανε ήταν τα μαθήματά του, παιχνίδι με τους φίλους του και οι ζωγραφιές του στα μπλοκ ιχνογραφίας, μα η ζωγραφική δεν ήταν δουλειά. Παιχνίδι ήταν κι' αυτή· διασκέδαση.

"Άσε που δεν ζωγράφιζα και πολύ καλά" σκέφτηκε. "Καλούτσικα...έστω καλούτσικα".

Μήπως δεν είχε κάνει καλά που τους πήρε και έφυγαν. Αν έμεναν; Αν έμεναν μήπως θα ήταν πιο καλά;

"Όχι". Αυτό μάλλον το είπε φωναχτά γιατί ο Βασίλης γύρισε και τον ρώτησε:

"Τι είπες;"

"Τίποτε", του αποκρίθηκε και συνέχισε να σκέφτεται. Τώρα είχε πεισμώσει.

"Θα παιδευτώ μα θα τα καταφέρω", αποφάσισε. Εξάλλου μέχρι τώρα όλα πήγαιναν καλά. Σύμφωνα με το σχέδιό του, και έτσι γρήγορα που πήγαινε το κάρο σε τρεις ώρες το πολύ θα έφταναν στην πόλη. Τυχεροί ήταν.

"Ει Οπ", ξανακούστηκε η φωνή του καραγωγέα και το κάρο σταμάτησε μπροστά σε ένα σταυροδρόμι.

"Ιγώ θα στρίψω κατά 'δω", τους είπε. "Σεις τραβάτε ντογρού ίσα. Κατ' κείθε ειν' η πόλη".

Κατέβηκαν και συνέχισαν με τα πόδια. Το κρύο είχε μαλακώσει όμως στον ουρανό είχαν αρχίσει να μαζεύονται σύννεφα. Σε νοτιά είχε γυρίσει ο καιρός.

"Θα βρέξει", σκέφτηκε ο Γρηγόρης και όπως πάντα η μετεωρολογική του πρόβλεψη σε λίγο επαληθεύτηκε.

Είχαν κάνει αρκετές ώρες δρόμο όταν άρχισαν να πέφτουν οι πρώτες ψιχάλες. Πήρε πάλι τη Ρηνιώ στην αγκαλιά και τάχυναν το βήμα. Ευτυχώς μπροστά τους είδαν τα πρώτα σπίτια ενός χωριού και το χωριό φαινόταν μεγάλο· κεφαλοχώρι. Η βροχή πήρε να δυναμώνει. Ο δρόμος ήταν έρημος. Ποιός να βγει έξω με τη βροχή; Ένα φορτηγό που ερχόταν από απέναντι πέρασε από δίπλα τους. Βρομοκοπούσαν τα καυσαέρια του. Λίγο παραπέρα, από ένα στενό βγήκε μια αγέλη αδέσποτα σκυλιά. Καμιά δεκαριά ήταν. Μπροστά τραβούσε η σκύλα και στο κατόπι της τα αρσενικά. Αυτά δεν νοιαζόταν για την βροχή. Το μόνο που τα ένοιαζε ήταν η μυρωδιά της σκύλας που έσερνε. Είδε δεξιά κι' αριστερά μπας και βρει ένα μέρος να προφυλαχτούν από τη βροχή. Τίποτε. Αυλόπορτες ερμητικά κλεισμένες και μέσα από τις μάντρες γεράνια που τα είχε σκοτώσει ο χειμώνας.

Επιτέλους. Η εκκλησία του χωριού. Μεγάλη, επιβλητική, όπως ταίριαζε σε ένα μεγάλο χωριό. Η αυλόπορτα ήταν ανοιχτή. Μπήκαν μέσα στην αυλή και τράβηξαν προς την εκκλησία. Ο χώρος μπροστά από τον νάρθηκα, ο προαύλιος χώρος ήταν σκεπασμένος με ένα μεγάλο χτιστό υπόστεγο. Βρήκαν εκεί καταφύγιο από τη βροχή. Κάθισαν πάνω στους μπόγους να ξεκουραστούν.

"Σήκω", είπε σε λίγο στον Βασίλη."Έλα κάτσε εδώ". Άνοιξε τον μπόγο και έβγαλε από μέσα ένα δικό του μάλλινο πουλόβερ. Έβγαλε το βρεγμένο παλτό της Ρηνιώς και της φόρεσε το πουλόβερ του. Σαν φουστανάκι της ήρθε, μέχρι κάτω από τα γόνατα. Τα χέρια της είχαν εξαφανιστεί μέσα στα μακριά μανίκια. Μετά άδειασε όλον τον μπόγο επάνω στα μάρμαρα του Ναού. Ευτυχώς ήταν καθαρά. Τύλιξε την Ρηνιώ με την κουβέρτα, να μη κρυώνει.

"Μόνο καμιά αρρώστια μας μάρανε τώρα", σκέφτηκε.

"Πεινάτε;" Και φυσικά πεινούσαν. Μπουκιά δεν είχαν βάλει στο στόμα τους από το πρωί. Ούτε μια κούπα γάλα δεν είχαν πιεί. Αν δεν έφευγαν τόσο νωρίς ίσως η κυρα-Στέλλα να τους φίλευε καμιά κούπα γάλα. Μερικές μέρες το έκανε αυτό το ψυχικό. Αναλογίστηκε τις καλές μέρες. Τότε... Τότε μπορεί να έπιναν κι' από μια οκά γάλα την ημέρα, ο καθένας. Και οι τραχανάδες, και οι χυλοπίτες και τα ρυζόγαλα, και τα γιαούρτια.... Ο πεινασμένος ονειρευόταν.

Άνοιξε την πετσέτα με το λίγο ψωμί και τις ελιές και το μοιράστηκαν. Έφαγαν με βουλιμία.

"Νελό", είπε η Ρηνιώ.

Αυτό δεν το είχε σκεφτεί. Ούτε ένα παγούρι με νερό δεν είχαν πάρει μαζί τους. Ευτυχώς. Απέναντι, μέσα στην αυλή του ναού ήταν μια βρύση. Σηκώθηκε μέσα στη βροχή και πήγε. Επάνω στην καλαίσθητη χτιστή βάση της βρύσης διάβασε: "Νίψον ανομήματα μη μόναν όψιν". Κάτι του θύμιζε αυτή η επιγραφή. Κάποιος το είχε πει αυτό. Μήπως ο Λεωνίδας; Όχι εκείνος είχε πει το "μολόν λαβέ". Σε ποιό μάθημα το είχαν κάνει; Στα θρησκευτικά ή στην ιστορία; Άφησε κατά μέρος τις εξετάσεις των μαθημάτων και γέμισε με νερό τον τσίγκινο μαστραπά που ήταν επάνω στο τοιχάκι της βρύσης. Η Ρηνιώ διψούσε.

"Σιγά-σιγά", της είπε όταν την είδε πως έπινε το νερό. "Σιγά-σιγά γιατί αλλιώς θα σου πονέσει η κοιλίτσα". Έδωσε και στον Βασίλη. Πήγε πίσω τον μαστραπά, ήπιε και ο ίδιος. Η βροχή δυνάμωσε κι' άλλο. Σε λίγο θα βράδιαζε. Πολύ είχαν μικρύνει οι μέρες. Τώρα;

Τώρα δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτε άλλο από το να ξημεροβραδιαστούν εκεί, μπροστά στην εκκλησία, μέσα στο κρύο. Πάλι καλά που εδώ δεν τους έπιανε η βροχή. Το πήρε απόφαση. Άνοιξε και τον άλλο μπόγο με τα ρούχα. Έστρωσε τη μια κουβέρτα κάτω και με την άλλη σκεπάστηκαν. Πήρε την Ρηνιώ στην αγκαλιά του. Ο Βασίλης στριμώχτηκε δίπλα του. Αγκαλιάστηκαν σφιχτά να μη κρυώνουν. Ένα κουβάρι τρεις άνθρωποι. Ένα κουβάρι τρία παιδιά. Τρία ορφανά.

Ξημέρωνε των Αρχαγγέλων. Η γιορτή των Αγγέλων. Η μέρα που οι άνθρωποι και οι άγγελοι συνεορτάζουν. Που οι άγγελοι κατεβαίνουν από τον ουρανό για να βρεθούν δίπλα στους ανθρώπους, να τους παρασταθούν, να τους οδηγήσουν, να τους νοιαστούν.

Ίσως κάποιος άγγελος να τους είχε νοιαστεί. Μάλλον κάποιος άγγελος οδήγησε τα βήματά τους εκεί, στην πόρτα του Ναού, στο σπίτι του Θεού. Ο ίδιος άγγελος, ίσως πάλι και κάποιος άλλος, θα είπε στα σύννεφα να κάνουν βροχή, να μη μπορούν να φύγουν πέρα από τον Ναό. Πολλοί είναι οι Άγγελοι κι' ανάμεσά τους -ο Γρηγόρης ήταν βέβαιος γι' αυτό- κι' ο Άγγελος Ειρήνη. Η μάνα του.

"Χριστός κι' Απόστολος! Τι πράμα είν' αυτό;" αναρωτήθηκε ο Κύριος Νίκος ο νεωκόρος του Ναού, σαν είδε εκείνον τον μαύρο όγκο πάνω στα μάρμαρα, δίπλα στη πόρτα της εκκλησίας. Μέσα στα μαύρα σκοτάδια σαν κουλουριασμένη αρκούδα του φάνηκε καθώς η λάμπα στην κολώνα, στη γωνιά του δρόμου έστελνε το λιγοστό φως της προς τα εκεί. Φοβήθηκε. Έκανε δυο βήματα πίσω, αλλά αναλογίστηκε:

"Μπα! τι ζητάει η αρκούδα στον Ναό μέσα στο καταχείμωνο. Οι αρκούδες τέτοια εποχή κοιμούνταν στις φωλιές τους, αλλά τι είναι;" Πάντως δεν πλησίασε. Ξεκλείδωσε όσο πιο αθόρυβα μπορούσε την πόρτα της εκκλησίας, μπήκε μέσα και άναψε τα φώτα στο υπόστεγο μπροστά από το νάρθηκα, να γίνει φως, να βγει να δει με σιγουριά.

Στο πρόγραμμα της ημέρας δεν ήταν να ανάψει τα φώτα. Τη σόμπα μέσα στο ιερό έπρεπε να ανάψει πρώτα. Η ώρα ήταν πέντε το πρωί. Στις πέντε και μισή θα ερχόταν ο παπα-Βλάσης κι' άμα μέσα στο ιερό δεν είχε ζέστη... ποιος τον άκουγε. Θα άκουγε τα σχολιανά του. Καλός άνθρωπος ήταν ο παπα-Βλάσης, τέκνο και λειτουργός του Πανάγαθου, αλλά το κρύο δεν το σήκωνε καθόλου.

"Καλά βρε ακαμάτη. Πώς θα διαβάσω τα γράμματα και το Άγιο Ευαγγέλιο με τέτοια παγωνιά εδώ μέσα; Είπαμε: Να διαβάσουμε έναν Όρθρο Βαθύ μέρα που' ναι, αλλά μη ξεπαγιάσουμε κιόλας". Ποιος τον άκουγε!

Μετά, σαν θα έφτανε ο παπα-Βλάσης θα έβγαινε να χτυπήσει την καμπάνα για τους πιστούς. Μια δυο φορές θα την χτυπούσε όλο κι' όλο, μη τυχόν και ανησυχούσε και ξυπνούσε τους γείτονες. Γιατί και που θα ξυπνούσαν στην εκκλησία δεν θα πατούσε κανείς. Σιγά και μην αφήσουν τη ζεστασιά του κρεβατιού για τα Θεία. Και σήμερα μ' αυτό το κρύο.... Κάθε φορά που ο παπα-Βλάσης διάβαζε Όρθρο Βαθύ, μόνο αυτός, ο παπα-Βλάσης και ο Θεός ήταν στην εκκλησία. Μια-δυο φορές είχαν έρθει και δυο γερόντισσες που είχαν αϋπνίες.

Σταυροκοπήθηκε δυο φορές, ζήτησε και συγχώρεση από τον Θεό για όσα είχε σκεφτεί, σχετικά με την προσέλευση των πιστών στις πέντε τα χαράματα.

"Σχώρα με Θεέ μου, αλλά μη κρυβόμαστε πίσω από το δάχτυλό μας. Είτε το θέλεις είτε δεν το θέλεις τα πράγματα έτσι έχουν. Αλληλούια και Κύριε Ελέησον στις πέντε τα χαράματα... δύσκολα τα ακούς".

Σταυροκοπήθηκε, άναψε τα φώτα και βγήκε να δει με σιγουριά.

"Κύριε ελέησον". Τρία παιδιά κουλουριασμένα, σκεπασμένα όπως-όπως με μια τοσοδούτσικη κουβέρτα, να τρέμουν από το κρύο. Τα δυο κοιμόταν. Το άλλο, το πιο μεγάλο ήταν ξυπνητό και τον κοίταζε φοβισμένο.

"Ποιοι είστε ελόγου σας", ρώτησε.

Όλη τη νύχτα μάτι δεν έκλεισε ο Γρήγορης. Χειρότερη βραδιά δεν είχε ζήσει στη ζωή του. Έκλεινε να μάτια μπας και κοιμηθεί για λίγο, μα τη μια ξυπνούσε από το τρέμουλο της Ρηνιώς στην αγκαλιά του και μια από τον Βασίλη που στριμωχνόταν όσο μπορούσε πιο κοντά του, μπας και ζεσταθεί κι' αυτός. Τους έσφιγγε, τους κρατούσε όσο πιο καλά μπορούσε για να τους ζεστάνει, αλλά πώς; Και το δικό του το κορμί παγωμένο ήταν. Όλη την νύχτα έβρεχε. Με το τουλούμι το νερό. Θα ήταν καμιά ώρα, ίσως και πιο λίγο που κόπασε η βροχή και μετά λίγο-λίγο σταμάτησε να βρέχει. Η υγρασία τους είχε πιρουνιάσει μέχρι το κόκαλο· μέχρι το μεδούλι. Κατά πως υπολόγιζε, θα αργούσε ακόμη να ξημερώσει. Έκλεισε πάλι τα μάτια, μήπως και τον πάρει ο ύπνος.

Ξύπνησε τρομαγμένος. Φως· πολύ φως. Άνοιξε τα μάτια του να δει, αλλά το φως τον θάμπωσε.

"Ξημέρωσε;" αναρωτήθηκε και έκανε να δει παραπέρα το φως της μέρας να φέγγει ολόγυρα. Δεν μπόρεσε να δει. Κάτι, κάποιος στεκόταν μπροστά του και του έκοβε τη θέα. Τι ήταν; Τα πόδια ενός ανθρώπου. Άκουσε και τη φωνή του.

"Ποιοι είστε ελόγου σας", τον ρωτούσε. Σήκωσε τα μάτια και τον είδε. Ένας μεσόκοπος κύριος. Καλός; Κακός; Σίγουρα θα τους έδιωχνε. Ρωτούσε ποιοι είναι. Αλήθεια, ποιοι ήταν; Τι να του έλεγε; Δεν είπε τίποτε. Εξακολούθησε να τον κοιτάζει. Τα μάτια του τώρα είχαν συνηθίσει στο φως.

"Σκωθήτε. Ελάτε μέσα. Θα παγώσετε εδώ", τους είπε. Αυτό ήταν αδύνατον. Παραπάνω από όσο ήταν παγωμένοι δεν γινόταν άλλο. Άνοιξε την κουβέρτα. Ο άγνωστος έσκυψε και πήρε την Ρηνιώ στην αγκαλιά του. Στοργικά την κράτησε. Η Ρηνιώ δεν ξύπνησε μόνο έγειρε το κεφαλάκι της στον ώμο του άγνωστου.

"Ξύπνα, πάμε", είπε στον Βασίλη. Μπήκαν μέσα στην εκκλησιά. Κρύο έκανε κι' εδώ, αλλά δεν ήταν το κρύο του έξω. Ο νεωκόρος τους έβαλε να κάτσουν στα στασίδια.

"Καθίστε εδώ. Πάω να ανάψω τη φωτιά", τους είπε και καταπιάστηκε να ανάψει τη σόμπα. Όχι τη μικρή σόμπα μέσα στο Ιερό. Την άλλη, τη μεγάλη στο κέντρο του Ναού, κάτω από τον τρούλο με τον Πανάγαθο ζωγραφισμένο. Πιο εύκολο ήταν να ανάψει την μικρή σόμπα μέσα στο Ιερό, αλλά τα παιδιά πώς να τα βάλει εκεί μέσα;

"Αμαρτία είναι", σκέφτηκε, "παιδιά μέσα στο ιερό", καθώς άναβε τα προσανάμματα. Μετά γέμισε τη σόμπα με ξύλα, ήρθε η σόμπα και κόρωσε.

"Ελάτε", είπε στα παιδιά. Τράβηξε τρεις καρέκλες και τα έβαλε να καθίσουν γύρω γύρω από τη σόμπα, να ζεσταθούν. Τώρα; Τι έπρεπε να κάνει τώρα; Ιδέα δεν είχε από παιδιά. Ο Θεός δεν τον είχε αξιώσει να γίνει πατέρας.

Δεν άργησε να βγει από τη δύσκολη θέση.

"Μα τι στην ευχή χουβαρνταλίκια τον έπιασαν τον κυρ-Νίκο και άναψε τα φώτα έξω απ' τον Ναό;" παραξενεύτηκε ο παπα-Βλάσης, μπαίνοντας στην αυλή της εκκλησίας. "Μα το Θεό θα του τα ψάλω για τα καλά. Πού θα τα βρούμε βρε τα λεφτά να πληρώνουμε το ρεύμα;" Μα σαν πλησίασε και είδε τα ρούχα χύμα και τις δυο κουβέρτες πάνω στις πλάκες, αριστερά από την πόρτα του Ναού, άλλαξε σκέψη.

"Γύφτοι θα ήρθαν πάλι. Παλιόγυφτοι, αντίχριστοι, να κλέψουν την εκκλησιά". Άλλαξε πάλι σκέψη, μα άκρη δεν έβγαζε. Τα ρούχα δεν ήταν φούστες κλαρωτές, και πανταλόνια αντρικά και τραγιάσκες. Παιδικά ρουχαλάκια ήταν και δυο μικρές κουβέρτες.

"Κύριε ελέησον. Τι είναι πάλι αυτά";

Η απορία του μεγάλωσε σαν μπήκε μέσα. Τρία παιδιά τριγύρω από τη σόμπα, οι λαμαρίνες της σόμπας κοκκινισμένες απ' τη φωτιά και ο νεωκόρος να στέκει όρθιος παρά πέρα και να μη ξέρει τι να κάνει.

"Τι τρέχει εδώ;" Τίποτε, κανένας δεν έτρεχε. Οι τρεις ήταν καθισμένοι κι' ο νεωκόρος όρθιος.

"Τα βρήκα να κοιμούνται έξω από τον Ναό, αγκαλιασμένα όλα μαζί. Μπερδεμένα ένα κουβάρι ήτανε. Τρόμαξα να καταλάβω πως είναι άνθρωποι". Έδωσε την αναφορά του ο νεωκόρος.

"Ποιοί είστε βρε; Μονάχα σας είστε;"

Ο Γρηγόρης έγνεψε "ναι" κουνώντας το κεφάλι.

"Και πούθε έρχεστε;" Τι καθόταν και ρωτούσε τώρα ο παπάς; Ποιός θα τον απαντούσε; Αυτά τα έρμα δεν είχαν δύναμη μήτε να ανασάνουν, πώς να του δώσουν εξηγήσεις; Πήγε κοντά τους και άγγιξε την πλάτη του Βασίλη. Καλά που δεν μούσκεψε και το χέρι του από την υγρασία που είχε το ρούχο. Είδε και τα άλλα· έτσι ήταν όλα. Στάλαζαν τα ρούχα τους νερό.

"Φέρε ρούχα στεγνά", έδωσε εντολή στον καντηλανάφτη.

"Ρούχα; Τι ρούχα;" Απόρησε εκείνος.

"Φέρε τα παπαδίστικα. Αυτά που φοράνε τα παπαδοπαίδια". Άνοιξε ένα ντουλάπι έβγαλε τρεις μαύρες φορεσιές. Σαν ρόμπες, σαν ράσα. Τους έβγαλαν τα ρούχα τα υγρά τους έβαλαν τα παπαδίστικα. Έγιναν και οι τρεις τους... να τους βλέπεις και να γελάς, μα δεν ήταν ώρα για γέλια. Απλώθηκαν τα υγρά ρούχα ένα γύρο κοντά στη σόμπα να τραβήξουν. Ο παπα-Βλάσης σκάλωσε στα μάτια των παιδιών. Τα είδε ένα-ένα προσεκτικά. Δεν του φαινόταν για αλητάκια, αλλά το κατάλαβε: Ήξερε να την γνωρίζει την παιδική πείνα ο παπα-Βλάσης. Φαινόταν μέσα στο βλέμμα τους και το βλέμμα αυτών των παιδιών τέτοιο ήταν: Πεινασμένο. Ήξερε να τη γνωρίζει την πείνα των παιδιών. Και πόσα πεινασμένα δεν είχε ταΐσει στη ζωή του! Ανάθεμα... ούτε ένα πρόσφορο δεν είχε απομείνει στον Ναό.

"Σύρε στο σπίτι", είπε στον καντηλανάφτη. "Πες στην πρεσβυτέρα να σου δώσει ότι έχει για φαΐ. Τα κουλουράκια που έχει για τρατάρισμα, έχει και καμπόσα κομμάτια πίτα θαρρώ. Και που 'σαι. Πέρνα από του Γιάννη του γιαουρτά, πέσ' του να σου δώσει μια οκά γάλα. Να το βράσει πρώτα. Στο γυρισμό πέρνα παρ' το".

Φτερά έβαλε στα πόδια του ο καντηλανάφτης να πάει την παραγγελιά του παπά στην παπαδιά. Ανάμεσα στα άλλα της είπε:

"Είναι τρία ορφανά στην εκκλησιά. Ξενόφερτα. Πάνω κάτω δέκα χρόνων το μεγάλο, σχεδόν μωρό ακόμα το κορίτσι".

"Φύγε εσύ κι' έρχομαι στα κατόπι σου", του είπε εκείνη. "Ξέρω εγώ".

Στο μεταξύ ο παπα-Βλάσης βγήκε έξω, μάζεψε τα υγρά ρούχα και τις κουβέρτες τα έβαλε όλα κοντά στη σόμπα να φύγει η υγρασία που είχαν ρουφήξει. Ο Γρηγόρης προσφέρθηκε να βοηθήσει, αλλά ο παπάς τον κατακεραύνωσε:

"Εσύ να κάτσεις στα αβγά σου".

Όλα έγιναν με θρησκευτική ευλάβεια. Έφαγαν τα παιδιά δυνάμωσαν, ήπιαν και το γάλα τους. Ο Γρηγόρης με τον Βασίλη ήπιαν από το μαστραπά της βρύσης. Μια ο ένας μια ο άλλος, μα δεν βρέθηκε δεύτερος μαστραπάς κι' η Ρηνιώ ήπιε από το Άγιο Δισκοπότηρο.

Καθώς έπινε το γάλα της, του παπα-Βλάση του ήρθε η επιθυμία να πει: "Μεταλαμβάνει η δούλη του Θεού Ρηνιώ το άχραντο γάλα του Γιάννη του γιαουρτά", αλλά δεν είπε τίποτε. Είχε πάρει που είχε πάρει την αμαρτία που βεβήλωσε το Άγιο Δισκοπότηρο, μην το παρακάνουμε κιόλας.

Η παπαδιά τα διακόνεψε τόσο καλά τα παιδιά, λες και ήταν δικά της και όλο μουρμούριζε και έλεγε βλέποντας τη Ρηνιώ. "Τι όμορφο κοριτσάκι" και "Σαν αγγελούδι είναι" και άλλα παρόμοια.

Κάποια στιγμή ο κύριος Νίκος, ο νεωκόρος πλησίασε τον παπα-Βλάση και του είπε:

"Πάτερ με τον Όρθρο τι θα γίνει;"

Για ποιόν Όρθρο μιλούσε ο καντηλανάφτης; Με τα ρούχα απλωμένα εδώ κι' εκεί, με τις καρέκλες άνω-κάτω με τρία παιδιά να φοράνε τα παπαδίστικα, να τρώνε πίτα και κουλουράκια... Για ποιόν Όρθρο μιλούσε; Η εκκλησία είχε γίνει... Γης μαδιάμ είχε γίνει η εκκλησία λες και γινόταν του Κουτρούλη ο γάμος.

"Δεν έχει Όρθρο σήμερα", είπε ο παπάς. "Ένα Όρθρο θα Του τον χρωστάμε. Σήμερα έχουμε άλλα πιο σοβαρά να κάνουμε. Κι' άμα θέλει να ακούσει Όρθρο ο Θεός ας πάει σε καμιά άλλη εκκλησιά. Αυτός μήτε βρεγμένος είναι μήτε κρυώνει μήτε πεινάει... ενώ αυτά" και στη στιγμή ζήτησε και συγχώρεση:

"Ήμαρτον Κύριε , Ήμαρτον", είπε από μέσα του και σταυροκοπήθηκε.

Κάνε το ένα, κάνε το άλλο, τρέχα από 'δω, πάνε από 'κει η ώρα πέρασε. Όρθρο Βαθύ δεν διάβασε ο παπάς αλλά την Θεία Λειτουργία δεν μπορούσε να την αποφύγει. Θα ερχόταν και οι πιστοί. Τι να τους έλεγε;

"Α-πα-πα, αρκετά αμάρτησα σήμερα, άλλη αμαρτία δεν κάνω. Θα λειτουργήσω που ο κόσμος να χαλάσει", αποφάσισε. Μάζεψαν τα ρούχα των παιδιών σε μια γωνιά δίπλα από το Ιερό, εκεί που άλλαζαν τα παπαδοπαίδια, έβγαλαν τα παπαδίστικα τα παιδιά, ντύθηκαν πάλι άνθρωποι με ανθρώπινα ρούχα, συμμάζεψαν και τις καρέκλες, ήρθαν και οι ψαλτάδες. ¨

"Σύρε χτύπα την καμπάνα πρόσταξε ο παπάς στον νεωκόρο, φόρεσε το πετραχήλι κι' άρχισε το ψάλσιμο:

"Ευλογημένη η Βασιλεία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Αμήν".

Άρχισε να έρχεται και το εκκλησίασμα.

Πριν απ' αυτό ο παπάς είχε πάρει τα παιδιά τα βόλεψε σε δυο στασίδια.

"Καθίστε εδώ γιατί έχω και να λειτουργήσω. Να κάνω και το Θείο Έργο. Καθίστε εδώ να τελειώσω και μετά βλέπουμε".

Ποιό ήταν το Θείο Έργο; Αυτό που θα έκανε; ή αυτό που είχε κάνει;

Στην ώρα τους ήρθαν και τα παπαδοπαίδια, φόρεσαν τα παπαδίστικα, πήραν στα χέρια τα εξαπτέρυγα και στάθηκαν αντίκρυ από την Άγια Πύλη.

Σήμερα, μέρα των Αρχαγγέλων, τα εξαπτέρυγα κι' αν ήταν απαραίτητα. Τα εξαπτέρυγα συμβολίζουν τους Αγγέλους και σήμερα οι Άγγελοι γιόρταζαν και χαιρόταν. Πιο πολύ απ' όλους τους Αγγέλους θα γιόρταζαν και θα χαιρόταν οι Άγγελοι που οδήγησαν τα βήματα των παιδιών στην εκκλησία και που έβαλαν μετά τα σύννεφα να κάνουν τη βροχή. Αυτοί κι' αν είχαν κάνει Θεού θέλημα!

Και ήταν ακόμη πιο χαρούμενοι οι Άγγελοι γιατί το ήξεραν. Τους το είχε πει ο ίδιος ο Θεός. Ήξεραν πως θα έκαναν παρέα με τον Άγιο παπα-Βλάση όταν ο Θεός θα τον καλούσε στον ουρανό, κι' ας τον ίδιο τον βάραιναν οι αμαρτίες που δεν είχε τελέσει τον Όρθρο τον Βαθύ, που είπε στον Θεό να πάει σε άλλη εκκλησία και που πότισε την Ρηνιώ με γάλα από το Άγιο Δισκοπότηρο. Εξάλλου τον είχαν δει οι Άγγελοι τον Θεό. Εκεί στην εκκλησία του παπα-Βλάση ήτανε παρών, την ώρα που ο παπάς διακόνευε τα ορφανά. Το ήξεραν οι Άγγελοι αυτό. Ήξεραν πως κι' ο Θεός πιο πολύ για τα ανθρώπινα νοιαζόταν και τα άλλα, τα Θεϊκά... ούτε που τα λογάριαζε. Γιατί τι είναι ο Θεός; Μια λέξη είναι: "Ευσπλαχνία" και είναι μέσα στις καρδιές όσων την έχουν.

Για πότε ο παπα-Βλάσης από το "Ευλογημένη η Βασιλεία του Πατρός..." έφτασε στο "Διευχών των αγίων Πατέρων ημών", κανένας δεν το κατάλαβε. Άλλα τα μασούσε, άλλα τα πηδούσε, και τα ψιλά-ψιλά δεν τα έλεγε καθόλου. Μέχρι και οι ψαλτάδες απόρησαν, που δεν ήξεραν τι έπρεπε να ψάλουν και τι να μη ψάλουν.

Μόνο όταν έβγαλαν τον δίσκο "ότι έχετε ευχαρίστηση για τους άπορους", καθυστέρησε ο παπάς. Τον δίσκο δεν τον έβγαλε ο επίτροπος, αλλά ο ίδιος ο παπα-Βλάσης. Όταν πλησίαζε σε κανέναν παραλή -όλους τους ήξερε ο παπάς, ποιος έχει και ποιος δεν έχει- στεκόταν λίγο παραπάνω. Έριχνε ο πιστός το φραγκοδίφραγκό του στο δίσκο, μα ο παπάς δεν έφευγε και του ψιθύριζε στ' αφτί.

"Βάλε κάτι παραπάνω σήμερα. Τράνεψαν οι ανάγκες" και έμενε εκεί, μπάστακας μέχρι τον χριστιανό να τον πιάσει το φιλότιμο. Τι να κάνει ο πιστός; Ξανάβαζε το χέρι στην τσέπη και ο οβολός αβγάτιζε. Αλλιώς... ρεζίλι θα γινόταν μέσα στην εκκλησία ο άνθρωπος. Ε πώς να το κάνουμε; Είχε ο παπα-Βλάσης τον τρόπο του.

Στις εννιά και μισή η εκκλησία απόλυκε.

Ώρα να παρατήσουμε τα επουράνια, να ξαναπιάσουμε τα γήινα. Στήθηκε ένα πρόχειρο συμβούλιο Ο παπάς, η παπαδιά, ο καντηλανάφτης και η γυναίκα του καντηλανάφτη. Το θέμα:

"Τι κάνουμε με τα παιδιά;" Τελικά το αποφάσισαν. Τα δύο αγόρια θα τα έπαιρνε ο παπάς στο σπίτι, να τα φιλοξενήσει κάμποσες μέρες και... "Μετά βλέπουμε".

"Πάρτε εσείς την μικρή κοντά σας", είπε στον νεωκόρο, αλλά εδώ ο Γρηγόρης έκανε την ένστασή του.

"Καλά θα είναι να μη μείνει μόνη η Ρηνιώ. Μικρό κορίτσι είναι, δεν της κόφτει ακόμη, ας έρθει αυτή με μένα".

Δίκαιο είχε το παιδί. Πώς δεν το 'χε σκεφτεί ο παπα-Βλάσης.

"Αυτό το παλικαρόπουλο έχει μυαλό και τα νοιάζεται τα αδέρφια του", συλλογίστηκε και κίνησαν, ο Γρηγόρης με τη Ρηνιώ για του σπίτι του παπά και ο Βασιλάκης μαζί με τον καντηλανάφτη και τη γυναίκα του.

"Το μεσημέρι φέρ' τον για φαγητό, ελάτε και 'σεις να φάμε παρέα, να δούμε και τι θα κάνουμε", φώναξε ο παπάς καθώς χωρίζανε.

Στο δρόμο ο Γρηγόρης δεν μπορούσε να κλείσει το στόμα του. Κόντευε να ξεσχιστεί απ' το χασμουρητό. Η Ρηνιώ είχε γείρει στον ώμο του και είχε αποκοιμηθεί.

"Νυστάζεις;" Τον ρώτησε η παπαδιά. Καλή ερώτηση. Αφού δεν είχε κλείσει μάτι όλη νύχτα πως δεν θα νύσταζε;

Τους έστρωσε να κοιμηθούν. Αμ δεν κοιμήθηκαν ξεράθηκαν στον ύπνο. Άμα δεν έμπαινε στην κάμαρά τους ο παπάς να τους ξυπνήσει ακόμη θα κοιμόταν.

"Ελάτε για φαΐ. Το τραπέζι είναι έτοιμο".

Πιο πλούσιο τραπέζι σε φαγιά δεν είχε ξαναγίνει. Τριών λογιών φαγιά. Είχε μαγειρέψει η παπαδιά, αυτά που είχε για μαγείρεμα, αλλά αυτά τι ήταν; Ίσα-ίσα δυο πιάτα φαΐ άντε και λίγο παραπάνω· γι' αυτήν και για τον παπά. Και που να τα βρει τα παραπάνω. Δεν τους τρέχανε δα και από τα μπατζάκια. Είχε φέρει κι' ο νεωκόρος τα δικά τους τα φαγιά, άλλα δυο πιάτα. Καλά που της έκοψε της παπαδιάς και πήγε δίπλα στον γείτονα το Πολυζώη. Όνομα και πράμα ο Πολυζώης. Οκτώ παιδιά είχε και δύο αυτός και η κυρά του, δέκα. Τους ζήτησε και πήρε τρία πιάτα φαί.

"Άμα θα φάνε από δυο μπουκιές πιο λίγο δεν θα πάθουν και τίποτε", είχε σκεφτεί.

Τριών λογιών φαγιά στο τραπέζι. "Πλούσια τα ελέη σου Κύριε".

Δεν ήταν μόνο του Θεού τα ελέη πλούσια, ήταν και των ανθρώπων. Τη ζεστασιά, την θαλπωρή και την αγάπη που έζησαν τη μέρα εκείνη τα παιδιά ίσως και να μην την είχαν ξαναζήσει. Ο Γρηγόρης θυμήθηκε τα καλά χρόνια, τότε, με την μητέρα του. Έβλεπε τριγύρω του και χαιρόταν. Ο Βασίλης είχε πέσει με τα μούτρα στο φαΐ και δεν χαμπάριαζε τίποτε άλλο. Πάντα του Βασίλη του άρεζε να τρώει γι' αυτό ήταν και κάπως στρουμπουλός.

Την Ρηνιώ την είχε καθίσει δίπλα της η παπαδιά και την τάιζε μπουκιά-μπουκιά. Σήκωνε το πιρούνι με την μπουκιά μπροστά στο προσωπάκι της.

"Έλα... άνοιξε το στοματάκι να το φας, που το φέρνει το χελιδόνι", φλαπς, την κατέβαζε την μπουκιά η Ρηνιώ.

"Γρήγορα, γρήγορα φα' την, γιατί να έρχεται η αλεπού να σου την κλέψει", πάει και η άλλη η μπουκιά. Ήξερε από παιδιά η παπαδιά. Δύο είχε αναθρέψει. Έναν γιο και μια κόρη. Την έβλεπε ο Γρηγόρης να τρώει την Ρηνιώ και αγάλλιαζε η ψυχή του. Και δεν ήταν μόνο αυτό, έκανε και μια άλλη διαπίστωση που τον έκανε να χαρεί ακόμα παραπάνω.

Από αγκαλιά σε αγκαλιά πήγαινε κι' ερχόταν η Ρηνιώ μετά το φαγητό. Μια στην αγκαλιά της παπαδιάς μια στης καντηλανάφταινας, και την χαιρόταν και οι δυο.

"Καλέ τι όμορφο κορίτσι είναι αυτό;" η μια "Κουκλί είναι", η άλλη. Αγγελούδι την ανέβαζαν νεραϊδούλα την κατέβαζαν. Το "νεραϊδούλα" ήταν αποκλειστικό της καντηλανάφταινας, γιατί η παπαδιά, σαν παπαδιά που ήταν δεν πίστευε σε νεράιδες και ξωτικά.

Γύρισε και ο Γρηγόρης να δει το "αγγελούδι" και είδε. Μα πώς και δεν το είχε δει τόσο καιρό; Πώς δεν το είχε προσέξει; Με τις φουρτούνες όμως και με τα βάσανα τι να προσέξει και τι να δει;

Καθώς ήταν καλοχτενισμένη και καθαρή η Ρηνιώ, χτενισμένη και πλυμένη από τα χέρια της παπαδιάς, ίδια η μάνα του ήταν. Μια μικρή Ειρήνη στα γόνατα της παπαδιάς. Έβαλε δίπλα-δίπλα τη μορφή της μάνας του, την φωτογραφία που είχε χαραγμένη ανεξίτηλα στο μυαλό του και τη μορφή της αδελφούλας του κι' απόρησε. Απόρησε και χάρηκε μαζί.

"Ίδια η μάνα", σκέφτηκε. "Ίδια κι' απαράλλακτη".

Μετά το φαΐ η παπαδιά έψησε καφέ για τον άντρα της και τον καντηλανάφτη. Τους άλλους του τράταρε νεραντζάκι γλυκό.

"Για να πάνε κάτω τα φαρμάκια", τους είπε. Μα αν ήταν να φεύγουν τα φαρμάκια της ζωής με νεραντζάκι γλυκό δεν θα είχε απομείνει νεραντζιά για νεραντζιά.

Τώρα ήταν η ώρα των αποκαλύψεων.

"Για πες' μου λοιπόν, από πού έρχεστε και πού τραβάτε;" Ρώτησε ο παπα-Βλάσης τον Γρηγόρη, και αντίρρηση δεν σήκωνε. Μα ούτε και του Γρηγόρη του ήρθε η σκέψη να του κρυφτεί. Άγιος άνθρωπος ήταν ο παπάς και η αγιοσύνη των ανθρώπων του είχε λείψει εδώ και κάμποσο καιρό. Έκατσε και του τα είπε όλα χαρτί και καλαμάρι.

Από τη μέρα που γεννήθηκε η Ρηνιώ, από τη μέρα που πέθανε η μάνα του και μετά. Τους είπε και για τη μάνα του, μα λίγα πράγματα. Η απουσία της, η έλλειψή της ακόμα τον πονούσε.

Τους είπε για τον πατέρα του, που ήταν καλός άνθρωπος και πως τους αγαπούσε. Μετά όμως παντρεύτηκε "εκείνη" και λίγο-λίγο τους αμελούσε κάπως, αλλά δεν έπαψε να είναι καλός και να τους αγαπάει. Μετά πως πέθανε και πως η ζωή τους με τη μητριά είχε γίνει κόλαση.

"Ξεπουλάει όλο το βιός του πατέρα μου. Τα γελάδια ένα-ένα, δυο-δυο φεύγουν από το σταύλο. Τα κάνει λεφτά. Τι θα τα κάνει τα λεφτά δεν ξέρω. Φοβήθηκα μην μας ξεπαστρέψει κι' εμάς, πήρα τα αδέρφια μου και φύγαμε να σωθούμε. Και τον πατέρα μου αυτή τον σκότωσε. Τον φαρμάκωσε".

"Μη λες βαριά κουβέντα άμα δεν είσαι εκατό τα εκατό σίγουρος. Μην παίρνεις άνθρωπο στο λαιμό σου", του είπε ο παπάς. Ο Γρηγόρης έσκυψε το κεφάλι και δεν είπε τίποτε. Ίσως ο παπάς να είχε δίκαιο, αλλά αυτός το ήξερε: Εκείνη, η Μάγδα τον είχε ξαποστείλει τον μπαμπά του.

"Και τι σκέφτεσαι να κάνεις τώρα;"

"Θα πάω στην πόλη να βρω δουλειά να ζήσουμε εγώ και τα αδέλφια μου".

Θαύμασε ο παπάς για την απόφαση και για την τόλμη του παιδιού.

"Και τι ξέρεις να κάνεις; Σαν τι δουλειά σκέφτεσαι;"

Καμιά δουλειά δεν ήξερε ο Γρηγόρης και το μυαλό του δεν πήγαινε πουθενά.

"Χωρίς γνώσεις, κι' άμα δεν ξέρεις τίποτε να κάνεις, παράδες δεν βγάζεις. Με το τίποτα που ξέρεις τίποτε δεν θα κερδίσεις. Καθίστε λίγο εδώ και θα δούμε", του είπε ο παπάς.

"Και που θα κάτσουμε εδώ τι θα γίνει; Τι θα απογίνουμε;" Τον Γρηγόρη τον ένοιαζε το αύριο και ανυπομονούσε κιόλας.

"Τουλάχιστον δεν θα κρυώνετε, δεν θα πεινάτε και θα έχετε για το βράδυ ένα ζεστό κρεβατάκι και ένα μαξιλάρι να ακουμπήσετε τα κεφαλάκια σας να κοιμηθείτε. Μετά θα δούμε. Ο Θεός είναι μεγάλος. Κανέναν δεν τον αφήνει να χαθεί".

Πολύ σκεφτικό τον έβλεπε τον παπα-Βλάση η παπαδιά. Πήγαινε ερχόταν και ξεφυσούσε. Με το δίκιο του. Δυο στόματα παραπάνω δύσκολα να τα χορτάσουν. Μήπως τι είχαν κι' αυτοί; Βάσανα, κόπους και έξοδα.

Ο γιος του παπά, μεγάλο παιδί πια, σχεδόν άντρας, σπούδαζε στη Σαλονίκη. Ευτυχώς δεν ήταν μακριά. Ερχόταν πότε-πότε, έβαζε κανένα χέρι στο κτηματάκι, έπαιρνε το καλάθι με τα φαγιά που του είχε ετοιμάσει η παπαδιά και έφευγε. Κοντά-ξεκοντά όμως στη μεγάλη πόλη τα έξοδα ήταν έξοδα. Η κόρη τους δούλευε κοντά σε μια μοδίστρα στην πόλη, εδώ κοντά. Έστελνε από καμιά φορά λίγο παραδάκι για τον αδελφό της, αλλά...τι είν' ο κάβουρας τι 'ναι και το ζουμί του. Ούτε για την ίδια δεν έφταναν καλά-καλά αυτά που έβγαζε.

Ο παπάς; Μεγαλοκτηματίας. Ήταν δεν ήταν πέντε στρέμματα ο μπαξές του. Καλά που εκεί κοντά έτρεχε νερό και είχε να τον ποτίζει. Από καμιά ντοματιά, κανένα μαρούλι, λίγα λάχανα, καμιά δεκαριά ρίζες πιπέρια. Αυτές ήταν οι καλλιέργειες του παπά και όλη η σοδιά στην κατσαρόλα έμπαινε. Τα κονομούσε όμως από αλλού. Να ένα τρισάγιο σήμερα, ένα ευχέλαιο αύριο, την άλλη κανένα μνημόσυνο ή κανένας γάμος. Σπάνια πράγματα όλα. Τα Σάββατα του Ψυχού έβγαζε κάτι παραπάνω, αλλά του έβγαινε η πίστη να τρέχει από τάφο σε μνήμα και από μνήμα σε τάφο. Άλλο πράγμα το μνήμα και άλλο πράγμα ο τάφος. Να ξηγούμαστε. Το μνήμα έχει μαρμαρά, εικονοστάσι, θέση για το καντήλι, θέση για το λάδι, ανθογυάλι και μαρμάρινο σταυρό.

Ο τάφος... το πολύ-πολύ ένα ξύλινο κιγκλίδωμα, σαν σύνορο της ιδιοκτησίας και ένας ξύλινος σταυρός. Καφέ χρώμα είναι συνήθως ο σταυρός και με άσπρα γράμματα γράφει ένα όνομα και δυο χρονιές: Γεννήθηκε-Πέθανε. Πάντως η διαφορά ανάμεσα στο μνήμα και στον τάφο είναι μόνο από έξω. Από μέσα ίδιοι είναι. Να το ξέρετε.

Δύσκολα τα πράγματα για τον παπά κι' άμα κρατούσε και τα παιδιά για πολύ καιρό θα γινόταν δυσκολότερα. Βημάτιζε και ξεφυσούσε.

"Τι έχεις πάτερ", τον ρωτούσε η παπαδιά.

"Τίποτε. Να σκέφτομαι μόνο", απαντούσε αλλά τι σκεφτόταν δεν έλεγε.

Την άλλη μέρα ξεπόρτισε νωρίς-νωρίς.

"Που πάς;" τον ρώτησε η παπαδιά

"Στην εκκλησία". Τι πήγαινε να κάνει; Μήτε γιορτή ήταν, μήτε σχόλη μήτε Κυριακή.

"Πάω να συμμάσω λίγο τον Ναό", διευκρίνισε. Δεν ήθελε να συμμαζέψει τον Ναό. Τις σκέψεις του ήθελε να συμμαζέψει. Γύρισε στο σπίτι το μεσημέρι και ούτε μιλούσε ούτε λαλούσε. Την επόμενη μέρα πήρε το πρωινό λεωφορείο για την Θεσσαλονίκη, γύρισε με το απογευματινό.

"Πήγα είδα και το παιδί", είπε στην παπαδιά "Καλά είναι σου στέλνει τα χαιρετίσματά του". Τα είπε όλα μαζεμένα, σαν να ήθελε να δηλώσει: "Δεν έχω όρεξη για κουβέντες". Άλλες τρεις μέρες στη Θεσσαλονίκη και στην επιστροφή τσιμουδιά. Ούτε που πήγε, ούτε τι έκανε. Άμα δεν τον ήξερε η παπαδιά κι' απ' την καλή κι' απ την ανάποδη, μπορεί και να συλλογιζόταν πως ο παπάς έπιασε γκόμενα και πάει και γαμπρίζει. Ένα βράδυ μάλιστα έμεινε εκεί. Στη φοιτητική εστία. Μισό βράδυ κοιμήθηκε αυτός στο κρεβάτι μισό ο γιός του.

Την Πέμπτη μέρα, το απόβραδο έπιασε τον Γρηγόρη να κουβεντιάσουν. Τη Ρηνιώ την είχαν βάλει από νωρίς για ύπνο και ο Βασίλης ήταν στου καντηλανάφτη.

Άρχισε την κουβέντα σιγά-σιγά και με το μαλακό.

"Μου 'πες πως τέλειωσες το Δημοτικό και ότι ο Βασίλης πάει, πήγαινε δηλαδή, στη δευτέρα τάξη. Άμα πάς και πιάσεις δουλειά κατά πως λες με το σχολειό σας τι θα γίνει; Γράμματα πώς θα μάθετε;"

"Τα γράμματα μας μάραναν πάτερ. Εδώ το ζήτημα είναι το πώς θα ζήσουμε".

"Τα γράμματα... Δεν ακούς που λένε: Άνθρωπος αγράμματος ξύλο απελέκητο; Άμα δεν μάθεις γράμματα έτσι θα ζήσεις. Σαν απελέκητο ξύλο. Κούτσουρο. Μόνο για κάψιμο στο τζάκι θα είσαι".

Δίκαιο είχε ο παπάς. Έσκυψε το κεφάλι και δεν είπε τίποτε. Και τι να πει; Αυτή ήταν η μοίρα τους: Ξύλα απελέκητα . Κι' αυτός και ο Βασίλης και η Ρηνιώ.

"Άμα είχα παράδες θα σε έστελνα εγώ στο Γυμνάσιο και τον Βασίλη στο σχολειό και μετά... μετά και την Ρηνιώ, αλλά το βλέπεις και μόνος σου λεφτά δεν έχω".

Έμεινε κάμποση ώρα σιωπηλός ο παπα-Βλάσης. Μετά είπε:

"Βλέπεις πόσο σας αγαπήσαμε κι' εγώ και η πρεσβυτέρα. Μονάχα το καλό σας θέλουμε, γι' αυτό..."

Ο Γρηγόρης τον διέκοψε.

"Δεν ξέρω πώς να σε ευχαριστήσω παπα-Βλάση και ούτε ξέρω αν κάποτε θα μπορέσω να ξεπληρώσω αυτό που κάνεις για μας".

"Άμα θέλεις μπορείς, κι' άμα κάνεις αυτό που θα σου πω σίγουρα θα με ξεπληρώσεις, γιατί θα γίνεις ένας σωστός άνθρωπος, ένας χρήσιμος άντρας που θα μπορείς κι' εσύ να βοηθάς τους άλλους".

"Ότι θέλεις θα κάνω παππούλη, αρκεί να μου το ζητήσεις". Προθυμοποιήθηκε ο Γρήγορης.

"Εσύ και ο Βασίλης να πάτε σε ένα ορφανοτροφείο για αγόρια".

Καλύτερα να έβγαζε ένα σπαθί ο παπάς, να του κόψει το κεφάλι, να έβγαζε ένα μαχαίρι να του το κάρφωνε στην καρδιά, παρά αυτό που του είπε. Σαν κεραυνός έπεσε στο κεφάλι του.

"Ορφανοτροφείο;" Απόρησε και γούρλωσε τα μάτια. Πως ήταν δυνατόν από τη μια να του λέει ο παπάς ότι τους αγαπάει και ότι τους νοιάζεται κι' από την άλλη να θέλει να τους κλείσει σε ορφανοτροφείο. Είχε διαβάσει ένα βιβλίο δυο χρόνια πριν και ίσως τα γραφόμενά του να μην τα ξεχνούσε ποτέ. Έγραφε το βιβλίο για ένα φτωχό και ορφανό παιδί που το είχαν κλείσει τρόφιμο σε ορφανοτροφείο. Και τι δεν είχε τραβήξει εκεί. Ξύλο κι' Άγιος ο Θεός. Στην αρχή το έβγαλαν στην ζητιανιά και μετά το έβαζαν να κλέψει. Άμα δεν τα κατάφερνε καλά και γύριζε με άδεια χέρια το ξυλοφόρτωναν για τα καλά. Κάποτε κατάφερε και το έσκασε, αλλά τον έπιασαν και τον γύρισαν πίσω. Δεν θυμόταν πολλά από το βιβλίο, αλλά τα πάθη του καημένου του παιδιού είχαν καρφωθεί βαθειά μεσ' στο μυαλό του. Στο τέλος η ιστορία τέλειωνε καλά, αλλά... δεν θυμόταν πως.

Το κατάλαβε ο παπα-Βλάσης πως η λέξη "ορφανοτροφείο", δεν του έκατσε καλά. Αν του έλεγε για "ίδρυμα" ίσως να ήταν καλυτέρα και έπιασε να του εξηγεί το τι και το πώς.

"Εκεί θα τρώτε, εκεί θα πίνετε εκεί θα κοιμάστε. Τα ρουχαλάκια σας θα σας τα δίνουν από εκεί. Εκεί θα πας στο Γυμνάσιο, θα μάθεις και τέχνη, και άμα θέλεις θα μάθεις και μουσική. Μετά ο Βασίλης. Θα πάει στο Γυμνάσιο κι' αυτός θα μάθει και τέχνη Και... μαθαίνοντας κάποια τέχνη θα έχετε και το χαρτζιλίκι σας. Και μη στεναχωριέσαι καθόλου. Στο ίδρυμα, στη Σαλονίκη κουμάντο κάνει ο Δεσπότης της Μητρόπολης. Άγιος άνθρωπος. Θα δεις πόσο καλά θα είναι".

Ο Γρηγόρης έπεσε σε σκέψεις. Υπήρχαν και τέτοια ορφανοτροφεία; Αφού το έλεγε ο παπα-Βλάσης μάλλον θα υπάρχουν. Ο παπα-Βλάσης δεν του έλεγε ψέματα. Παπάς άνθρωπος είναι· ψέματα θα έλεγε;

Ο παπα-Βλάσης συνέχισε.

"Το ίδρυμα λειτουργεί από το χίλια εννιακόσια περίπου. Απ' τα σχολειά του βγήκαν πολύ σπουδαίοι άνθρωποι. Δικηγόροι, γιατροί, πολιτικοί, καθηγητές, μηχανικοί... ότι θέλεις. Οι πιο καλοί δάσκαλοι διδάσκουν εκεί μέσα. Σφίξου λίγο να γίνεις ένας από αυτούς. Κι' εσύ και ο Βασίλης".

Πολύ ωραία του τα έλεγε ο παπάς, αλλά ήταν έτσι;

"Θα δείξει;" σκέφτηκε. "Άμα δεν είναι έτσι θα την κοπανίσουμε". Το είχε κάνει μια φορά, τι ήταν να το κάνει ακόμα μια. Η αρχή το ήμισυ του παντός δεν λένε. Είχε όμως την απορία:

"Είπες πως το ορφανοτροφείο είναι για αγόρια. Με τη Ρηνιώ τι θα γίνει;" Ίσως τη Ρηνιώ να την κρατούσε ο παπάς.

"Η Ρηνιώ θα πάει σε έναν παιδικό σταθμό του Δήμου. Εκεί κοντά σου θα είναι· ούτε πεντακόσια μέτρα μακριά. Όποτε θέλεις θα πηγαίνεις να τη βλέπεις. Μετά.... Όταν θα έρθει η ώρα να πάει στο σχολειό βλέποντας και κάνοντας. Ο Θεός θα της χαράξει το δρόμο. Ο Θεός δεν αφήνει κανένα παιδί του να χαθεί. Θα βρει και η Ρηνιώ τον δρόμο της".

Πολλοί λένε ότι ο Θεός είναι αμελής και ξεχασιάρης, αλλά με την περίπτωση "Ρηνιώ" υπήρξε επιμελέστατος. και συνεπέστατος. Σε πιο λίγο από έξι μήνες τον είχε χαράξει τον δρόμο της Ρηνιώς. Και τι δρόμο; Εύκολο και φωτεινό. Όλα τα καλά θα είχε η Ρηνιώ σε λίγο καιρό και για όλη της τη ζωή. Κατά πως λένε όμως η καλοπέραση σε κάνει και ξεχνάς, και η Ρηνιώ δεν άργησε να ξεχάσει όλες τις κακές μέρες της ζωής της, που για αυτήν δεν ήταν δα και πάρα πολλές. Άσε που την εποχή εκείνη νοιαζόταν πιο πολύ για την πεταλούδα που πετούσε στο τζάμι προσπαθώντας να βγει έξω. Ξέχασε τους κακούς, λησμόνησε και τους καλούς. Αυτούς που αγάπησε και που την αγαπούσαν. Μα ίσως και να μη σβήστηκαν για πάντα απ' το μυαλό της. Ίσως να πήγαν να βρήκαν μια ήσυχη γωνιά και να το έριξαν στον ύπνο.

Μια λέξη, μια εικόνα, μια λάμψη, ένας ήχος από ένα καμπανάκι, ίσως και μερικές νότες μουσικής, από έναν σκοπό ξεχασμένο, λησμονημένο πια, κάποτε να τους ξυπνούσε. Να πήγαινε το τώρα στο τότε και να έφερνε το τότε στο σήμερα. Να ένωνε το αύριο με το χθες.

Δυο μέρες μετά ο Γρηγόρης και ο Βασίλης, κρατώντας από ένα μικρό, καινούργιο βαλιτσάκι και με τη συνοδεία του παπα-Βλάση ξεπόρτισαν. Στα βαλιτσάκια υπήρχαν καινούργια ρούχα για τα παιδιά -όχι πολλά, τα απαραίτητα μόνο- αγορασμένα με τα έσοδα του δίσκου "ότι έχετε ευχαρίστηση για τους απόρους", απ' το φιλόπτωχο ταμείο του Ναού και από έξτρα προσφορές. Προσφορές με το ζόρι με το στανιό και ίσως και με την απειλή του αφορισμού.

Είχε πάρει σβάρνα ο παπα-Βλάσης τους παραλήδες του χωριού.

"Δώσε κάτι, είναι μεγάλη ανάγκη" και τώρα δεν έδιναν φραγκοδίφραγκα όπως στην εκκλησία. Τώρα άνοιγαν τον τσεκμετζέ[3] και έπεφτε χαρτούρα. Ήξεραν κι' αυτοί: Όταν έλεγε ο παπα-Βλάσης "είναι ανάγκη", ήταν στ' αλήθεια ανάγκη.

Μα θα μου πείτε γιατί δεν τα είχαν δώσει μια καλή στην εκκλησία στο δίσκο για τους φτωχούς. Μην είστε αφελείς. Στην εκκλησία υπήρχε κίνδυνος. Από την μια δεν έπρεπε να δώσουν το "κακό" παράδειγμα κι' από την άλλη μπορεί και να τους κατηγορούσαν για παινεψιάρηδες. Ο παπα-Βλάσης δεν είχε βάλει στην εκκλησία καμιά ταμπέλα που να γράφει:

"Απαγορεύεται το κουτσομπολεύειν εις τον Οίκον του Θεού".

Στο βαλιτσάκι του Γρηγόρη σαν πάτο, υπήρχαν και τα δύο μπλοκ με τις ζωγραφιές του. Εκείνες τις παλιές. Μαζί με τα καινούργια ρούχα και αρκετά από τα παλιά. Ότι ήταν καλό και ότι φοριόταν. Τα άλλα, τα πολύ παλιά, τα τρύπια και τα τριμμένα πετάχτηκαν· μαζί και οι κουβέρτες, οι μποξάδες που τα είχαν φιλοξενήσει για τη μεταφορά. Ντροπή θα ήταν για τα παιδιά να εμφανιστούν στο ίδρυμα κρατώντας δυο μποξάδες. Εντάξει· η φτώχια, φτώχια αλλά και η αξιοπρέπεια, αξιοπρέπεια.

Περίμεναν δέκα λεπτά μέχρι να περάσει το λεωφορείο για τη Θεσσαλονίκη.

***

**Κεφάλαιο 3**

**Στο ίδρυμα**

**Μ** ια με μιάμιση ώρα έκανε το λεωφορείο απ' το χωριό μέχρι την Θεσσαλονίκη. Η διαδρομή ήταν μια ώρα ακριβώς, αλλά καθυστερούσε αν έπρεπε να κάνει στάσεις και στα ενδιάμεσα χωριά, καθυστερούσε και γιατί έπρεπε να περάσει και το μεγάλο ποτάμι, τον Αξιό. Η γέφυρα του Αξιού ήταν πολύ στενή.

**Η γέφυρα του Αξιού στην Εθνική οδόΘεσσαλονικης - Νέας Χαλκιδώνας**

Ίσα-ίσα που χωρούσε να περάσει ένα αυτοκίνητο. Την παλιά γέφυρα την είχαν ανατινάξει οι Γερμανοί φεύγοντας και η καινούργια ήταν από αυτές που είχαν γίνει από το σχέδιο MARSHALL μετά την απελευθέρωση. Σιδερένια και στενή, αλλά μεγάλο μήκος. Πάνω από πεντακόσια μέτρα ήταν το μάκρος της.

Για να μη φρακάρουν τα αυτοκίνητα, μπαίνοντας ένα από τη μια μεριά και ένα από την άλλη, είχαν βάλει φωτεινούς σηματοδότες και από τις δυο μεριές. Κόκκινος ο σηματοδότης: Σταματούσες και περίμενες. Περίμενες μέχρι να έρθουν όλα τα αυτοκίνητα από απέναντι να περάσουν και να φύγουν. Πράσινος: περνούσες, μα πιο πολύ ώρα ήταν κόκκινος παρά πράσινος. Όταν κοκκίνιζε από τη μια μεριά, μέχρι να ανάψει πράσινος από την άλλη περνούσαν τουλάχιστον πέντε λεπτά. Όση ώρα χρειαζόταν ένα ιππήλατο όχημα, ένα κάρο, για να περάσει τη γέφυρα.

Μεγάλη η καθυστέρηση στη γέφυρα.

Μα τι μας νοιάζουν τώρα αυτά; Αυτά είναι προβλήματα του Υπουργείου Συγκοινωνιών κι' ας κόψει το λαιμό του να τα λύσει. Ούτε τον Γρηγόρη αφορούν, ούτε τον Βασίλη ή τον παπα-Βλάση.

Το πρακτορείο των λεωφορείων όπου κατέβηκαν δεν ήταν μακριά από τον Νέο Σιδηροδρομικό σταθμό.

**Ο Νέος Σιδηροδρομικός Σταθμός (δεκαετία του 1960)**

Πήγαν μέχρι το σταθμό με τα πόδια. Εκεί ήταν η αφετηρία των αστικών. Μπήκαν σε ένα από τα αστικά λεωφορεία που περίμεναν εκεί και τράβηξαν... Για πού; Ούτε που ήξερε ο Γρηγόρης που θα πήγαιναν. Ντιπ ζαλισμένος ήταν.

Ο πολύς κόσμος που περπατούσε στα πεζοδρόμια, τα μεγάλα τα πανύψηλα σπίτια, οι μεγάλοι δρόμοι, τα πολλά αυτοκίνητα στους δρόμους, τα μαγαζιά το ένα δίπλα στο άλλο. Εκατοντάδες αυτοκίνητα πήγαιναν και ερχόταν. Πού πήγαιναν; Από πού ερχόταν; Τι έκαναν όλοι αυτοί οι άνθρωποι στους δρόμους. Του θύμισαν τα μυρμήγκια που χάζευε μικρός στην αυλή του σπιτιού τους. Έτσι κι' αυτοί. Πήγαιναν και ερχόταν και όταν συναντούσαν κανέναν, σταματούσαν και έπιαναν την κουβέντα, μόνο που αυτοί δεν είχαν κεραίες όπως τα μυρμήγκια να τις κουνήσουν.

Το λεωφορείο πέρασε γύρω-γύρω από την μεγάλη μακρουλή πλατεία του Βαρδάρη.

**Πλατεία Δημοκρατίας (Βαρδάρης). Από Εγνατία προς Μοναστηρίου την δεκαετία του 1960**

Στη μέση της πλατείας ήταν ένα άγαλμα επάνω σε ένα ψηλό βάθρο. Ένας αξιωματικός του στρατού καβάλα στο άλογό του.

"Ο βασιλεύς Κωνσταντίνος", σύστησε ο παπα-Βλάσης τον Γρηγόρη με το άγαλμα.

Πριν από τη πλατεία το λεωφορείο είχε σταματήσει και από την πίσω πόρτα ανέβηκαν και άλλοι επιβάτες. Ένας κύριος που φορούσε ένα πηλίκιο γκρι χρώμα, καθισμένος πίσω δίπλα στην πόρτα και στο πλάι, όχι κατά μπροστά, φώναξε:

"Προχωρήστε στον διάδρομο παρακαλώ. Οι μεσαίοι να προχωρήσουν ένα βηματάκι".

Λίγο παρακάτω το λεωφορείο σταμάτησε ξανά, όχι όμως για να πάρει κόσμο. Σε ένα φανάρι κρεμασμένο ψηλά, ακριβώς στη μέση από ένα μεγάλο σταυροδρόμι, ήταν αναμμένη η κόκκινη λάμπα επάνω-επάνω. Μετά έσβησε η κόκκινη και αμέσως άναψε η άλλη στη μέση η κίτρινη λάμπα και σε λίγο έσβησε και αυτή για να ανάψει η κάτω-κάτω, η πράσινη. Το λεωφορείο ξεκίνησε πάλι. Είδε και άλλα τέτοια φανάρια κρεμασμένα στη μέση από τις διασταυρώσεις των μεγάλων δρόμων. Τα αυτοκίνητα σταματούσαν και ξεκινούσαν ανάλογα με το ποια λάμπα άναβε ή έσβηνε. Πέρασαν έξω από μια εκκλησία, στο αριστερό μέρος του δρόμου, χτισμένη με κόκκινα τούβλα. Ο παπα-Βλάσης καθώς σταυροκοπιόταν έκανε την διευκρίνιση: "Η Παναγία Χαλκέων, η κόκκινη εκκλησιά. Κόκκινη σαν τα χαλκώματα. Εδώ παρα μέσα είναι όλο εργαστήρια των χαλκωματάδων".

** **

**Ο ναός της Παναγίας Χαλκέων (η κόκκινη εκκλησιια)**

Παρακάτω ήταν μια άλλη μεγάλη διασταύρωση. Εδώ τα μεγάλα σπίτια ήταν μακριά από τον δρόμο και έτσι δεν ήταν δυνατόν να κρεμάσουν φανάρι. Άσε που από την αριστερή μεριά του δρόμου δεν υπήρχαν καθόλου σπίτια. Μια μεγάλη πλατεία υπήρχε. Μεγάλη μέχρι εκεί που έφτανε το μάτι. Κάτω-κάτω στην πλατεία κοντά, στον δρόμο, στηριγμένο επάνω σε μια κολόνα ένα μεγάλο ρολόι. Η ώρα ήταν έντεκα και δέκα.

Καταμεσής του δρόμου.... Τι ήταν πάλι αυτό;

Μέσα σε ένα βαρέλι, υπερυψωμένο μισό μέτρο περίπου, βαμμένο μπλε και άσπρο, ένας χωροφύλακας. Το βαρέλι του ερχόταν μέχρι τη μέση και λιγο παρακάτω.

Φορούσε μια φαρδιά άσπρη κορδέλα στο στήθος του, άσπρα μανικέτια, άσπρα γάντια και στο στόμα είχε μια σφυρίχτρα.

Σφύριζε και κουνούσε τα χέρια. Μια το ένα προς τα πάνω, μια το δεξί μπροστά στο στήθος του, μια το άλλο, σταματημό δεν είχε

Ανάλογα με τα καραγκιοζλίκια που έκανε τα αυτοκίνητα σταματούσαν η προχωρούσαν. Το ίδιο και οι πεζοί που ήθελαν να περάσουν από τη μια μεριά του δρόμου στην άλλη.

"Τροχονόμος", του είπε ο παπα-Βλάσης, μα ο Γρηγόρης δεν κατάλαβε.

** **

**Διασταύρωση Εγνατία με Αριστοτέλους Ο κλασικός τροχονόμος**

Είχε κουραστεί το χέρι του παπα-Βλάση απ' το πολύ σταυροκόπημα.

"'Ο Αι-Θανάσης εδώ, αριστερά".

** **

**Ο ναός του Αγίου Αθανασίου**

Λίγο παρακάτω άλλες δύο εκκλησιές. Αυτές, μιας και ήταν κοντά η μία στην άλλη τις πέρασε με ένα μόνο σταυροκόπημα.

Το μικρό εκκλησάκι δεξιά που λες και ήταν χωμένο το μισό μέσα στη γη, παλιό. Σαν εγκαταλειμμένο φαινόταν.

"Από 'δω η Υπαπαντή του Χριστού.

** **

**Ο ναός της Υπαπαντής του Χριστού**

και από κει η Παναγία Δέξια". Η Παναγιά Δεξιά

**Ο ναός της Παναγίας Δεξιάς**

ήταν μια μεγάλη και μεγαλόπρεπη εκκλησία. Καμιά δεκαριά, ίσως και παραπάνω, ολόλευκα μαρμάρινα σκαλοπάτια, μπροστά σε όλη την πρόσοψη του Ναού, οδηγούσαν από το πεζοδρόμιο στην είσοδό του.

Λίγο πριν απ' τη μεγάλη εκκλησία στην ίδια πλευρά κάτι... σαν αρχαίο έμοιαζε. Σαν μια μεγάλη μαρμάρινη πόρτα, πλουμισμένη με ανάγλυφες μορφές, άλλα χωρίς πόρτα και λίγο παραπάνω ένα μεγάλο στρόγγυλο κτήριο με έναν μιναρέ στην άκρη.

"Η Καμάρα και παραπίσω, εκεί στο βάθος η Ροτόντα"

** **

**Η πύλη του Γαλερίου (Καμάρα) και στο βάθος η Ροτόντα**

Το λεωφορείο πέρασε γρήγορα και ο Γρηγόρης δεν πρόλαβε να τα δει. Ούτε να δει πρόλαβε αλλά και ούτε που καταλάβαινε τι ήταν αυτά που του έλεγε ο παπα-Βλάσης. Μέσα στη ζαλάδα των εντυπώσεων οι απορίες του μεγάλωναν. Ούτε χίλια μέτρα δρόμο δεν είχαν κάνει στο μεγάλο δρόμο και είχαν περάσει μπροστά από τέσσερεις εκκλησίες και οι δύο από αυτές ήταν της Παναγίας.

"Πόσες εκκλησίες έχει η Θεσσαλονίκη παπα-Βλάση;' Ρώτησε.

"Ουου... πολλές".

"Και πόσες είναι της Παναγίας;"

"Καμιά δεκαριά, μη σου πω και παραπάνω".

"Κοίτα να δεις", συλλογίστηκε ο Γρηγόρης. "Δέκα εκκλησίες για την Παναγία και η κάθε μια και με άλλο όνομα. Η μια για τους χαλκωματάδες, η άλλη είναι δεξιά, ίσως να υπάρχει και καμιά κεντρώα ίσως και καμιά για τους αριστερούς. Δεν μπορεί· τόσες που είναι!"

Δεν σκάμπαζε από πολιτική ο Γρηγόρης, αλλά από κάτι συζητήσεις που είχε πάρει το αφτί του ήξερε πως στην πολιτική υπάρχει η δεξιά το κέντρο και η αριστερά. Κάτι σαν το ποδόσφαιρο δηλαδή. Μια φορά που ο δάσκαλος τους είχε βάλει να παίξουν μπάλα -ψώνιο με το ποδόσφαιρο ήταν ο δάσκαλος- έτσι τους είχε ονομάσει.

Εσύ θα είσαι ο δεξιός, εσύ ο μεσαίος και εσύ, ο άλλος το αριστερό εξτρέμ. Κάπως έτσι θα παιζόταν και η πολιτική.

Ε πώς; Δεν θα είχε από μια Παναγιά το κάθε κόμμα, τόσες που ήταν οι Παναγιές;

Το λεωφορείο έστριψε δεξιά από την πλατεία Συντριβανίου και κατηφόρισε στην Αγγελάκη.

** **

**Η οδός Αγγελάκη (δεκαετία του 1960)**

Έκανε τον κύκλο στην πλατεία ΧΑΝΘ και τράβηξε ανατολικά προς το ΓΣΣ

** **

**Πλατεία ΧΑΝΘ (δεκαετία του 1960**

Πάλι άρχισε να σταυροκοπιέται ο παπα-Βλάσης. Ένα μικρό εκκλησάκι αριστερά στο δρόμο.

"Ο Άγιος Κωνσταντίνος και δίπλα το Στρατηγείο, το Γ΄ Σ'ωμα Στρατού", είπε εκτελώντας στο ακέραιο τα καθήκοντα του ξεναγού.

** **

**Ο ναός των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης δίπλα στο Γ' Σ.Σ**

Το Στρατηγείο ήταν εντυπωσιακό. Ένα μεγάλο κίτρινο κτήριο, μέσα σε μια μεγάλη αυλή με πολλά πεύκα και ανθόσπαρτους κήπους. Αυτό που εντυπωσίασε πιο πολύ τον Γρηγόρη ήταν τα δυο κανόνια στην αυλή, μπροστά από το κτήριο. Μια μεγάλη σημαία κυμάτιζε επάνω σε έναν ιστό μπροστά στο κτήριο.

** **

**Το Γ' Σώμα Στρατού (το Στρατηγείο)**

Το λεωφορείο τράβηξε κάμποσα μέτρα ίσια και σε μια διχάλα πήρε τον δρόμο αριστερά.

Κάθε λίγο και λιγάκι σταματούσε, άνοιγε τις πόρτες και άλλοι ανέβαιναν από την πίσω πόρτα, άλλοι κατέβαιναν από την εμπρός.

Κάθε λίγο και λιγάκι, ο κύριος, αυτός με το γκρίζο κασκέτο που καθόταν πίσω-πίσω επαναλάμβανε φωναχτά.

"Προχωρήστε στον διάδρομο παρακαλώ. Οι μεσαίοι να κάνουν ένα βηματάκι εμπρός".

Ο Γρηγόρης ένιωθε τα πάντα. Έκπληξη με όσα για πρώτη του φορά έβλεπε στη μεγάλη πολιτεία, χαρά, απορία και φόβο μαζί. Με μια λέξη: Ήταν παραζαλισμένος. Και ο Βασίλης κάπως έτσι θα ένιωθε.

Καμιά πεντακόσια μέτρα μετά τη διχάλα του δρόμου ο παπα-Βλάσης του έδειξε στα δεξιά μια άσπρη μεγάλη μάντρα που τελείωνε στη γωνιά ενός δρόμου. Μέσα φαινόταν μερικά χαμηλά κτήρια. Στην πόρτα μια ταμπέλα έγραφε: "Δημοτικός Βρεφονηπιακός Σταθμός".

"Μεθαύριο θα φέρω εδώ την Ρηνούλα", είπε στον Γρηγόρη και συνέχισε: "Κοντά θα είστε".

Ο Γρηγόρης μέσα στη ζαλάδα του ούτε κατάλαβε, ούτε δεν κατάλαβε τι ακριβώς του είπε ο παπα-Βλάσης.

Στην επόμενη στάση κατέβηκαν από το λεωφορείο και ανηφόρησαν αριστερά απ' τον μεγάλο δρόμο, μέσα από ένα δρόμο πιο στενό.

Σε λιγότερο από δέκα λεπτά ποδαρόδρομο ο παπα-Βλάσης τους είπε:

"Φτάσαμε".

Πού είχαν φτάσει; Απέναντι τους ορθωνόταν ένα μεγαλόπρεπο κτήριο, βαμμένο κίτρινο κι' αυτό.

** **

**Το Παπάφειο ορφανοτροφείο "ο Μελιτεύς"**

Έμοιαζε λίγο με το άλλο μεγάλο κτήριο. Αυτό με τα δύο κανόνια στην αυλή, αυτό όμως δεν είχε κανόνια. Σημαία είχε πάντως και μάλιστα δύο. Μια Ελληνική και μία κίτρινη που είχε ζωγραφισμένο έναν δικέφαλο αετό. Κάτι του θύμιζε του Γρηγόρη ο δικέφαλος αετός, κάπου τον είχε ξαναδεί, σε κάποιο σχολικό βιβλίο, αλλά σε ποιο. Στης ιστορίας ή των θρησκευτικών. Ίσως και στα δύο. Δεν έλυσε την απορία του, όπως δεν έλυσε ποτέ την απορία γιατί όλα τα μεγαλόπρεπα κτίρια τα βάφουν κίτρινα.

Το μεγάλο οίκημα με τα πολλά παράθυρα περιστοιχιζόταν από ένα περίτεχνο, ψηλό σιδερένιο κιγκλίδωμα. Επάνω από την πόρτα μια μεγαλόπρεπη ταμπελα έγραφε:

ΟΡΦΑΝΙΤΡΟΦΕΙΟ Ο ΜΕΛΙΤΕΥΣ

Τόσο ψηλό που όχι μόνο δεν μπορούσε να το πηδήξει άνθρωπος, αλλά δεν θα υπήρχε και άνθρωπος να διανοηθεί να το πηδήξει. Η περίφραξη από τη δεξιά μεριά, απ' τη μεριά που έβλεπε ο Γρηγόρης συνεχιζόταν μέχρι επάνω, μέχρι όσο μπορούσε να δει. Η μεγάλη αυλή κατάσπαρτη με πεύκα. Μια βαριά σιδερένια πόρτα στη μπροστινή πλευρά και δίπλα της, ένα δεξιά και ένα αριστερά, δυο παραπόρτια.

"Μπα, μάλλον λάθος θα έκανε ο παπα-Βλάσης", συλλογίστηκε ο Γρηγόρης. "Δεν μπορεί αυτό να είναι ορφανοτροφείο".

Το λάθος ήταν στο μυαλό του, γιατί μέσα στο μυαλό του είχε άλλο μέτρο σύγκρισης.

Αυτό εδώ, το μεγάλο σπίτι μπροστά του, δεν ταίριαζε με τίποτε απ' όσα περί ορφανοτροφείου ήξερε από εκείνο το βιβλίο που είχε διαβάσει. Στα μάτια του Γρηγόρη φάνταζε σαν παλάτι, σαν ανάκτορο.

Μπήκαν από το δεξί παραπόρτι. Ο άνθρωπος που τους άνοιξε, ντυμένος με μια γκρίζα στολή και με κασκέτο στο κεφάλι, τους ρώτησε:

"Πού πάτε;"

"Μας περιμένει ο κύριος Διευθυντής", είπε ο παπα-Βλάσης.

Προχώρησαν σε έναν φαρδύ πλακόστρωτο διάδρομο που οδηγούσε στο κτήριο. Δεξιά κι' αριστερά κήποι για λουλούδια άλλα χωρίς λουλούδια. Μόνο μερικές τριανταφυλλιές παραδομένες όμως κι' αυτές στα καταχείμωνο.

Δεκέμβρης μήνας ήταν.

Ανέβηκαν τα δέκα πρώτα μαρμάρινα σκαλοπάτια της μεγάλης μεσαίας σκάλας μέχρι το πρώτο πλατύσκαλο και άλλα τόσα μέχρι την πόρτα του κτηρίου. Όχι ακριβώς την πόρτα , αλλά τις πόρτες. Τις τρεις μεγάλες δίφυλλες πόρτες. Πρώτη φορά ο Γρηγόρης ανέβαινε μια τόσο φαρδιά, περίτεχνη σκάλα. Τα σκαλιά από κατάλευκο μάρμαρο. Τα κιγκλιδώματα στις δυο μεριές της σκάλας το ίδιο. Άσπρο μάρμαρο λαξεμένο. Δεξιά κι' αριστερά δύο πιο στενές σκάλες οδηγούσαν μέχρι το πρώτο πλατύσκαλο, σε ορθή γωνία με την κυρίως σκάλα.

Ο Γρηγόρης; Μαγεμένος και απορημένος, σίγουρος πια πως ο παπα-Βλάσης τον πήγαινε σε λάθος μέρος. Αυτό... αυτό αποκλείεται να ήταν ορφανοτροφείο.

Η μεσαία από τις τρεις πόρτες της εισόδου άνοιξε καθώς πλησίαζαν. Τους υποδέχτηκε ένας κύριος όμοια ντυμένος με τον πρώτο.

"Σας περιμένει ο κύριος Διευθυντής", είπε, λες και είχε ακούσει τι είχε πει ο παπα-Βλάσης στον πρώτο πορτιέρη. Τους οδήγησε αριστερά στον διάδρομο.

Η λέξη "πολυτέλεια" δεν ταιριάζει στο περιβάλλον, αλλά η λέξεις "τάξη", "καθαριότητα" και "σοβαρότητα" ίσως να συνάδουν με αυτά που έβλεπε ο Γρηγόρης. Τα πάντα άστραφταν από καθαριότητα και... Δεν ήξερε και από τι άλλο, αλλά ήταν βαθιά εντυπωσιασμένος. Ο Βασίλης παρά πίσω ακολουθούσε σαν ένα κουταβάκι που είχε χάσει το δρόμο για το σπίτι του. Σαν υπνωτισμένο πήγαινε.

Ο πορτιέρης χτύπησε μια πόρτα, την άνοιξε και τους πέρασε μέσα.

Ο άνθρωπος που καθόταν πίσω από ένα γραφείο και που είχε πει "εμπρός", πριν ανοίξει η πόρτα, σηκώθηκε να τους υποδεχτεί. Ψηλός, όχι παχύς, αλλά σωματώδης με κατάλευκα πυκνά μαλλιά, γυαλιά με χρυσό σκελετό στα μάτια, που όσο κι' αν προσπαθούσαν δεν μπορούσαν να κρύψουν ή να υποβαθμίσουν τη λάμψη των ματιών του. Η όλη του εμφάνιση μαρτυρούσε "κύρος" και απαιτούσε "σεβασμό". Έδωσε το χέρι στον παπα-Βλάση και μετά τον ασπάστηκε σταυρωτά. Ο ώμος του Γρηγόρη δέχτηκε δυο φιλικά χτυπήματα από το χέρι του και τα μαλλιά του Βασίλη ένα σύντομο χάδι. Ο Βασίλης ήταν πιο κοντός.

"Καλώς τους" είπε.

Αφού αντάλλαξε μερικές κουβέντες με τον παπα-Βλάση, περί ανέμων και υδάτων μπήκε στο ζουμί της υπόθεσης.

Τα στοιχεία των παιδιών.

"Θα μας τα πει ο κύριος", είπε ο παπα-Βλάσης δείχνοντας τον Γρηγόρη. Ο κύριος ήταν ο Γρηγόρης.

"Μια στιγμή", είπε ο κύριος Διευθυντής. Σηκώθηκε, βγήκε από το γραφείο και σε λίγο επέστρεψε με έναν άλλο κύριο. Ήταν ένας από τους γραμματικούς του ιδρύματος.

Καθόταν γύρω από το γραφείο σε σχήμα σταυρού. Ο Κύριος Διευθυντής πίσω από το γραφείο, απέναντί του ο γραμματικός, δεξιά ο παπα-Βλάσης και αριστερά ο Γρήγορης. Τον Βασίλη τον είχαν βάλει να καθίσει λίγο πιο πέρα στον καναπέ.

Όνομα, επώνυμο, καταγωγή, όνομα πατέρα, και μητέρας και αν θυμόταν και ημερομηνίες γεννήσεως. Αυτό προς το παρών δεν ήταν σημαντικό. Θα φαινόταν στα πιστοποιητικά. Μόνο πόσο χρονών ήταν ο καθένας ήθελε να μάθει για την ώρα ο κύριος Διευθυντής.

Ο Γρηγόρης άρχισε να τα λέει ένα-ένα, ο κύριος γραμματικός να τα γράφει ένα-ένα και ο κύριος Διευθυντής να θαυμάζει τη σαφήνεια και τη σιγουριά του δωδεκάχρονου παιδιού. Ο παπα-Βλάσης δεν θαύμαζε τίποτε. Τον είχε μάθει, τον ήξερε, από πιο παλιά τον Γρηγόρη.

"Κάνε όσο το δυνατόν πιο γρήγορα ότι χρειάζεται", διέταξε ο κύριος Διευθυντής στον γραμματικό, όταν εκείνος σηκώθηκε να φύγει.

Ένα κουδούνι ακούστηκε στον διάδρομο: "ντρινννν". Η ώρα ήταν μία. Τα παιδιά του Δημοτικού είχαν σχολάσει. Τα παιδιά του Γυμνασίου θα έβγαιναν για το τελευταίο τους διάλειμμα.

"Πάμε για φαγητό", είπε ο κύριος Διευθυντής και μετά: "Τα βαλιτσάκια σας αφήστε τα εδώ. Τα παίρνετε μετά".

Βγαίνοντας απ' το γραφείο συμπλήρωσε:

"Πάμε όσο είναι νωρίς πριν κατέβουν τα διαβόλια".

Βγήκαν στο διάδρομο και τράβηξαν προς την δεξιά μεριά του. Μερικά "διαβόλια"' ήδη κατέβαιναν από την κεντρική εσωτερική σκάλα του κτηρίου. Είχαν αφήσει τα βιβλία και τα τετράδιά τους στα δωμάτιά τους και κατέβαιναν για φαγητό.

Μπήκαν σε μια μεγάλη αίθουσα με μακρόστενα μεγάλα τραπέζια με καθίσματα και από τις δύο πλευρές των τραπεζιών.

Η παρέα του Διευθυντή πήγε και κάθισε σε ένα πιο μικρό τραπέζι στο βάθος της αίθουσας. Εκεί υπήρχαν και άλλα μικρά τραπέζια. Τα τραπέζια των δασκάλων και των καθηγητών, όσοι ήθελαν ή όσοι έπρεπε να γευματίζουν στο ίδρυμα. Τα διαβόλια ένα-ένα, δυο-δυο έμπαιναν στην αίθουσα του εστιατορίου. Με απόλυτη τάξη πήγαιναν και καθόταν στις θέσεις τους. Το κάθε ένα στη δική του. Σε λίγο η αίθουσα γέμισε από διαβόλια που μόνο διαβόλια δεν ήταν. Ήταν παιδιά· αγόρια όλα από έξι μέχρι και δώδεκα-δεκατριών χρονών. Δυο-τρεις έδειχναν λίγο μεγαλύτεροι. Όλα ήταν ομοιόμορφα ντυμένα. Ο χώρος γέμισε από ένα παράξενο βουητό. Όλα τα παιδιά μιλούσαν μεταξύ τους. Μια ας πούμε... βαβούρα που όμως δεν ήταν βαβούρα αφού δεν ήταν καθόλου ενοχλητική. Τα παιδιά μιλούσαν χαμηλόφωνα. Ένα θρόισμα από παιδικές φωνές πλανιόταν στον χώρο.

Άρχισε το σερβίρισμα. Τρία καρότσια κατάμεστα με πιάτα, τσουλούσαν δίπλα στα τρία μακρόστενα τραπέζια.

Οι τραπεζοκόμοι, ανάμεσά τους και μία γυναίκα, το μόνο δείγμα γυναικείου πληθυσμού στο χώρο, απόθεταν από ένα πιάτο μπροστά σε κάθε παιδί. Τελευταία σερβιρίστηκε η παρέα του κυρίου Διευθυντή και μερικοί δάσκαλοι που στο μεταξύ είχαν καθίσει σε διπλανά τραπέζια.

Το φαγητό ήταν το ίδιο για όλους. Και ο Γρηγόρης, σε λίγο, θα διαπίστωνε ότι ήταν ένα πολύ νόστιμο και πολύ καλομαγειρεμένο φαγητό.

Παραδόξως, ενώ μπροστά σε κάθε παιδί υπήρχαν από ένα πιάτο φαγητό, ένα κομμάτι ψωμί και τα σχετικά σύνεργα για την κατανάλωση του φαγητού, κανένας, ούτε παιδί ούτε δάσκαλος άγγιζε κάτι. Ούτε καν ένα ψίχουλο. Ο Γρηγόρης, πεινασμένος, άδραξε το κουτάλι του, αλλά ο παπα-Βλάσης τον προστάτεψε απ' την απρέπειά του.

"Περίμενε", του είπε.

Ένας δάσκαλος σηκώθηκε όρθιος. Απόλυτη σιγή στην αίθουσα.

"Ποιος θα μας πει σήμερα την προσευχή;"

Φιλοτιμήθηκε ένα από τα μεγάλα παιδιά. Όλοι σηκώθηκαν όρθιοι.

"Χριστέ, ο Θεός ημών, ευλόγησον την βρώσιν και την πόσιν των δούλων Σου,

ότι Άγιος ει πάντοτε, νυν, και αεί, και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν".

Το "Αμήν" ήταν το σινιάλο. Την απόλυτη σιγή την διαδέχτηκε ο ήχος από τα κουταλοπήρουνα που βιαστικά και ορεξάτα, οδηγούσαν το φαγητό από τα πιάτα στους παιδικούς οισοφάγους.

Ο Γρηγόρης διαπίστωσε, μερικές μέρες αργότερα, ότι δεν θα ήταν μόνο η καθημερινή προσευχή, που θα περιόριζε την λαιμαργία του και θα φρενάριζε την ανυπομονησία του να βουτήξει το κουτάλι στο πιάτο με το αχνιστό νόστιμο φαΐ.

Τις γιορτινές ημέρες εκτός από την προσευχή τα παιδιά, όλα όρθια, τραγουδούσαν και τον ύμνο προς τιμή του Παπάφη. Ελάχιστη προσφορά τιμής στον μεγάλο ευεργέτη.

_«Όποιος δεν εχαϊδεύτηκε από πατέρα χέρια_

_Όποιος δεν εζεστάθηκε σε μητρική αγκάλη_

_Όποιος ετράνεψ' ορφανός χωρίς μια προστασία_

_Εκείνος ημπορεί καλά καλύτερα απ' όλους_

_Να νιώσει μέσα στην καρδιά το έργο του Παπάφη –_

_Μακεδονίας γέννημα Ελληνικής και θρέμμα_

_Σε ξένα χώματ' έγινες διαμάντι ζηλεμένο_

_Στα πλούτη δεν εξέχασες την πατρική καλύβη_

_Κι αν δεν μπόρεσες να ρθεις την γη της να φιλήσεις_

_Στον Μελιτέα σκήνωσες και αιώνια να ζήσεις_

_– Αιώνια θάσαι καύχημα κλεινής Θεσσαλονίκης_

_Αιώνια θάσαι καύχημα αθανάτου Γένους_

_Κι όπως αιώνιο στήριγμα της ορφάνιας θάσαι_

_Αιώνια ναν' η φήμη σου αιώνια ναν' η δόξα_

_Αιώνια νάναι η τιμή, η μνήμη σου αιώνια.»_

Ένα-ένα τα παιδιά σηκωνόταν από τα τραπέζια. Απόθεταν το άδειο πιάτο τους σε ένα ράφι με πολλά πατώματα στην άκρη της αίθουσας. Μέσα στο πιάτο ήταν και από κανένα κομμάτι ψωμί που είχε περισσέψει και τα κουταλοπήρουνα. Στη επιφάνεια του τραπεζιού έμεναν μόνο λίγα ψίχουλα. Τα τραπέζια θα καθαριζόταν επιμελώς και θα περίμεναν την επόμενη βάρδια. Τα παιδιά του Γυμνασίου και τους καθηγητές.

Ο Γρηγόρης και ο Βασίλης πήραν τα βαλιτσάκια τους απ' το γραφείο του κυρίου Διευθυντή και οδηγήθηκαν στους κοιτώνες στον δεύτερο όροφο. Προσωρινά και κατ' εξαίρεση για λίγες μόνο ημέρες ο Γρηγόρης και ο Βασίλης θα κοιμόταν στον ίδιο κοιτώνα. Για λίγες ημέρες μέχρι να εγκλιματιστούν. Αυτό θα γινόταν με τη βοήθεια μεγαλύτερων παιδιών του ιδρύματος. Από παλιές καραβάνες. Από έμπειρα "Παπαφάκια".

Ο παπα-Βλάσης έφυγε. Πριν φύγει τους συμβούλεψε:

"Να είστε καλά παιδιά. Φρόνιμοι, υπάκουοι και φιλότιμοι. Και.... μελετηροί. Να διαβάζεται τα μαθήματά σας. Η τύχη σας εξαρτάται από εσάς. Οι δάσκαλοί σας θα κάνουν ότι το καλύτερο μπορούν, αλλά... το κάθε αρνί απ' το ποδάρι του κρέμεται".

Έφυγε.

Στο μεταξύ είχε γίνει και η κατάταξή τους. Ο Γρηγόρης θα παρακολουθούσε τα μαθήματα της πρώτης Γυμνασίου. Μόνο όμως θα τα παρακολουθούσε, έτσι για να έχει κάτι να κάνει. Την επόμενη χρονιά θα ξαναπήγαινε στην πρώτη, κανονικά πλέον. Η σχολική χρονιά είχε αρχίσει πριν από τρεις και πλέον μήνες.

Ο Δεκέμβρης είχε μπει για τα καλά.

Ο Γρηγόρης δεν θα μπορούσε να ακολουθήσει τους συμμαθητές του. Εκείνοι είχαν προχωρήσει πολύ. Θα έχανε μια χρονιά, αλλά... θα τα μάθαινε καλύτερα. Έτσι δεν λένε; Η επανάληψη μήτηρ της μάθησης.

Ο Βασίλης θα πήγαινε στην τρίτη Δημοτικού. Κανονικά. Τα μαθήματα που είχε χάσει ο Βασίλης δεν ήταν ζωτικής σημασίας. Με την βοήθεια του δασκάλου του και με λίγο παραπάνω διάβασμα θα τα κατάφερνε. Μόνο στα ελληνικά και στη αριθμητική θα είχε τον δάσκαλο για λίγες ώρες πάνω απ' το κεφάλι του μέχρι να καλύψει τα κενά του.

Αυτές ήταν οι αποφάσεις του κυρίου Διευθυντή και του συμβουλίου των δασκάλων και των καθηγητών.

Μετά από τέσσερεις ημέρες ο παπα-Βλάσης εμφανίστηκε πάλι στην είσοδο του Παπάφειου Ιδρύματος. Απογευματάκι ήταν. Το πρωινό του το είχε διαθέσει σε άλλα καθήκοντα πιο σημαντικά. Με την άδεια του κυρίου Διευθυντή πήρε τον Γρηγόρη και βγήκαν από το ίδρυμα. Τράβηξαν το κατηφόρι.

"Πού πάμε;"

Τίποτε... τσιμουδιά ο παπα-Βλάσης. Κάποτε, μετά από πέντε-δέκα λεπτά ποδαρόδρομο του είπε:

"Φτάσαμε. Δεν σου είχα πει ότι θα είστε κοντά".

Στεκόταν έξω από έναν μαντρότοιχο, μπροστά σε μια κλειστή πόρτα. Η Πινακίδα επάνω από την πόρτα έγραφε: "Δημοτικός Βρεφονηπιακός Σταθμός". Την στιγμή που χτυπούσε το κουδούνι να τους ανοίξουν έλεγε στον Γρηγόρη.

"Εδώ είναι το καινούργιο σπίτι της Ρηνούλας. Μέχρι να μεγαλώσει και να έρθει η ώρα να πάει στο σχολείο. Μετά... μετά έχει ο Θεός. Βλέποντας και κάνοντας.

Κάτι ψιθύρισε ο παπα-Βλάσης στο αφτί της γυναίκας που τους άνοιξε την πόρτα. Εκείνη τους έμπασε μέσα, τους οδήγησε σε ένα χώρο που έμοιαζε με μεγάλο σαλόνι και εξαφανίστηκε πίσω από μια πόρτα. Κάθισαν και περίμεναν. Σε λίγο από την πόρτα εμφανίστηκε μια άλλη γυναίκα. Πίσω της ερχόταν ένα μικρό κοριτσάκι,

"Γληγόλη μου! Γληγόλη μου!" φώναξε το κοριτσάκι και έτρεξε στην αγκαλιά του. Το πήρε στα γόνατα και το αγκάλιασε σφιχτά.

"Ρηνιώ μου! Ρηνιώ μου! Αγάπη μου", έλεγε και βούρκωνε. Βούρκωσε κι' ο παπα-Βλάσης. Ούτε πέντε μέρες δεν είχαν περάσει που δεν είχαν συναντηθεί και λες και είχαν περάσει για τον καθένα τους από ένας αιώνας μοναξιάς. Τόσο... μα τόσο αγαπημένα αδέρφια!

Έμειναν έτσι καμιά ώρα, η Ρηνιώ να προσπαθεί, αν ήταν δυνατόν, να ενσωματωθεί στον αδερφό της και ο αδερφός να την χαίρεται. Μια ανέβαινε και μια κατέβαινε στην αγκαλιά του, μια του αγκάλιαζε τα πόδια, μια πήγαινε μακριά του και μετά έτρεχε στην αγκαλιά του φωνάζοντας "Γληγόλη μου! Γληγόλη μου!" Αν ήταν δυνατόν να ανοίξει το στοματάκι της και να τον φάει, να τον έχει για πάντα δικό της θα το έκανε.

Έξω είχε βραδιάσει κιόλας. Δεκέμβρης μήνας ήταν. Από την πόρτα μπήκε μια νεαρή κυρία.

"Έλα καλή μου. Έλα να πάμε να φάμε το φαγάκι μας και μετά νάνι". Ναι καλά! Στου κουφού την πόρτα. Άμα δεν της έλεγε ο Γρηγόρης να πάει, δεν θα ξεκολλούσε από πάνω του.

"Πάνε Ρηνιώ μου, πάνε να φας. Εμείς θα τα πούμε μετά". Πότε μετά; Μετά από μια ώρα; Μετά από έναν μήνα, έναν χρόνο, έναν αιώνα, μετά από ποτέ;

Ο Γρηγόρης με τον παπα-Βλάση πήγαν στο γραφείο της κυρίας Διευθύντριας. Εκεί ο Γρηγόρης έδωσε τα στοιχεία της μικρής Ειρήνης. Επίθετο, ονόματα γονέων, τόπο γέννησης, πότε είχε γεννηθεί και μετά έφυγαν.

Ο παπα-Βλάσης τον πήγε μέχρι το ορφανοτροφείο αρρένων. Μπήκε μέσα στον αυλόγυρο από το παραπόρτι. Καληνυχτίστηκε με τον παπα-Βλάση.

"Καληνύχτα", ο ένας,

"Καληνύχτα", ο άλλος.

Ήταν αργά. Τέτοια ώρα δεν είχε λεωφορείο για το χωριό. Ο παπα-Βλάσης θα μοιραζόταν και απόψε το κρεβάτι με τον γιο του στη Φοιτητική Εστία και αύριο... Έχει ο Θεός.

Μέσα σε δέκα μέρες τα τρία αδέρφια, ο Γρηγόρης, ο Βασίλης και η Ρηνιώ, είχαν αποκτήσει υπόσταση. Η κοινότητα του χωριού δεν καθυστέρησε καθόλου να στείλει τα πιστοποιητικά γεννήσεώς τους, τις ληξιαρχικές πράξεις από τα βαφτίσια τους και τις πράξεις θανάτου των γονιών τους. Του Θάνου και της Ειρήνης. Τα τρία αδέρφια ήταν πλέον και επίσημα καταχωρημένα ως τρόφιμοι των ιδρυμάτων που τα φιλοξενούσαν.

Ο Γρηγόρης εγκλιματίστηκε γρήγορα στο νέο περιβάλλον του ορφανοτροφείου. Εκείνη η ιδέα που είχε περί ορφανοτροφείων, αυτή που του είχε γεννηθεί από το διάβασμα εκείνου του βιβλίου γρήγορα ξεχάστηκε. Το Παπάφειο Ορφανοτροφείο δεν είχε καμιά απολύτως σχέση, ούτε με ζητιανιές και ούτε έστελνε τους τροφίμους του στους δρόμους να κλέβουν. Ήταν ένα πολύ καλό ίδρυμα. Ίσως το καλύτερο σε όλη τη χώρα. Ίσως και σε όλο τον κόσμο. Η λέξη ορφανοτροφείο το αδικούσε παράφορα. Εντάξει, ήταν η στέγη ορφανών παιδιών, αλλά τι στέγη! Ήταν η κυψέλη όπου τα παιδιά μεταμορφωνόταν σε μέλισσες. Μια κυψέλη μόνο με εργατικές μέλισσες, χωρίς κηφήνες. Πετούσαν, σύμφωνα με την καθοδήγηση των δασκάλων και των καθηγητών, μάζευαν την γύρη και το νέκταρ για να κάνουν κερήθρες με μέλι, προσφορά στην κοινωνία, προσφορά στην πόλη προσφορά στον κόσμο όλο.

Άξιες οι μέλισσες, άξιοι και οι μελισσουργοί, οι δάσκαλοί τους. Άξιοι και αυτοί που έκαναν το κουμάντο. Αυτοί που έπαιρναν τις αποφάσεις. Διοικητικό συμβούλιο και Πρόεδρος του συμβουλίου. Πρόεδρος ο εκάστοτε Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης -έτσι όριζε η διαθήκη του ευεργέτη δωρητή- και σύμβουλοι, σοφοί, φωτισμένοι άνθρωποι.

Ο Γρηγόρης δεν εγκλιματίστηκε απλά. Ενσωματώθηκε, αφομοιώθηκε με το πνεύμα του κόσμου που ζούσε. Ένα πνεύμα, αλληλεγγύης, αγάπης, προσφοράς, ενδιαφέροντος του ενός για τον άλλο. Βοηθούσε τους μικρούς, έπαιρνε συμβουλές από τους μεγάλους και ήταν υπάκουος και δεκτικός με τους καθηγητές του και τους μαστόρους. Δεν ήταν κάτι το ιδιαίτερο αυτό. Αυτό ήταν το πνεύμα όλων.

Εντάξει παιδιά ήταν και από καμιά φορά δεν έλειψαν οι τσακωμοί οι καυγάδες και τα πλακώματα στο ξύλο.

Σ' αυτές τις περιπτώσεις η δαμόκλειος σπάθη ήταν βαριά: Αποβολή του υπαίτιου από το ίδρυμα.

Ποτέ όμως δεν βρέθηκε κάποιος ένοχος. Και τα δυο από τα συμπλεκόμενα μέρη ομολογούσαν την ενοχή τους. "Εγώ έφταιγα", έλεγαν και οι δυο και επειδή "ένοχος ενόχω ου ποιεί", κατά πώς λένε οι νομικοί, την σκαπούλαραν και οι δυο. Μετά, εκτιμώντας ό ένας το τι είχε κάνει ο άλλος για να τον γλυτώσει γινόταν και τα καλύτερα φιλαράκια και όχι μόνο αυτό. Πολλές φορές έπαιρναν και συγχαρητήρια από τους καθηγητές -ανεπίσημα φυσικά- για τον αλτρουισμό και την αυταπάρνησή τους.

Τα χρόνια περνούσαν. Ο Γρηγόρης μεγάλωνε. Μαζί του μεγάλωναν και οι γνώσεις, οι εμπειρίες του, η κρίση του. Στα δώδεκα του είχε μπει τρόφιμος στο ίδρυμα, δεκατριών χρονών φοιτούσε -κανονικά- στην πρώτη Γυμνασίου και στα δεκαεννέα του ήταν ακαδημαϊκός πολίτης. Έμεινε άλλον ενάμηση χρόνο μέσα στο Παπάφειο όχι σαν μαθητής και σαν μαθητευόμενος, αλλά σαν εργαζόμενος. Αν έφευγε, αν εγκατέλειπε το Ίδρυμα θα ήταν μια στείρα περίοδος, χωρίς σκοπό, χωρίς απόδοση. Ήταν η περίοδος που έπρεπε να περάσει μέχρι να πάει στο στρατό. Να υπηρετήσει κι' αυτός την μητέρα πατρίδα όπως όλα τα Ελληνόπουλα.

Εννέα χρόνια έζησε στο Παπάφειο σαν "Παπαφάκι" μετά βγήκε στη ζωή σαν "Παπαφιώτης".

Πολλά συνέβησαν μέσα σ' αυτά τα εννιά χρόνια· και καλά και κακά.

Ο παπα-Βλάσης τον επισκέφτηκε δυο φορές. Την πρώτη φορά του είχε σπιτικά κουλουράκια φτιαγμένα από το χέρι της παπαδιάς. Πολύ προβληματισμένο τον έβλεπε τον παπα-Βλάση και δεν ήξερε γιατί. Όμως ο παπάς δεν του είπε τίποτε. Την δεύτερη φορά ο παπα-Βλάσης ήταν χαρούμενος αλλά ο Γρηγόρης λυπημένος απαρηγόρητος και ανήσυχος.

Αυτή φορά ο παπα-Βλάσης εκτός από τα κουλουράκια της παπαδιάς του είχε και δύο βιβλία. Αγορασμένα.

"Μα δεν κάνει να ξοδεύεσαι παπα-Βλάση", του είπε ο Γρήγορης.

"Είναι για το καλορίζικο", του είπε ο παπάς. "Είναι για να μου ευχηθείς και εις ανώτερα. Δεν το 'μαθες; Γίναμε Δημόσιοι Υπάλληλοι. Τα κράτος μας έκοψε μισθό. Πάει εκείνο που έλεγαν: Και παπάς και ζευγάς. Τώρα μπορώ να είμαι και μόνο παπάς."

Δεν κρατιόταν απ' τη χαρά του.

"Τώρα μπορώ να πεθάνω ήσυχος. Η παπαδιά θα έχει μια σύνταξη. Δεν θα περιμένει απ' τα ευχέλαια κι' από τα τρισάγια. Λίγα θα είναι αλλά θα μπορέσει να ζήσει... αλλιώς!"

Ο παπα-Βλάσης είχε λύσει το πρόβλημα της ζωής του. Συγνώμη, λάθος. Είχε λύσει το πρόβλημα του θανάτου του.

Ο Γρηγόρης όμως ήταν απαρηγόρητος.

"Τι έχεις;"

"Χάθηκε η Ρηνιώ. Έφυγε από τον σταθμό. Ούτε που ξέρω που είναι".

"Τι;" Πετάχτηκε μέχρι επάνω ο παπάς, λες και τον είχε δαγκώσει φίδι.

"Έφυγε; Πώς έφυγε; Πού πήγε;" Μωρό παιδί πως ήταν δυνατόν να έχει φύγει;

Ο Γρηγόρης έγινε πιο διεξοδικός.

"Μου είπαν πως την υιοθέτησε μια οικογένεια, αλλά δεν μου λένε που είναι να πάω να την βρω. Κοντεύει να μου στρίψει από την αγωνία. Αν δεν την βρω θα τρελαθώ".

Όποτε είχε έξοδο από το ίδρυμα ο Γρηγόρης πήγαινε στο βρεφονηπιακό σταθμό και κρατούσε συντροφιά στην αδελφούλα του. Τα άλλα παιδιά, οι συμμαθητές, η παρέα του τραβούσαν για το κέντρο της πόλης, αλλά ο Γρηγόρης πάντα εκεί. Με τη Ρηνιώ. Την έπαιζε, της έλεγε παραμύθια, ιστορίες από το σχολείο του, από το ορφανοτροφείο, και ότι άλλο κατέβαζε το μυαλό του. Δύο όμορφες, δυο ευχάριστες ώρες με την αδελφούλα του. Την τελευταία φορά που πήγε η Ρηνιώ δεν ήταν εκεί.

"Την υιοθέτησε μια οικογένεια" του είπαν. Αυτό. Τίποτε άλλο. Ούτε που, ούτε ποιοι.

Το πράγμα χρειαζόταν διερεύνηση. Ο παπα-Βλάσης σαν ένας άλλος Σέρλοκ Χολμς έπρεπε να την ψάξει την υπόθεση. Και εκείνο το βράδυ φιλοξενήθηκε στην Φοιτητική Εστία. Την άλλη μέρα πήγε και βρήκε πάλι τον Γρήγορη. Πήγαν μαζί στο γραφείο του κυρίου Διευθυντή. Εκεί θα μπορούσαν να το συζητήσουν πιο καλά και θα ήταν και δύο εναντίον ενός. Ο παπάς και ο Διευθυντής εναντίον του Γρηγόρη. Ίσως να τον έπειθαν. Να τον καταλάγιαζαν. Το χρειαζόταν το καταλάγιασμα ο Γρηγόρης γιατί συχνά-πυκνά σκεφτόταν:

"Την άλλη φορά που θα βγω θα πάω στη Διευθύντρια και θα την πιάσω από το λαιμό. Ή μου λες που είναι η Ρηνιώ ή σε πνίγω". Κατά βάθος ήξερε ότι ούτε μπορούσε, αλλά και ούτε ήθελε να κάνει κάτι τέτοιο, αλλά... δεν έπαυε να το σκέφτεται.

"Είναι πολύ καλύτερα από το να είναι στο ίδρυμα", του είπε ο παπα-Βλάσης που στο μεταξύ είχε πάρει τις πληροφορίες του. "Τώρα έχει μια μητέρα και έναν πατέρα που την αγαπούν και τη νοιάζονται".

"Και πριν είχε πατέρα", είπε οργισμένος ο Γρηγόρης.

"Πριν...πριν από μερικά χρόνια. Τώρα δεν είχε τίποτε".

"Είχε εμένα". Η οργή του δεν έλεγε να καλμάρει.

"Εσένα... Και βέβαια είχε εσένα. Την αγαπούσες και σε αγαπούσε, αλλά πέρα από την αγάπη σου τι άλλο μπορούσες να της προσφέρεις; Τροφή; Ύπνο; Ρούχα; Μόρφωση; Στέγη; Οικογένεια; Ο αδελφός Γρηγόρη μου είναι αδελφός. Δεν είναι μητέρα και πατέρας".

Τον λόγο τον πήρε ο κύριος Διευθυντής.

"Έχει δίκαιο ο πατέρας Βλάσιος Γρηγόρη. Η αδελφή σου έχει πιο πολύ ανάγκη από δύο γονείς και μην ανησυχείς. Πήρα και εγώ τις πληροφορίες μου από το ίδρυμα. Όταν ο πατέρας Βλάσιος μου είπε τα καθέκαστα επικοινώνησα τηλεφωνικώς με την κυρία Διευθύντρια. Οι νέοι γονείς της αδελφής σου είναι δύο πολύ καλοί άνθρωποι. Και πολύ καλοί και πολύ πλούσιοι. Της αδελφής σου δεν θα της λείψει τίποτε. Θα έχει και την αγάπη τους και όλα τα υλικά αγαθά και μάλιστα πλουσιοπάροχα. Πριν αποφασιστεί η υιοθεσία, τους πέρασαν από ψιλό κόσκινο. Πριν από έναν χρόνο είχαν κάνει αίτηση για υιοθεσία. Όλον αυτό τον καιρό τους έψαχναν. Έψαχναν για το ποιοι είναι και τι καπνό φουμάρουν, που λένε. Το ποιόν τους αποδείχτηκε άψογο. Δεν πρέπει να ανησυχείς καθόλου. Η αδελφή σου είναι στο σωστό σπίτι με τους σωστούς ανθρώπους. Η αδελφή σου είναι μέλος μιας σωστής οικογένειας".

Η αγόρευση του κυρίου Διευθυντή τον καλμάρισε κάπως τον Γρηγόρη. Είχαν δίκαιο και ο παπάς και ο Διευθυντής. Αυτός πέρα από την αγάπη του δεν μπορούσε να προσφέρει τίποτε άλλο στην Ρηνιώ. Η αγάπη όμως δεν τρώγεται. Είχε όμως την απορία του:

"Ναι αλλά γιατί δεν μου λένε που είναι; Έστω να πηγαίνω να την βλέπω λίγο".

Ο παπάς κοίταξε τον Διευθυντή και ο Διευθυντής κοίταξε τον παπά. Δύσκολη η απάντηση στο "γιατί" του Γρηγόρη. Κάποιος όμως έπρεπε να βγάλει το φίδι από την τρύπα. Άρχισαν να μιλάνε και οι δυο μαζί, αλλά αμέσως ο παπάς πήγε πάσο. Δεν ήθελε να κακοκαρδίσει ο ίδιος τον Γρηγόρη. Σαν γιο του τον αγαπούσε.

Μια εισαγωγή είναι πάντα χρήσιμη. Έτσι άρχισε ο κύριος Διευθυντής.

"Ξέρω ότι αυτό που θα σου πω θα σε στενοχωρήσει. Θα είναι πολύ κακό για σένα, αλλά θα είναι πολύ καλό για την αδελφή σου. Για να μπορέσει να ζήσει ευτυχισμένη η αδελφή σου, για να ενσωματωθεί μέσα στην καινούργια της οικογένεια πρέπει να ξεκόψει από το παρελθόν. Και το παρελθόν της αδελφής σου είναι ο συγχωρεμένος ο πατέρας σου και τα δύο της αδέλφια. Εσύ και ο Βασίλης και πιο πολύ από όλους εσύ. Πρέπει λοιπόν η μικρή να σε ξεχάσει. Με τις καινούργιες εμπειρίες που θα έχει, με τις νέες παραστάσεις, με την αγάπη των θετών γονιών της αυτό θα είναι εύκολο για εκείνη. Ακόμη και τα υλικά αγαθά που θα έχει απ' τους γονείς της, τα παιχνίδια της, τα ρούχα της, οι νέες παρέες θα συντελέσουν σ' αυτό. Το πρόβλημα το έχεις εσύ. Εσύ θα πρέπει να τη διαγράψεις από το μυαλό σου. Η Ειρήνη δεν πρέπει να υπάρχει πια για σένα, όπως δεν θα υπάρχεις εσύ για εκείνη. Κατάλαβες;"

"Δηλαδή τι; Την έχω χάσει οριστικά; Την έχω χάσει για πάντα;" Ήταν η ερώτηση και το παράπονο του Γρηγόρη.

"Ίσως ναι ίσως και όχι. Αυτό δεν εξαρτάται ούτε από εσένα, ούτε από την αδελφή σου. Αν κάποτε οι θετοί γονείς της θελήσουν να της αποκαλύψουν ότι δεν είναι κόρη τους εξ' αίματος, αλλά ότι είναι υιοθετημένη και αν εκείνη αποφασίσει να σε αναζητήσει... ίσως να ξανασμίξετε, αλλιώς...". Απέφυγε να συνεχίσει το "αλλιώς".

"Κατάλαβες Γρηγόρη;" Ρώτησε ο κύριος Διευθυντής.

"Ναι", απάντησε ο Γρηγόρης, αλλά δεν είχε καταλάβει πως θα μπορούσε να διαγράψει την Ρηνιώ του. Πως ήταν δυνατόν να την έχει χάσει.

Η ενημέρωση του Βασίλη από τον Γρηγόρη έγινε στα χοντρά-χοντρά και μασημένα. Του παρουσίασε μόνο την φωτεινή πλευρά. Την σκοτεινή πλευρά, την πιθανότητα μιας σκοτεινής πλευράς την κράτησε για τον εαυτό του. Δεν υπήρχε λόγος να ανησυχεί και ο Βασίλης.

"Ξέρεις, η Ρηνιώ από προχθές ζει με μια οικογένεια. Την έχουν υιοθετήσει. Έχει μαμά και μπαμπά. Μια χαρά περνάει. Του κόσμου τα παιχνίδια έχει και... όταν μεγαλώσει ακόμη λίγο θα έρχεται εδώ να μας βλέπει". Είπε και το ψέμα του, να γλυκάνει λίγο την πραγματικότητα. Την δική του πραγματικότητα.

Ο Βασίλης αρκέστηκε να πει:

"Μπράβο στη Ρηνιώ. Τυχερή είναι". Και μάλλον ο Βασίλης είχε δίκαιο. Η Ρηνιώ ήταν τυχερή.

Αυτά είχαν συμβεί όταν ο Γρηγόρης πήγαινε στην πρώτη Γυμνασίου. Όταν ο Γρηγόρης ήταν δεκατριών χρονών, ο Βασίλης εννιά χρονών και η Ρηνιώ μόλις πέντε. Μετά συνέβησαν και άλλα, που ευτυχώς για τον Γρήγορη τον κρατούσαν πολύ απασχολημένο. Έτσι σιγά-σιγά το φαρμάκι που έσταζε στην καρδιά του για τον χαμό της Ρηνιώς λιγόστεψε, αλλά ποτέ δεν έπαψε να στάζει. Είναι δύσκολο πράγμα να χάνεις τον μόνο άνθρωπο που αγαπάς σαν Θεό σου. Που τον αγαπάς πιο πολύ κι' από το εαυτό σου.

Στη ζωή του Γρηγόρη μπήκαν και άλλα πράγματα εκτός από τα μαθήματα. Η μουσική και η εργασία.

Δεκέμβρης μήνας όταν είχε μπει στο Παπάφειο. Πλησίαζαν τα Χριστούγεννα. Τα απογεύματα καθώς διάβαζε τα μαθήματά του κάτι του ερχόταν στο αφτί. Κάτι σαν "τζουμ-ταρατατζουμ", αλλά ήταν ήχοι μακρινοί, μισοσβησμένοι, σχεδόν ανεπαίσθητοι, αλλά... το "τζουμ-ταρατατζουμ" ακουγόταν.

Η αποκάλυψη έγινε την παραμονή των Χριστουγέννων. Αν και τη μέρα εκείνη δεν είχαν μάθημα, οι γιορτές βλέπεις και το σχολείο αργούσε, ξύπνησαν πάλι νωρίς, πήραν το πρωινό τους στην τραπεζαρία και άρον-άρον όλα τα παιδιά μικροί-μεγάλοι μαζεύτηκαν στην μεγάλη αίθουσα εκδηλώσεων στο κέντρο του δευτέρου ορόφου.

Αυτή η αίθουσα ήταν τελείως διαφορετική από τους άλλους χώρους του κτιρίου. Ψηλοτάβανη σχεδόν δυο φορές το ύψος από τους άλλους χώρους και μεγάλη. Μέχρι και πεντακόσια καθίσματα ήταν αραδιασμένα στη σειρά, και απέναντι μια σκηνή. Κάτι σαν σκηνή θεάτρου.

Δεν άργησαν να εμφανιστούν. Καμιά εικοσαριά αγόρια, μεγάλα τα πιο πολλά, ντυμένα στην τρίχα. Μπλε σακάκι, μπλε παντελόνι με κόκκινη ρήγα στη ραφή, καλογυαλισμένα παπούτσια και στο κεφάλι ένα καπέλο στρόγγυλο με γείσο, μπλε κι' αυτό. Στα χέρια τους κρατούσαν ο καθένας το όργανό του. Δύο τύμπανα και μια γκραντ-κάσα, μια μπάσο τούμπα. Κλαρίνα τέσσερα. Σάλπιγγες και τρομπέτες όλες μαζί έξι. Δύο όμποε. Δύο φλάουτα και ένα σαξόφωνο. Ένα παιδί κρατούσε τα μπρούτζινα τάσια. Μια ολόκληρη μπάντα. Στην γκαντ κάσα έγραφε "Μελιτεύς" Αυτό ήταν το όνομα του ιδρύματος. Στο μεταξύ είχε έρθει και ο κύριος Διευθυντής και αρκετοί καθηγητές και δάσκαλοι. Είχαν έρθει και οι μάστορες από τα εργαστήρια. Η μπάντα ανέβηκε στη σκηνή, να και ο αρχιμουσικός. Άρχισαν να παίζουν. Τι έπαιζαν; Ε μέρα που ήταν τι άλλο θα έπαιζαν εκτός από τα Χριστουγεννιάτικα κάλαντα. Τα παιδιά άρχισαν να τραγουδάνε όλα μαζί, με την συνοδεία της μπάντας.

"Καλήν εσπέραν άρχοντες κι' αν είναι ορισμός σας  
Χριστού τη Θείαν Γέννησιν να πω στ' αρχοντικό σας..."

Χαλασμός. Η πιο γιορταστική Χριστουγεννιάτικη ατμόσφαρα. Κάποια στιγμή τα κάλαντα τελείωσαν.

"Χρόνους πολλούς να χαίρεστε, πάντα ευτυχισμένοι,   
σωματικά και ψυχικά να είστε πλουτισμένοι.

Και του χρόνου"

"Χρόνια πολλά σε όλους σας", ευχήθηκε ο κύριος Διευθυντής.

"Χρόνια πολλά και σε σας και σε όλο τον κόσμο. Αγάπη, αγάπη, αγάπη". Φώναξαν όλα τα παιδιά μαζί. Αυτό ήταν το Χριστουγεννιάτικο σύνθημα που είχαν καθιερώσει τα Παπαφάκια. Από μόνα τους.

Η μπάντα αποχώρησε. Κατέβηκε στο ισόγειο, βγήκε στην αυλή και από την μεγάλη καγκελόπορτα πήρε τους δρόμους. Συνοδεία εκτός από τον αρχιμουσικό και δύο καθηγητές. Ο Γρηγόρης είδε από το παράθυρο την αποχώρηση της μπάντας.

"Πού πάνε;" Ρώτησε σε ένα άλλο μεγαλύτερο παιδί.

"Πού αλλού; Μέρα που 'ναι πάνε να πούνε τα κάλαντα στην πόλη".

Αυτή ήταν η πρώτη επαφή του Γρηγόρη με την μπάντα του ιδρύματος. Η πρώτη επαφή με τα μουσικά δρώμενα του σχολείου του. Η δεύτερη δεν άργησε.

Παραμονή πρωτοχρονιάς, πάλι στην αίθουσα εκδηλώσεων, πάλι τα κάλαντα. Η διαφορά ήταν στα κάλαντα και στις ευχές. Τα κάλαντα ήταν τα πρωτοχρονιάτικα και η ευχή:

"Καλή χρονιά. Αγάπη, αγάπη, αγάπη".

Από τότε ένα σκουλήκι μπήκε και φώλιασε στην ψυχή του Γρηγόρη. Τώρα ήξερε από που προερχόταν εκείνες οι πνιγμένες, θαμπές νότες που ακουγόταν τις ώρες που αυτός μελετούσε. Ήξερε ότι ήταν μουσική που παιζόταν από παιδιά, από συμμαθητές του και το σκουλήκι τον έτρωγε μέσα του και γεννούσε τα αβγά του. Την επιθυμία του να είναι κι' αυτός ένα από αυτά τα παιδιά ή να γίνει και αυτός ένας σαν αυτά τα παιδιά.

"Γιατί όχι;" είπε στον εαυτό του, και φαντάστηκε, τον εαυτό του ντυμένο με ένα μπλε σακάκι, μπλε παντελόνι με κόκκινη ρήγα στη ραφή, μπλε κασκέτο με κόκκινη κορδέλα και με ένα μουσικό όργανο στο χέρι.

"Τι όργανο όμως;" Αναρωτήθηκε. "Θα δούμε". Η απόφαση του ήταν ακόμη στη φάση της ωρίμανσης.

Οι γιορτές των Χριστουγέννων πέρασαν πολύ γρήγορα, όπως γρήγορα περνάει κάθε τι ευχάριστο. Τα παιδιά ξένοιασαν για δυο βδομάδες από τα μαθήματα και το έριξαν στο παιχνίδι. Ο βασιλιάς του παιχνιδιού... Ε τι άλλο; Αγόρια ήταν. Στο μεγάλο γήπεδο στο πίσω μέρος του κτηρίου αντιλαλούσαν οι φωνές τους. Οχλοβοή και άγιος ο Θεός. Πότε-πότε ξεχώριζες και μερικές λέξεις:

"Τι λες ρε, αφού ήσουν οφσάιντ. Δεν μετράει το γκολ" ή "Σιγά και μην ήταν πέναλτι. Ίσα-ίσα που τον ακούμπησα. Μόνος του έπεσε". Όταν έμπαινε γκολ.... Χαλούσε ο κόσμος. Μερικές φορές έγιναν και μερικές αψιμαχίες. Ευτυχώς που οι διαιτητές διατήρησαν την ψυχραιμία τους και δεν άφησαν τους αντίπαλους παίκτες να πλακωθούν στο ξύλο. Φαντάζομαι να καταλάβατε ότι τον βασιλιά των παιχνιδιών τον έλεγαν "ποδόσφαιρο".

Οι οπαδοί των επιτραπέζιων παιχνιδιών ήταν σαφώς λιγότεροι και τα παιδιά που φώλιασαν στη βιβλιοθήκη τις μέρες εκείνες ήταν ελάχιστα. Ένα τέτοιο ελάχιστο παιδί ήταν και ο Γρηγόρης.

Από την φύση ήταν περίεργος ο Γρηγόρης, αλλά όσο περνούσαν οι μέρες του μέσα στο ίδρυμα, όσο δενόταν με την ζωή και τη νοοτροπία του νέου περιβάλλοντος, της νέας του ζωής, τόσο η περιέργειά του φούντωνε. Γινάτι το είχε βάλει να λύσει το μυστήριο. Και το μυστήριο ήταν η ύπαρξη αυτού καθ' αυτού του ιδρύματος. Ενός ιδρύματος που την ύπαρξή του δεν θα μπορούσε να τη φανταστεί ούτε στα πιο τρελά, στα πιο αισιόδοξα όνειρά του, έλα όμως που υπήρχε.

"Πώς;" "Γιατί;" "Ποιός;" ήταν τα ερωτήματα που τον απασχολούσαν.

Ποιος ήταν ο εμπνευστής ενός τέτοιου θαύματος, Πώς και γιατί έγινε αυτό το θαύμα που λεγόταν Παπάφειο ορφανοτροφείο. Τις λύσεις, τις απαντήσεις τις βρήκε στη βιβλιοθήκη της σχολής. Μέρες αργίας ήταν, δεν είχε διαβάσματα, ας καθόταν λοιπόν να τα ψάξει.

Τη δεύτερη μέρα των Χριστουγέννων πλησίασε έναν παιδαγωγό της Σχολής. Ήταν και παιδαγωγός και καθηγητής· φιλόλογος. Από αυτούς που έμεναν μόνιμα μέσα στο ίδρυμα. Οι υπόλοιποι καθηγητές, ερχόταν, έκαναν τα μαθήματά τους και έφευγαν για τα σπίτια τους. Μερικές φορές έμεναν λίγο παραπάνω, γευμάτιζαν και μετά έφευγαν. Φαγητό υπήρχε για όλους.

Ο κύριος φιλόλογος εντυπωσιάστηκε από αυτό που του ζήτησε το νεοφώτιστο Παπαφάκι. Ίσως και ο ίδιος να ήθελε να μάθει κάτι παραπάνω. Ο κύριος Διευθυντής δεν είχε καμιά αντίρρηση και ο βιβλιοθηκονόμος τους ξεκλείδωσε δύο ντουλάπια στα οποία ελάχιστοι άνθρωποι είχαν πρόσβαση και τους ξενάγησε στα βιβλία και στα έγγραφα που βρισκόταν εκεί μέσα.

"Προσοχή", τους είπε. "Είναι βιβλία και έγγραφα μοναδικά. Είναι και πολύ παλιά. Προσοχή μη γίνει καμιά ζημιά γιατί χαθήκαμε όλοι".

Με επίκουρο τον φιλόλογο, ο μαθητής της πρώτης Γυμνασίου ο Γρηγόρης το έριξε στη μελέτη. Ο καθηγητής εντυπωσιάστηκε για δεύτερη φορά με το πάθος του παιδιού για μάθηση. Άρχισαν το ψάξιμο, τις ανασκαφές σε πρόσωπα, σε πράγματα και σε γεγονότα σχεδόν έναν αιώνα πριν, κι' ακόμα πιο παλιά.

Ο θησαυρός που αναδύθηκε απ' τα ντουλάπια ήταν ανεκτίμητος. Νομικά έγγραφα, αποφάσεις, διαθήκες, εντολές επίταξης του στρατού, παλιά άχρηστα ομόλογα, ότι θες. Υπήρχαν και μερικά έγγραφα γραμμένα στα γερμανικά, με την σβάστικα στο επάνω μέρος του χαρτιού. Αυτά τα έβαλαν στην άκρη. Ούτε ο Γρηγόρης, ούτε ο φιλόλογος ήξεραν Γερμανικά.

Ο Γρηγόρης δυσκολεύτηκε αρκετά. Ήταν η γλώσσα που τον δυσκόλευε. Ελληνικά ήταν άλλα αλλιώτικα από τα Ελληνικά που μιλάμε. Αν ο Γρηγόρης επιδιδόταν στην έρευνά του μερικά χρόνια αργότερα, όταν θα είχε διδαχτεί αρκετά από την αρχαία Ελληνική γραμματεία, από τα αρχαία Ελληνικά, σίγουρα θα δυσκολευόταν λιγότερο. Τώρα... καλά που ήταν και ο κύριος καθηγητής και του εξηγούσε αρκετά πράγματα και αρκετές λέξεις.

***

**Κεφάλαιο 4**

**Παπάφης και Παπάφειο**

**Γ** εννήθηκε στην Θεσσαλονίκη το 1792 από εύπορους και αριστοκράτες γονείς. Στη Σμύρνη ήταν οι δουλειές του πατέρα του και ο μικρός ακόμη Γιάννης, αφού τέλειωσε τα σχολειά που έπρεπε να τελειώσει, μετακόμισε στην Σμύρνη, δεξί χέρι του πατέρα του.

Φυσικά ο λόγος για τον Ιωάννη Παπάφη τον γιό του μεγαλέμπορου Νίκου Παπάφη.

Δεκαοκτώ χρονών ήταν όταν ορφάνεψε από πατέρα. Κακό πράγμα η ορφάνια κι' η μοναξιά του στην Σμύρνη χειρότερη.

Έφυγε για την Αλεξάνδρεια, κοντά στον θείο του, τον αδελφό της μάνας του.

Δεν ήταν λίγες οι διδαχές και οι εμπειρίες που πήρε το λίγο διάστημα που έζησε κοντά στον πατέρα του, αλλά ακόμη πιο πολλές ήταν αυτές μέσα στο εμπορικό του θείου του. Το εμπορικό του θείου του όμως του καθόταν στενό και δεν τον χωρούσε.

Εγκαταστάθηκε στη Μάλτα.

Εκεί τον έστειλε ο θείος του για να κάνει κουμάντο στο νέο τους υποκατάστημα.

Η Μάλτα την εποχή εκείνη, το πρώτο μισό του 18ου αιώνα είναι η βάση του Εγγλέζικου στόλου στη Μεσόγειο. Ο έμπορος Ιωάννης Παπάφης αρχίζει νταλαβέρι με τους Εγγλέζους ναυάρχους. Αναλαμβάνει τον εφοδιασμό του Εγγλέζικου στόλου. Αυτή είναι η πόρτα για τις μεγάλες του εμπορικές επιτυχίες που θα ακολουθήσουν. Οι τραπεζικές επιχειρήσεις είναι μια από τις βασικές του ασχολίες. Πακτωλός μαζεύεται το χρήμα στις κάσες, στα σεντούκια και στις Τράπεζές του. Τα χρήματα και τα πλούτη όμως δεν είναι σκοπός. Σκοπός είναι η λευτεριά της πατρίδας.

Μόλις είκοσι εννιά χρονών ο Γιάννης γίνεται ένας από τους μεγάλους χορηγούς του αγώνα της επανάστασης. Η εξέγερση του Έθνους, το 1821, του χρωστάει πολλά.

Και όχι μόνο η επανάσταση αλλά και η ελεύθερη Ελλάδα. Ο Καποδίστριας δεν είναι καθόλου φειδωλός στις ευχαριστίες του, όταν σε ένα ταξίδι του στη Μάλτα γνωρίζει τον ευεργέτη του αγώνα της Εθνικής εξέγερσης.

Η Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος στήνεται στα πόδια της με αφορμή τον Γιάννη Παπάφη. Είναι ο πρώτος ξένος τραπεζίτης που αγοράζει μετοχές της τράπεζας ενισχύοντας έτσι το διεθνές κύρος της. Πολλοί επενδυτές ακολουθούν το παράδειγμά του.

Ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Ιωακείμ ο Γ' δεν διστάζει να του ζητήσει χρήματα όταν διαπιστώνει ότι τα λεφτά του Πατριαρχείου δεν φτάνουν για το υπό ίδρυση γηροκομείου "των γεγηρακότων και απομάχων κληρικών".

Η πατρίδα του η Ελλάδα, ποιά πατρίδα του δηλαδή; τον θυμάται και τον τιμάει με το Μετάλλιο Εθνικής ευγνωμοσύνης, μετά από δωρεές του στο υπό ίδρυση Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο Πολυτεχνείο.

Ο Ιωάννης Παπάφης γεννήθηκε, έζησε και πέθανε ως Έλλην. Στην ψυχή του ήταν 'Ελλην. Στα χαρτιά όμως όχι. Είχε χάσει την Ελληνική του ιθαγένεια. Στα χαρτιά ήταν Άγγλος υπήκοος. Αυτό φυσικά τον βοήθησε πολύ στην οικονομική ανέλιξη και στη σταδιοδρομία του, αλλά "'Έλληνας" δεν έγινε ποτέ.

Οι νόμοι βλέπεις. Στο αίτημά του για την απόκτηση της Ελληνικής ιθαγένειας, ο τότε Υπουργός των Εσωτερικών Χαρίλαος Τρικούπης του απάντησε ότι:

"Το κώλυμα είναι τυπικόν. Κατά τας διατάξεις του Αστικού Νόμου περί κτήσεως της Ελληνικής ιθαγένειας θα έπρεπε προηγουμένως να μεταβεί εις την Ελλάδα και να διαμείνει εκεί επί δύο συναπτά έτη".

Άλλη ατίμωση: Χρόνια πολλά μετά, στις αρχές τις δεκαετίας του 1950, μια επιτροπή από Παπαφιώτες, πρώην τροφίμους του ιδρύματος ζήτησε την μεταφορά των οστών του Ιωάννη Παπάφη από το Ραμπάτο της Μάλτας και τον ενταφιασμό τους στον αύλειο χώρο του ιδρύματος.

Η κυβέρνηση της Μάλτας δέχεται την μεταφορά του Έλληνα ευπατρίδη.

Το Ελληνικό κράτος αντιδρά και απορρίπτει το αίτημα.

(άντε μετά αυτή η χώρα να πάει μπροστά).

Η επιτροπή περιορίζεται στην κατασκευή μιας προτομής του ευεργέτη σε κεντρικό σημείο της Θεσσαλονίκης. Ελάχιστη έκφραση τιμής.

Πίσω από την προτομή, σε ανάγλυφη παράσταση απεικονίζονται παιδιά που κρατούν εξαρτήματα της μόρφωσης και των τεχνικών γνώσεων που απέκτησαν στο ίδρυμα. Στο κάτω μέρος έχει χαραχτεί η ιδιόχειρη διαθήκη του ευεργέτη αναφορικά με το Παπάφειο.

Δεν είναι λίγες οι δωρεές του Ιωάννη Παπάφη. Από πού να αρχίσεις και που να τελειώσεις; Στα σίγουρα, πορτρέτα του ευεργέτη θα υπήρχαν αναρτημένα στο ορφανοτροφείο Χατζηκώστα στην Αθήνα και στο ορφανοτροφείο της Ελένης Tζάνη στον Πειραιά, αλλά και στη Μάλτα, σε πολλά ευαγή ιδρύματα. Η προσφορά του στη Μάλτα, στον τόπο που έζησε και πέθανε, ήταν η μεγάλη ακίνητη περιουσία του που είχε εκεί. Αυτή βλέπεις δεν μπορούσε να την κουβαλήσει και να την προσφέρει στην Ελλάδα.

Ο Ιωάννης Παπάφης πέθανε στο 16 Φεβρουαρίου 1886, πλήρης ημερών, σε ηλικία 94 ετών. Πέθανε εκεί όπου είχε ζήσει όλη του τη ζωή: στο Ραμπάτο της Μάλτας. Πλήρης ημερών, πλήρης αγαθοεργιών και με απολύτως σώας τας φρένας.

Με διαθήκη του κληροδοτούσε όλα όσα του είχαν απομείνει, που δεν ήταν καθόλου λίγα, στο υπό ίδρυση ορφανοτροφείο "Ο Μελιτεύς" στην γενέτειρά του στη Θεσσαλονίκη. Αυτή ήταν η δεύτερη διαθήκη του. Στην πρώτη το κληροδότημά του προοριζόταν για την ίδρυση γηροκομείου. Γέρος κι' αυτός, άχρηστος πλέον, μη μπορώντας να προσφέρει τίποτε περισσότερο πέρα από τη περιουσία του, τους γέρους σκέφτηκε πρώτα, μα μετά άλλαξε γνώμη.

"Γιατί στους γέρους;" Θα πρέπει να σκέφτηκε. "Τι έχουν να προσφέρουν οι γέροι εκτός από την ψυχή τους στο Θεό ή όπου αλλού είναι ταγμένοι; Στους νέους. Στους σπόρους λοιπόν, που η ορφάνια τους ξεκλήρισε σε άγονη γη. Αυτοί οι σπόροι θέλουν φροντίδα, πότισμα, ξεχορτάριασμα, καλλιέργεια, αγάπη. Να βλαστήσουν, να τρανέψουν να γίνουν δέντρα να δώσουν καρπούς. Καρπούς χρήσιμους στους ανθρώπους στις κοινωνίες στα έθνη. Να γίνουν χρήσιμα, ωφέλιμα μέλη σε ωφέλιμες κοινωνίες".

Κάλεσε τον Έλληνα αρχιτέκτονα Ξενοφώντα Παιονίδη και του είπε:

"Ορφανοτροφείο στην πόλη που με γέννησε. Στην Θεσσαλονίκη. Εξ άλλου απ' ότι ξέρω είναι και δική σου πόλη" και μετά θα πρέπει να συμπλήρωσε:

"Και που είσαι; Όχι τσιγκουνιές. Θα κάνεις ότι το καλύτερο μπορείς. Ότι το καλύτερο γίνεται".

Η διαχείριση του έργου και η λειτουργία του ορφανοτροφείου ανατέθηκαν στην Μητρόπολη Θεσσαλονίκης

Αρχίζει η εκτέλεση της διαθήκης, αλλά η Θεσσαλονίκη είναι ακόμη τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ο Τούρκος Γενικός Διοικητής της πόλης ενώ φαινομενικά είναι καλοπροαίρετος, βάζει του κόσμου τις τρικλοποδιές.

Η θεμελίωση του κτιρίου είχε αρχίσει από τον Μάρτιο του 1985, όμως στο τέλος του χρόνου, ενώ ήδη έχει αρχίσει να χτίζεται το ισόγειο, ο Τούρκος Γενικός Διοικητής διατάζει την διακοπή των εργασιών. Ευτυχώς επεμβαίνει το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως και η Πύλη βγάζει φιρμάνι για την συνέχιση του έργου.

Το κτήριο ολοκληρώνεται το 1903 και άρχισε να λειτουργεί σαν ορφανοτροφείο. Ως πότε όμως;

Οι πόλεμοι δεν είναι παίξε γέλασε. Πρώτα οι Βαλκανικοί πόλεμοι και στη συνέχεια, καπάκι, ο Α' παγκόσμιος.

Το 1912 το κτήριο επιτάσσεται και λειτουργεί σαν νοσοκομείο. Επιτάσσεται πάλι το 1914. Αυτή τη φορά είναι στρατώνας. Το 1916 το νοικιάζει ο Αγγλικός στρατός της ΑΝΤΑΤ. Στο διάστημα αυτό γίνονται πολλές ζημιές στο κτήριο.

Από το 1912, από την πρώτη επίταξη, αρχίζει η Οδύσσεια των ορφανών. Μεταφέρονται στην μονή της Αγίας Αναστασίας, μετά για λίγο στο Θεαγένειο νοσοκομείο και στη συνέχεια στο διδασκαλείο αρρένων της Αγίας Τριάδος. Στη συνέχεια σε σπίτια ιδιωτών, στην περιοχή της Ανάληψης, που τα έχει μισθώσει το Ελληνικό κράτος. Η ταλαιπωρία, οι κακουχίες η κακή σίτιση και όλα τα παρελκόμενα από αυτές τις συνεχείς μετακινήσεις τα θερίζουν τα ορφανά. Αλλού κοιμούνται, αλλού πάνε σχολείο, αλλού είναι τα εργαστήρια.

Τελικά, εδέησε ο Κύριος και το 1919 επιστρέφουν εκεί όπου είχαν ταχθεί: Στο Παπάφειο ορφανοτροφείο ο Μελιτεύς. Αλλά... πάλι γκαντεμιά. Πάλι επιτάξεις. Το 1922 το κτήριο επιτάσσεται πάλι από το στρατό για να λειτουργήσει σαν στρατιωτικό νοσοκομείο.

Τα Παπαφάκια, οι τρόφιμοι, περιορίζονται σε μια μόνο πτέρυγα.

Από τις αρχές του 1930 αρχίζουν μαύρα χρόνια. Τα χρόνια της φτώχιας. Τα κληροδοτήματα του ευεργέτη Ιωάννη Παπάφη δεν καλύπτουν ούτε τα μισά από τα έξοδα του ιδρύματος. Το κράτος... όπως πάντα: Τα ζώα μου αργά.

Ο Ιωάννης Παπάφης είχε φροντίσει τα πάντα ώστε το ορφανοτροφείο να έχει εισοδήματα ες αεί. Πέρα από την δαπάνη για την ανέγερση του κτηρίου είχε κληροδοτήσει και όλα τα εισοδήματά του από ομόλογα, καταθέσεις, μετοχές εταιρειών, ενοίκια ακινήτων και αυτά όχι μόνο έφταναν για την εύρυθμη λειτουργία του ιδρύματος, αλλά περίσσευαν κιόλας. Όλα τα είχε υπολογίσει ο ευεργέτης εκτός απ' τους πολέμους. Οι πόλεμοι καταλύουν τα πάντα και μέσα σ' αυτά τα πάντα είναι και οι οικονομικές ισορροπίες. Τα εισοδήματα του ορφανοτροφείου σχεδόν είχαν μηδενιστεί. Ο Δήμος προσπαθούσε να συνδράμει όσο ήταν δυνατόν, αλλά πόσο να είναι αυτό το "δυνατόν";

Για τρία χρόνια το ορφανοτροφείο δεν δέχεται νέους τροφίμους. Το δημοτικό σχολείο δεν λειτουργεί και το προσωπικό μειώνεται στο ελάχιστο.

Το 1936 με την νέα διοίκηση τα πράγματα γίνονται πιο καλά. Το ίδρυμα μπαίνει κάτω από την αιγίδα και την μέριμνα του κράτους και παίρνει την σημερινή του ονομασία:

"Εθνικό Παπάφειο Ορφανοτροφείο Μελιτεύς".

Μαζί με την ονομασία παίρνει από το κράτος και βαρβάτες επιχορηγήσεις. Φυσικά οι ιδιώτες δεν πάνε πίσω. Στις αρχές του 1940 στο ίδρυμα φιλοξενούνται περισσότερα από 250 παιδιά. Από την προηγούμενη χρονιά τα εργαστήρια που στεγάζονται στη σχολή βρίσκονται κάτω από την εποπτεία της τεχνικής σχολής "Ευκλείδης". Καθηγητές και τεχνικοί της σχολής διδάσκουν και στο Παπάφειο. Ε τι; Μια δρασκελιά δρόμος είναι ο Ευκλείδης από τα Παπάφειο.

Τα πράγματα επιτέλους είχαν αρχίσει να πηγαίνουν καλά.

Ως πότε;

Ως τότε που ήρθε η Γερμανική κατοχή. Το κτήριο επιτάχθηκε πάλι, από τους Γερμανούς αυτή τη φορά. Εκατόν εξήντα ίσως και παραπάνω παιδιά μικρά-μεγάλα βρέθηκαν στους δρόμους. Τα βράδια κούρνιαζαν όπου εύρισκαν. Τα μεγάλα παιδιά ανάλαβαν την ευθύνη. Τη ευθύνη να μείνουν όλοι ζωντανοί. Να μην πεθάνουν από την πείνα. Οργανώθηκαν: "Οι σαλταδώροι", το τάγμα εφόδου ήταν πλέον γεγονός Οι σαλταρώροι είναι τα μεγάλα παιδιά του ιδρύματος. Οι ομάδες των σαλταδώρων χτυπούσαν κυρίως Γερμανικά καμιόνια του εφοδιασμού. Σκοπός: να βάλουν χέρι στα τρόφιμα, να φάνε οι ίδιοι και τα μικρά παιδιά. Πρώτα τα μικρά παιδιά και μετά οι ίδιοι. Δεν είναι λίγοι οι σαλταδώροι που πέσανε στην άσφαλτο τρυπημένοι από ναζιστικά βόλια. Νέα παιδιά σκοτωμένα δίπλα σε Γερμανικά καμιόνια, στη μέση του δρόμου.

Μερικά χρόνια αργότερα, μετά την απελευθέρωση, και μετά και τον εμφύλιο φυσικά, το 1950 μερικοί Έλληνες πήραν την απόφαση να τιμήσουν αυτά τα παιδιά: τους σαλταδώρους. Η ταινία γυρίστηκε το 1952 από τον σεναριογράφο και ηθοποιό Νίκο Καϊσιώτη με παραγωγό τον Γκρεικ Τάλας και με μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. Το "Ξυπόλητο τάγμα" ήταν ο τίτλος της ταινίας στην οποία έπαιζαν μόνο τρεις επαγγελματίες ηθοποιοί. Οι ηθοποιοί, οι πρωταγωνιστές, ήταν οι ίδιοι οι σαλταδώροι.

Τα ορφανά που έκλεβαν τους Ναζί. Τον πρώτο ρόλο τον παίζει ο Κώστας Πετρουλάκης που κατείχε ηγετική θέση στους σαλταδώρους. Μαζί του εξήντα παιδιά τρόφιμοι του Παπάφειου ορφανοτροφείου. Οι πρωταγωνιστές της ζωής ήταν και πρωταγωνιστές στο σινεμά. Δόξα και τιμή σ' αυτούς. Δόξα και τιμή και στους συντελεστές της ταινίας που τίμησαν τα παιδιά.

Μετά την απελευθέρωση το ίδρυμα βρήκε το δρόμο του. Μαζί με την ανασυγκρότηση της πατρίδας άρχισε και η ανασυγκρότηση στο Παπάφειο.

Τώρα, στην δεκαετία του 1960, φιλοξενούσε διακόσια ογδόντα παιδιά. Διακόσιες ογδόντα μέλισσες που μορφωνόταν, μάθαιναν τέχνη και εργαζόταν άοκνα. Δημοτικό, Γυμνάσιο, Μουσική ακαδημία και εργαστήρια. Να μη ξεχάσουμε και την ποδοσφαιρική ακαδημία. Πολλά εργαστήρια, και σε πολλούς κλάδους. Και τα εργαστήρια δεν είναι μόνο για να μαθαίνουν τα παιδιά, αλλά και για να κατασκευάζουν και να πουλούν.

Τα εργαστήρια είναι μια μεγάλη βιοτεχνία που βγάζει του κόσμου τα καλά. Όχι βιοτεχνία· "οικοτεχνία" είναι το σωστό γιατί το ίδρυμα δεν είναι ένα κοινό ορφανοτροφείο. Ένα ζεστό σπίτι είναι και όλοι όσοι είναι μέσα είναι μια οικογένεια.

Οι διασυνδέσεις του ιδρύματος με την αγορά της Θεσσαλονίκης ήταν αρκετές και άρρηκτες. Οι παραγγελίες διαδέχονται η μια την άλλη και δεν γινόταν έτσι...

"Αντε να πάρουμε και κάτι από το Παπάφειο, να το ενισχύσουμε λίγο". Ουρά περίμεναν οι πελάτες έμποροι, και όταν ήθελαν να διαφημίσουν κάτι στον πελάτη τους, να τον πείσουν να το αγοράσει δεν δίσταζαν να πουν:

"Είναι καλό πράγμα σου λέω. Παπαφιώτικο είναι", γιατί τα Παπαφάκια ήταν και καλά τεχνιτάκια.

Ουρά περίμεναν και οι εργοδότες να προσλάβουν "τεχνίτη απ' το Παπάφειο". Ήξεραν πως θα τους βγει καλός. Παιδί με τσαγανό που λένε. Με τσαγανό που κι' αν δεν τον είχε από γεννησιμιού του, στα σίγουρα μέσα στο ίδρυμα τον απέκτησε.

Ο ιδρυτής, ο ευεργέτης Ιωάννης Παπάφης δεν πρόλαβε να δει αυτή τη "χρυσή εποχή" του ορφανοτροφείου. Ο κακόμοιρης ούτε την θεμελίωση του δεν είχε προλάβει να δει. Εδώ και χρόνια, παρέα με τους υπόλοιπους Άγιους της Χριστιανοσύνης καθόταν στο υποπόδιο του θρόνου του Θεού, αλλά από εκεί ψηλά όλο και θα έβλεπε το τι γινόταν κάτω στον κόσμο. Όλο και θα ήξερε τα τεκταινόμενα στον Μελιτέα. Αν όμως βλέπει και τώρα μάλλον θα είναι για λύπηση. Μάλλον θα κλαίει και θα είναι απαρηγόρητος βλέποντας την σημερινή κατάντια αυτού που ο ίδιος οραματίστηκε και που ο ίδιος έχτισε.

Το ορφανοτροφείο του, αυτή η πηγή μόρφωσης, και τέχνης, αυτό το φυτώριο δυναμισμού και θέλησης να έχει καταντήσει όπως το κατάντησαν. Άσυλο αστέγων. Έτσι το ονόμασαν οι κυβερνώντες. Άσυλο προσφύγων και λαθρομεταναστών, που κανείς δεν ξέρει ποιος είναι τι. Ίσως το φυτώριο των "ανδρών" να είναι τώρα το φυτώριο εγκληματιών, τρομοκρατών, κλεφτών και...ότι βάλει ο νους.

Αλήθεια; Γιατί ότι δημιουργούν οι απλοί άνθρωποι έρχονται οι κυβερνήτες και το γκρεμίζουν χωρίς να σέβονται τίποτε; Ούτε μνήμες, ούτε αρχές, ούτε αποτελέσματα.

Ανάμεσα σε όσα είχε βρει και είχε διαβάσει ο Γρηγόρης τις μέρες εκείνες των γιορτών ήταν και μια λίστα με ονόματα. Ονόματα τρανταχτά, όλοι παλιά Παπαφάκια που τώρα πια ήταν Παπαφιώτες. Άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών, επιστήμονες, δάσκαλοι και καθηγητές, έμποροι και βιοτέχνες που μεγαλούργησαν, ακόμη και άνθρωποι του Θεού και της εκκλησίας, κληρικοί.

Όταν ο Γρηγόρης ξεφύλλιζε τη λίστα με τα ονόματα αυτών που είχαν αποφοιτήσει απ' τα θρανία και από τα εργαστήρια του ιδρύματος, ο φιλόλογος, που του είχε παρασταθεί σχεδόν σε όλη τη μελέτη του, είπε μια κουβέντα:

"Από το Παπάφειο βγήκαν άντρες", του είχε πει.

Ο Γρηγόρης, μικρό παιδί ήταν ακόμη, σαν να τον χλεύασε από μέσα του:

"Φυσικά, αφού είναι ορφανοτροφείο αρρένων τι ήθελες να βγουν; Γυναίκες;" είχε σκεφτεί.

Μερικά χρόνια όμως αργότερα, όταν το μυαλό του είχε πήξει κατάλαβε τι ακριβώς εννοούσε ο κύριος φιλόλογος.

Κατάλαβε πως η λέξη "άντρας" δεν είναι μόνο το δηλωτικό του γένους ενός ανθρώπου, αλλά κάτι πιο πολύ. Κάτι πιο μεγάλο πιο δυνατό που μέσα της περιέχει πολλές και πολύτιμες έννοιες. Μήπως το κατάλαβε αργά;

Όχι. Ποτέ δεν είναι αργά.

Ψάχνοντας μέσα στα ντουλάπια και στα ράφια της βιβλιοθήκης, να βρουν παλιά έγγραφα που μαρτυρούσαν την ιστορία του ιδρύματος, να τα ξεζουμίσουν να μάθουν, έπεσαν και επάνω σε ένα μεγάλο κουτί. "Αρχιτεκτονική μελέτη - Ορφανοτροφείο ο Μελιτεύς", έγραφε από έξω με γράμματα ξεθωριασμένα που μόλις και διαβαζόταν. Κάτω-κάτω στη γωνία είχε και μια χρονολογία: 1882. Το άνοιξαν. Καμιά εκατοστή σχέδια τους περίμεναν μέσα στο κουτί. Έβγαλαν το πρώτο και το άνοιξαν πολύ προσεκτικά. Το κιτρινισμένο χαρτί έτοιμο ήταν να τους μείνει στα χέρια με την παραμικρή απροσεξία τους. Φυσικό ήταν, ογδόντα πέντε χρονών ήταν τα σχέδια. Εδώ έναν άνθρωπο ογδόντα πέντε χρονών, που είναι από κρέας και κόκαλα, αν τον πιάσεις λίγο άτσαλα μπορεί και να διαλυθεί. Πόσο μάλλον το χαρτί. Το άνοιξαν πολύ προσεκτικά. Μετά ένα άλλο και μετά άλλο.

Το μεγαλείο του κτηρίου μπροστά στα μάτια τους. Εντάξει, το είπαμε και πιο μπροστά: Το κτήριο ήταν μεγαλοπρεπές, αλλά αυτό το μεγαλοπρεπές το βλέπεις από έξω. Άλλο να βλέπεις ένα κτήριο από έξω και άλλο να το έχεις μπροστά σου ολόκληρο, απλωμένο επάνω σε ένα τραπέζι και να το βλέπεις και από έξω, σε σμίκρυνση φυσικά, και από μέσα. Από μέσα, με τις σκάλες του, με τις πόρτες του με τους διαδρόμους του. Να βλέπεις όλα τα δωμάτια το ένα δίπλα στο άλλο, χωρίς να χρειάζεται να πας από πόρτα σε πόρτα.

Κατόψεις, τομές, πλάγιες όψεις, όλα απλωνόταν μπροστά στα έκπληκτα μάτια του Γρηγόρη και του φιλόλογου.

"Ήξερα ότι είναι χτισμένο σε σχήμα κεφαλαίου "Ε", αλλά βλέποντάς το από έξω πώς να το δεις;", είπε ο φιλόλογος καθώς έβλεπε μια γενική κάτοψη του κτηρίου και συμπλήρωσε: "Λέγεται ότι ο αρχιτέκτονας το σχεδίασε έτσι, σαν έψιλον δηλαδή, συμβολίζοντας την Ελευθερία. Βλέπεις τότε όταν χτίστηκε είχαμε τους Τούρκους ακόμη".

** **

**Αεροφωτογραφία του ιδρύματος όπου φάινεται το χαρακτηριστικό σχήμα "Ε" του κτιρίου**

Ξεδίπλωναν σχέδια, απορούσαν και θαύμαζαν. Σε πολλά σχέδια οι γραμμές είχαν ξεθωριάσει τόσο πολύ που σχεδόν δεν φαινόταν, αλλά όσο και να μη φαινόταν δεν μπορούσαν να κρύψουν την αρχιτεκτονική ιδιοφυία και τη φαντασία του αρχιτέκτονα Ξενοφώντα Παιονίδη.

Ο Ξενοφώντας Παιονίδης ήταν θρέμμα Θεσσαλονικιός αλλά όχι και γέννημα. Επειδή όμως το χωριό που γεννήθηκε είναι πολύ κοντά στη Θεσσαλονίκη ας του κάνουμε το χατίρι να τον πούμε: Γέννημα-θρέμμα Θεσσαλονικιό. Του αξίζει άλλωστε γιατί άλλαξε σε πολλά σημεία την μορφή της πόλης. Την ομόρφυνε. Για χάρη του λόγου, θα πούμε ότι γεννήθηκε στη Φούρκα της Χαλκιδικής από Εδεσσαίους γονείς. Πώς και γιατί βρέθηκαν οι γονείς τους από την Έδεσσα στη Φούρκα;... ένας Θεός ξέρει.

Σπούδασε αρχιτεκτονική στη Γερμανία, στο Μόναχο και μετά τις σπουδές του εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη όπου και μεγαλούργησε. Έχτισε πολλά και σπουδαία κτήρια για λογαριασμό του κράτους αλλά και για ιδιώτες. Το απαύγασμα όμως των όσων έχει δημιουργήσει είναι το Παπάφειο Ορφανοτροφείο ο Μελιτεύς. Επόμενο ήταν:

"Μη λογαριάσεις τα έξοδα. Όχι τσιγκουνιές. Θα κάνεις ότι το καλύτερο μπορείς. Ότι το καλύτερο γίνεται", του είχε πει ο εντολέας του. Μια τέτοια παραγγελία για έναν εμπνευσμένο αρχιτέκτονα είναι ότι το καλύτερο. Ξιφουλκεί η φαντασία του, πετάει το χέρι του στο σχέδιο, φαντάζεται ουράνιες κατασκευές. Και πώς να μη κάνει το καλύτερο; Το έκανε.

Μία ολόκληρη ημέρα θαύμαζαν ο Γρηγόρης και ο καθηγητής το Παπάφειο ορφανοτροφείο... από μέσα και από έξω, όλο μαζί. Γιατί είπαμε, άλλο είναι να το βλέπεις από φυσικού του και άλλο είναι να το βλέπεις απλωμένο στο χαρτί, επάνω σε ένα τραπέζι. Όταν το βλέπεις όλο μαζί εκτιμάς πολλά πράγματα που αλλιώς δεν θα τα αντιλαμβανόσουν. Λόγου χάρη, την λειτουργικότητα ενός κτιρίου. Αυτού που σήμερα ονομάζουμε "εργονομία". Αυτή η λέξη δεν υπήρχε σαν λέξη, όταν σχεδιάστηκε το Παπάφειο ορφανοτροφείο, υπήρχε όμως σαν ιδέα στο μυαλό του αρχιτέκτονα Ξενοφώντα Παιονίδη. Άξιος ο μισθός του.

Ο Ξενοφώντας Παιονίδης, εκτός από καλός αρχιτέκτονας ήταν και καλός πολίτης. Κατά καιρούς είχε διατελέσει αξιωματούχος σε διάφορες Δημόσιες θέσεις. Είχε διατελέσει δημοτικός σύμβουλος, γερουσιαστής Χαλκιδικής και έφορος των σχολείων της Θεσσαλονίκης. Εκτός από καλός αρχιτέκτονας και καλός πολίτης υπήρξε και καλός κατάσκοπος. Την περίοδο του Μακεδονικού αγώνα, περιδιάβαινε με το άλογό του την περιοχή της λίμνης των Γιαννιτσών και κατέγραφε τις θέσεις και τα οχυρωματικά έργα των Βουλγάρων. Οι πληροφορίες του μέσω του Ελληνικού Προξενείου Θεσσαλονίκης (ακόμη Τουρκοκρατία είχαμε) περνούσαν στον Ελληνικό στρατό. Βουρ ο Ελληνικός στρατός, παρ' τους κάτω τους Βουλγάρους. Για τις υπηρεσίες του αυτές είχε πάρει και παράσημο Γ' βαθμού, όταν η Θεσσαλονίκη έγινε Ελλάδα.

Ο Γρηγόρης γύρισε και κοίταξε το ρολόι στον τοίχο. Ο φιλόλογος δίπλα του χασμουρήθηκε. Έντεκα παρά δέκα η ώρα. Αν τους εύρισκε τέτοια ώρα ο βραδινός φύλακας στη βιβλιοθήκη σίγουρα θα τους έβαζε πάγο. Μπορεί να τους έκανε και αναφορά. Από τις δέκα έπρεπε να είναι στο κρεβάτι του. Σηκώθηκαν και οι δύο και μάζεψαν όσο πιο γρήγορα μπορούσαν τα βιβλία και τα χαρτιά που ήταν απλωμένα μπροστά τους, επάνω στο τραπέζι. Τα καταχώνιασαν σε ένα ντουλάπι.

"Άστα, τα τακτοποιούμε αύριο", του είπε ο φιλόλογος. Έσβησαν τα φώτα και έφυγαν.

Η μέρα που τα συμμάζεψαν ήταν παραμονή των Φώτων και μάλλον δεν θα τα ξανάνοιγαν ή αν τα άνοιγαν θα ήταν πάλι σε τίποτε γιορτές. Σε δυο μέρες άρχιζαν τα μαθήματα. Ο χρόνος στένευε. Οι ανασκαφές σε πρόσωπα και σε συμβάντα του περασμένου αιώνα θα ήταν σπατάλη χρόνου· πολυτέλεια.

Σε λίγη ώρα ο Γρηγόρης ήταν κάτω από τις κουβέρτες του και αναλογιζόταν προς τι όλος αυτός ο κόπος, όλο αυτό το ψάξιμο και όλο αυτό το διάβασμα παλιών κειμένων και βιβλίων. Μήπως θα ήταν καλύτερα αν σκότωνε τις ελεύθερές του ώρες παίζοντας τρίλιζα, δεκαεξάρα, ίσως να μάθαινε και σκάκι. Έστω να διάβαζε ένα καλό βιβλίο.

Όχι. Όλα αυτά μπορούσε να τα κάνει όποτε άλλοτε ήθελε. Δεν απαιτούσαν ώρες και ώρες μελέτης. Θεώρησε ότι βγήκε κερδισμένος. Δεν ήταν τόσο η γνώση που είχε αποκτήσει όσο ήταν που κατέρριψε αυτό που ισχυριζόταν: "Θαύματα δεν γίνονται". Γινόταν θαύματα, αλλά οι θαυματοποιοί ήταν άνθρωποι. Άνθρωποι σαν τον Ιωάννη Παπάφη. Μέσα σε ένα τέτοιο θαύμα ζούσε κι' αυτός. Είχε στέγη, τροφή και μόρφωση, κι' αυτά χάρη στον παπα-Βλάση.

Την είχε πατήσει με τον παπα-Βλάση όταν αμφισβητούσε τα περί ορφανοτροφείου λεγόμενά του. Δίκαιο είχα ο παπα-Βλάσης.

***
**Κεφάλαιο 5**

**Μουσικά βήματα**

**Ο** ι γιορτές είχαν περάσει. Το πρόγραμμα στο ίδρυμα είχε πάρει τον κανονικό του ρυθμό. Ένα πρόγραμμα που εφαρμοζόταν με στρατιωτική ακρίβεια. Οι ασκήσεις όμως των παιδιών δεν ήταν στρατιωτικές ασκήσεις. Ήταν οι ασκήσεις που τους έδιναν οι καθηγητές και οι δάσκαλοι στα μαθήματα. Στην άλγεβρα, τη γεωμετρία τη φυσική.

Η εξάσκηση ήταν συστηματική χωρίς όμως καψόνια στρατιωτικά. Ο στρατός από τα Παπαφάκια δεν ετοιμαζόταν για πόλεμο με όπλα και βόμβες. Ετοιμαζόταν για τις μάχες της ζωής, για έναν πόλεμο που αποσκοπούσε στο καλό και στην πρόοδο.

Οι γιορτές που είχαν περάσει, οι πρώτες γιορτές του Γρηγόρη στο Παπάφειο τον είχαν στιγματίσει. Δυο φορές ένοιωσε το κέντρισμα να τον χτυπάει στην καρδιά. Μια την παραμονή των Χριστουγέννων και μια την παραμονή της Πρωτοχρονιάς. Το κέντρισμα είχε όνομα: "μουσική". Οι εντυπώσεις από την μπάντα, από την φιλαρμονική που στην γκραντ-κάσα έγραφε "Μελιτεύς" είχαν χαραχτεί βαθιά μέσα του, καθώς τα παιδιά έπαιζαν τα κάλαντα. Δεν ήταν τόσο η οπτική εντύπωση, τα ρούχα, τα καπέλα, τα όργανα, όσο ήταν η εντύπωση των ήχων· της μουσικής. Τώρα αν τα απογεύματα, τις ώρες που μελετούσε ακουγόταν θαμπά οι ήχοι της μπάντας που κάπου μέσα στο κτήριο έκανε πρόβες, έστηνε αφτί. Να ρουφήξει τις νότες.

Ένα σκουλήκι είχε μπει μέσα του και τον έτρωγε. Δεν ήταν κανένα σιχαμερό σκουλήκι, κανένας γαιοσκώληκας. Ήταν μια όμορφη κάμπια που ύφαινε το κουκούλι της για να βγει από μέσα μια όμορφη πολύχρωμη πεταλούδα.

Μια μέρα δεν άντεξε. Μετά την ώρα που είχαν το μάθημα της μουσικής, πήρε από πίσω τον καθηγητή. Τον πρόλαβε στον διάδρομο.

"Κύριε καθηγητά". Στράφηκε προς το μέρος του.

"Τι θέλεις;"

"Θέλω να μάθω μουσική".

"Μα μουσική δεν σας διδάσκω;" Απόρησε ο καθηγητής.

Μουσική τους δίδασκε αλλά μουσική του χαρτιού· θεωρία. Τις νότες το κλειδί του Σολ, τέτοια πράγματα. Έλεγαν και από κανένα τραγουδάκι, ξεχώριζε τις καλές φωνές ο κύριος καθηγητής και τις έβαζε στην χορωδία. Αυτός ήταν υπεύθυνος για την χορωδία, όχι για την μπάντα.

"Θέλω να μάθω να παίζω ένα όργανο", διευκρίνισε ο Γρηγόρης.

"Αμ έτσι πεσ' μου βρε παιδί μου", του είπε ο καθηγητής και κανόνισαν μετά το σχόλασμα, και μετά το γεύμα να πάνε να βρουν τον αποκαλούμενο "δάσκαλο" ή και "μαέστρο". Τον δάσκαλο και τον μαέστρο της μπάντας.

Τον πέτυχαν στην αίθουσα εστίασης την ώρα που έτρωγε.

"Το παλικάρι από 'δω θέλει να ενταχθεί στην ομάδα σου", του είπε ο καθηγητής των μουσικών.

"Ξέρεις να παίζεις κανένα όργανο;" Τον ρώτησε ο δάσκαλος.

"Όχι, αλλά θέλω να μάθω να παίζω κάτι". Κάτι: έτσι αόριστα.

"Και τι όργανο θέλεις να μάθεις;" Ο Γρηγόρης κώλωσε. Έλα ντε; Τι ήθελε να μάθει;

"Κλαρίνο", είπε. Αυτό του ήρθε στο μυαλό, αυτό ήξερε, αυτό είπε. Στο χωριό, στις γιορτές και στα πανηγύρια ο κυρ-Μηνάς έπαιζε κλαρίνο και ο Τόλης νταβούλι. Δεν του πήγε να πει "νταβούλι". Πολύ ποταπό όργανο του φάνηκε.

"Ωραία", είπε ο μαέστρος. Ένας ακόμη στην ομάδα του. Το μετοχικό του κεφάλαιο θα ανέβαινε και του έδωσε οδηγίες.

"Την άλλη εβδομάδα έρχεται ο γιατρός για την καθιερωμένη επίσκεψή του. Πήγαινε να γραφτείς στο βιβλίο ασθενών. Εξέταση πνευμόνων για πνευστό όργανο να γράψουν στις παρατηρήσεις. Πάρε το χαρτί από τον γιατρό και έλα να με βρεις".

Μέχρι την "άλλη εβδομάδα" ο Γρηγόρης έσκασε. Δεν τον χωρούσε ο τόπος. Τελικά όμως το πήρε το χαρτί. "Κατάλληλος", έγραφε.

Ζορίστηκε τόσο πολύ, που λίγο έλειψε να τα παρατήσει. Ε πώς να το κάνουμε; Δεν είναι δυνατόν με το που θα βάλεις το στόμα σου στο επιστόμιο του κλαρίνου να παίξεις και μουσική. Να κάνεις το γλωσσίδι να βγάλει τον ήχο που θέλεις. Δυο βδομάδες του πήρε μέχρι το κλαρίνο που κρατούσε στα χέρια του να βγάλει ήχο κλαρίνου. Η ηχητική κλίμακα των δύο εβδομάδων ήταν από πορδή μέχρι γκάρισμα γαϊδάρου. Στο τέλος τα κατάφερε. Άκουγε τους παλιούς κλαριντζήδες της μπάντας να παίζουν και σκύλιαζε.

"Δηλαδή τι παραπάνω έχουν αυτοί από μένα;"

Στους έξι μήνες ήταν αετός. Έβαζε σωστά τα δάχτυλά του επάνω στα κλειδιά, καταλάβαινε πότε το βαρελάκι σάλιαζε, να το ανοίξει να το καθαρίσει, τα φάλτσα του είχαν περιοριστεί στο ελάχιστο.

Στον χρόνο επάνω άλλαξε όργανο. Από κλαρίνο Oehler που έχει πιο λίγα κλειδιά και μαθαίνεται πιο εύκολα, πέρασε σε κλαρίνο Boehm. Πιο πολλά κλειδιά πιο πολλές οκτάβες. Κλαρίνο για μπάντες και για ορχήστρες.

Εξελισσόταν, αλλά...

Στις πρόβες καθόταν δίπλα στο σαξόφωνο. Πιο πολύ άκουγε τι έπαιζε ο σαξοφωνίστας παρά το δικό του κλαρίνο και όταν αυτός είχε παύση και το σαξόφωνο ακουγόταν πιο καθαρά... ε τότε τρελαινόταν. Αυτός ο θαμπός ήχος δεν ήταν ήχος πνευστού οργάνου. Είχε μέσα τα πάντα: Κλαρίνα, σάλπιγγες, βιολιά, ακόμη και πιάνο. Η χρωματική απόδοση του ήχου τον τρέλαινε. Η μουσική του έκφραση ήταν η έκφραση της ζωής του. Ευτυχία, πόνος, δυστυχία, φυγή, γαλήνη. Ότι μέχρι τώρα είχε ζήσει, ότι είχε νοιώσει βρισκόταν μέσα στους ήχους του σαξόφωνου. Το αποφάσισε.

"Να αλλάξω όργανο; Να περάσω στο σαξόφωνο;" Ρώτησε ένα βράδυ τον μαέστρο.

Σαν δώρο εξ ουρανού του ήρθε του μαέστρου η απόφαση του Γρηγόρη. Ο σαξοφωνίστας στην μπάντα ήταν ένας και μοναδικός κι' αυτός στα τελευταία του. Τον άλλο χρόνο αποφοιτούσε από το γυμνάσιο και το σαξόφωνο θα έμενε ορφανό. Έλα όμως που ένας ήταν ο σαξοφωνίστας, ένα ήταν και το σαξόφωνο. Εμ και το άλλο... Δεν άφηνε κανέναν να το ακουμπήσει. Το θεωρούσε το όργανό "του". Όχι να το έπιανε κάποιος άλλος· και μύγα να καθόταν επάνω στο όργανο θύμωνε. Αυτός στη ρήση: "γυναίκα, άλογο και αυτοκίνητο δεν δανείζονται", είχε προσθέσει και το σαξόφωνο. Τώρα;

Η λύση υπήρχε άλλα ήταν μια λύση πολύ "φάλτσα". Ένα παλιό σαξόφωνο ήταν παρατημένο κάπου στην αποθήκη της μπάντας. Δύο φορές το είχαν δώσει για επισκευή αλλά η ασθένειά του αποδείχτηκε χρόνια και αθεράπευτη. Μετά από λίγα λεπτά παίξιμο, το καλάμι στο επιστόμιο ξέσφιγγε και το όργανο έπαιζε του κεφαλιού του. Το κακό ήταν ότι δεν εύρισκαν και ανταλλακτικό επιστόμιο να το αλλάξουν. Ανάγκας θεοί πείθονται, και ο Γρηγόρης καταπιάστηκε με το παλιό σαξόφωνο, αλλά ποτέ δεν ήξερε αν τα φάλτσα ήταν δικά του ή του σαξοφώνου. Πάντως σαξόφωνο έμαθε και όταν έπιασε στα χέρια του το "καλό" σαξόφωνο", όλοι και ο δάσκαλος και τα παιδιά της μπάντας διαπίστωσαν ότι ο Γρηγόρης ήταν "ο Σαξοφωνίστας" (με το σίγμα κεφαλαίο παρακαλώ).

Αυτά συνέβαιναν όταν ο Γρηγόρης πήγαινε στην πέμπτη τάξη του Γυμνασίου. Από τότε που είχε γίνει πρώτα κλαριντζής και μετά σαξοφωνίστας είχε χάσει έξι κάλαντα και τρεις επιτάφιους. Τώρα επιτέλους είχε έρθει η ώρα να δοξαστεί.

Την παραμονή των Χριστουγέννων ξύπνησε στις πέντε το πρωί. Μήπως είχε κοιμηθεί και καθόλου. Όλη την νύχτα στριφογυρνούσε σαν τη σβούρα στο κρεβάτι του. Η υπερένταση για την επόμενη μέρα.

Στις έξι, κατ' εξαίρεση, έπινε μια κούπα γάλα και έτρωγε λίγο ψωμοτύρι, έξι και δέκα φυσούσε δοκιμαστικά στο επιστόμιο του οργάνου και στις επτά και μισή, μαζί με τα άλλη μέλη της μπάντας και τον μαέστρο αρχηγό ήταν επάνω στη σκηνή της αίθουσας εκδηλώσεων και όλοι μαζί παιάνιζαν τα κάλαντα.

** **

**Η φιλαρμονική του Παπάφειου λέει τα κάλαντα στην πόλη (πλατεία Αριστοτέλους)**

Στις οκτώ το καραβάνι της μουσικής ξεπόρτιζε. Ο μαέστρος, τα μέλη της ορχήστρας, δύο καθηγητές και έξι ακόμη παιδιά. Η πρώτη ομάδα, η ομάδα των καλλιτεχνών ντυμένοι στα μουσικά τους ρούχα και καπέλα, οι καθηγητές κουστουμάτοι και τα άλλα παιδιά χωρίς τίποτε το ιδιαίτερο. Τα τρία από τα παιδιά κρατούσαν κάτι μεγάλα κουτιά, κάτι σαν μεγάλους κουμπαράδες που επάνω στην μπροστινή επιφάνειά τους έγραφαν:

"Παπάφειο ορφανοτροφείο ο Μελιτεύς".

Ο Γρηγόρης με το Thomann άλτο σαξόφωνο κρεμασμένο στο λαιμό καμάρωνε σαν το γύφτικο σκεπάρνι. Πήραν τους δρόμους. Πρώτα η Εγνατία από το Σιντριβάνι και πέρα. Μέχρι εκεί σε ποιόν να παίξουν τα κάλαντα; Μόνο μια μικρή στάση στο 424 Στρατιωτικό Νοσοκομείο. Η πρώτη δόση για τα άρρωστα φαντάρια, έτσι, χωρίς μπαξίσι, χωρίς αμοιβή. Μετά...ερημιά. Από τα δεξιά τους ο χώρος του Πανεπιστημίου κι' από την άλλη, αριστερά, το κτήριο του Πανεπιστημίου Μακεδονία που χτιζόταν· γιαπί ακόμη. Μετά η μάντρα της Έκθεσης. Ψυχή δεν υπήρχε στο δρόμο. Περπάτησαν με ταχύ βήμα μέχρι το Σιντριβάνι υπό τους ήχους των τυμπάνων. Από 'κει και πέρα άρχισε η δράση. Η μπάντα παιάνιζε ακατάπαυστα τα κάλαντα. Μόλις τελείωναν, δώσ' του πάλι από την αρχή.

Το "Χρόνια Πολλά" το έλεγαν τα παιδιά με τους κουμπαράδες που μπαινόβγαιναν στα μαγαζιά. Μαγαζί για μαγαζί δεν άφηναν και πάντα έβγαιναν χαμογελαστά. Όλο και από κάτι έπεφτε στον κουμπαρά. Τιμητική είχαν τα τάλιρα, δεν έλειπαν και μερικά δίφραγκα αλλά και χάρτινα δεκάρικα έμπαιναν στο κουτί αρκετές φορές. Από καμιά φορά ένα από τα παιδιά βγαίνοντας από κάποιο μαγαζί πλησίαζε έναν από τους καθηγητές και κάτι του έλεγε δείχνοντάς του το μαγαζί. Τώρα ήταν η σειρά του καθηγητή να πει "Χρόνια Πολλά" και το έλεγε με την καρδιά του. Τώρα δεν ήταν "μπαξίσι" για τα κάλαντα, αλλά "χορηγία" που μπορεί να ήταν από πεντακοσάρικο μέχρι και δέκα χιλιάδες και οι μαγαζάτορες ήθελαν απόδειξη. Και για το αφορολόγητο, αλλά... που ξέρεις αν ο καθηγητής δεν τα τσέπωνε προς "ίδιον όφελος". Οι πιο πολλές από αυτές τις σπάνιες περιπτώσεις προερχόταν από Παπαφιώτες. Ξεπλήρωναν τα όσα είχαν μάθει, ξεπλήρωναν αυτό που είχαν γίνει.

Έφτασαν μέχρι τον Βαρδάρη, κατέβηκαν την Δωδεκανήσου και μπήκαν στην Φράγκων. Στην πλατεία Χρηματιστηρίου δόθηκε το μεγάλο ρεσιτάλ των καλάντων. Τα παιδιά με τους κουμπαράδες έμπαιναν μέσα στα κτήρια και ανέβαιναν και στους ορόφους. Ένα σωρό βιοτεχνίες ήταν εκεί. Συνέχισαν στην Βασιλέως Ηρακλείου και μετά βγήκαν στην Ερμού. Πέρασαν απ' την Αγία Σοφία και πιάσανε την Πρίγκηπος Νικολάου. Στην πλατεία Ναβαρίνου στάση για ξεκούραση. Άνοιξαν τους κουμπαράδες. Ασήκωτοι είχαν γίνει από τα κέρματα. Έγινε μετάγγιση των χρημάτων σε δύο υφασμάτινα σακουλάκια, ειδική κατασκευή των ραφτάδων γι' αυτό το σκοπό. Ο Μαέστρος έκανε μια μικρή αφαίμαξη χρημάτων για λειτουργικά έξοδα. Τους κέρασε όλους από μια τυρόπιτα και από ένα μπουκαλάκι σοκολατούχο γάλα Αγνό. Νηστικό αρκούδι δεν χορεύει και νηστικός μουσικός δεν παίζει.

Δύο από τα παιδιά μπαλαντέρ πήραν τα σακουλάκια με τα λεφτά και δρόμο για το ίδρυμα με ταξί. Η πρώτη χρηματαποστολή είχε εκτελεστεί.

Συνέχισαν να οργώνουν τους δρόμους στο κέντρο της πόλης. Αγίας Σοφίας, Αριστοτέλους, Βενιζέλου, Ίωνος Δραγούμη. Μια τεθλασμένη πορεία από την Τσιμισκή, μια προς τα πάνω, μια προς τα κάτω. Και τα κάλαντα και οι εισπράξεις καλά κρατούσαν. Τα πόδια τους άρχισαν να μην τους κρατούν καλά. Τελευταίος σταθμός η πλατεία Μοριχόβου στα Λαδάδικα. Η μπάντα πήρε θέση στη μέση της πλατείας. Γύρω-γύρω ήταν μεγάλα μαγαζιά εμπορικά τροφίμων και... λαδιών. Τα παιδιά με τους κουμπαράδες άρχισαν να μπαινοβγαίνουν στα μαγαζιά. Σ' αυτή τη γειτωνιά οι εισπράξεις προβλεπόταν πολύ καλές.

Την πήρε το μάτι του έτσι φευγαλέα. Ήταν και δεν ήταν σίγουρος.

"Ρε συ! Η Μάγδα δεν είναι αυτή;" Κάνοντας την σκέψη έπαιξε και ένα φάλτσο κάτσε καλά με αποτέλεσμα ο μαέστρος να τον στραβοκοιτάξει.

Μπροστά σε μια πόρτα που στη μέση, στο επάνω περβάζι ήταν αναμμένη μια κόκκινη λάμπα, στεκόταν δύο γυναίκες. Η μία... ίδια και απαράλλακτη ή Μάγδα, μόνο που ήταν λίγο πιο χοντρή. Την πρόσεξε καλύτερα. Αν δεν φορούσε μαύρα γυαλιά ηλίου, αν μπορούσε να δει τα μάτια της θα ήταν σίγουρος αν ήταν ή αν δεν ήταν αυτή. Ήταν όμως και που είχε να τη δει κοντά έξι χρόνια. Την πλησίασε ένας άντρας, κάτι είπαν μεταξύ τους και χάθηκαν και οι δυο μέσα στην πόρτα με το κόκκινο φως. Η άλλη γυναίκα έμεινε μόνη. Ο Γρηγόρης γύρισε και είδε γύρω-γύρω στην πλατεία. Υπήρχαν και άλλες πόρτες με κόκκινο φως και στη μια από αυτές περίμεναν τρείς γυναίκες, σε μια άλλη δύο, άλλες δύο παραπέρα και μία, μόνη. Όλες ήταν ντυμένες πολύ προκλητικά. Από μερικές φαινόταν μέχρι και το μισό μπούτι απ' το σχισμένο φόρεμα.

"Ρε 'συ, τι κάνουν αυτές;" Ρώτησε στο κλαρίνο που ήταν δίπλα του. Η ερώτηση έγινε ανάμεσα σε δυο κάλαντα. Και η απάντηση το ίδιο.

"Άσε θα σου πω μετά", του είπε το κλαρίνο και άρχισε να παίζει και πάλι τα κάλαντα απ' την αρχή: "Καλήν εσπέραν άρχοντες κι' αν είν' ο ορισμός σας...".

Όταν ήρθε το "μετά", του είπε:

"Πουτάνες είναι".

Δέκα οκτώ χρονών άντρας ήταν ο Γρηγόρης. Δεν είχε καμιά προσωπική επαφή με το είδος, αλλά η λέξη ήξερε τι θα πει.

"Μάλλον η Μάγδα ήταν", σκέφτηκε.

Οι μουσικές εμπειρίες του Γρηγόρη δεν ήταν λίγες. Άκουγε και έπαιζε, μελετούσε παρτιτούρες και έκανε ασκήσεις με το σαξόφωνο. Αρκετές ήταν και οι εμπειρίες του με το είδος αυτό της μουσικής που λέγεται "κλασσική". Ένα απόγευμα ο μαέστρος τους μοίρασε κάτι παρτιτούρες και την εντολή:

"Μελετήστε αυτό το κομμάτι".

Ήταν μια διασκευή του "Γουλιέλμος Τέλλος" του Ροσίνη, για ορχήστρα πνευστών, για μπάντα και πιο συγκεκριμένα για την μπάντα του ιδρύματος, που είχε κάνει ο ίδιος ο μαέστρος. Καλό ψώνιο με την κλασική μουσική ήταν ο δάσκαλος.

Ήρθε και η ώρα της "εκτέλεσης". Ο Γρηγόρης, με το σαξόφωνο, απέδωσε την εισαγωγή άψογα. Όταν όμως ήρθε η ώρα για τα μεγάλα κρεσέντα, ο δάσκαλος χτύπησε τρεις φορές τη μπακέτα του στο αναλόγιο και πλήρως απογοητευμένος είπε:

"Φτάνει. Τελειώσαμε για σήμερα".

Δεν ήταν απογοητευμένος από τα παιδιά που έπαιζαν. Από το εαυτό του ήταν απογοητευμένος. Για τους κακούς λογαριασμούς που είχε κάνει. Για να βγει ο Γουλιέλμος Τέλλος χρειαζόταν δυο φορές τα όργανα που διέθετε και μερικά ακόμη. Η γκραντ-κάσα δεν μπορούσε να υποκαταστήσει τα τύμπανα μιας κλασικής ορχήστρας. Ούτε τα τύμπανα να παίξουν πιτσικάτα. Αυτή ήταν δουλειά εγχόρδων. Κάτι του χρειαζόταν του μαέστρου μα πιο πολύ από οτιδήποτε άλλο "κάτι" του χρειαζόταν παρηγοριά. Παρηγοριά μέσα από την μουσική. Μουσική παρηγοριάς. Μουσική από κηδείες. Νέγρικη μουσική.

Τα παιδιά της μπάντας είχαν βάλει τα όργανα στις θήκες τους, τις θήκες στη θέση τους και έφευγαν.

"Εσείς οι τρεις μην φύγετε", είπε ο δάσκαλος. Οι τρεις ήταν το σαξόφωνο, ένα τρομπόνι και ένα κλαρίνο. Και οι τρεις βετεράνοι στο είδος τους. Βετεράνοι στο επίπεδο της μπάντας "ο Μελιτεύς".

Ο δάσκαλος τους έβαλε και κάθισαν ένα γύρο στο γραφείο του. Ξεκλείδωσε το κάτω συρτάρι από το γραφείο και έβγαλε ένα φορητό μαγνητοφωνάκι και μια κασέτα. Η κασέτα ήταν η ατόφια απόδειξη της παραβατικότητας του δάσκαλου. Στο κουτί της κασέτας έγραφε: "Μουσική Jazz", αλλά δεν ήταν μόνο Jazz.

Πάτησε ο δάσκαλος το κουμπί Play και η μουσική πλημμύρισε τον χώρο. Χαμήλωσε την ένταση του ήχου. Ότι παράνομο και απρεπές ήταν να ακουστεί, έπρεπε να ακουστεί εκεί μέσα. Μόνο αυτοί να το ακούσουν.

Πρώτο κομμάτι ένα σόλο κλαρίνο και το δεύτερο κομμάτι κλαρίνο πάλι. Ένα ρεσιτάλ με συνοδεία ορχήστρας.

"Acker Bilk" είπε ο δάσκαλος και διευκρίνισε: "Εγγλέζος κλαρινετίστας, αλλά... παρακάτω είναι τα καλύτερα". Η μουσική του εγγλέζου ήταν γλυκιά, ρομαντική, μελωδική ίσως και ερωτική.

Τα "παρακάτω", "τα καλύτερα" ήταν σεισμός.

"Charlie Parker, John Coltane και Coleman Hawkins στη σειρά. Τα τρία μεγαλύτερα σαξόφωνα της εποχής Jazz. Μιας εποχής που άρχιζε πριν από το 1940, κρατούσε μέχρι τις μέρες τους και που δεν θα τελείωνε ποτέ. Παλιές ηχογραφήσεις όλα τα κομμάτια.

Ο Γρηγόρης άκουγε χωρίς να μπορεί να κάνει τίποτε άλλο. Ούτε να σκεφτεί μπορούσε. Μόνο ο ήχος υπήρχε γι' αυτόν. Ο ήχος που είχε βγει από ένα σαξόφωνο πέρασε σε μια μαγνητοταινία και τώρα έμπαινε μέσα του. Η κασέτα τελείωσε και ο Γρηγόρης βρήκε το θάρρος.

"Δάσκαλε είχα την εντύπωση ότι είσαι οπαδός της κλασικής μουσικής".

Ο δάσκαλος έβγαλε το αμαρτωλό alter ego του.

"Δεν λέω η κλασική μουσική είναι υπέροχη, αλλά... η Jazz είναι... Η Jazz είναι μουσική ψυχής. Τα πιο πολλά κλασικά κομμάτια είναι παραγγελίες. Παραγγελίες από βασιλιάδες, από πρίγκιπες, από αριστοκράτες. Λίγα είναι τα μουσικά κομμάτια που βγήκαν από την ψυχή του συνθέτη μα και αυτά ακόμη εκφράζουν μια δική του, μια προσωπική του ψυχική κατάσταση. Γραμμένα από τον συνθέτη για να καλύψουν μια προσωπική του ανάγκη. Η Jazz όμως είναι μουσική γραμμένη από τον λαό για τον λαό. Βγαλμένη μέσα από τον αγώνα για επιβίωση, για λύτρωση από τη σκλαβιά, για ένα όνειρο. Είναι μουσική γραμμένη από τις ψυχές των πολλών".

Τους ανέπτυξε και τη θεωρία του, για την οποία όμως δεν ήταν απολύτως βέβαιος.

"Η Jazz είναι τα spirituals των νέγρων δούλων διασκευασμένα για όργανα και πιο πολύ για σαξόφωνο και τρομπέτα. Είναι οι φωνές από τα στόματα των δούλων που έγιναν νότες για πνευστά όργανα. Φυσικά έχουν γραφτεί πολλά, άπειρα κομμάτια Jazz, αλλά η πηγή τους είναι τα spirituals".

Η μουσική βραδιά τελείωσε. Ο Γρηγόρης έφυγε κουβαλώντας κάτι μέσα του. Κάτι που τον ενοχλούσε. Ήταν ένας κάκτος με σκληρά αγκάθια που τον τσιμπούσαν. Ο κάκτος είχε το όνομα "Jazz παιγμένη από σαξόφωνο" και μέρα με τη μέρα μεγάλωνε και τον τσιμπούσε πιο πολύ. Στη ζούλα ζήτησε παρτιτούρες με μουσική Jazz από το απολωλός πρόβατο, τον παραβατικό μαέστρο. Ότι είχε ο δάσκαλος του τα έδωσε· του τα δάνεισε και ο Γρηγόρης το έριξε στη μελέτη, πάλι στη ζούλα. Πότε-πότε στις πρόβες της μπάντας, στα διαλείμματα έπαιζε από καμία φράση μουσικής Jazz. Έτσι στα κλεφτά. Ο δάσκαλος, παλιά πουτάνα σ' αυτό το μουσικό είδος τον κοίταζε και του έκλεινε το μάτι. Κάτι σαν κρυφό σχολειό είχε στηθεί ανάμεσα στους τρεις τους: Στον μαέστρο, στον Γρηγόρη και στην Jazz.

Ο Γρηγόρης δεν άργησε να εμβαθύνει σ' αυτή τη μυστήρια μουσική. Μια μουσική που έμοιαζε με τη ζωή του. Με την μέχρι τώρα ζωή του.

Λίγα χρόνια ευτυχίας, λίγα χρόνια σκλαβιάς, μια εξέγερση και τώρα μια ήσυχη ζωή που μάλλον προς τα πάνω τον πήγαινε, αλλά μέσα του είχε πάντα έναν πόνο. Τον πόνο της Ρηνιώς. Πού πήγε; Πώς χάθηκε; Πού χάθηκε; Γιατί; Είχε φυσικά κοντά του τον μικρό Βασίλη, αλλά ο Βασίλης δεν ήταν η Ρηνιώ. Ο Βασίλης ήταν ένα ανεξάρτητο παιδί που όσο μεγάλωνε γινόταν και πιο ανεξάρτητος. Δεν ήταν η Ρηνιώ που είχε την ανάγκη του.

Προσπαθούσε να σκεπάσει τον πόνο του με τους ήχους του σαξόφωνου, όμως ήξερε. Μόνο οι ήχοι της Jazz θα μπορούσαν να τον γιατρέψουν κάπως. Της Jazz που δυστυχώς δεν μπορούσε να παίξει μέσα στο ίδρυμα.

Ίσως κάπου αλλού αργότερα, αν τον αξίωνε ο Θεός.

***
**Κεφάλαιο 6**

**Επαγγελματικός προσανατολισμός**

**Ο** Γρηγόρης πήγαινε τώρα στην πρώτη Γυμνασίου. Στην κανονική πρώτη τάξη. Την προηγούμενη χρονιά την είχε βγάλει στη λούφα. Πάλι στην πρώτη τάξη πήγαινε αλλά ήταν απλός... θεατής. Ούτε βαθμούς έπαιρνε στα μαθήματα, ούτε εξετάσεις εξαμήνου έγραψε ούτε τίποτε.

Φέτος όμως τα πράγματα σφίξανε και χρειαζόταν διάβασμα. Έλα όμως που τα μυαλά του του τα είχε πάρει η μουσική. Πιο πολλές ώρες μελέτης του έτρωγε το κλαρίνο παρά τα μαθήματα. Τώρα είχε και τον άλλο νταλγκά. Τον νταλγκά της τέχνης.

Όλα τα Παπαφάκια έπρεπε βγαίνοντας από το ίδρυμα να ξέρουν μια τέχνη. Να έχουν ένα όπλο να πολεμήσουν στη ζωή. Τα γράμματα του Γυμνασίου δεν έφταναν.

Λίγες, ελάχιστες ήταν οι εξαιρέσεις παιδιών που δεν περνούσαν από τα εργαστήρια. Αυτοί ήταν κάποιοι "φωστήρες" που είχαν δηλώσει ότι ήθελαν να συνεχίσουν στο Πανεπιστήμιο, αλλά η δήλωση από μόνη της δεν αρκούσε. Αν δεν ήταν μαθητές κοράκια, μαθητές του είκοσι, πανεπιστήμιο δεν έβλεπαν. Και αυτό εξαρτιόταν από την κρίση των καθηγητών και του Διευθυντή. Αυτά τα παιδιά, τα "φυτρωμένα στα βιβλία", όπως τα κορόιδευαν τα υπόλοιπα, ήταν ελάχιστα. Πιο λίγα κι' από τα δάχτυλα του ενός χεριού, μέσα στη στρατιά των υπόλοιπων παιδιών.

Ο Γρήγορης δεν συγκαταλεγόταν σ' αυτή την κατηγορία. Έπρεπε να διαλέξει μια τέχνη και τώρα είχε έρθει η ώρα να το κάνει. Να διαλέξει την τέχνη που ήθελε και θα έπρεπε να μάθει. Την τέχνη που θα υπηρετούσε και θα τον ακολουθούσε σ' όλη την υπόλοιπη ζωή. Το επάγγελμά του.

Τι θα ήταν αυτή η τέχνη για αυτόν; Ένα όχημα που θα τον οδηγούσε σε μια παραγωγική, δημιουργική ζωή, που ίσως να τον απογείωνε κιόλας ή ένα βάρος που θα το κουβαλούσε ισόβια μόνο και μόνο για να βιοπορίζεται;

Η επιλογή ήταν δική του. Έπρεπε να διαλέξει με προσοχή, αλλά παιδί ήταν ακόμη. Τι ήξερε απ' τη ζωή; Τι ήξερε από τον κόσμο; Σχεδόν τίποτε. Τα μόνα πράγματα που ήξερε από δουλειές, οι μόνες εμπειρίες του ήταν ο στάβλος του πατέρα του, κι' αυτόν έξω-έξω, γιατί ποτέ ο πατέρας του δεν τον είχε αφήσει να πάει στη βοσκή, να αρμέξει μια αγελάδα, να κουβαλήσει έναν κουβά νερό να την ποτίσει.

"Άμα τα αγαπάς τα αγελάδια να γίνεις κτηνίατρος", του είχε πει ο πατέρας του, αλλά μέσα στο ίδρυμα δεν μπορούσε να γίνει ούτε κτηνοτρόφος ούτε κτηνίατρος. Ίσως αν αργότερα πήγαινε στο πανεπιστήμιο, αλλά μάλλον απίθανο του φαινόταν.

Τον ξενάγησαν στα διάφορα εργαστήρια του ιδρύματος. Το ξεκίνησε ο καθηγητής της ζωγραφικής, των καλλιτεχνικών, όπως το έλεγαν το μάθημα στο σχολείο του. Είχε δει τα δυο μπλοκ με τις ζωγραφιές του, είχε κουνήσει επιδοκιμάστηκα το κεφάλι του και τον είχε ρωτήσει:

"Πότε άρχισες να ζωγραφίζεις;"

"Μικρός", απάντησε, "μετά σταμάτησα. Οι συνθήκες βλέπετε". Οι συνθήκες φυσικά ήταν η Μάγδα.

Πρώτος σταθμός το εργαστήριο αγιογραφίας.

Μπήκαν μέσα. Ο χώρος μύριζε νέφτι. Δυσάρεστη μυρωδιά. Τρία καβαλέτα στημένα ένα εδώ, ένα εκεί, ένα παραπέρα. Το ένα άδειο, τα άλλα δύο με εικόνες επάνω τους, μια σχεδόν τελειωμένη η άλλη στην αρχή ακόμη. Μόνο κάτι γραμμές με μολύβι επάνω στην άσπρη ξύλινη επιφάνεια. Ένα παιδί όρθιο μπροστά σε ένα τραπέζι καθάριζε τα πινέλα. Γι' αυτό βρομούσε τόσο πολύ το νέφτι. Ένα άλλο ταχτοποιούσε στο ράφι κουτιά με μπογιές. Ο τρίτος στεκόταν μπροστά στην άσπρη επιφάνεια, στο καβαλέτο, συμβουλευόταν ένα χαρτί που είχε μπροστά του και τραβούσε γραμμές. Ο καθηγητής της αγιογραφίας καθόταν σε ένα γραφείο στην άκρη του μεγάλου δωματίου και σκάλιζε κάτι χαρτιά. Σηκώθηκε να τους υποδεχτεί και να τους ξεναγήσει. Άρχισε να τους λέει διάφορα, αλλά ο Γρηγόρης νοιαζόταν πιο πολύ γι' αυτά που έβλεπε, παρά για αυτά που άκουγε. Ο δάσκαλος απασχολήθηκε για λίγο με το παιδί που ζωγράφιζε, να του δώσει κάποιες οδηγίες. Ο Γρηγόρης στάθηκε απέναντι από την μισοτελειωμένη εικόνα. Η μορφή της αγίας που απεικονιζόταν ήταν πολύ θλιμμένη. Τα μάτια της ήταν γεμάτα με θλίψη, ίσως και μελαγχολία. Διάβασε αυτό που ήταν γραμμένο δεξιά και αριστερά από το φωτοστέφανο της αγίας.

"Η ΟCΙΑ ΞΕΝΗ"

Άγνωστη. Παραξενεύτηκε με το γράμμα C που ήταν στη θέση του Σ. Μετά πλησίασε σε τρεις τελειωμένες εικόνες που ήταν κρεμασμένες στον τοίχο. Διάβασε και εδώ τα ονόματα των αγίων

"Ο ΑΓΙΟς ΒΑCΙΛΕΙΟς"

" Η ΑΓΙΑ ΕΙΡΗΝΗ

"Ο ΑΓΙΟς ΔΗΜΗΤΡΙΟς"

Η εικόνα του Αγίου Δημητρίου ήταν μεγαλόπρεπη. Καβαλάρης επάνω σ' ένα περήφανο άσπρο άτι, αλλά... Κάτω από το άλογο ήταν πεσμένος ένας άνθρωπος και ο Άγιος τον τρυπούσε με το κοντάρι του. Που ακούστηκε αυτό; Άγιοι να σκοτώνουν ανθρώπους!

Η Αγία Ειρήνη του ήταν γνωστή. Ειρήνη έλεγαν και την άγια μάνα του, αλλά στο μόνο που ταίριαζαν ήταν το χρώμα των μαλλιών. Καστανόξανθη η αγία στην εικόνα καστανόξανθη και η μητέρα του. Αυτή όμως στην εικόνα είχε ένα βλοσυρό, παγωμένο βλέμμα. Δεν είχε εκείνο το χαρούμενο, το ζεστό βλέμμα της μάνας του, εκείνα τα φωτεινά μάτια που ακτινοβολούσαν χαρά, στοργή, αγάπη. Πολύ σοβαρή και κρύα του φάνηκε η Αγία Ειρήνη.

Ο Άγιος Βασίλειος. Παλιός γνώριμος. Από τα παιδικά του χρόνια ακόμη. Κάθε πρωτοχρονιά του κουβαλούσε και από ένα δώρο, αλλά αυτός δεν ήταν εκείνος ο άγιος που ήξερε. Βλοσυρός και απόμακρος κι' αυτός και το μούσι του μακρόστενο και μαύρο. Το κορμί του; Μάλλον κοκαλιάρη θα τον έλεγε. Μπα όχι· αυτός ήταν κάποιος άλλος Άγιος Βασίλειος. Από πίσω του ήρθε και στάθηκε ο καθηγητής της αγιογραφίας. Έπρεπε να το λύσει το πρόβλημα. Να σιγουρευτεί.

"Πόσοι Άγιοι Βασίλειοι υπάρχουν; Τον ρώτησε.

"Ένας. Αυτός που βλέπεις στην εικόνα".

Προφανώς ο κύριος καθηγητής δεν ήταν καλά ενημερωμένος. Ο άλλος ο Αϊ-Βασίλης, αυτός που ήξερε ο ίδιος, που τον γνώριζε πολύ καλά μάλιστα, ήταν αλλιώτικος. Εκείνος φορούσε κόκκινο σκουφί και κόκκινο παλτό με άσπρη γούνα στο γιακά και στα μανίκια, ήταν και στρουμπουλός. Πάντα ήταν φορτωμένος με ένα σάκο που στο επάνω μέρος του, που ήταν μισανοιγμένος πάντα υπήρχε ένα παιχνίδι έτοιμο να δραπετεύσει, να πάει να γίνει φίλος ενός παιδιού. Μια κούκλα, ένα αρκουδάκι, ένα αυτοκινητάκι, κάτι τέλος πάντων. Τα μαλλιά του ήταν κάτασπρα όπως το μουστάκι του και τα γένια του. Και τα φρύδια του ακόμη άσπρα ήταν. Ανάμεσα στο μουστάκι και στα γένια ξεχώριζες δυο κατακόκκινα χείλια πάντα χαμογελαστά. Τα μεγάλα γαλάζια ματιά του αστραποβολούσαν χαρά. Μόνο αγάπη μπορούσες να διαβάσεις μέσα στα μάτια του δικού του Αϊ-Βασίλη. Καμιά σχέση ο Άγιος Βασίλειος της εικόνας με τον πραγματικό.

Έφυγε από το εργαστήριο αγιογραφίας βαθειά απογοητευμένος. Οι αγιογράφοι ζωγράφιζαν λάθος Αγίους. Οι Άγιοι θα πρέπει να είχαν τις μορφές του παπα-Βλάση, του κυρ-Νίκου του νεωκόρου, της πρεσβυτέρας, άντε και της καντηλανάφτισσας ακόμη. Αμέ το άλλο; Που ήταν και ανορθόγραφοι! Άντε καλά. Να βάζουν το C στη θέση το Σ, ίσως να τους ερχόταν πιο εύκολο, αλλά να βάζουν το τελικό σίγμα σε λέξεις γραμμένες με κεφαλαία γράμματα! Απαράδεκτο.

Από δίπλα ακουγόταν κάτι ρυθμικοί ήχοι "τουκ-τουκ-τουκ", "τακ-τακ". Ήταν το εργαστήριο ξυλογλυπτικής. Μπήκαν μέσα. Εδώ τα πράγματα ήταν μάλλον πιο καλά και πιο ενδιαφέροντα. Εδώ δεν υπήρχαν περιθώρια λάθους ή έστω μεγάλου λάθους. Εδώ σκάλιζαν λουλούδια και κλαδιά, γεωμετρικά σχήματα, τέτοια πράγματα, επάνω σε επιφάνειες ξύλου. Στην μια γωνιά ήταν έτοιμο ένα κομμάτι από τέμπλο ναού. Βερνικωμένο γυαλιστερό. Στάθηκε και το θαύμασε. Όμορφο ήταν. Σε τρεις μικρούς πάγκους καθόταν τρία παιδιά, σκυμμένα επάνω σε ένα κομμάτι ξύλο. Στο αριστερό χέρι κρατούσαν ένα σκαρπέλο και το χτυπούσαν με μια ματσόλα[4] που κρατούσαν στο δεξί τους χέρι, σμιλεύοντας σχήματα επάνω στο ξύλο. Σχήματα· όχι μορφές. Πότε-πότε σταματούσαν, έπιαναν ένα πιο μικρό σκαρπέλο και σκάλιζαν την κατασκευή τους. Το πιο μικρό παιδί φαινόταν ατζαμής. Μάλλον χαράμιζε το ξύλο παρά το σκάλιζε. Έτσι είναι η κάθε τέχνη. Άμα δεν χαλάσεις δεν θα μάθεις.

Στον μεγάλο πάγκο ήταν άλλα δύο παιδιά πιο μεγάλα και δύο άντρες. Αυτοί σκάλιζαν τα κομμάτια για έναν επιτάφιο. Μετά τα κομμάτια θα πήγαιναν στο ξυλουργείο για να συναρμολογηθούν να γίνουν επιτάφιος. Εδώ δεν τους ξενάγησε κανένας. Όλοι ήταν πολύ απασχολημένοι μ' αυτό που έκαναν. Περιηγήθηκαν λίγο. Ο Γρηγόρης έδειχνε εντυπωσιασμένος με ότι έβλεπε. Και με τον τρόπο δουλειάς και με τα αποτελέσματα της δουλειάς.

Το βράδυ άργησε πολύ να τον πάρει ο ύπνος. Αν είχε να διαλέξει κάποια από της δύο τέχνες που μέχρι τώρα είχε ξεναγηθεί ποια θα προτιμούσε; Σίγουρα την ξυλογλυπτική. Η αγιογραφία τον είχε απογοητεύσει.

"Θα δούμε", είπε και έκλεισε τα μάτια του. Εξάλλου είχε και άλλες επιλογές.

Οι επόμενες επισκέψεις του ήταν στο μηχανουργείο, στο "σιδεράδικο" όπως το έλεγαν συνήθως και στο ξυλουργείο.

Η μόνη επιθυμία που ένιωσε μπαίνοντας στο σιδεράδικο ήταν να σηκωθεί και να φύγει. Καμιά τρακοσαριά οκάδες σίδερα, ίσως και παραπάνω, σε διάφορες μορφές, ήταν συσσωρευμένα σε μια γωνία. Τετράγωνοι δοκοί, στρογγυλοί άξονες, λαμαρίνες χοντρές, λαμαρίνες ψιλές· ότι θέλεις. Το πάτωμα καλοσκουπισμένο μεν, αλλά ανεξίτηλα κατάμαυρο, από λάδια που στάλαζαν κάτω, λίγα κάθε μέρα αλλά για πολλές μέρες. Σε μια άλλη γωνία το καμίνι και κοντά του το αμόνι. Το καμίνι ήταν σβηστό και στο αμόνι δεν δούλευε κανείς. Μόνο οι μασιές βρισκόταν εκεί κοντά αραδιασμένες η μια δίπλα στην άλλη. Αν και σβηστό το καμίνι ο χώρος βρομούσε κάπνα από πετροκάρβουνο. Δύο τόρνοι και ένα άλλο μηχάνημα που δεν κατάλαβε τι είναι. Μόνο το όνομά του έμαθε.

"Σβήσε τη φρέζα", είπε κάποιος που θα πρέπει να ήταν ο αρχιμάστορας, ο εκπαιδευτής ή κάτι τέτοιο και ένας μαθητευόμενος πήγε και έσβησε τη "φρέζα". Δύο πάγκοι, βρόμικοι κι' αυτοί με του κόσμου τα εργαλεία επάνω. Στην γωνία δίπλα στη πόρτα μαζεμένα τα γρέζια από τους τόρνους, να περάσει ο παλιατζής να τα πάρει. Θα είχε πολλές μέρες που δεν πέρασε φαίνεται ο παλιατζής γιατί τα γρέζια ήταν βουνό. Τα είδε και ανατρίχιασε. Λεπτά σαν σύρματα, κοφτερά σαν ξυράφια, τυλιγμένα στο εαυτό τους σαν ελατήρια, μπερδεμένα το ένα με το άλλο.

Τους πλησίασε ένας μαθητευόμενος με χέρια κατάμαυρα και μια μαύρη μουτζούρα στο μάγουλο.

"Τι θέλετε;" τους ρώτησε.

"Τίποτε", απάντησε ο Γρηγόρης και μετά απευθυνόμενος στον καθηγητή της φυσικής που τον συνόδευε, του είπε:

"Πάμε να φύγουμε κύριε καθηγητά;"

"Μάλλον δεν ενθουσιάστηκες καθόλου", του είπε ο καθηγητής, μισοσοβαρά - μισοαστεία, όταν βγήκαν από το μηχανουργείο.

"Αν είχα να διαλέξω μόνο αυτή τη τέχνη σαν καταναγκαστικά έργα θα μου ερχόταν", απάντησε ο Γρηγόρης.

"Ωραία, πάμε στο ξυλουργείο".

Το ξυλουργείο. Με το που μπήκαν μέσα ένιωσε τη μυρωδιά του κομμένου ξύλου. Μύριζε και λίγο πεύκο. Δεξιά στο έμπα, κοντά στην πόρτα μαζεμένα ένα σωρό ροκανίδια. Σαν ξανθές γυναικείες μπούκλες, κομμένες, πεταμένες στο πάτωμα του φάνηκαν. Στην άλλη γωνιά ένας μικρός λόφος σιμιγδάλι. Λάθος είδε. Πριονίδι ήταν.

Δύο μεγάλες πριονοκορδέλες, και ένας πάλι μεγάλος σιδερένιος πάγκος με ένα δίσκο πριονιού που μπορούσε να κουνηθεί από τη μια άκρη στην άλλη. Αυτό ήταν το πιο πρόσφατο απόκτημα του ξυλουργείου. Άλλα πιο μικρά μηχανήματα διάσπαρτα εδώ κι' εκεί μέσα στο χώρο. Έξι καρέκλες έτοιμες περίμεναν τον ταπετσιέρη ή τον ψαθά να έρθει να τις τελειώσει, γιατί εκεί που έπρεπε να βάλεις τον κώλο σου για να κάτσεις δεν είχαν τίποτε. Μόνο ο σκελετός· τα ποδάρια και η πλάτη. Αν πήγαινες να κάτσεις... μάλλον θα έπεφτες μέσα. Λάθος· παραδίπλα ήταν έξι πλεγμένες ψάθες με πράσινο και άσπρο χόρτο που περίμεναν να έρθει κάποιος να τις στερεώσει στις καρέκλες, να γίνουν σωστές, να κάτσεις επάνω να ξεκουραστείς. Παραδίπλα ένα τραπέζι μάλλον για κουζίνα. Του έλειπαν τα δυο συρτάρια, ένα για τα μαχαιροπήρουνα, ένα για τις πετσέτες. Δυο παιδιά μαστόρευαν ένα μεγάλο ντουλάπι. Να κι' ο επιτάφιος, φτιαγμένος από γερά μαδέρια και σανίδια, να τον πιάσουν οι τέσσερεις μπρατσωμένοι από τις τέσσερεις γωνιές, να τον σηκώσουν να κάνουν την περιφορά με το Σεπτό και Άχραντο Σώμα του Χριστού. Ένας μάστορας και ένας μαθητευόμενος περνούσαν επάνω του τα περίτεχνα ξυλόγλυπτα που στο μεταξύ είχαν έρθει από το διπλανό εργαστήριο.

"Προς τι;" διερωτήθηκε ο Γρηγόρης. Έτσι κι' αλλιώς απ' τα ξυλόγλυπτα, το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής δεν θα φαινόταν τίποτε. Θα είχαν σκεπαστεί απ' τα λουλούδια που πρόθυμα θα έφερναν τα κορίτσια, για να στολίσουν τον επιτάφιο. Όχι γιατί θα έπρεπε να το κάνουν άλλα γιατί ήθελαν να το κάνουν. Πράξη και στολισμός βγαλμένα απ' την ψυχή τους και όχι φτιαγμένα από το σκαρπέλο και την ματσόλα του ξυλογλύπτη. Πράξη ψυχής· όχι παραγγελιάς.

Και τι; Μήπως ο επιτάφιος θρήνος των πιστών, πίσω από έναν επιτάφιο με ξυλόγλυπτα θα ήταν πιο γοερός, θα βίωναν πιο έντονα την ταφή του Χριστού; Το θείο δράμα το ζούμε με την ψυχή μας, με την πίστη μας και όχι με στολίδια. Για την "ζωή εν τάφω" του Ιησού ακολουθούσαν και θρηνούσαν οι πιστοί. Όχι για τα πλουμίδια και τα ξυλόγλυπτα.

Εκείνο τα βράδυ ο Γρηγόρης δεν κοιμήθηκε καθόλου. Δεν ήταν ότι επειγόταν να δώσει μια απάντηση για το ποια τέχνη ήθελε να ακολουθήσει. Τι μια μέρα πιο πριν, τι μια μέρα πιο μετά; Σε μια μέρα δεν θα γινόταν ούτε πιο καλός, ούτε πιο κακός τεχνίτης. Το άλλο ήταν: Το τι ήταν πιο καλό.

Τα ξυλόγλυπτα τον είχαν εντυπωσιάσει. Όμορφη δουλειά με γούστο και μεράκι φτιαγμένα όλα, αλλά...

Το ήξερε πως αν καταπιανόταν με την ξυλογλυπτική θα τα κατάφερνε καλά. Είχε γούστο. Αυτό του το είχαν πει όλοι όσοι είχαν δει τις ζωγραφιές του. Τις παιδικές του ζωγραφιές. Το άλλο τον έτρωγε: Εκείνο που είχε πρώτο σκεφτεί:

"Προς τι;"

Προς τι το ξυλόγλυπτο τέμπλο σε κάθε εκκλησιά; Προς τι οι περίτεχνες κορνίζες στις εικόνες των αγίων, του Χριστού και της Παναγιάς; Προς τι ο σκαλισμένος δικέφαλος αετός, σύμβολο της Ορθοδοξίας, Βυζαντινό κατάλοιπο, στη ράχη από κάθε στασίδι. Προς τι όλα αυτά; Και ο Δεσποτικός θρόνος σε κάθε εκκλησιά και τα περίτεχνα ψαλτήρια και ο λαξεμένος άμβωνας.

Αν έλειπαν όλα αυτά πιο λίγο θα πίστευαν οι πιστοί;

Οι πρώτοι χριστιανοί μέσα σε καταγώγια, σε πατάρια και σε κατακόμβες λάτρευαν τον Θεό, έδειχναν την πίστη στο Χριστό και στις διδαχές του και για την πίστη τους έδιναν και τη ζωή τους με θανάτους μαρτυρικούς, χωρίς ξυλόγλυπτα.

Μήπως αν έλειπαν αυτά θα έλειπαν και κάμποσα ορφανά από τους δρόμους; οι χήρες δεν θα έβγαιναν στη ζητιανιά, γέροι δεν θα πέθαιναν μόνοι και αβοήθητοι, ανάπηροι, δεν θα λιμοκτονούσαν; Όλοι αυτοί... στο Έλεος του Θεού. Τι είναι το Έλεος του Θεού; Το σκαρπέλο και η ματσόλα του ξυλόγλυπτη; Μήπως θα ήταν πιο καλά αν οι παπάδες κρατούσαν το σκαρπέλο της πίστης για να λαξεύουν ψυχές και την ματσόλα για να τιμωρούν τους άνομους και να ξυπνάνε συνειδήσεις.

Του ήρθε ένας χαρακτηρισμός στο νου μα πρόλαβε και άλλαξε τη λέξη.

"Ανούσια πράγματα" σκέφτηκε. Είχε προλάβει να αλλάξει τη λέξη "Άχρηστα" με την λέξη "Ανούσια".

Το καταλάβαινε πως τα είχε βάλει με την παράδοση. Με ότι εδώ και χρόνια πολλά ίσχυε και υπήρχε, αλλά τις σκέψεις του δεν τις καθόριζε αυτός. Μόνες τους ερχόταν απ' το μυαλό του και το μυαλό του άνθρωπου κάνει από μόνο του ότι του κατέβει. Ανεξέλεγκτο πράγμα το μυαλό.

Ο ίδιος καθόρισε την απόφασή του.

"Μαραγκός", είπε· στο "ξυλουργείο".

Έφυγε από το εργαστήριο ξυλογλυπτικής, όπου φανταζόταν αυτά που "δεν θα έκανε" και πήγε δίπλα στο ξυλουργείο. Άρχισε να φαντάζεται αυτά που "θα έκανε".

Καρέκλες, να κάτσει ο κουρασμένος να ξαποστάσει, τραπέζια, να βάλει επάνω ένα πιάτο φαΐ να φάει ο πεινασμένος. Για τις νοικοκυρές θα έκανε πιατοθήκες και ντουλάπια, να βάζουν στη σειρά τα πιάτα και τα γυαλικά, να συμμαζεύουν τα καλαμπαλίκια τους. Ίσως και μια πολυθρόνα για τον παππού, να κάτσει, να πάρει το εγγόνι του αγκαλιά, να του πει παραμύθι. Χρήσιμα πράγματα. Και κρεβάτια. Αυτά κι' αν του φάνηκαν χρήσιμα. Στο κρεβάτι γεννιέσαι, στο κρεβάτι ανταμώνουν οι σύντροφοι, στο κρεβάτι φέρνουν καινούριες ζωές οι γυναίκες στον κόσμο. Κοιμισμένος στο κρεβάτι περνάς το μισό απ' τη ζωή σου και εκεί παραδίνεις τη ζωή σου στο Θεό.

Το επανέλαβε:

"Στο ξυλουργείο. Μαραγκός".

*** 
**Κεφάλαιο 7**

**Στο στρατό**

**Λ** ένε πως δυο καρπούζια σε μια μασχάλη δεν χωρούν.

Ο Γρηγόρης είχε πάρει τρία.

Τα μαθήματα στο σχολείο,

Την τέχνη στο ξυλουργείο και

Τη μουσική. Στην αρχή το κλαρίνο και μετά το σαξόφωνο.

Θα τα κατάφερνε;

Σφίχτηκε, ίδρωσε, έκλαψε, ξενύχτησε, έβρισε, επικαλέστηκε τη βοήθεια του Θεού και τα κατάφερε.

Κλείνοντας τα δέκα εννιά του χρόνια είχε το απολυτήριο του Γυμνασίου με σχετικά καλό βαθμό, ήταν καλός μαραγκός και βιρτουόζος σαξοφωνίστας.

Τώρα; Τώρα είχε άλλο παλούκι μπροστά του: Το στρατό. Όπως το κάθε ελληνόπουλο έτσι κι' αυτός έπρεπε να υπηρετήσει την μητέρα πατρίδα.

Εδώ τα βρήκε λίγο σκούρα. Όχι με το στρατό, αλλά με το τι θα έπρεπε να κάνει μέχρι να πάει στον στρατό.

Η κλάση του θα παρουσιαζόταν σε οκτώ μήνες. Να φύγει ή να μη φύγει από το ίδρυμα;

Από την άλλη κιόλας μέρα θα μπορούσε να βρει δουλειά. Οι Παπαφιώτες ήταν περιζήτητοι στην αγορά εργασίας, αλλά...

Οκτώ μήνες... Έπρεπε να βρει σπίτι, να οργανώσει τη ζωή του. Για πόσο; Για οκτώ μήνες· και μετά; μετά τον στρατό άντε πάλι από την αρχή. Προτίμησε να μείνει μέσα. Μισός Παπαφάκι μισός Παπαφιώτης. Για την φιλοξενία που θα του παρείχαν θα δούλευε σαν τεχνίτης στο ξυλουργείο, θα έπαιρνε και ένα μικρό χαρτζιλίκι.

"Ποιο καλά μέσα", αποφάσισε, "να είμαι και κοντά στο Βασίλη". Ο Βασίλης πήγαινε ήδη στην τρίτη Γυμνασίου και από τέχνη είχε διαλέξει το μηχανουργείο. Σιδεράς, μηχανουργός, μουτζούρης, όπως θέλεις πες' το.

Για πότε πέρασαν οι οκτώ μήνες ούτε που το κατάλαβε. Για πότε βρέθηκε νεοσύλλεκτος στην Τρίπολη για τη βασική εκπαίδευση, το ίδιο.

Εκεί εκτός από τις στρατιωτικές εμπειρίες, εκτός από το βάφτισμα του πυρός, πήρε και το βάφτισμα της γυναίκας. Από τις στρατιωτικές εμπειρίες το μόνο που τον ενόχλησε ήταν η προκαδούρα στα άρβυλα. "Γραπ-γρουπ" και πως δεν έπεσε να τσακιστεί πάνω σε ένα πλακόστρωτο με την γλίστρα που πήρε, ένας Θεός ξέρει.

Από την άλλη εμπειρία που λέγαμε... από το βάφτισμα της γυναίκας.... δε βαριέσαι!

Ένας φίλος του, που τον απέκτησε στο στρατό, και που ήταν και παραλής, από 'δω τον είχε από 'κει τον πιπίλισε τον κατάφερε τον πήγε στα μπουρδέλα, και μάλιστα τον κέρασε και το πήδημα. Απένταρος γαρ ο Γρηγόρης, που να τα βρει τα γαμισιάτικα;

Σκατά. Αλλιώς τα φανταζόταν, αλλιώς ήταν, αν και η πουτάνα, για τον πρωτάρη έκανε ότι το καλύτερο μπορούσε. Του πρόσφερε αγάπη, στοργή και τρυφερότητα, αλλά αυτά τα πράγματα δεν αγοράζονται. Μπορεί να πουλιούνται, αλλά ποιοτικώς είναι σκάρτα.

Εν πάση περιπτώσει, πάει κι' αυτό.

Όταν ήρθαν οι μεταθέσεις έκανε έναν σταθμό στην Αθήνα για λίγες μέρες και μετά με εντολή του Μητροπολίτη βρέθηκε στην μπάντα του Γ' Σώματος Στρατού, στην φτωχομάνα τη Θεσσαλονίκη. Καιρός ήταν γιατί η αγάπη του, του είχε λείψει για πολύ καιρό. Είχε να πιάσει σαξόφωνο στα χέρια του από τότε που τέλειωσε το γυμνάσιο. Το ίδρυμα τα παρακολουθούσε και τα παραστεκόταν τα Παπαφάκια στα πρώτα τους βήματα, ακόμη και στο στρατό. Έτσι έτυχε της ευνοϊκής μετάθεσης. Πάντως δεν ήξερε αν το ίδρυμα ήταν ενήμερο και για την επίσκεψή του στα μπουρδέλα της Τρίπολης. Αν ναι; Τότε ουαί κι' αλίμονο.

Πάντως με το που πάτησε το πόδι του στο Σώμα ξεφορτώθηκε τις προκαδούρες. Του άλλαξαν αμέσως τα άρβυλα με άλλα που είχαν λαστιχένιες σόλες. Αν περπατούσαν τα φαντάρια φορώντας τις προκαδούρες μέσα στα κτήρια του Γ' Σώματος Στρατού, σε μια βδομάδα τα μαρμαρένια δάπεδα θα γινόταν μαρμαρόσκονη.

Στις εξόδους πήγαινε στο Παπάφειο να δει κανένα παλιό φίλο και τον Βασίλη. Προπαντός τον Βασίλη.

Καλά την έβγαλε στο στρατό. Το πιο καλό από τα καλά ήταν το σαξόφωνο που του χρέωσαν. Ήταν 'ένα Stewart Ellis, κάτσε καλά. Είχε πολύ περισσότερα κλειδιά από το Thomann που είχε στο Παπάφειο και έφαγε δυο βδομάδες μέχρι να συμφιλιωθεί μαζί του. Ευτυχώς δεν υπήρχαν στη μέση κάποιες εκδηλώσεις σ' αυτό το διάστημα, γιατί από εκδηλώσεις στο στρατό... τίποτε άλλο.

Εκτός από τις ενενήντα περίπου επάρσεις και υποστολές σημαίας, κάθε Κυριακή, πρωί - απόγευμα, στο Λευκό Πύργο, και εκτός από τρεις παρελάσεις, δύο για την 25η Μαρτίου και μία για την 28η Οκτωβρίου -στο σώμα έφτασε την 5η Νοεμβρίου- συμμετείχε και σε καμιά πενηνταριά συναυλίες της στρατιωτικής μπάντας σε πάρκα και πλατείες. Ήταν η εποχή της χούντας ακόμη και η χούντα προσέφερε άφθονο άρτο και θέαμα. Ευτυχώς τα κάλαντα τα έπαιζαν μόνο μια φορά μέσα στο Σώμα Στρατού για τον στρατηγό και τους αξιωματικούς.

Το απολυτήριό του το πήρε χωρίς ούτε μια μέρα φυλακή.

Είχε έρθει η ώρα να βγει στον κόσμο να βγει στη ζωή σαν ένας γνήσιος Παπαφιώτης.

Πήρε πάλι έναν μήνα αναστολή. Ξεκίνησε να δουλεύει μετά την Κυριακή του Θωμά, αλλά σχεδόν μέχρι της Αναλήψεως έμεινε ακόμη, φιλοξενούμενος στο ίδρυμα. Περίμενε να πάρει τον πρώτο του μισθό για να αρχίσει τα πρώτα του έξοδα. Η ζωή έχει ανάγκες, σπίτι, φαί, ρούχα και ένα σωρό άλλα έξοδα.

***
**Κεφάλαιο 8**

**Το Εμαυράκι**

**Μ** εγάλη Παρασκευή απόγευμα ήταν. Ο Γρηγόρης καθισμένος στο κρεβάτι του, στον θάλαμο που κοιμόταν έβραζε με το ζουμί του. Ο θάλαμος που του είχαν διαθέσει για ύπνο δεν ήταν μεγάλος σαν τους άλλους με τα πολλά κρεβάτια δίπλα-δίπλα. Εκεί που κοιμόταν όταν ήταν Παπαφάκι.

Τώρα ήταν Παπαφιώτης, φιλοξενούμενος για λίγο διάστημα στο ίδρυμα. Τρία κρεβάτια είχε ο θάλαμος και μόνο το ένα ήταν πιασμένο. Αυτό το δικό του. Μέχρι να πιάσει δουλειά εκεί θα κοιμόταν, ίσως και κανένα μήνα παραπάνω, μέχρι να πάρει τον πρώτο του μισθό, αλλά η δουλειά δεν ήταν μακριά.

"Τη Δευτέρα μετά του Θωμά έλα να δουλέψεις", του είχαν πει. Μια βιοτεχνία επίπλων κάπου στο τέλος της Μοναστηρίου. Το ίδρυμα δεν είχε δυσκολευτεί να τον βολέψει από δουλειά. Εξάλλου αυτό ήταν από τα εύκολα. Όλοι οι εργοδότες στη Θεσσαλονίκη ήθελαν να έχουν, αν όχι παραπάνω, τουλάχιστον έναν Παπαφιώτη στη δούλεψή τους.

Έβραζε με το ζουμί του καθώς ξεφύλλιζε το βιβλίο που είχε δανειστεί από την βιβλιοθήκη και που είχε διαβάσει μέχρι δέκα σελίδες μόνο. Να ήταν άλλη μέρα ήξερε τι θα έκανε. Ότι έκανε κάθε μέρα μέχρι να φύγει οριστικά από το ίδρυμα, αλλά μέρα που ήταν... Μεγάλη Πέμπτη και Μεγάλη Παρασκευή οι μαραγκοί δεν καρφώνουν. Δεν σταυρώνουν τον Χριστό. Το ξυλουργείο ήταν κλειστό και καθόταν μόνος του και σταύρωνε τον εαυτό του.

Τον σταύρωναν οι αναπολήσεις και οι σκέψεις του.

Πετούσε ο νους του σε 'κείνη τη βραδιά έξω από την εκκλησιά του παπα-Βλάση. Πω-πω πως κρύωναν και οι τρεις τους εκείνο το βράδυ και η άτιμη η βροχή να μη λέει να κοπάσει. Μούσκεμα την ένοιωθε τη Ρηνιώ στην αγκαλιά του. Και ο Βασίλης δίπλα του δεν πήγαινε παραπίσω. Βροχή και κρύο. Καλά που ήρθε ο καντηλανάφτης πρώτα και μετά ο παπα-Βλάσης και τους συμμάζωξαν μέσα στην εκκλησιά.

Ο παπα-Βλάσης... Ο παπα-Βλάσης είχε πεθάνει. Του το είχε πει ο ίδιος ο κύριος Διευθυντής. Στην Τετάρτη Γυμνασίου πήγαινε τότε.

"Ο πατήρ Βλάσιος αποδήμησε εις Κύριον", του είχε πει. Πολύ είχε λυπηθεί τότε. Και τώρα, με τη θύμησή του, πάλι λυπόταν. Όχι όμως για τον παπα-Βλάση· αυτός ήταν στον ουρανό. Για την παπαδιά λυπόταν που τον είχε στερηθεί. Ίσως και για τον κόσμο όλο που είχε στερηθεί έναν παπα-Βλάση. Η παπαδιά ήταν καλά. Ο γιος τους είχε τελειώσει με τις σπουδές του, κάπου δούλευε τώρα και η παπαδιά είχε φύγει απ' τό χωριό και ζούσε με τον γιο της. Ο καντηλανάφτης; Ποιος ξέρει; Ζει; Πέθανε; Ποιός ξέρει;

Θυμήθηκε το πρώτο γεύμα τους στο σπίτι του παπά. Το γεύμα με τα τρία διαφορετικά φαγιά. Γέλασε λίγο στην σκέψη. "Καταραμένη φτώχια".

Είδε και πάλι τη Ρηνιώ, καθαρή, καλοχτενισμένη στην αγκαλιά της παπαδιάς, χαρούμενη· ξένοιαστη να χτυπάει παλαμάκια και λέει τα μωρουδίστικά της. Τι όμορφη που ήταν η Ρηνιώ! Ίδια η μάνα του. Ίδια κι' απαράλλακτη.

Ένα δάκρυ κύλισε στην καρδιά του. Που να είναι άραγε η Ρηνιώ; Κλαίει ή γελάει; Είναι ευτυχισμένη ή όχι;. Υπάρχει κάπου στη γη ή δεν υπάρχει; Κάκισε λίγο τον εαυτό του για τον χαμό της Ρηνιώς, για το που άφησε και του την πήραν από την αγκαλιά του. Μα τι μπορούσε να κάνει; Μικρό παιδί ήταν τότε. Πάντως η Ρηνιώ του έλλειπε. Αλήθεια πόσα χρόνια είχαν περάσει από τότε; Δέκα χρόνια. Δέκα ή έντεκα; Είχε χάσει τον λογαριασμό. Παρηγόρησε τον εαυτό του. Ή άγνοια δεν είναι χαμός. Το να μη ξέρεις που βρίσκεται κάποιος δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει. Απλά δεν ήξερε τίποτε για την Ρηνιώ.

"Θα μάθω", υποσχέθηκε στον εαυτό του καθώς σηκωνόταν από το κρεβάτι.

Φόρεσε το κουστούμι του και βγήκε έξω. Δεν ήταν κανένα σπουδαίο ρούχο το κουστούμι του, αλλά δεν ήταν και τα παπαφιώτικα ρούχα που φορούσε τόσα χρόνια. Βγήκε από την κεντρική είσοδο, κατέβηκε τα σκαλιά και τράβηξε προς το εκκλησάκι του Αι-Γιάννη, στην αυλή. Εκεί όλα ήταν έτοιμα.

Μια σταγόνα νερό του ήρθε στο κεφάλι. Βρέχει; Όχι αυτό δεν ήταν βροχή. Ήταν το κλάμα του ουρανού. Κάθε χρονιά πάντα τα ίδια και τα ίδια. Κάθε Μεγάλη Παρασκευή ο ουρανός βαρύς, συννεφιασμένος και πότε-πότε να του φεύγει από καμιά ψιχάλα, σαν δάκρυ που έπεφτε στη γη. Μα τι ξέρει ο ουρανός και κλαίει; Και πώς να μη ξέρει; Αν ο Επουράνιος Πατέρας δεν ξέρει ότι οι άνθρωποι σταύρωσαν τον Γιό του, αν δεν ξέρουν οι Άγγελοι πως, να τώρα σε λίγο, οι άνθρωποι θα πήγαιναν να ενταφιάσουν τον "Βασιλέα των Ιουδαίων", ποιός θα το ήξερε; Γι' αυτό έκλαιγε ο ουρανός. Μόνο οι άνθρωποι δεν έκλαιγαν. Οι σταυρωτές. Αυτοί γιατί να κλάψουν; Αφού κάθε μέρα το ίδιο έκαναν: Τον κάρφωναν στο Σταυρό.

Ο Γρήγορης το ήξερε: Την άλλη μέρα, τη μέρα της Ανάστασης ο ουρανός θα ήταν καταγάλανος. Το ίδιο και τη μέρα της Λαμπρής. Ζεστός, γαλάζιος και λαμπερός. Κάθε χρόνο ο ουρανός πάντα τα ίδια και τα ίδια.

Ο Γρηγόρης πήγε και στάθηκε ανάμεσα στον κόσμο που δεξιά κι' αριστερά από την είσοδο του ναού περίμεναν την εκφορά του επιταφίου.

Όλα ήταν έτοιμα. Η μπάντα μπροστά στην είσοδο, με τον μαέστρο πρώτο-πρώτο. Τα βαριά όργανα, η μπάσο τούμπα και η γκραντ-κάσα, το μεγάλο νταβούλι, ακουμπισμένα στο πλακόστρωτο. Τα άλλα όργανα στα χέρια των παιδιών. Τα παιδιά, οι μουσικοί, σε μια χαλαρή παράταξη, αλλά βημάτιζαν ένα βήμα μπρός, ένα βήμα πίσω και άλλα έκαναν σημειωτόν. Αυτή ήταν η συνταγή για να μη μουδιάσουν από την ορθοστασία του περίμενε και της απραξίας. Στο λαιμό ενός παιδιού κρεμόταν το σαξόφωνο. Το σαξόφωνό "του". Ζήλεψε. Έτσι για μια στιγμή του 'ρθε να πλησιάσει στο παιδί και να του πει:

"Αλλάζουμε;"

Ντροπής πράματα ήταν αυτά. Κοτζάμ άντρας ήταν. Σε λίγο θα έμπαινε στα είκοσι τρία. Ντροπή. Ε φτάνει πια. Τρεις επιτάφιοι με το Παπάφειο και δύο με την μπάντα του Γ' Σώματος Στρατού κάνουν πέντε. Ε νισάφι πια φτάνουν τόσοι επιτάφιοι.

Ξέκοψε από τον κόσμο και πλησίασε στον μαέστρο. Χαιρετήθηκαν εγκάρδια και έπιασαν την κουβέντα. Οι αμαρτωλοί, μέρα που ήταν, Μεγάλη Παρασκευή κι' αυτοί κουβέντιαζαν για μουσική. Να έλεγαν για τον Μπαχ, για τον Μότσαρτ, ή για κανέναν άλλο απ' τους τρανούς... ε πάει κι' έρχεται. Αυτοί οι κολασμένοι μιλούσαν για μουσική του πεζοδρομίου. Για Jazz.

Κάποιος βγήκε από την εκκλησία, τους πλησίασε και κάτι είπε στο μαέστρο.

"Έτοιμοι", φώναξε ο μαέστρος στα παιδιά. Ζώστηκαν τα όργανά τους και μπήκαν στη σειρά. Προχώρησαν μερικά βήματα μπροστά να κάνουν χώρο.

Οι παρείσακτοι έπρεπε να απομακρυνθούν. Σε λίγο θα άρχιζε η περιφορά. Ο Γρηγόρης ξαναγύρισε πίσω ανάμεσα στον κόσμο. Ανάμεσα στους λαϊκούς.

Τότε την είδε.

Ντυμένη στα μαύρα, μικρόσωμη, δίπλα σε μια γυναίκα, στα μαύρα κι' αυτή. Η μεγάλη γυναίκα φαινόταν ταλαιπωρημένη. Κουρασμένη απ' την ζωή. Εκείνη όχι· όχι ακόμη τουλάχιστον. Γιατί την πρόσεξε; Δεν είχε κάτι το ιδιαίτερο. Δεν ήταν καμιά εντυπωσιακή γυναίκα. Ένα κοριτσάκι ήταν. Έτσι όπως την είδε, μικρόσωμη ήταν, δεν μπόρεσε να προσδιορίσει την ηλικία της, όπως δεν μπόρεσε να προσδιορίσει γιατί την πρόσεξε τόσο.

Η κουστωδία της περιφοράς άρχισε να βγαίνει από την εκκλησία. Μπροστά τα εξαπτέρυγα. Τα Παπαφάκια που τα κρατούσαν φορούσαν μαύρες μακριές ρόμπες. Παραπίσω ο καντηλανάφτης με το θυμιατό, ένα Παπαφάκι που κουβαλούσε τον ξύλινο σταυρό, τον σταυρό του μαρτυρίου, χωρίς όμως το σώμα του Χριστού. Το άχραντο σώμα είχε αποκαθηλωθεί. Ο παπάς με το ευαγγέλιο στο χέρι. Τέσσερα μπρατσωμένα Παπαφάκια, απ' τις μεγάλες τάξεις, κρατούσαν τον επιτάφιο. Δεν του άρεσε το στόλισμα του επιτάφιου με τα λουλούδια. Τι να σου κάνουν τα αγόρια; Πού ξέρουν τα αγόρια από λουλούδια. Άμα δεν μπει κοριτσίστικο χέρι επιτάφιος δεν στολίζεται. Πίσω από τον επιτάφιο η χορωδία. Αγόρια και εδώ.

"Η ζωή εν τάφω κατετέθης Χριστέ και αγγέλων στρατιαί εξεπλήττοντο, συγκατάβασιν δοξάζουσαι την σην",

έψελναν τα παιδιά, όταν η μπάντα που προπορευόταν σταματούσε να παιανίζει.

Παραπίσω ο κόσμος κι' ο Γρηγόρης μαζί. Όλοι κρατούσαν από ένα αναμμένο κερί, ο Γρηγόρης τίποτε. Ντράπηκε.

"Μήπως να πάω να αγοράσω ένα". Ήταν ένας γύφτος με ένα πάγκο έξω από την αυλή και φώναζε : "Κερί κεράκι, λαμπάδα λαμπαδάκι". Δυο λεπτά θα του έπαιρνε να πάει να πάρει ένα κερί, αλλά... υπήρχε φόβος να τη χάσει.

"Άστο καλύτερα, δεν βαριέσαι... ας είναι και ένας χωρίς κερί. Δεν θα παρεξηγηθεί ο Χριστός". Δεν πήγε. Εξακολούθησε να τις έχει από κοντά, μάνα και κόρη.

Γιατί; Τι ήταν αυτό που τον κρατούσε δεμένο επάνω της; Ανεξήγητο. Τόσα και τόσα κορίτσια ακολουθούσαν τον επιτάφιο. Όμορφα, ζωντανά, ζουμερά. Σαν τα κρύα τα νερά, να τα πιείς στο ποτήρι. Αυτός όμως εκεί. Πάντως δεν ήταν το αίσθημα της έλλειψης γυναίκας. Αν ήταν κάτι τέτοιο θα έπαιρνε από πίσω καμιά όμορφη, καμιά κωλαρού να την ζαχαρώνει. Αυτός όμως εκεί. Πείσμα με την μικρή, την μαυροφορεμένη. Δεν έλεγε να πάρει τα μάτια του από πάνω της, καθώς περπατούσε σχεδόν δίπλα της και λίγο πίσω. Το μόνο ενδιαφέρον επάνω της ήταν τα μαύρα της μαλλιά. Μαύρα σαν τον έβενο, ίσια, καλοχτενισμένα, μέχρι τον ώμο της. Ίσως μόνο η λάμψη των μαλλιών της να τον είχε σαγηνέψει. Τίποτε άλλο. Το κορμάκι της διαγραφόταν όμορφο, καλολαξεμένο, κάτω από το μαύρο της φουστάνι, αλλά... ένα κορμάκι τόσο δα· και κοντούλα. Ο Γρηγόρης δεν ήταν κανένας νταγλαράς αλλά σίγουρα την περνούσε ένα κεφάλι. Πλησίασε από το πλάι να την δει πιο καλά. Δεν ήταν μόνο τα μαύρα ρούχα που φορούσε· και η ίδια ήταν κατάμαυρη. Ίσως να του φαινόταν έτσι. Να ήταν από το φως των κεριών, αλλά όχι. Σύγκρινε το χρώμα του πετσιού της με το χρώμα της μητέρας της. Ναι βέβαια. Η μικρή ήταν μελαμψή· μαυροτσούκαλο.

Για μια στιγμή, λες και καταλάβαινε το αδιάκριτο βλέμμα του, να την περιεργάζεται, το μαυροτσούκαλο γύρισε και τον είδε. Το είδε κατάματα.

Τα μάτια της ήταν πράσινα. Μέσα στο μισοσκόταδο, κάτω από την λάμψη του κεριού δεν μπόρεσε να τα δει καλά, αλλά... δεν υπήρχε αμφιβολία. Τα μάτια της ήταν πράσινα. Ίσως ο Γρηγόρης να τα ήθελε πράσινα και έτσι να τα είδε, αλλά για το βλέμμα της δεν αμφέβαλε καθόλου.

Ένα βλέμμα σοβαρό και σκληρό, γεμάτο θέληση, γεμάτο πείσμα για τη ζωή. Για ποιά ζωή; Για την ζωή την προδότρα, την άπιστη, την ανέλπιδη. Για μια ζωή γεμάτη παγίδες και οδοφράγματα. Με τρύπες, να πέσεις μέσα να χαθείς.

Κάποια στιγμή η ηλικιωμένη γυναίκα γύρισε και είπε:

"Μάρω μου κουράστηκα. Δεν με αντέχουν άλλο τα πόδια μου. Πάμε για το σπίτι;"

Η Μάρω δεν είχε αντίρρηση. Ξέκοψαν από το πλήθος. Μαζί τους ξέκοψε και ο Γρηγόρης.

"Α ώστε Μάρω την λένε", σκέφτηκε. Μα τι τον έκοφτε; Ας τη έλεγαν και Μάρω και Μαριώ και Μαριοπούλα. Την τον ένοιαζε αυτόν; Έλα ντε τι τον ένοιαζε και τι τον ένοιαζε πάλι για το πού ήταν το σπίτι της και τις πήρε στο κατόπι;

Στο γυρισμό για το Παπάφειο την συλλογιζόταν. Της είχε αλλάξει και το όνομα: Το "Εμαυράκι" τη βάφτισε, σαν παρατσούκλι, ίσως και σαν τιμητική διάκριση. Πάντως της πήγαινε το όνομα. Συνταίριαξε το Μάρω με τα μαύρα ρούχα της, με τα μαύρα της μαλλιά και με το μαύρο της πετσί, ίσως και με την μαυρισμένη ψυχή της. Το Εμαυράκι.

Το μόνο φως που είχε δει επάνω της ήταν εκείνο των ματιών της. Το βλέμμα της. Πείσμα για τη ζωή.

Για ποιά ζωή;

Το Εμαυράκι, συγνώμη, η Μάρω ήθελα να πω. Η Μάρω λοιπόν είχε το ίδιο επίθετο με τη μητέρα της, μόνο που η μητέρα της δεν είχε το ίδιο επίθετο με τον άντρα της. Άντρας είχε υπάρξει, αλλά δεν είχε υπάρξει σύζυγος. Εξάλλου χωρίς άντρα παιδιά δεν γίνονται.

Στο ληξιαρχείο, εκεί που γράφει: Όνομα πατρός, δίπλα έγραφε: Αγνώστου. Ευτυχώς αυτό δεν κοινοποιήθηκε ποτέ και έτσι η Μάρω γλύτωσε την ρετσινιά του μπάσταρδου. Όλοι όσοι την ξέρανε την ήξεραν σαν την κόρη της χήρας κι' αυτό δεν ήταν ψέμα. Χήρα ήταν η μάνα της. Χήρα χωρίς να έχει παντρευτεί ποτέ.

Ήταν νέα και όμορφη όταν τον γνώρισε. Ίσως νέα όμορφη και άμυαλη. Τι του είχε βρει; Εντάξει· δεν ήταν άσχημος, καλός ήταν. Παλικάρι νέος, δυνατός, με κορμί που άντεχε. Που άντεχε και στη δουλειά και στο έρωτα, αλλά... μαύρος σαν γύφτος.

Ίσως να μην ήταν τόσο μαύρος από γεννησιμιού του, αλλά μετά, από την μια ο ήλιος της θάλασσας κι' από την άλλη τα ψαρόλαδα από τα βίντσια που όσμωσαν στο πετσί του, να τον μαύρισαν. Ευτυχώς μόνο απ' έξω και όχι στην ψυχή.

Το καράβι του είχε πιάσει για τρεις μέρες στη Σαλονίκη. Αντάμωσαν, γνωρίστηκαν, αγαπήθηκαν και πλάγιασαν μαζί. Μετά εκείνος έφυγε και ήρθε πίσω σε έξι μήνες. Ξεμπάρκαρε για τέσσερεις μήνες όταν εκείνη του είπε:

"Είμαι έγκυος. Περιμένω το παιδί σου". Δεν χρειαζόταν να του το πει. Η κοιλιά κόντευε να φτάσει στο λαιμό της.

Έμεινε δίπλα της μέχρι να γεννηθεί το παιδί και έναν μήνα παραπάνω. Της άφησε όσα δολάρια του είχαν περισσέψει από τα έξοδα της γέννας και ξαναμπήκε στα καράβια. Δεν μπορούσε να κάνει και αλλιώς. Η θάλασσα ήταν η ζωή του. Η ναυτοσύνη τον έτρεφε. Μόνο αυτό ήξερε να κάνει. Πάντα έλλειπε για αρκετό καιρό. Μπορεί το κορμί του να έβρισκε παρηγοριά με τις πουτάνες των λιμανιών, μα η ψυχή του και η σκέψη του ήταν πάντα εκεί. Στη Σαλονίκη. Σε μια γυναίκα που τον καρτερούσε και στο παιδί του· στην κόρη του τη Μάρω.

Κάθε μήνα ο ταχυδρόμος έφερνε και ένα γράμμα. Μέσα στο φάκελο και κάμποσα δολάρια. Καλά περνούσαν. Τον έβγαζαν το μήνα. Λίγες ήταν οι φορές που πήγε και ξενοδούλεψε ένα-δυο μεροκάματα, έτσι μόνο και μόνο για να μη κάθεται. Στα γράμματά του της έγραφε μια για τον Πολικό Αστέρα και μια για τον Σταυρό του Νότου. Τα γράμματα ερχόταν τη μια από τη Αμβέρσα και την άλλη από την Νέα Υόρκη ή το Τόκιο ή από... παντού, απ' όλο τον κόσμο και πάντα μαζί με τα νέα του, μαζί με την αγάπη του και τα φιλιά του και αρκετά δολάρια.

Στο τελευταίο γράμμα της έγραφε:

"Δεν θα σου στείλω άλλα λεφτά". Άρχιζε με τα δυσάρεστα, έτσι, για να την κάνει να χαρεί πιο πολύ με τα επόμενα.

"Τον άλλο μήνα έρχομαι. Βγαίνω στη σύνταξη επιτέλους. Θα έρθω να παντρευτούμε, άμα με θέλεις φυσικά και ΄συ, να γίνεις γυναίκα μου, να πάρει και το παιδί μας ένα όνομα". Της έγραφε και άλλα, όμως αυτό ήταν το πιο σπουδαίο. Γι' αυτό την πιάσανε τα κλάματα.

Πόσος είναι ένας μήνας; Μπορεί να είναι και δύο, μα ούτε τρεις μπορεί να είναι ούτε και παραπάνω. Σαν πέρασαν οι είκοσι μέρες μετά τον πρώτο μήνα την ζώσανε τα φίδια. Κάτι κακό ψυχανεμιζόταν. Στον δεύτερο μήνα την πιάνανε τα κλάματα. Στον τρίτο μήνα κάποια γειτόνισσα και φιλενάδα της της είπε:

"Πάνε και ρώτα στο Λιμεναρχείο". Πήγε

"Ελάτε αύριο", της είπαν από εκεί. "Το καράβι που λέτε είναι Ελληνικό αλλά με σημαία του Παναμά. Θα κάνουμε σήμα στον Πειραιά. Ελάτε αύριο που θα ξέρουμε".

Καλύτερα το αύριο να μη ξημέρωνε ποτέ. Καλύτερα να μην μάθαιναν ούτε το Λιμεναρχείο, ούτε και η ίδια. Καλύτερα να καθόταν έναν ολόκληρο αιώνα να περιμένει να χτυπήσει η πόρτα και να είναι εκείνος. Τώρα δεν θα περίμενε τίποτε πια.

"Το καράβι βυθίστηκε αύτανδρο έξω από τις Συρακούσες. Όλο το πλήρωμα αγνοείται", της είπε ο ίδιος ο Λιμενάρχης.

Το καράβι βυθίστηκε αύτανδρο. Με όλα τα όνειρα, με όλες τις ελπίδες.

Άτιμη θάλασσα γιατί;

Έξω από τις Συρακούσες. Δυο μέρες δρόμο από το Πειραιά. Μετά θα έπαιρνε το τρένο. Δυο μέρες μακριά απ' το κρεβάτι με τη σύζυγο. Εκείνος θα κοιμάται για πάντα, για αιώνες ακόμη πάνω στην κουκέτα του καραβιού ή επάνω στην αιώρα. Δυο μέρες δρόμο μακριά από την κόρη του, από την οικογένειά του. Άμα μπορούσε στοιχειό θα γινόταν να πάει να τις βρει, μα δεν μπορούσε. Οι πνιγμένοι τίποτε δεν μπορούν να κάνουν και τα πνιγμένα όνειρα δεν ανασταίνονται.

Η Μάρω έμεινε ορφανή από πατέρα, χωρίς ποτέ της να έχει πατέρα, στα δεκαπέντε της χρόνια.

Μάνα και κόρη ντύθηκαν στα μαύρα. Για πάντα. Μάνα και κόρη σε κάθε επιτάφιο μαζί με τον Εσταυρωμένο θάβουν και τα όνειρά τους. Θάβουν τη ζωή τους.

Η ζωή εν τάφω.

"Γιατί το πήρα από πίσω το Εμαυράκι;" Αναρωτιόταν όλη τη νύχτα ο Γρηγόρης. Αλήθεια γιατί;

Την Κυριακή του Πάσχα δεν πήγε πουθενά, αλλά τη δεύτερη μέρα που βγήκε, έτσι για σεργιάνι, πέρασε έξω από το σπίτι της μα δεν την είδε. Δεν είδε εκείνο το σοβαρό βλέμμα, το γεμάτο θέληση και πείσμα για τη ζωή.

Ίσως το Εμαυράκι να μην το ξανάβλεπε ποτέ.

***
**Κεφάλαιο 9**

**Η ζωή εν πόλη**

**Κ** άθε μέρα στις έξι και τέταρτο ήταν στη στάση του λεωφορείου. Το έπαιρνε από την Καμάρα και κατέβαινε στο σταθμό των τρένων. Από εκεί άλλο λεωφορείο για τον Εύοσμο. Το εργοστάσιο δεν ήταν μακριά από τη Μοναστηρίου. Πέντε λεπτά με τα πόδια. Το ωράριό του, το οχτάωρο, ήταν εφτά με τρεις, αλλά πολλές φορές έφευγε και στις πέντε και στις εφτά καμιά φορά. Ανάλογα με τη δουλειά. Υπερωρίες; Άλλοτε τις πληρωνόταν και άλλοτε όχι. Κι' αυτές που τις πληρωνόταν δεν ήταν με την προσαύξηση που έλεγε ο νόμος. Δεν βαριέσαι... Καλά ήταν. Για αρχή καλά ήταν.

Την πρώτη μέρα της δουλειάς, τη Δευτέρα μετά του Θωμά, πήγε στο εργοστάσιο στις οκτώ και μισή. Πού να ξέρει; Τον ξενάγησαν, του έδωσαν ένα πόστο και του είπαν:

"Από αύριο στις επτά".

Το εργοστάσιο δεν ήταν καμία βιομηχανία κολοσσός. Ένα εργοστασιάκι ήταν που έβγαζε καρέκλες και τραπέζια, από αυτά της κουζίνας, για καθημερινή χρήση. Το πόστο που του έδωσαν δεν ήταν κάτι το σπουδαίο. Ίσα-ίσα μια θέση παραπάνω από το παιδί που σκούπιζε το πάτωμα κι' από τον χειριστή του κλαρκ που κουβαλούσε ξύλα από τη αποθήκη στην παραγωγή. Εντάξει πρώτη μέρα ήταν ούτε τον ήξεραν, ούτε τους ήξερε.

Δεν δυσκολεύτηκε να μπει στο πνεύμα της δουλειάς, δυσκολεύτηκε όμως πολύ να μπει στο πνεύμα της ζωής. Της ζωής έξω από το Παπάφειο και έξω από τον στρατώνα. Της ζωής εν πόλη. Εδώ; Εδώ τα πράγματα ήταν σκούρα. Ούτε έτοιμο και τζάμπα φαγητό υπήρχε, να καθίσει στο εστιατόριο να του το σερβίρουν οι τραπεζοκόμοι, ούτε πλυντήρια να βάλει τα ρούχα να πλυθούν, ούτε ραφείο όπως στο ίδρυμα να του ράψει τα ρούχα, ή ο εφοδιασμός στο στρατό να του δώσει φόρμες άρβυλα και στολές. Εδώ ότι είχε ανάγκη έπρεπε να το κάνει μόνος του και ότι χρειαζόταν έπρεπε να το αγοράσει και να το πληρώσει από την τσέπη του. Δύσκολα τα πράγματα και ευτυχώς που τον έκοψε και έμεινε ένα μήνα φιλοξενούμενος στο ίδρυμα. Αλλιώς... μάλλον θα πέθαινε της πείνας.

Δύσκολο πράγμα η ζωή εν πόλη.

Με τον πρώτο του μισθό άρχισε να οργανώνεται. Νοίκιασε ένα δωμάτιο στο διαμέρισμα μια γριούλας. Χήρα γυναίκα ήταν, χρειαζόταν το ενοίκιο να το τσοντάρει στη μικρή της σύνταξη, χρειαζόταν και λίγη συντροφιά. Από φαγητό... μέχρι να οργανωθεί το στομάχι του κόντευε να τρυπήσει από τη αφαγία. Μετά έπαιρνε δυο τρία σάντουιτς στη δουλειά και το βράδυ έτρωγε σε ένα ταβερνάκι κοντά στην Ροτόντα. Εκεί κοντά έμενε. Η γριά τον γκρίνιαζε.

"Γιατί δεν έρχεσαι να τρως εδώ τα βράδια;" Τι να φάει; Η γριά τρεφόταν αποκλειστικά με σούπες, λόγω κακής στοματικής δραστηριότητας. Τρία δόντια είχε όλα κι' όλα στο στόμα της. Μερικά βράδια της κρατούσε συντροφιά, έκαναν και λίγη κουβεντούλα. Αφού του διηγήθηκε η γριά τρεις φορές την ιστορία της ζωής της και δύο φορές αυτός τη δική του ιστορία, τα θέματα είχαν εξαντληθεί και δυστυχώς η γριά δεν είχε ιδέα από μουσική Jazz. Άρχισε να τον πλακώνει και η μοναξιά. Τα βράδια κοιμόταν ολομόναχος. Άρχισε να νοσταλγεί τους κοιτώνες στο Παπάφειο, όπου πριν να κοιμηθούν έπαιζαν και από κανένα τζιζ και τους κοιτώνες στο στρατό όπου το πυροφάνι[5] πήγαινε σύννεφο.

Σχεδόν κάθε Κυριακή πήγαινε και έβλεπε τον αδελφό του τον Βασίλη και μερικές φορές τον πήρε και πήγαν βόλτα στην πόλη, διαπίστωσε όμως ότι ο Βασίλης προτιμούσε τις δικές του συντροφιές. Τους συμμαθητές του και τους φίλους του από το ίδρυμα. Ο Βασίλης γινόταν από ανεξάρτητος ανεξαρτότερος, αν υπάρχει τέτοια λέξη. "Καλύτερα", σκέφτηκε, για τον Βασίλη.

Ένα απόγευμα, στο ίδρυμα έπεσε επάνω στο μαέστρο. Αγκαλιές φιλιά. Η μπάντα του ορφανοτροφείου θα πήγαινε στο γηροκομείο να διασκεδάσει τους γέρους. Να τους διασκεδάσει ή να τους πονοκεφαλιάσει;

Μετά τα "τι κάνεις;" "καλά" και τα "πού χάθηκες;", "εγώ δεν χάθηκα εσύ χάθηκες", έπεσαν και οι προτάσεις:

Η πρώτη αφορούσε το σήμερα:

"Δεν έρχεσαι και συ παρέα στο γηροκομείο. Έχεις να κάνεις κάτι καλύτερο;"

Δεν είχε να κάνει τίποτε καλύτερο, αλλά αρνήθηκε. Δεν είχε καμιά όρεξη να τον πιάσει πάλι η ζήλια για το παιδί που έπαιζε το σαξόφωνό "του" και να θέλει να παίξει κι' αυτός.

Η δεύτερη πρόταση ήταν για μια βδομάδα μετά:

"Έρχεται ο Κατσαρός μόνο για τρεις εμφανίσεις. Παρασκευή, Σαββάτο και Κυριακή, πάμε να τον ακούσουμε;"

"Ποιος έρχεται;" Κάτι είχε ακούσει περί Κατσαρού, αλλά τι ακριβώς δεν θυμόταν.

"Ο Γιώργος Κατσαρός ρε. Σπουδαίο σαξόφωνο. Ανερχόμενο αστέρι. Είσαι;"

Ήταν και το κανόνισαν για το Σάββατο.

Ένα πιάνο, ένα κόντρα μπάσο που έπαιζε μόνο πιτσικάτα και ο Κατσαρός, με το χρυσό του σαξόφωνο. Νεαρός, αλλά απροσδιόριστης ηλικίας. Η φάτσα του κάλυπτε μια μεγάλη γκάμα ηλικιών από τριάντα μέχρι σαράντα. Στο τριάντα συνηγορούσαν τα μάτια του και το βλέμμα του που ήταν ζωηρά, ζωηρότατα. Άντε και η σωματική του διάπλαση, αν και ήταν λίγο... στρόγγυλος. Για το σαράντα, κατήγορος ήταν το υπερβολικά φαρδύ του μέτωπο που άρχιζε πάνω από τα φρύδια του και τελείωνε στην κορυφή του κεφαλιού. Τα μαλλιά του, όσα του είχαν μείνει ταίριαζαν με το όνομά του. Ήταν κατσαρά.

Η μουσική του γκάμα, το ρεπερτόριό του, ήταν απείρως μεγαλύτερα από την γκάμα της ηλικίας του. Μπράβο του. Έπαιξε... και τι δεν έπαιξε. Ο Γρηγόρης είχε κρεμαστεί απ' τα ακούσματά του λες και οι νότες ήταν μανταλάκια κι' αυτός σεντόνι φρεσκομπουγαδιασμένο που στάλαζε ακόμη. Έσκασε κι' από την ζήλια του. Γιατί δηλαδή ο Γιώργος (ο Κατσαρός) και όχι ο Γρηγόρης;

Το σύνδρομο στέρησης σαξοφώνου χτυπούσε κόκκινο.

"Αν είχα ένα σαξόφωνο! Αν έκανα μερικές ασκήσεις... Ίσως να γινόμουν σαν τον Κατσαρό.... Ίσως και καλύτερος". Δεν είχε σαξόφωνο και έμεινε να ονειροπολεί την ανεκπλήρωτη επιθυμία του.

Πάντως εκείνη την βραδιά, που κολυμπούσε στα ακούσματα του Γιώργου Κατσαρού παρέα με τον μαέστρο του την καταευχαριστήθηκε.

Από εκείνη την Δευτέρα, τη Δευτέρα μετά την Κυριακή του Θωμά είχε περάσει ένας χρόνος και κάμποσοι μήνες. Είχαν αλλάξει πέντε εποχές ή δεκαπέντε μήνες ή καμιά τετρακόσιες πενήντα ημέρες. Στη ζωή του Γρηγόρη όμως δεν είχε αλλάξει τίποτε εκτός από το πόστο του στο εργοστάσιο και λίγο στον μισθό του. Τώρα ήταν υπεύθυνος στο τμήμα καρεκλών και έπαιρνε και δυο κατοστάρικα παραπάνω.

Αύγουστος ήταν, Κυριακή πρωί ήταν και το αποφάσισε: "Δεν πάω για κανένα μπάνιο". Πήρε το καραβάκι κοντά από τον Λευκό Πύργο και αποβιβάστηκε στην Αγία Τριάδα. Στην πλαζ του ΕΟΤ γινόταν χαλασμός κόσμου. Παρέες, παρέες, παρέες. Γέλια, κολύμπι, χάχανα, αναψυκτικά. Μιας όμορφης, ένα ζιζάνιο την παρέας της είχε ρίξει παγωμένη πορτοκαλάδα στην πλάτη και η όμορφη τσιροκοπούσε.

Πλάκα είχε. Ο Γρηγόρης μόνος. Χάζευε τις παρέες και ζήλευε. Μάλλον είχε τις μαύρες του. Πώς του ήρθε η σκέψη; Τι χαζά είναι αυτά που κάνει το μυαλό πότε-πότε; Ούτε που κατάλαβε. Έτσι χωρίς λόγο πέρασε η μορφή της απ' το μυαλό του σαν... σαν τι;

"Τι να κάνει άραγε το Εμαυράκι;"

Λες και την είχε δει πολλές φορές, λες και είχε κουβεντιάσει μαζί της, λες και τη γνώριζε. Για μισή ώρα, αντε ίσως για τρία τέταρτα την είχε δει, και τώρα την νοιαζόταν. Ρε παράξενα πράγματα. Άκου να δεις:

"Τι κάνει το Εμαυράκι;" Ας έκανε ότι ήθελε. Αυτόν τι τον έμελε.

Το βράδυ, στο σπίτι, είπε στη γριά πως πέρασε και που ήταν. Έκθεση ιδεών της δευτέρας Δημοτικού. Μετά πήγε για ύπνο.

Ο χρόνος και οι συμπτώσεις. Ένας μυστήριος ανεξήγητος συνδυασμός που καθορίζει, έτσι στην τύχη τα πάντα. Την ευτυχία μας ή την δυστυχία μας. Τη χαρά και την λύπη μας, την προκοπή μας ή το βάλτωμά μας, τη στασιμότητα, την αδράνεια και μερικές φορές και την οπισθοδρόμησή μας. Ο χρόνος και οι συμπτώσεις.

Στο εργοστάσιο είχαν αρχίσει την παραγωγή μιας νέας γκάμας καθισμάτων. Πήρε ο Γρηγόρης τα σχέδια, έδωσε εντολές στους τεχνίτες. Έτσι αυτό, αλλιώς το άλλο, αλλά κάτι δεν του καθόταν καλά. Οι καρέκλες κούτσαιναν. Κι' αν δεν κούτσαιναν από την πρώτη μέρα σε λίγες μέρες θα ήταν για πέταμα. Πήρε τα σχέδια και πήγε στο αφεντικό.

Άνοιξε δειλά-δειλά την πόρτα όταν άκουσε το "εμπρός" και έβαλε κεφάλι. Η γραμματέας του αφεντικού του είχε πει ότι μέσα είναι και κάποιος άλλος. Ο κάποιος άλλος, ένας σοβαρός, καλοντυμένος, πολύ καθώς πρέπει κύριος καθόταν απέναντι από το αφεντικό, στην έξω μεριά του γραφείου του.

"Να διακόψω;"

"Ναι αμέ, έλα". Μπήκε μέσα και μπήκε και στο ψητό σχεδόν αμέσως. Αμέσως μετά τις συστάσεις

"Ο κύριος Νικολάκης, εμπόριο ειδών επιπλοποιίας, προμηθευτής μας".

"Το δεξί μου χέρι στις καρέκλες", αυτός ήταν ο Γρηγόρης.

Χάρηκαν και οι δυο από πολύ μέχρι πάρα πολύ.

"Κύριε Γιάννη..." Τώρα το αφεντικό το αποκαλούσε με το μικρό του όνομα. Ε πώς; Αφού ήταν το δεξί του χέρι! "Αυτό το δέσιμο δεν μου αρέσει καθόλου. Δεν θα αντέξει", του είπε και του έδειξε μερικά σημεία στο σχέδιο της υπό κατασκευή καρέκλας.

"Και τι να κάνουμε;"

"Να το κάνουμε έτσι", είπε στο αφεντικό, πήρε ένα χαρτί και τράβηξε μερικές γραμμές. Σχεδίασε τα δεσίματα όπως αυτός τα φανταζόταν. Όπως θα ήταν πιο γερά.

"Δεν βαριέσαι. Άμα χαλάσουν αυτές θα πάρουν άλλες", ήταν η περί καρεκλών θεωρία του αφεντικού. "Θα πουλήσουμε πιο πολλές".

Ο Γρηγόρης διατύπωσε την δική του θεωρία.

"Ναι αλλά αν είναι πιο γερές θα πουλήσεις σε πιο πολλούς".

Ο κύριος Νικολάκης πήρα στα χέρια του τα σχέδια της καρέκλας και το σκίτσο του Γρηγόρη. Τα έβαλε δίπλα-δίπλα και σήκωσε τα φρύδια του σε ένδειξη παραδοχής. Σαν έμπορος που ήταν είχε εκτιμήσει και εκείνο το:

"θα πουλήσεις σε πιο πολλούς".

"Αυτό τα παιδί έχει και ταλέντο έχει και μυαλό", συλλογίστηκε.

"Κάνε ότι θέλεις", του είπε το αφεντικό.

Το επεισόδιο θεωρήθηκε λήξαν. Έτσι πίστεψε ο Γρηγόρης και κατέβηκε να διορθώσει τα σχέδια της καρέκλας, αλλά η ώρα ήταν τρεις και πέντε. Σχολούσαν.

"Άστα για αύριο, σκέφτηκε, έπλυνε τα χέρια και το πρόσωπό του, έβγαλε τη φόρμα, φόρεσε παντελόνι και πουκάμισο και έφυγε.

Στην έξοδο του εργοστάσιου ο κύριος Νικολάκης του την είχε στημένη.

"Ακόμη εδώ εσείς;" Είχε την απορία.

"Εσένα περίμενα. Πάμε για μια μπύρα". Πήγαν.

Μεταξύ μπύρας, σαλαμιού αέρα και λίγου παστουρμά ο κύριος Νικολάκης του έκανε την πρότασή του η οποία ήταν τελείως ανιδιοτελής. Ο ίδιος δεν είχε να κερδίσει τίποτε. Ο Γρηγόρης είχε.

"Χαραμίζεσαι εδώ", του είπε και συμπλήρωσε: "Παραπάνω από εργοδηγός στις καρέκλες δεν πρόκειται να γίνεις τίποτε και ποτέ". Δίκαιο είχε. Αυτό ήταν το μεγαλύτερο αξίωμα στο εργοστάσιο που δούλευε. Η παραπάνω θέση ήταν η θέση του αφεντικού, κάτι που δεν προβλεπόταν να γίνει.

Του είπε για ένα μεγάλο εργοστάσιο επίπλων στη ανατολική μεριά της πόλης, κοντά στη Θέρμη. Ζητούσαν βοηθό στην διεύθυνση παραγωγής. Στην ουσία υποδιευθυντή και στην πιο ουσία αυριανό διευθυντή. Ο νυν διευθυντής παραγωγής σε ένα χρόνο έβγαινε στην σύνταξη.

"Είναι μια πολύ καλή ευκαιρία", του είπε. "Μη τη χάσεις. Εγώ θα τους πω τα καλύτερα λόγια. Αν έχεις και καμιά συστατική επιστολή καλά θα είναι".

Πριν ανοίξει την ατζέντα του για να του δώσει ονόματα και τηλέφωνα της νέας δουλειάς του είπε:

"Και που είσαι, θα τους ζητήσεις τα τριπλά από όσα παίρνεις τώρα. Όταν ζητάς χαμηλό μισθό είναι σαν να υποτιμάς την αξία σου. Οι καλοί εργοδότες ξέρουν ότι το καλό είναι και ακριβό".

Το μόνο πρόβλημα ήταν η συστατική επιστολή. Πού να την εύρισκε; Τι; Θα πήγαινε στο αφεντικό του και θα του έλεγε: "Ξέρεις... φεύγω και δώσε μου μια συστατική επιστολή για εκεί που πάω". Αν τον κυνηγούσε με το σκουπόξυλο καλά θα ήταν. Μην άρπαζε κανένα δοκάρι και του το κατέβαζε στο κεφάλι.

"Συστατική επιστολή; συστατική επιστολή;" προβληματιζόταν και τελικά του ήρθε η ιδέα.

"Από το ίδρυμα ρε. Απ' το Παπάφειο"

Πήγε βρήκε τον κύριο Διευθυντή που όμως είχε γεράσει δεόντως. Πολύ νερουλιασμένος του φάνηκε του Γρηγόρη και δεν είχε άδικο. Πάντως είχε αρκετές οπτικές αναμνήσεις. Τον θυμόταν και τον καλωσόρισε.

"Καλώς τον. Εσένα ο πατέρας Βλάσιος δεν σε είχε φέρει; Τι κάνει ο φίλτατος πατήρ;"

"Μα ο πατέρας Βλάσης έχει πεθάνει εδώ και χρόνια. Εσείς μου το είχατε ανακοινώσει".

"Αααα ναι καλά λες. Ας είναι ελαφρύ το χώμα που τον σκεπάζει". Είπε ο κύριος Διευθυντής και ρώτησε "προς τι η τιμή της επισκέψεως".

Η συστατική επιστολή έγραφε: "... εμαθήτευσε και εκπαιδεύθη εις τα εργαστήρια ξυλουργικής του ιδρύματος, όπου και ηργάσθη επιμελώς".

"Απ' το καθόλου και το ολότελα, καλή κι' η Παναγιώταινα", σκέφτηκε ο Γρηγόρης, έβαλε την συστατική επιστολή στην τσέπη, χαιρέτησε τον κύριο διευθυντή και έφυγε.

Πολύ κρύος και πολύ απρόθυμος του φάνηκε ο διευθυντής του μεγάλου εργοστασίου που τον δέχτηκε σε μια πρώτη συνέντευξη. Λες και δεν ενδιαφερόταν να καλύψει τη θέση βοηθού του διευθυντή παραγωγής. Όμως διευθυντής ήταν. Να μη κάνει τα κόλπα του;

Είδε αδιάφορα την συστατική επιστολή του Γρηγόρη, τον ρώτησε μερικά σχεδόν άσχετα με τη δουλειά πράγματα, σήκωσε το τηλέφωνο και είπε στη γραμματέα του.

"Φώναξέ μου τον κύριο Περδικάρη".

Πέρδικάρης, Περδικάρης, κάτι του έλεγε αυτό το όνομα του Γρηγόρη, αλλά όσο και να έψαξε στο μυαλό του δεν βρήκε κανέναν γνώριμο. Το ίδιο και όταν στην πόρτα εμφανίστηκε ο κύριος Περδικάρης. Παντελώς άγνωστος.

"Κάθισε" του είπε ο κύριος Διευθυντής. "Ο νεαρός από 'δω ζητάει να προσληφθεί στη θέση του βοηθού σου" και του πάσαρε και την συστατική επιστολή του Γρηγόρη. Πολλή ώρα έκανε να διαβάσει την επιστολή ο κύριος Περδικάρης. Μάλλον αναλφάβητος θα ήταν. Είχε προσηλωθεί στο χαρτί και δεν σήκωνε τα μάτια. Για μια στιγμή μάλιστα σήκωσε το χέρι και με την ανάποδη της παλάμης σκούπισε το ένα του μάτι, λες και του είχε μπει κανένα σκουπιδάκι.

"Εμένα δεν μου είχαν δώσει τέτοιο χαρτί", ψέλλισε και αμέσως μετά, βλέποντας τον Γρηγόρη είπε με δυνατή φωνή και αντίλογο δεν δεχόταν.

"Προσλαμβάνεσαι".

"Μα...", Αμήχανος ο κύρος διευθυντής εξέφρασε την απορία του: "Μα...".

"Τι μα; Βοηθός μου δεν θα είναι; Προσλαμβάνεται".

"Μα με τι προσόντα;" Είχε πάλι την απορία του ο διευθυντής.

"Μ' αυτά εδώ", είπε με στόμφο ο κύριος Περδικάρης σηκώνοντας στο δεξί χέρι την συστατική επιστολή του Γρηγόρη και συμπλήρωσε. "Εγώ δεν πήρα τέτοια χαρτί από το ίδρυμα. Ε αφού δεν ζήτησα, τι; Από μόνοι τους θα μου το δίνανε;" και επανέλαβε.

"Προσλαμβάνεσαι. Έλα αύριο για δουλειά. Στις οκτώ ξεκινάμε".

Κάτι άστραψε μέσα στο μυαλό του Γρηγόρη. Μια λάμψη που ήρθε από αρκετά χρόνια μακριά. Τότε... νεοφώτιστο Παπαφάκι ακόμη, τότε που μαζί με τον φιλόλογο σκάλιζε τα αρχεία του ιδρύματος, κάπου στη λίστα με τα ονόματα των αποφοίτων έγραφε: Αριστείδης Περδικάρης.

Δεν πήρε τα τριπλάσια από όσα έπαιρνε, αλλά αυτά που πήρε ήταν δυόμιση φορές επάνω. Δίκαιο είχε ο κύριος Νικολάκης. Εξάλλου το είχε πει και ο Χριστός

"Αιτείτε, και δοθήσεται υμίν". Φυσικά ο Χριστός δεν εννοούσε τον μισθό, άλλα αγαθά εννοούσε, πνευματικά. Αλλά και ο μισθός αγαθό ήταν.

Η ζωή του Γρηγόρη άλλαξε. Ναι καλά. Σιγά και μην άλλαξε. Μόνο τα οικονομικά του άλλαξαν. Ο "μανγκουφισμός" δεν άλλαξε καθόλου. Σπίτι-δουλειά, δουλειά-σπίτι, άντε και λίγη κουβεντούλα με την σπιτονοικοκυρά του. Σε λίγο το έχασε κι' αυτό.

Ένα βράδυ, γυρίζοντας στο σπίτι την βρήκε στο κακό της το χάλι. Ίσα-ίσα που ανάσαινε. Κάλεσε ασθενοφόρο και ευτυχώς που ο Άγιος Δημήτριος, το νοσοκομείο που εφημέρευε, ήταν κοντά και την πρόλαβαν. Την πρόλαβαν αλλά για πόσο; Για τέσσερεις μέρες. Σε τέσσερεις μέρες πήρε εξιτήριο από τον νεκροθάλαμο.

Στο μεταξύ ο Γρηγόρης είχε βρει μια ατζέντα με κάτι τηλέφωνα σημειωμένα και ειδοποίησε τους οικείους της. Δίπλα στο ένα νούμερο έγραφε: Αδελφός και στο άλλο: Αδελφή. Απάντησαν ο ανεψιός και η ανεψιά. Ο αδελφός και η αδελφή είχαν μετακομίσει εκεί που σε τρεις ημέρες έμελε να μετακομίσει και η σπιτονοικοκυρά του. Εν τόπω χλοερώ.

"Η θεία σας δεν είναι καλά", είχε πει. "Νοσηλεύεται στο Άγιος Δημήτριος".

Στο νοσοκομείο εμφανίστηκε μόνο η ανεψιά. Μια ψηλομύτα και μισή. Στην κηδεία ήταν και ο ανεψιός.

Μετά το: "Αιωνία σου ἡ μνήμη, αξιομακάριστη καὶ αείμνηστη αδελφή ημών", ο Γρηγόρης πλησίασε τους τεθλιμμένους συγγενείς να τους συλλυπηθεί. Μάλλον εκείνοι θα έπρεπε να συλλυπηθούν τον Γρηγόρη.

Μετά από "τα συλλυπητήριά μου", ρώτησε:

"Με εμένα τι θα γίνει;"

"Ποιός είστε εσείς;"

"Ο νοικάρης".

Ο νοικάρης μπορούσε να παραμείνει νοικάρης αλλά φυσικά όχι με το ίδιο ευτελές ενοίκιο.

"Το διπλάσιο καλά είναι"; Καλά ήταν.

"Από τα έπιπλα της εκλιπούσης θα πάρετε τίποτε;"

"'Όχι. Ότι δεν χρειάζεστε πετάξτε το".

Δυο μέρες φόρτωνε ο παλιατζής. Το τελευταίο πράγμα που φορτώθηκε ήταν το κρεβάτι και το πρώτο έπιπλο που μπήκε πάλι κρεβάτι ήταν. Ε να έχουμε κάπου να κοιμόμαστε. Τα υπόλοιπα έπιπλα του ήρθαν λίγα-λίγα μέσα σε δυο μήνες. Πολλά από αυτά ήταν special design του Γρηγόρη. Ε τι στην ευχή. Διευθυντής παραγωγής ενός μεγάλου εργοστασίου επίπλων ήταν. Να μη φρόντιζε για το σπίτι του;

Όσο κράτησε η ανανέωση του σπιτιού ένοιωθε μια χαρά και δυο τρομάρες. Κάτι είχε να κάνει κάτι είχε να σκεφτεί, την έβλεπε από δω, την έβλεπε από κει την καινούργια του επίπλωση, χαιρόταν, "Μια χαρά είναι", έλεγε στον εαυτό του.

Μετά... γυρνούσε στο σπίτι του και δεν είχε να πει ούτε καλησπέρα σε κανέναν. Μόνος σαν τον κούκο. Άρχισε να αισθάνεται ακόμη και την έλλειψη της γριάς. Μερικές φορές είχε έρθει ο Βασίλης, ήταν αδειούχος από το ίδρυμα, κοιμήθηκε στο σπίτι του, αντάλλαξαν μερικές κουβέντες, αλλά ο Βασίλης ήταν αλλονού παπά ευαγγέλιο. Λες και δεν τους είχε γεννήσει η ίδια μάνα. Νοιαζόταν ο ένας για τον άλλο αλλά τα ενδιαφέροντά τους ήταν από διαφορετικούς πλανήτες.

Ένα βράδυ, πώς έγινε πάλι αυτό ούτε που το κατάλαβε. Άνοιξε την τηλεόραση είδε τις ειδήσεις και μετά άλλαξε κανάλι. Να το πάλι το Εμαυράκι, όχι στο γυαλί, στο μυαλό του εμφανίστηκε.

"Τι γυρεύει πάλι αυτή εδώ;" αναρωτήθηκε. Πάτησε το κουμπί, έκλεισε την τηλεόραση, πάτησε το κουμπί, έσβησε και το μυαλό του. Πήγε για ύπνο.

Μερικές φορές τον έπιανε μια νοσταλγία κάτσε καλά. Στον ένα τομέα, σ' αυτόν του ξυλουργού καλά τα πήγαινε. Πολύ καλά μάλιστα. Μια γραμμή καθισμάτων τραπεζαρίας μάλιστα, ένα μοντέλο, κυκλοφορούσε στην αγορά με το όνομά του: "Gregory's chair", είχε πάρει και ένα καλό μπόνους.

Στον άλλο τομέα του μουσικού; Του σαξοφωνίστα; Τίποτε. Πάτος.

"Να είχα ένα σαξόφωνο!" αναλογιζόταν από καιρό σε καιρό.

"Και γιατί να μην έχω;" Τα οικονομικά του του το επέτρεπαν. Όχι σαξόφωνο, μπάντα ολόκληρη μπορούσε να έχει, που λέει ο λόγος. Μόνο ο λόγος όμως.

Το αποφάσισε. Πήρε το αστικό από την Καμάρα και κατέβηκε στη στάση Κολόμβου. Κάπου εκεί το έβλεπε το μαγαζί, τότε που πήγαινε με το λεωφορείο στον Εύοσμο. Κάπου πριν από τον Βαρδάρη, στην Εγνατία δεξιά. "Μουσικά όργανα Ανθομελίδης" έγραφε στην ταμπέλα. Μπήκε μέσα.

"Σαξόφωνα έχετε;" Είχαν του έδειξαν ένα. Τρίχες. Αυτό ήταν σαξόφωνο για παιδιά.

"Κάτι καλύτερο; Θα προτιμούσα ένα Thomann". Thomann ήταν η πρώτη του αγάπη, αυτό που έπαιζε όταν ήταν Παπαφάκι.

Του έδειξαν τον κατάλογο με τα Thomann, σκεφτόμενοι:

"Κάτι σκαμπάζει από μουσική ο τύπος".

Διάλεξε ένα μοντέλο.

"Πόσο;"

Καλά που καθόταν και δεν ήταν όρθιος γιατί αν ήταν όρθιος σίγουρα από τη ζαλάδα θα βρισκόταν πεσμένος στο πάτωμα. Πάντως το ζεμάτισμα το ένιωσε.

Ένας μισθός του έφτανε δεν έφτανε, αλλά το είχε αποφασίσει.

"Δεν το έχουμε εδώ, αλλά μπορούμε να σας το φέρουμε. Σε μια εβδομάδα".

Έδωσε το ένα τρίτο προκαταβολή, υπέγραψε και δύο γραμμάτια και περίμενε να περάσει η εβδομάδα. Η εβδομάδα των παθών. Κοιμόταν - ξυπνούσε το Thomann ονειρευόταν. Επιτέλους ήρθε.

Όταν το παρέλαβε άνοιξε γρήγορα-γρήγορα τη συσκευασία και μετά άνοιξε το μαύρο βαλιτσάκι. Ο ίδιος έλαμψε τρεις φορές παραπάνω απ' όσο αστραποβολούσε το σαξόφωνο, πλαγιασμένο νωχελικά και άπρακτο μέσα στο βαλιτσάκι με τη κόκκινη βελουδένια επένδυση. Σε έναν βασιλιά της μουσικής μόνο κόκκινα βελούδα αρμόζουν. Το συναρμολόγησε, έβαλε το γλωσσίδι στο επιστόμιο και το έσφιξε καλά. Είχε κακιά πείρα από ξεσφιγμένα καλαμάκια. Με αργές τελετουργικές κινήσεις έφερε το επιστόμιο στα χείλη του.

Η μελωδία πλημμύρισε όλο το σπίτι. Τα δάχτυλά του χάιδευαν απαλά τα κλειδιά. Τα έπιπλα έγιναν πιο όμορφα, οι τοίχοι πιο φωτεινοί, το φως της λάμπας στο ταβάνι τρεμόπαιξε δυο-τρεις φορές από ενθουσιασμό. Επιδόθηκε στην ερωτική του παρόρμηση για δέκα ίσως δεκαπέντε λεπτά. Μετά... "γκλιν-γκλον", το κουδούνι της εξώπορτας. Πήγε να ανοίξει με το σαξόφωνο κρεμασμένο στο λαιμό.

"Ποιός διάβολος να είναι;" Όπως πάντα δεν περίμενε κανέναν. Ο κύριος του διπλανού διαμερίσματος ήταν.

"Μήπως μπορείτε να κάνετε λιγότερο θόρυβο; Τα παιδιά δίπλα διαβάζουν και τα ενοχλείτε".

Θόρυβο; Ο ήχος του Thomann θόρυβος; Η μελωδία που έπαιζε θόρυβος; Πώς κρατήθηκε και δεν του έφερε το σαξόφωνο στο κεφάλι, ένας Θεός ξέρει. Αρκέστηκε να πει:

"Με συγχωρείτε για την ενόχληση". Έκλεισε την πόρτα και τα έβαψε μαύρα. Προσπάθησε να παίξει πιο σιγά, πιο αθόρυβα. Τίποτε. Το σαξόφωνο δεν είναι κιθάρα να γρατζουνάς τις χορδές της απαλά-απαλά. Το σαξόφωνο θέλει αέρα, θέλει νεύρο, θέλει έξαρση. Ακούμπησε την αγάπη του επάνω στον καναπέ, κάθισε στην πολυθρόνα απέναντι και έβαλε το κεφάλι ανάμεσα στα χέρια του. Μόνο που δεν έκλαψε. Τώρα;

Και την άλλη μέρα το απόγευμα πάλι θλίψη και κλάμα. Να έφερνε μήπως και καμιά μοιρολογήτρα να κλαίνε και να μοιρολογούν μαζί;

Τζάμπα τα έξοδα, τζάμπα τα όνειρα.

Πέρασαν διάφορες σκέψεις από το μυαλό του: Να μετακομίσει. Να πάει σε μια μονοκατοικία να μην ενοχλεί κανέναν με το "θόρυβο" που θα έκανε. Απορρίφτηκε η σκέψη. Όλα τα έξοδα που είχε κάνει, για να κάνει το σπίτι του σπίτι θα πήγαιναν στο βρόντο.

Μήπως σε ένα στούντιο; Θα έψαχνε θα εύρισκε ένα στούντιο και όταν ήταν διαθέσιμο θα πήγαινε να παίζει με την ησυχία του. Μια-δυο ώρες. Πότε; Τα απογεύματα φυσικά, μετά την δουλειά και αν το στούντιο θα ήταν διαθέσιμο. Αυτή ήταν η λύση: Ένας μεγάλος άδειος χώρος μετά την δουλειά.

Πώς δεν χτύπησε το κεφάλι του στο τοίχο την ώρα που έλεγε: "Μα μαλάκας είμαι;"

Άδειος και μεγάλος χώρος και πάντα διαθέσιμος, κάθε απόγευμα μετά την δουλειά και να μην ενοχλεί και κανέναν. Τι πιο καλός τέτοιος χώρος από την αίθουσα συσκέψεων την εταιρείας; Πως και δεν το είχε σκεφτεί τόσες μέρες;

Το άλλο πρωί έφυγε από το σπίτι κουβαλώντας ένα μικρό μαύρο βαλιτσάκι. Μέσα, πλαγιασμένο αναπαυτικά επάνω στις κόκκινες βελουδένιες υποδοχές, ταξίδευε το σαξόφωνο για το εργοστάσιο. Το πρωί, τις εργάσιμες ώρες αναπαυόταν επάνω στο ντουλάπι με τα σχέδια επίπλων. Το απόγευμα, όταν τα γραφεία άδειαζαν από κόσμο... Ποιος είδε το Θεό και δεν φοβήθηκε.

Ο Γρηγόρης γύριζε στο σπίτι κατά τις δέκα, καμιά φορά και στις έντεκα, χορτασμένος μουσική.

***
**Κεφάλαιο 10**

**Ο μουσικός**

**Ξ** ύπνησε αλαφιασμένος, προσπαθώντας να συνειδητοποιήσει που βρίσκεται. Μια γυναικεία φωνή, ξαφνιασμένη τον ρωτούσε:

"Κύριε Γρηγόρη! Τι κάνετε εδώ τέτοια ώρα;"

Έλα ντε; Πού ήταν το "'εδώ" και τι έκανε; Κοιμόταν.

Πολύ δύσκολη η σημερινή ημέρα. Του βγήκε ο πάτος. Πάνω από είκοσι φορές είχε κάνει το δρομολόγιο από το γραφείο του στον χώρο παραγωγής και μετά στο γραφείο του Διευθυντή και μετά πάλι: Διευθυντής-χώρος παραγωγής-γραφείο. Σαν γιο-γιο ανεβοκατέβαινε. Μια 'πάνω μια κάτω. Του βγήκε η πίστη και ανυπομονούσε κιόλας πότε θα πάει η ώρα τέσσερεις να σχολάσουν και να φύγουν. Όχι ο ίδιος· οι άλλοι.

Στις τέσσερεις και πέντε ο προϊστάμενος λογιστηρίου περνώντας έξω από την πόρτα του γραφείου του τον ρώτησε:

"Δεν θα φύγεις Γρηγόρη;"

"Θα μείνω λίγο να τελειώσω μια δουλειά, μη την αφήσω στη μέση", αποκρίθηκε λέγοντας ψέματα. Αν ήθελε να πει την αλήθεια έπρεπε να πει:

"Θα μείνω πολλή ώρα. Σε λίγο αρχίζει το ρεσιτάλ".

Στις τέσσερεις και δέκα τα γραφεία ήταν πιο έρημα κι' από την έρημο Σαχάρα. Ψυχή πουθενά. Σηκώθηκε κατέβασε από το ντουλάπι με τα σχέδια το μαύρο βαλιτσάκι, το άνοιξε, καμάρωσε για λίγο ότι ήταν εκεί μέσα, ξαπλωμένο πάνω στο κόκκινο βελούδο, το συναρμολόγησε, κρέμασε το σαξόφωνο στο λαιμό του και πήγε δίπλα, στην αίθουσα συσκέψεων. Το ιδανικό στούντιο. Ένας χώρος σχεδόν άδειος. Ένα μεγάλο οβάλ τραπέζι στη μέση με δέκα καρέκλες γύρω-γύρω και ένας μεγάλος καναπές.

"Θα πρέπει να έχει και καλή ηχητική", σκέφτηκε, αλλά τα πόδια του δεν τον κρατούσαν. Τόση κούραση πια σήμερα. Αν ήταν δυνατόν; Απόθεσε το σαξόφωνο επάνω στο τραπέζι και κάθισε στον καναπέ, να ξαποστάσει λίγο. Μετά πλάγιασε να ξαποστάσει πιο καλά και έκλεισε και τα μάτια του αναπολώντας τις καλές εποχές. Τις καλές μουσικές εποχές. Στην μπάντα στο Παπάφειο, με τα κάλαντα και τους επιτάφιους, στην μπάντα του στρατού με εκείνο το θηρίο το Stewart Ellis. Τι όργανο και εκείνο Θεέ μου! Δεν είχε προσέξει τι σαξόφωνο έπαιζε ο Κατσαρός. Οι τελευταίες σκηνές που πέρασαν απ' το μυαλό του ήταν αυτές, από Γιώργο Κατσαρό. Μετά τον πήρε ο ύπνος.

"Καλέ! Ποιος είναι αυτός πάνω στον καναπέ;" Διερωτήθηκε η κυρία Κούλα μπαίνοντας στην αίθουσα συσκέψεων. Πλησίασε να δει.

"Ααα ο κύριος Γρηγόρης" και κοιμόταν του καλού καιρού.

"Κύριε Γρηγόρη! Τι κάνετε εδώ τέτοια ώρα;"

Ξύπνησε. Σε λίγα δευτερόλεπτα είχε συνειδητοποιήσει την κατάσταση.

"Εσύ τι γυρεύεις εδώ;" Ένας εισβολέας είχε μπει απρόσκλητος στα σχέδιά του.

"Ε πώς τι γυρεύω καλέ; Εγώ ήρθα να καθαρίσω τα γραφεία. Όπως κάθε μέρα. Αλλιώς πως;...". Η κυρά Κούλα, η καθαρίστρια, άφησε το "Αλλιώς πώς;" μετέωρο. Μάλλον θα εννοούσε: Αλλιώς πως θα είναι καθαρά.

Η κυρία Κούλα ήταν απρόβλεπτη. Δεν την είχε υπολογίσει ο Γρηγόρης στα σχέδιά του. Δεν βαριέσαι. Ένας άνθρωπος ήταν. Αρκεί να μη τον μαρτυρούσε γιατί τότε... Μπορεί να άρχιζε η καζούρα από τους συναδέλφους και να γινόταν των σκυλιών μπαγλαμάς.

"Μπορείς να αρχίσεις από δω;" Ας τέλειωνε μια ώρα αρχύτερα με την αίθουσα συσκέψεων να τον αφήσει ήσυχο να κάνει ότι ήταν να κάνει

"Ναι αμέ". Έπιασε να σκουπίζει και να σφουγγαρίζει. Σε πέντε λεπτά θα έφευγε. Θα του άδειαζε τη γωνιά.

"Πριν φύγεις έλα πάλι που σε θέλω", της είπε.

Ήθελε να την ορμηνέψει, ίσως και να την απειλήσει.

"Κακομοίρα μου μη πεις τίποτε γιατί κάηκες".

Έπαιξε το σαξόφωνό του επί τρεις ώρες. Την τελευταία μισή ώρα είχε και ακροατή. Η κυρία Κούλα είχε τελειώσει τη δουλειά της και καθώς της είχε παραγγείλει, πήγε να δει τι τη θέλει ο κύριος Γρηγόρης. Η πόρτα της αίθουσας ήταν ανοιχτή και ο Γρηγόρης της είχε γυρισμένη την πλάτη· δεν την αντιλήφθηκε.

Καλά της ακουγόταν αυτής κάτι σαν μουσική όση ώρα καθάριζε τα άλλα γραφεία. Ο κύριος Γρηγόρης στεκόταν εκεί στη μέση του δωματίου και έπαιζε ένα όργανο.

Το κομμάτι τελείωσε. Δεν πρόλαβε ο Γρηγόρης να σκεφτεί "Τι άλλο να παίξω;" Άκουσε πίσω του ένα χειροκρότημα από μόνο ένα ζευγάρι χέρια και την φωνή της κυρίας Κούλας.

"Μπράβο, μπράβο. Πολύ ωραία παίζετε κύριε Γρηγόρη".

Γύρισε και της χαμογέλασε.

"Παίξτε ακόμη κάτι". Δεν της χάλασε το χατίρι.

Πάλι "Μπράβο, μπράβο", πάλι χειροκρότημα.

"Κυρία Κούλα, σε παρακαλώ μη πεις τίποτε σε κανέναν ότι με είδες να παίζω εδώ μουσική. Από ανάγκη το κάνω. Δεν έχω που αλλού να παίξω. Στο σπίτι ενοχλώ τους περιοίκους, τους γείτονες".

"Μα τι λες κύριε Γρηγόρη μου. Σε ποιόν να το πω και γιατί; Στο κάτω κάτω κερδισμένη θα είμαι. Θα εργάζομαι μετά μουσικής. Και τι όμορφα που παίζεις!"

Αυτό ήταν. Όλες τις υπόλοιπες μέρες η κυρία Κούλα καθόταν καμιά μισή ώρα μετά τη δουλειά της για να απολαύσει τον Γρηγόρη και τη μουσική που έπαιζε. Ο Γρηγόρης είχε αποκτήσει ακροαματικό κοινό, έστω, από έναν μόνο ακροατή.

Ίσως και να διατυπώθηκε και η συνέχεια από εκείνη τη φράση που είχε αφήσει ατέλειωτη η κυρία Κούλα. Το μετέωρο "Αλλιώς πώς;". Μάλλον θα εννοούσε: Αλλιώς πως θα γίνω fan της Jazz μουσικής και μάλιστα σε σόλο Sax.

Το βιολί αυτό... θα μπορούσαμε να πούμε "το σαξόφωνο αυτό", αλλά η ρήση του λόγου μιλάει για βιολί.

Το βιολί αυτό λοιπόν, με τα ρεσιτάλ του Γρηγόρη και με ακροατή την κυρία Κούλα κράτησε κανένα εξάμηνο. Μέσα σ' αυτούς τους μήνες ο Γρηγόρης βρήκε ξανά την παλιά του δεξιοτεχνία, ίσως να έγινε και πιο καλός. Η κυρία Κούλα πάντα τον βαθμολογούσε με άριστα, αλλά κι' αυτή... Τι ήξερε από μουσική η έρμη;

Μέσα σ' αυτούς τους μήνες ο Γρηγόρης έκανε και άλλα. Ασχολήθηκε με τη σύνθεση, αν μπορεί να ειπωθεί έτσι το ότι καθόταν και έγραφε στο χαρτί τους διάφορους αυτοσχεδιασμούς του. Το πρώτο του κομμάτι ήταν "το νανούρισμα". Δεν ήταν ακριβώς σύνθεση. Ήταν μεταγραφή από φωνή σε σαξόφωνο. Μεταγραφή από τη φωνή της μάνας του, από το τότε, όταν τον νανούριζε, στο τώρα, στο σαξόφωνο που έπαιζε. Μεταγραφή και από την δική του φωνή, όταν παιδί ακόμη νανούριζε την αδελφή του τη Ρηνούλα.

Πριν ακόμη γράψει και την τελευταία νότα στο πεντάγραμμο, καθώς μουρμούριζε τον σκοπό, τον έπιασε η θλίψη και η αγωνία.

"Πού άραγε να είναι η Ρηνούλα και τι κάνει;"

Δεν ήταν ή πρώτη φορά που έφερνε τη Ρηνιώ στη σκέψη του και ούτε θα ήταν η τελευταία. Σαν αγκάθι στο μυαλό του τον κέντριζε η σκέψη της. Κάτι μέσα του του έλεγε ότι είναι καλά και ότι είναι ευτυχισμένη. Κάτι σαν μήνυμα που από κάπου ερχόταν. Από πού όμως; Από πόσο μακριά ή από πόσο κοντά ερχόταν αυτό το μήνυμα; Ίσως η Ρηνιώ να του έστελνε το μήνυμά της από την διπλανή πόρτα, από το διπλανό τετράγωνο, ίσως από μια κοντινή πόλη. Ίσως πάλι... ίσως από κάπου πολύ μακριά. Αυτή η απεραντοσύνη του κόσμου τον τρέλαινε, γιατί μέσα σ' αυτή την απεραντοσύνη κάπου βρισκόταν η Ρηνιώ. Κάπου. Πού όμως;

Συμμάζεψε τις σκέψεις του, συμμάζεψε και το σαξόφωνό του και έφυγε. Κοίταξε το ρολόι του. Πάλι δεν θα το πρόφταινε το ταβερνάκι. Πάλι με γύρο-πίτα-απ' όλα θα την έβγαζε από κανένα γυράδικο της Εγνατίας. Καλά που ήταν κι' αυτά. Αλλιώς βραδιά παρά βραδιά νηστικός θα κοιμόταν.

"Το έχω παρακάνει μου φαίνεται", σκέφτηκε και μετά τα έβαλε με τον εαυτό του

"Ναι ρε φίλε, το έχεις παρακάνει. Δεν είναι κατάσταση αυτή. Για συμμαζέψου λίγο".

Μάλλον από τη νύστα δεν ήξερε τι έλεγε.

"Για συμμαζέψου λίγο!" Να συμμαζευτεί από τι; Πιο πολύ συμμάζεμα δεν γινόταν. Γραφείο-σαξόφωνο-σπίτι-σπίτι-γραφείο-σαξόφωνο. Αυτή ήταν η ζωή του. Από τι να συμμαζευτεί. Απ' τις κακές παρέες ή από την κραιπάλη.

Η ζωή του είχε καταντήσει ένας σφιχτοδεμένος κόμπος. Έπρεπε να τον λύσει, έστω και με τη μέθοδο του Γόρδιου Δεσμού. Για να το κάνει όμως αυτό έπρεπε να βρει τον ένοχο. Τον υπόλογο αυτής της κατάστασης.

Έπιασε τον εαυτό του και τον κάθισε απέναντί του στο τραπέζι. Ανάκριση. Ήταν άγριος μαζί του. Αν δεν ομολογούσε μπορεί και να τον άρχιζε στα σκαμπίλια.

"Τι κάνεις ρε;" Τον ρώτησε και το ύφος του ήταν πολύ αυστηρό. Ο ανακρινόμενος χέστηκε από το φόβο του.

"Δηλαδή; Τι, τι κάνω;"

"Λάθος ερώτηση. Τι δεν κάνεις ρε; Ήθελα να πω".

"Ε να... δεν κάνω... Δεν έχω φίλους. Άσε για γκόμενα ας μη το αναφέρουμε καθόλου. Δεν διασκεδάζω καθόλου, δεν κουβεντιάζω με κανέναν πέρα από τα θέματα της δουλειάς. Από τότε που πέθανε η γριά, μόνο με τον ταβερνιάρη τον κυρ' Μήτσο λέμε από καμιά καλησπέρα".

"Δηλαδή έχεις χάσει κάθε επαφή με τον κόσμο".

"Ε όχι και κάθε επαφή. Κάθε φορά που μπαίνω σε αστικό λεωφορείο γεμάτο κόσμο είναι".

"Άσε τις βλακείες. Όταν λέω κόσμο εννοώ κάποιους που να μιλάς μαζί τους, να ανταλλάσεις απόψεις. Από πότε έχεις να το κάνεις αυτό;"

"Από πότε; Ε πως. Τότε με τον μαέστρο, τότε που πήγαμε στον Κατσαρό..."

"Δηλαδή πότε;"

"Πριν από τέσσερα χρόνια. Όχι-όχι πριν από πέντε χρόνια ήταν, αλλά θυμάμαι... καλά ήταν".

"Ωραία! Και δεν μου λες; Δεν σε νοιάζει τι λέει ο κόσμος για σένα. Πώς σε βαθμολογεί; Αξίζεις ή δεν αξίζεις;"

"Μα τι λες τώρα; Η κυρία Κούλα η καθαρίστρια κάθε μέρα μου λέει μπράβο και με χειροκροτεί. Και στο γραφείο. Τα καλύτερα λόγια λένε για μένα".

"'Αστους αυτούς. Αυτοί δεν μετράνε. Οι φίλοι σου. Τι λένε για σένα οι φίλοι σου; Τα κορίτσια της παρέας; Σου γυαλίζει καμιά; Σε κάνει κέφι κανένα από τα κορίτσια;"

"Οι φίλοι μου; Μα δεν έχω φίλους. Και ποιά παρέα; Αφού δεν έχω παρέες πού να βρεθούν τα κορίτσια;"

"Λοιπόν. Αυτή τη στιγμή θα δηλώσεις μεταμέλεια και θα προσπαθήσεις να διορθωθείς. Να γίνεις άνθρωπος. Αλλιώς... Αλλιώς θα σε φάνε τα μαύρα σκοτάδια. Κατάλαβες;" Η ετυμηγορία είχε βγει: Τα μαύρα σκοτάδια.

"Μάλλον κατάλαβα", είπε ο ανακρινόμενος.

"Αντε χάσου τώρα. Χάσου από τα μάτια μου. Πάνε να κοιμηθείς".

Ο ανακρινόμενος σηκώθηκε και με σκυμμένο το κεφάλι, ντροπιασμένος, τράβηξε για την κρεβατοκάμαρα. Το ίδιο έκανε και ο ανακριτής, αλλά αυτός ένοιωθε πολύ περήφανος.

Συναντήθηκαν στο κρεβάτι.

Την άλλη μέρα κιόλας ο ένοχος άρχισε τις πράξεις μεταμέλειας.

Ανακρινόμενος και ανακριτής ξύπνησαν μαζί, έβαλαν τις κάλτσες τους, τις ίδιες κάλτσες, τις παντόφλες τους, τις ίδιες παντόφλες και πήγαν στην κουζίνα να ψήσουν καφέ να τον πιουν. Τον ίδιο καφέ, από το ίδιο φλιτζάνι, μια ρουφούσε ο ένας μια ρουφούσε ο άλλος, μέχρι να αδειάσει η κούπα είχαν συμφιλιωθεί. Έδωσαν τα χέρια και κίνησαν. Και οι δυο ήταν ο ίδιος: Ο Γρηγόρης.

Κυριακή πρωί ήταν. Πήγε μια βόλτα μέχρι το ίδρυμα. Έτσι για μια επίσκεψη. Δεν πήγε να επισκεφτεί κανέναν συγκεκριμένο τρόφιμο. Ο Βασιλάκης είχε τελειώσει το γυμνάσιο και ήταν ήδη φαντάρος. Τι τον είχε πιάσει και είχε καταταγεί εθελοντής στα δεκαεννιά του χρόνια. Αλλά Βασίλης ήταν αυτός και έκανε ότι ήθελε. Ο ίδιος του έστελνε χαρτζιλίκι αλλά όχι πολλά. Ίσα-ίσα να τη βγάζει. Η στέρηση είναι γνώση, ο πλούτος είναι ξεσάλωμα.

Πηγαίνοντας για το Παπάφειο πέρασε από ένα στενάκι εκεί κοντά. Μεγάλη Παρασκευή απόβραδο ήταν όταν είχε πάει μέχρι εκείνη την πόρτα. Μεγάλη Παρασκευή την ώρα της περιφοράς. Δεν είχε πάει μέχρι την πόρτα. Στην πόρτα είχαν μπει δυο μαυροντυμένες γυναίκες. Μια ηλικιωμένη και μια νεαρή. Ένα μαυροτσούκαλο, που πρέπει να είχε πράσινα μάτια. Μάρω την είχε πει η ηλικιωμένη. Το Εμαυράκι την είχε βαφτίσει αυτός. Μετά εκείνος είχε γυρίσει πίσω. Μόνο που σ' όλο το δρόμο τη σκεφτόταν.

Σήκωσε τα μάτια ψηλά. Στο μπαλκόνι του πρώτου ορόφου μια μαυροφορεμένη, μικρόσωμη σιλουέτα, μάζευε ρούχα από την απλώστρα. "Το Εμαυράκι", συλλογίστηκε, μα η γυναίκα χάθηκε μέσα σε δύο δευτερόλεπτα. Δεν ήταν σίγουρος αν ήταν εκείνη. Ήταν και ο ήλιος από απέναντι, που τον στράβωνε και δεν μπορούσε να δει καθαρά. Ίσως να ήταν, ίσως να μην ήταν. Τι σημασία είχε;

Μπήκε μέσα στο ίδρυμα και ανέβηκε στο δεύτερο όροφο. Στους κοιτώνες. Έξω από τον "δικό του" κοιτώνα κοντοστάθηκε. Μέσα οι πιτσιρικάδες έπαιζαν τζιζ. Παρακάτω σε έναν άλλο θάλαμο πρέπει να είχαν πλακωθεί στο ξύλο. Μαζί κι' αυτός και στο τζιζ και στο πλάκωμα. Βγήκε από την πίσω πόρτα. Στο γήπεδο γινόταν ο χαμός. Το είχαν χωρίσει στα δύο και το είχαν μοιραστεί. Διπλός αγώνας. Τέσσερεις ομάδες παιδιών έπαιζαν μπάλα. Κυριακή πρωί ήταν. Έκανε περιμετρικά το γήπεδο και πήγε προς τα εργαστήρια. Όλα ήταν κλειστά. Μόνο η πόρτα από το εργαστήριο αγιογραφίας ήταν μισάνοιχτη. Μπήκε μέσα. Ένα μεγάλο παιδί συμμάζευε κάτι κουτιά με μπογιές. Σαν μεγάλο τον έκοψε για μαθητή. Μπορεί να ήταν... επιστάτης, έτσι θαρρούσε πως τους έλεγαν. Παιδιά που είχαν αποφοιτήσει αλλά που παρέμεναν στο ίδρυμα, σαν βοηθοί των δασκάλων στα εργαστήρια.

Καλημερίστηκαν.

"Ο Αντώνης περνάει καμία φορά από 'δω;" ρώτησε στο παιδί.

"Αντώνης; Ποιός Αντώνης;"

Δεν θυμόταν το επίθετο του γι' αυτό έδωσε την περιγραφή του και την χρονιά που είχε αποφοιτήσει. Συμμαθητές ήταν. Ο Αντώνης είχε πάει για αγιογράφος, αυτός για μαραγκός.

"Α ο Αντώνης! Ναι αμέ. Μια δυο φορές την εβδομάδα έρχεται από 'δω".

Έγραψε το τηλέφωνο της δουλειάς του σε ένα χαρτάκι και το έδωσε στο παιδί.

"Αν τον δεις δώσ' του αυτό", είπε, είχε γράψει και το όνομά του και τις ώρες. Γρηγόρης 08:00 - 16:00.

"Να ζητήσει τον Γρηγόρη πες του". Έφυγε.

Πέρασε έξω από το Γ' Σώμα Στρατού. Αν μπορούσε να μπει μέσα θα έμπαινε, να πάει στον θάλαμό του να ανάψει κανένα πυροφάνι σε κανέναν βρομοποδαρά που κοιμόταν με τα ποδάρια έξω από τις κουβέρτες, αλλά αυτό ήταν αδύνατο. Στη σκέψη και μόνο για ένα καλό πυροφάνι χαμογέλασε.

Πήγε μια βόλτα στην παραλία. Είχε μεσημεριάσει. Μπήκε στου "Στρατή" και απόλαυσε ένα απίθανο γεύμα. Σε όλα τα τραπέζια καθόταν παρέες. Αυτός μόνος.

"Πού θα μου πάει", συλλογίστηκε.

Αλήθεια, τι κυνηγούσε; Τι επεδίωκε;

Ανηφόρισε για το σπίτι του. Στο δρόμο πήρε και μια "Μακεδονία", να ενημερωθεί, τι γίνεται στον κόσμο. Εφημερίδα δεν είχε ξαναδιαβάσει.

Κοιμήθηκε κάνα δυο ωρίτσες, ντύθηκε, έβαλε τα καλά του και πάλι δρόμο. Στην πλατεία Αριστοτέλους κάθισε σε μια καφετέρια. Η πλατεία ήταν γεμάτη με κόσμο. Μαμάδες με μικρά παιδιά, γέροι στα παγκάκια δυο-δυο, τρεις-τρεις που κάτι έλεγαν μεταξύ τους. Ένας παππούς είχε σηκωθεί από το παγκάκι, στεκόταν όρθιος μπροστά στους άλλους δύο γέρους και κραδαίνοντας το μπαστούνι του κάτι τους έλεγε. Σαν να έβγαζε λόγο του φάνηκε και του ήρθε να βάλει τα γέλια.

Στο διπλανό τραπέζι καθόταν ένα ζευγάρι μεσήλικες.

"Τι μυρίζει έτσι άσχημα;" Είχε την περιέργεια η κυρία, αλλά ο σύζυγος δεν ήξερε τι μύριζε έτσι άσχημα

"Δεν ξέρω", της είπε. Ο Γρηγόρης προθυμοποιήθηκε να τους ενημερώσει. Στράφηκε προς το μέρος τους

"Η θάλασσα", τους είπε.

"Λέτε;" Αμφέβαλε η κυρία.

"Ναι", επιβεβαίωσε ο Γρηγόρης. "Ο Θερμαϊκός έχει το χάλι του".

"Φαντάζομαι τώρα που κάνουν τον βιολογικό καθαρισμό να καθαρίσει. Εσείς τι λέτε;" είπε ο κύριος.

Έπιασαν κουβέντα και είπαν ένα σωρό άσχετα πράγματα, αλλά... είχαν πιάσει κουβέντα.

Βράδιαζε. Ανέβηκε την Αγίας Σοφίας, και πήρε την Πρίγκηπος Νικολάου προς την Δημήτριου Γούναρη. Τραβούσε για το σπίτι του. Στον "Ελλήσποντο" έπαιζε τον Νονό. Μπήκε και είδε την ταινία. Εντυπωσιάστηκε. Εντυπωσιάστηκε από όλα. Υπόθεση, ηθοποιία, μουσική υπόκρουση. Ιδίως από τη μουσική υπόκρουση. Τι σκατά μουσικός ήταν;

Στις δώδεκα άνοιγε την πόρτα του σπιτιού του. Ο ανακριτής ήταν εκεί καθισμένος στο τραπέζι, έτοιμος πάλι να τον ξεσχίσει στην ανάκριση. Δεν του έδωσε σημασία. Άνοιξε το ψυγείο και έβαλε να πιει ένα ποτήρι γάλα.

"Πώς πήγε;" Τον ρώτησε ο ανακριτής.

"Μια χαρά", απάντησε και φαινόταν ότι είχε τα κέφια του. Ένας κεφάτος άνθρωπος δύσκολα ανακρίνεται.

"Δηλαδή; Όλα εντάξει;" Είχε την περιέργεια να μάθει ο ανακριτής,

"Ναι αμέ. Μια χαρά. Όλα εντάξει". Ο ανακριτής κώλωσε. Σηκώθηκε και μπήκε στο μπάνιο. Δεν βγήκε ποτέ από εκεί. Ο Γρηγόρης άκουσε το καζανάκι να αδειάζει και να ξαναγεμίζει πάλι. Άνοιξε την πόρτα του μπάνιου να δει τι συμβαίνει. Τίποτε. Κανείς. Μόνο το καζανάκι του μπάνιου που έκανε θόρυβο γεμίζοντας. Ποιός το είχε τραβήξει;

Ο Αντώνης του τηλεφώνησε την Τρίτη το μεσημεράκι.

"Έλα ρε ψυχή, πού χάθηκες;" Πάντα κεφάτος ο Αντώνης. Κανόνισαν να συναντηθούν το απόγευμα στις επτά.

"Στο ρολόι στην Αριστοτέλους",

"Μήπως σε βολεύει στην Καμάρα;" Ρώτησε ο Γρηγόρης.

"Ναι, αμέ". Με το λεωφορείο θα ερχόταν από την Άνω Τούμπα. Κατηφόρισαν την Αγγελάκη, βγήκαν στην ΧΑΝΘ.

"Πάμε στον Πύργο του ΟΤΕ;" Έριξε την ιδέα ο Αντώνης, συμφώνησαν και οι δύο ότι στον Πύργο οι τιμές ήταν φωτιά και την άραξαν σε ένα αναψυκτήριο κοντά στο θέατρο κήπου.

"Τα νέα σου τα νέα μου". Ποιά νέα δηλαδή;

"Τα παλιά σου τα παλιά μου". Έξι χρόνια είχαν να συναντηθούν. Από τότε που ήταν Παπαφάκια, και αυτό ήταν παράξενο, γιατί οι Παπαφιώτες συνήθως δεν χάνονται. Ο Γρηγόρης είχε χαθεί. Είχε πέσει μέσα στην τρύπα του σαξόφωνου. Ο Αντώνης είχε επαφές και με άλλα παιδιά. Τους πιο πολλούς τους θυμόταν.

"Πως πάνε οι αγιογραφίες;"

"Ποιες αγιογραφίες; Τον μπογιατζή κάνω. Υδροχρωματισμοί - Ελαιοχρωματισμοί ο Αντώνης, αλλά δόξα το Θεό κονομάω καλά".

Έμενε στην Άνω Τούμπα σε μια μονοκατοικία.

"Δυο σκυλιά έχω. Πού να τα βάλεις τα σκυλιά σε διαμέρισμα. Μια χαρά την βγάζουν στην αυλή".

Ορφανά τα είχε βρει τα σκυλιά αδέσποτα και τα περιμάζεψε.

"Φιλάνε και τη βίλα τρεκολόρε".

"Τι φυλάνε;"

"Το σπίτι μου ρε. Έτσι το αποκαλούν οι γείτονες: Βίλα τρεκολόρε. Με ότι μπογιά περισσεύει απ' τις δουλειές βάφω το σπίτι μου, απ' έξω. Ο ένας τοίχος είναι μπλε ο άλλος πράσινος, άσπρος, κίτρινος. Τώρα από βδομάδα θα αλλάξω τους συνδυασμούς. Θα τους τρελάνω τους γείτονες". Ο Αντώνης παρά την προσήλωσή του για έξι ολόκληρα χρόνια στις αγιογραφίες και στις βλοσυρές μορφές των Αγίων δεν είχε προσβληθεί από χρόνια αγιογραφίτιδα. Το χιούμορ του έσπαζε τζάμι. Μεταξύ των άλλων κέρασε στον Γρηγόρη και τρία ανέκδοτα, αλλά... ανέκδοτα. Κατουρήθηκε στο γέλιο ο Γρηγόρης.

"Εσύ;" Του είπε και ο Γρηγόρης τα δικά του και κατέληξε: "Διευθυντής παραγωγής σε ένα εργοστάσιο επίπλων"

"Δηλαδή... άμα θελήσω κανένα επιπλάκι;"

"Μη λες χαζά. Ότι θέλεις και κάτω του κόστους".

Για τις μουσικές του επιδόσεις ο Γρηγόρης δεν ανέφερε τίποτε. Ίσως να θεωρούσε ότι έκανε απιστίες στο σαξόφωνό του, όπως το είχε παρατημένο στο εργοστάσιο και έβγαινε συντροφιά με ανθρώπους.

Στις έντεκα και μισή χώρισαν. Ο Αντώνης έπρεπε να προλάβει το τελευταίο λεωφορείο για την Άνω Τούμπα.

"Πω-πω πως πέρασε η ώρα και αύριο έχω πολλή δουλειά. Θα καεί ο κώλος μου αύριο".

Καληνυχτίστηκαν.

Ο Αντώνης ήταν σε επαφή και με άλλα παιδιά. Στην παρέα που προστέθηκε και ο Γρηγόρης ήταν ο Νιόνιος, ο Διονύσης ο Κερκυραίος που είχε και μια ξαδέλφη από την Κέρκυρα κι' αυτή. Ωραία κοπέλα. Η ξαδέλφη του Νιόνιου είχε μια φιλενάδα. Στην παρέα ήταν και ο Μιχάλης που είχε γκόμενα και η γκόμενα είχε κι' αυτή κάτι φιλενάδες, εκ των οποίων η μια, η Λίτσα, που αργότερα διετέλεσε γκόμενα του Γρηγόρη για μερικά φεγγάρια. Ο Αντώνης δεν είχε ούτε ξαδέλφη, ούτε γκόμενα. Αυτός παρέμεινε πιστός στα ανέκδοτά του και στα σκυλιά του.

Μια χαρά περνούσε η παρέα. Πότε σινεμά, σε κανένα μπαράκι, άλλοτε σε κανένα καφέ, πήγαν μια Κυριακή και στο γήπεδο να δουν μπάλα και δυο άλλες Κυριακές στο σπίτι του Γρηγόρη, πάλι για μπάλα στην τηλεόραση όμως.

Το σαξόφωνο; Τι έγινε με το σαξόφωνο; Έμεινε έτσι παρατημένο στο εργοστάσιο; Προς Θεού... Όχι. Μερικά απογεύματα, μια-δυο φορές την εβδομάδα είχε την τιμητική του. Αντιλαλούσαν τα γραφεία από τις μουσικές του Γρηγόρη. Μόνο η κυρία Κούλα ήταν παραπονεμένη.

"Αντε βρε παιδί. Πού χάθηκες;"

Ο κύριος ανακριτής είχε εξαφανιστεί παντελώς. Δεν εμφανίστηκε ποτέ ξανά. Είχε ανοίξει η γη και τον είχε καταπιεί; Όχι· είχε ανοίξει, είχε αλλάξει η ζωή του Γρηγόρη και τον κατατρόπωσε.

Εκείνο το βραδάκι η παρέα σκόρπισε νωρίς. Ο καιρός το πήγαινε για βροχή. Ο Γρηγόρης, μόνος, ανηφόριζε την Δημητρίου Γούναρη για το σπίτι του. Στα δεξιά του μια φωτεινή επιγραφή, πάνω από την είσοδο ενός υπογείου, που αναβόσβηνε ρυθμικά τράβηξε την προσοχή του. Μερικά γράμματα της ήταν χαλασμένα και δεν ανταποκρινόταν στο άναμμα, παραμένοντας πάντα σταθερά πιστά στο σβήσιμο. Επάνω-επάνω το όνομα του μαγαζιού: DEST NY. Μάλλον Destiny[6] θα έγραφε αλλά το Ι ήταν καμένο. Ότι και να έγραφε πάντως ο Γρηγόρης δεν κατάλαβε τι έγραφε, γιατί τα Αγγλικά του δεν έφταναν σε τέτοιες δύσκολες λέξεις. Από κάτω με πιο μικρά γράμματα: C ra ke Club. Μόνο η λέξη Club είχε όλα τα γράμματα αναμμένα. Στη άλλη λέξη δυο γράμματα είχαν κηρύξει απεργία. Το Club το κατάλαβε αλλά από την άλλη λέξη δεν μπορούσε να βγάλει ούτε τη λέξη και φυσικά ούτε το νόημά της.

Φύση περίεργος κατέβηκε να δει. Ίσως και γιατί μια μεγάλη φωτογραφία κολλημένη στο τζάμι της εισόδου έδειχνε έναν με σαξόφωνο και παραπίσω έναν καθισμένο στο πιάνο.

Σκαρφάλωσε σε ένα σκαμπό του μπαρ. Στη σκηνή ένα γεροντάκι, άσπρα μαλλιά άσπρα γένια έπαιζε πιάνο και ένας νεαρός μπροστά σε ένα μικρόφωνο έπαιζε σαξόφωνο. Ωραία· ήταν ένα πιάνο μπαρ που είχε και σαξόφωνο. Τι να σήμαινε εκείνη η μισοαναμμένη λέξη; Ρώτησε τον διπλανό του:

"Τι σημαίνει Crake Club;"

"Όχι κράκε. Καραόκε κλαμπ", του είπε ο διπλανός του. Η τελευταία μόδα που μας ήρθε από τη Αμερική".

"Δηλαδή;"

"Κάτσε και θα δεις".

Έκατσε και είδε. Στις έντεκα παρά τέταρτο ο νεαρός σαξοφωνίστας ευχαρίστησε το κοινό του για την ακρόαση, παράτησε το όργανό του επάνω σε ένα σκαμνί και έφυγε. Το σαξόφωνο ήταν του μαγαζιού.

"Στις εντεκάμιση παίζει σε άλλο μαγαζί", διευκρίνισε ο γείτονας του Γρηγόρη.

Ο ασπροτρίχης γέρος πιανίστας σηκώθηκε και πήγε στο μικρόφωνο.

"Και τώρα η σειρά σας", είπε στους θαμώνες. "Εγώ θα κάνω ότι το καλύτερο μπορώ για να σας αναδείξω. Κουράγιο λοιπόν" και ξανακάθισε πίσω από το πιάνο.

Πρώτη σηκώθηκε μια κοπελιά και ανέβηκε στη σκηνή. Κάτι είπε στον πιανίστα και άρχισε να τραγουδάει "το Φεγγάρι είναι κόκκινο", του Χατζηδάκη. Ωραία το έλεγε και ο πιανίστας έκανε ότι μπορούσε για να την αναδείξει αν και ζοριζόταν πολύ. Οι χρόνοι και οι παύσεις της τραγουδίστριας ήταν... κάτσε καλά. Ωραία φωνή είχε η κοπελιά αλλά από μουσική ήταν σκράπας.

Το τραγούδι τελείωσε και η καλλίφωνη αρτίστα εισέπραξε τα χειροκροτήματα είκοσι χεριών, δια του δύο, δέκα θαμώνων.

Επόμενος ένας νεαρός. Μαύρο πυκνό μαλλί που σκέπαζε το μισό μέτωπο και το ένα μάτι, κόκκινο πουκάμισο και στενό μαύρο παντελόνι, φαρδιά καμπάνα κάτω.

"Με λένε Έλβις", είπε. Ο πιανίστας κούνησε το κεφάλι με απόγνωση και ο νεαρός άρχισε να τραγουδάει rock en roll. Χαμός. Δεν πρόλαβε να τελειώσει το τραγούδι. Ένα "ουουου" από όλη την αίθουσα τον ανάγκασε να υποχωρήσει άτακτα.

Πλάκα είχε.

"Τι γίνεται εδώ ρε;" απόρησε ο Γρηγόρης.

"Του Κουτρούλη ο γάμος", τον πληροφόρησε ο γείτονάς του στο μπαρ. "Εγώ έρχομαι πότε-πότε να δω μπας και εμφανιστεί κανένας καλός, αλλά... μάλλον θα μείνω άνεργος. Κυνηγός ταλέντων είμαι".

Ο Γρηγόρης έμεινε καμιά ώρα. Το διασκέδασε το πράγμα. Όταν έφυγε είχε πιάσει βροχή. Δεν βαριέσαι, δυο βήματα ήταν το σπίτι του.

Το άλλο Σάββατο η παρέα ήταν σχεδόν σε πλήρη απαρτία. Πρώτος και καλύτερος φυσικά ο Αντώνης, ο Νιόνος με τη όμορφη ξαδέλφη του, ο Μιχάλης με την γκόμενα και την φιλενάδα της γκόμενας τη Λίστα, ή άλλη φιλενάδα της δεν είχε έρθει. Τελευταίος εμφανίστηκε ο Γρηγόρης. Καλή παρέα: Τέσσερεις άντρες, τρεις γυναίκες.

Ο Γρηγόρης αν και έφτασε τελευταίος, ανέλαβε πρωτοβουλία. Πριν από αυτό όμως ρώτησε τον Αντώνη:

"Το είπες;"

"Τι να σου κάνω; Άργησες", του είπε ο Αντώνης και συμπλήρωσε: "Δεν πειράζει, θα πω ένα ακόμη και για 'σένα". Η παρέα άρχισε να γελάει πριν ακόμη αρχίσει ο Αντώνης να λέει το δεύτερο, προς στιγμήν, ανέκδοτό του. Δεν ήταν τόσο αυτά που έλεγε, αλλά ο τρόπος που τα έλεγε. Στα ανέκδοτα ήταν ταλέντο. Αφού ξεκαθάρισαν τα γέλια, και αφού ή Λίτσα είχε γυρίσει από την τουαλέτα, ο Γρηγόρης το ανακοίνωσε.

"Σήμερα θα σας πάω εγώ σ' ένα μαγαζί να δούμε τι ψάρια πιάνει ο καθένας σας".

Τελείωσαν τους καφέδες τους και ξεκίνησαν. Η ώρα ήταν εννιά και μισή και στο club DESTINY έφτασαν στις δέκα και τέταρτο. Τρία τέταρτα τους πήρε να κάνουν πεντακόσια μέτρα απόσταση. Τρία τέταρτα έκαναν να συνέλθουν από τα γέλια. Στο δρόμο ο Αντώνης τους είπε άλλα τρία ανέκδοτα. Περπατούσαν και γελούσαν. Ο κόσμος τους έβλεπε και απορούσε. Σοβαροί άνθρωποι φαινόταν όλοι και αυτή τη σοβαροφανή τρέλα τους δεν μπορούσαν να την εξηγήσουν.

Στις έντεκα παρά τέταρτο κατά τα καθιερωμένα το σαξόφωνο βρέθηκε επάνω στο σκαμνί. Ο πιανίστας πρώτα έκανε τσιγάρο και μετά κάλεσε τους επίδοξους καλλιτέχνες στην σκηνή. Ανέβηκε μια χοντρούλα και τραγούδησε ένα νησιώτικο. Μετά ένας κύριος προσπάθησε να μιμηθεί τον Νίκο Γούναρη στο "Ένα βράδυ που 'βρεχε". Ένας νεαρός έκανε μια παντομίμα.

Η απορία ήταν ζωγραφισμένη στα πρόσωπα της παρέας χωρίς όμως να πάψουν να διασκεδάζουν με τα δρώμενα.

Ο Γρηγόρης θεώρησε ότι έπρεπε να τους εξηγήσει.

"Ο καθένας σηκώνεται και λέει όποιο τραγούδι θέλει ή κάνει όποια μαλακία του κατέβει στο κεφάλι".

"Η σειρά σου τώρα" είπε στη Λίτσα που εδώ και αρκετή ώρα κωλοτριβόταν με τον Αντώνη, ενώ το περασμένο Σάββατο το ματάκι της γυάλιζε για αυτόν.

"Σιγά και μη πάω εγώ εκεί πάνω. Δεν σφάξανε".

Σεφτέ από την παρέα έκανε ο Νιόνιος. Κερκυραίος ήταν τι άλλο θα τραγουδούσε; "Εις τον αφρό της θάλασσας η αγάπη μου κοιμάται", τραγούδησε. Τον ακολούθησε και η ξαδέλφη του και είπαν μαζί ένα άλλο Κερκυραϊκό τραγούδι. Ωραίο ντουέτο κάνανε.

Η γκόμενα του Μιχάλη τραγούδησε "Γυφτοπούλα στο χαμάμ" και ο Μιχάλης τίποτε, γιατί τον τυραννούσε μια φαρυγγίτιδα.

"Άντε καλέ Λίτσα, πες μας και συ κάτι", την παρακάλεσε ο Γρηγόρης.

"Όχι, όχι, όχι", πείσμωσε η μικρή. Αντί για την Λίτσα σηκώθηκε ο Αντώνης. Πήρε το μικρόφωνο στο χέρι, και με εκείνο το δαιμόνιο χαμόγελό του, μισό γέλιο, μισό χαμόγελο, άρχισε να απαγγέλλει ένα απόσπασμα από τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς.

"Εγώ τραγούδια δεν ξερώ, ξέρω την αλφαβήτα.... γι' αυτό θα σας πω ένα ανέκδοτο".

Όταν τελείωσε το ανέκδοτο δεν τον χειροκρότησε κανένας. Όλοι κρατούσαν την κοιλιά τους από τα γέλια. Με τι χέρια να χειροκροτήσουν;

Ο Αντώνης κάθισε και η Λίτσα που καθόταν ανάμεσα στον Αντώνη και στον Γρηγόρη προσχώρησε πιο πολύ στα στρατόπεδο του Αντώνη.

"Καλάαα... Θα σου δείξω εγώ", σκεφτόταν ο Γρηγόρης τη στιγμή που ο Αντώνης τον ρωτούσε:

"Εσύ δεν θα μας πεις τίποτε".

"Πώς; Γίνεται να μη σας πω; Τι σας κουβάλησα εδώ;" Από μέρες σχεδίαζε να κάνει τα αποκαλυπτήριά του στην παρέα. Έριξε μια ματιά στη σκηνή. Το σαξόφωνο ήταν επάνω στο σκαμνί και τον περίμενε.

"Το δικό μου το κομμάτι το αφιερώνω στις γυναίκες της παρέας και πιο πολύ στη Λίτσα την πεισματάρα που δεν μας τραγούδησε τίποτε. Και να ξέρει: Πείσματα σε μένα δεν περνάνε".

Μα τι έλεγε; Η Λίτσα δεν κατάλαβε τίποτε. Την απειλούσε ή την προκαλούσε σε μονομαχία; Τι δηλαδή; της έριχνε το γάντι. Σιγά και μη σκύψει να το σηκώσει.

Ο Γρηγόρης σηκώθηκε και πήγε στη σκηνή. Κάτι είπε στον πιανίστα και εκείνος έγνεψε καταφατικά. Πήρε το σαξόφωνο στα χέρια και το περιεργάστηκε λίγο. Μια πρώτη οπτική επαφή. Όπως βλέπει κάποιος για πρώτη φορά μια γυναίκα. Εντάξει· βατό ήταν. Έβγαλε το επιστόμιο και το ξεσάλιωσε. Ο μαλάκας ο σαξοφωνίστας το είχε αφήσει με τα σάλια του μέσα. Από την τσέπη του έβγαλε ένα καινούργιο γλωσσίδι και ένα χαρτομάντιλο από αυτά τα εμποτισμένα με κολόνια. Έβγαλε το παλιό καλαμάκι από το επιστόμιο, σκούπισε καλά-καλά το επιστόμιο με το υγρό μαντηλάκι -μη κολλήσουμε και καμιά αρρώστια- και πέρασε το καινούργιο καλαμάκι, αυτό από την τσέπη του. Το έσφιξε καλά.

Κάποιος ανυπόμονος από τους θαμώνες φώναξε:

"Άντε θα κάνεις τίποτε; Μας έπρηξες".

Ο Γρηγόρης δεν πτοήθηκε. Σήκωσε το χέρι του με την παλάμη προς το μέρος του ανυπόμονου, σαν να του έλεγε: "Μη βιάζεσαι, σε λίγο θα σε ξεπρήξω". Ο γέρος πιανίστας τον παρακολουθούσε με ενδιαφέρον και θα πρέπει να σκεφτόταν καλά πράγματα για τον Γρηγόρη. Επιτέλους το επιστόμιο βρέθηκε στη θέση του και το σαξόφωνο κρεμασμένο στο λαιμό του Γρηγόρη. Ρύθμισε το κορδόνι του για να το φέρει στο κατάλληλο ύψος.

"Τι θα παίξεις;" τον ρώτησε ο πιανίστας.

"Θα αυτοσχεδιάσω".

"Εγώ; Εγώ τι πρέπει να κάνω;" Είχε την απορία ο γέρος.

"Το ίδιο. Αυτοσχεδίασε και συ. Ακολούθα τα μοτίβα μου, λίγο πίσω, στον ίδιο τόνο, ένα τόνο πιο ψηλά, έναν πιο χαμηλά, όπως θέλεις. Άλλαζε και καμιά νότα. Μια-δυο στην αρχή ή μια δυο στο τέλος. Θα παίξουμε μια διφωνία. Στην αρχή πρώτος εγώ θα ακολουθείς εσύ. Όταν γυρνάω να σε βλέπω θα μπαίνεις πρώτος εσύ και θα ακολουθώ εγώ. Προσοχή όμως μη πάμε από τον Άνα στον Καϊάφα. Να ταιριάζουν τα μοτίβα".

Παλιά πουτάνα ο γέρος, μπήκε αμέσως στο πνεύμα της δουλειάς.

"Δηλαδή... κάτι σαν το τριπλό κοντσέρτο του Μπετόβεν", είπε.

"Ναι, κάτι τέτοιο", του αποκρίθηκε ο Γρηγόρης χωρίς να ξέρει τι είναι το τριπλό κοντσέρτο του Μπετόβεν.

"Είσαι πολύ πούστης", του είπε ενθουσιασμένος ο γερο-πιανίστας. Από τα νιάτα του είχε να κάνει ένα τέτοιο εγχείρημα. Καιρός λοιπόν να θυμηθεί τα νιάτα του. Ξεκίνησε με μια βροντώδη συγχορδία. Οι χορδές του πιάνου δεινοπάθησαν. Μετά... ησυχία και μετά... άρχισε ο Γρηγόρης να παίζει.

Σε πέντε δευτερόλεπτα στην αίθουσα δεν πετούσε ούτε μύγα. Όλοι είχαν τεντώσει τα αφτιά τους να ακούσουν, είχαν κλείσει τα μάτια τους να ονειρευτούν, είχαν αφήσει τις αισθήσεις και τα αισθήματά τους έρμαια της μουσικής.

Αν άκουγε κάποιος ζαχαροπλάστης θα φανταζόταν τα πιο απίθανα γλυκά που θα μπορούσαν να αιχμαλωτίσουν για πάντα τις γεύσεις. Ένας μοντελίστ ίσως να σχεδίαζε φουστάνια και φορέματα με πανάκριβα βαριά υφάσματα που δεν θα μπορούσαν όμως να κρύψουν ούτε μια λεπτομέρεια απ' το γυμνό κορμί της Αφροδίτης. Ένας κομμωτής μάλλον θα μπέρδευε τα χρώματα των μαλλιών κάτω από αυτές τις νότες. Ένας ζωγράφος...μόνο αγγέλους θα ζωγράφιζε. Ένας παγωτατζής! Τι να σου κάνει ο έρμος ο παγωτατζής; Το παγωτό θα έλειωνε μέσα σ' αυτή τη μουσική.

Τη μια στιγμή ο ήχος του σαξόφωνου πότε χάραζε βαθιές οδυνηρές γραμμές στην ακοή κι' ερχόταν μετά το πιάνο να στάξει βάλσαμο να τις γιατρέψει και πότε σαν χτένι απαλό χτένιζε τα μαλλιά και οι χορδές του πιάνου τα ράντιζαν λεβάντα. Μετά το πιάνο, ύπουλο, απειλητικό κακό και καταχθόνιο, το έβαζε στα πόδια ακούγοντας του αγγέλου τη σάλπιγγα, τη γλύκα του πνευστού και τη γαλήνη.

Για τέσσερα-πέντε λεπτά στην αίθουσα η ύλη δεν υπήρχε. Μόνο αισθήσεις και αισθήματα και άυλα κορμιά.

Ακολούθησε ένας καταιγισμός χειροκροτημάτων. Ο Γρήγορης υποκλίθηκε και μετά σήκωσε τον γέρο πιανίστα, που για να σηκωθεί αναγκάστηκε να πάψει να σκουπίζει με την ανάποδη της παλάμης του τα δακρυσμένα μάτια του.

Δυσκολεύτηκε να γυρίσει και να καθίσει στη θέση του. Παραδόξως πως, το κάθισμα της Λίτσας είχε απομακρυνθεί από το κάθισμα του Αντώνη και είχε πλησιάσει στο δικό του.

"Όχι παίζουμε!", σκέφτηκε.

Οι χαρακτηρισμοί της παρέας ανέβασαν κι' άλλο το ήδη ανεβασμένο ηθικό του. Το απογείωσαν.

"Τρομερός"

"Φοβερός"

"Απίθανος"

"Θηρίο"

"Άπιαστος"

Η Λίτσα ήταν πιο σαφής:

"Ήσουν πολύ ωραίος", Σαν τι; Σαν θέαμα; Σαν μουσικός; Σαν άντρας;

"Όχι παίζουμε!", ξανασκέφτηκε και έκανε την πρότασή του.

"Αν αποφασίσεις ποτέ να μας πεις ένα τραγούδι θα σε συνοδέψω με το σαξόφωνο", της είπε.

"Μάλλον θα το αποφασίσω, αλλά θα πρέπει πρώτα να κάνουμε πρόβες". Η Λίτσα ερχόταν στα νερά του.

"Και φυσικά θα κάνουμε και πρόβες και ότι άλλο χρειαστεί", της είπε και ξερογλείφτηκε.

"Πού;" τον ρώτησε και πήγε πιο κοντά του. Το μπούτι της ακουμπούσε στο δικό του.

"Στο σπίτι μου". Τώρα ξερογλείφτηκε η Λίτσα.

Αναγκάστηκε να σταματήσει το ψηστήρι. Κάποιος στεκόταν πίσω του και του μιλούσε.

"Καλησπέρα".

Στράφηκε να δει ποιος τον καλησπέριζε. Ήταν ένας νεαρός Κύριος.(επιβάλλεται το κεφαλαίο κάπα).

Γκρι ανοιχτόχρωμο κουστούμι, μπλε πουκάμισο, γαλάζια γραβάτα. Μαλλιά ξανθά, όλα πίσω, πρόσωπο καθαρό αντρίκιο, βλέμμα επιβλητικό.

Δέχτηκε το καλησπέρισμα του Γρηγόρη και συστήθηκε:

"Είμαι ο Γιάννης, πιάνο και λίγη κιθάρα. Εσύ;"

"Εγώ; Τι εγώ;" απόρησε ο Γρηγόρης.

"Πώς λέγεσαι".

Ο Γρηγόρης μπήκε στο πνεύμα του συνομιλητή του.

"Γρηγόρης. Σαξόφωνο όπως είδες και λίγο κλαρίνο".

Φυσικά χάρηκαν πολύ και οι δύο. Ο Γιάννης έβγαλε απ'

το δερμάτινο πορτοφόλι του μια μικρή κάρτα και την έδωσε στον Γρηγόρη. Ο Γρηγόρης δεν του έδωσε τίποτε. Δεν είχε τυπώσει κάρτες.

"Τηλεφώνησέ μου", του είπε ο Γιάννης. "Πιστεύω ότι έχουμε να πούμε πολλά" και συμπλήρωσε:

"Μη με πάρεις πριν από την Πέμπτη. Θα λείπω σε ένα ταξίδι αστραπή μέχρι το Μόναχο". Έφυγε.

Ο Γρηγόρης στράφηκε και είδε προς το τραπέζι του Γιάννη. Άλλος ένας κύριος και δύο νεαρές υπάρξεις, όλοι από την ίδια πάστα. Αριστοκράτες. Μετά διάβασε την κάρτα του Γιάννη. "Γιάννης Παπάς - Τουριστικές επιχειρήσεις".

Έβαλε στην τσέπη την κάρτα χωρίς να μπορεί να καταλάβει τι σχέση θα μπορούσε να έχει αυτός με τις τουριστικές επιχειρήσεις. Αν του έλεγε, ας πούμε ότι εργάζεται σε εργοστάσιο επίπλων και αν ο άλλος, ας πούμε πάλι, είχε κανένα ξενοδοχείο ίσως να ενδιαφερόταν για έπιπλα. Τώρα; Το μόνο συνδετικό στοιχείο ήταν το "πιάνο και λίγη κιθάρα" και το "σαξόφωνο και λίγο κλαρίνο". Μυστήριο πράγμα. Παραμέρισε από το μυαλό του τα μυστήριο του Γιάννη. Προτεραιότητα για απόψε είχαν τα μυστήρια της Λίτσας.

Η βραδιά τελείωσε με ένα ανέκδοτο του Αντώνη στις σκάλες της υπόγας, καθώς ανέβαιναν για να φύγουν. Τα γέλια τους ακούστηκαν μέχρι μέσα στην αίθουσα. Η Λίτσα μάλιστα, καθώς γελούσε με την ψυχή της, παραπάτησε και παραλίγο να πέσει. Ευτυχώς που από πίσω της ανέβαινε ο Γρηγόρης και την κράτησε στην αγκαλιά του... να μη πέσει. Πονηρές γυναίκες!

Η παρέα χώρισε. Οι πιο πολλοί έφυγαν δυο-δυο και ο κακομοίρης ο Αντώνης μόνος, Δεν πειράζει· αυτός είχε τα σκυλιά του. Ο Νιόνιος με την ξαδέλφη του, ο Μιχάλης με την γκόμενα και Γρηγόρης χέρι-χέρι με τη Λίτσα. Πότε-πότε αγκαλιαζόταν κιόλας. Τράβηξαν για το σπίτι του. Έπρεπε να αρχίσουν τις μουσικές πρόβες.

Για κακή συγκυρία όμως τα σαξόφωνο του Γρηγόρη ήταν στο εργοστάσιο. Έτσι οι πρόβες τους περιορίστηκαν σε σωματικές μόνο. Άσε που και να το είχε στο σπίτι δεν θα μπορούσε να παίξει για να μη κάνει "θόρυβο" και ενοχλήσει τους γείτονες. Οι άλλοι "θόρυβοι" που προκλήθηκαν από τις πρόβες τους, μάλλον δεν ενόχλησαν τα παιδιά του γείτονα. Εξάλλου Σάββατο βράδυ ποιό παιδί διαβάζει;. Οι θόρυβοι συνεχίστηκαν μέχρι το μεσημέρι της Κυριακής, οπότε τραγουδίστρια και μουσικός, εξαντλημένοι και πεινασμένοι πήγαν για φαγητό. Το απόγευμα οι πρόβες ήταν πολύ υποτονικές. Οι πρόβες του Γρηγόρη με τη Λίτσα συνεχίστηκαν ακατάπαυστα για δύο μήνες αλλά διακόπηκαν άδοξα αφού έτσι κι' αλλιώς δεν θα ακολουθούσε καμιά δημόσια εμφάνιση. Τέτοιου είδους καλλιτεχνικές εκδηλώσεις είναι του τύπου: Τα εν οίκω μη εν Δήμω.

Εκείνο το βράδυ ήταν ένα από ωραιότερα βράδια της ζωής του. Μαζεύτηκε όλη η παρέα στο σπίτι του. Επτά νοματαίοι Πού χώρεσαν; Ο Γρηγόρης καταξοδεύτηκε στις μπίρες στους μεζέδες και στα γλυκά, αλλά μέρα που ήταν! Στο ημερολόγιο έγραφε 30 Ιανουαρίου, η γιορτή των Τριών Ιεραρχών και στο τρίο των Αγίων συμμετέχει και ο Άγιος Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός.

Καταξοδεύτηκε μεν, αλλά πήρε και τα δώρα του. Ο Νιόνιος του έφερε για δώρο μια γραβάτα, αν και ποτέ δεν είχε δει τον Γρηγόρη γραβατωμένο. "Θα τη φορέσω στο γάμο μου", σκέφτηκε ο Γρηγόρης, αλλά η γραβάτα ήταν κόκκινη, της φωτιάς. Άλλαξε σκέψη: "Ίσως όταν θα γραφτώ στο κόμμα", αλλά και πάλι... πεντάρα δεν έδινε ο Γρηγόρης γα τα πολιτικά. Ο Μιχάλης μια πίπα πολυτελείας. Αν κάποτε θα αποφάσιζε να αρχίσει το κάπνισμα... καλή ήταν. Η γκόμενα του Μιχάλη ένα κουτί τριγωνάκια Πανοράματος. Αυτής πολύ της άρεζαν τα γλυκά. Ο Αντώνης... το δώρο του Αντώνη μάλιστα! Λίγα λουλούδια από την αυλή της βίλας τρεκολόρε κομμένα από τον ίδιο. Στην ανθοδέσμη μια καρτούλα: "Και ένα δωρεάν άσπρισμα στο σπίτι σου - Χρόνια πολλά - Αντώνης". Το σπίτι του Γρηγόρη δεν χρειαζόταν άσπρισμα και τα λουλούδια δεν ήταν δα και τίποτε σπουδαία. Αυτό που μετρούσε ήταν το χέρι του Αντώνη που είχε κόψει ένα-ένα τα λουλούδια απ' την αυλή του.

Και το δώρο της Λίτσας δεν ήταν καθόλου ευκαταφρόνητο. Αυτή είχε πάει από νωρίς στο σπίτι και του πρόσφερε ένα κρεβάτωμα... κάτσε καλά.

Ο Αντώνης εκείνο το βράδυ έδωσε ρεσιτάλ ανεκδότων. Έτριζαν τα τζάμια από τα γέλια. Κάποια στιγμή, "γκλιν-γκλον", το κουδούνι της πόρτας. Απορημένος ο Γρηγόρης πήγε να ανοίξει. Δεν περίμενε κανέναν άλλο.

Ε πώς; Ο αιωνίως ενοχλημένος γείτονας.

"Πολύ θόρυβο κάνετε και τα παιδιά δεν μπορούν να διαβάσουν". Την είχε γλιτώσει την σαξοφωνιά στο κεφάλι, αλλά απόψε... Ο Γρηγόρης τον κοίταξε λοξά και διαγωνίως και έβγαλε τα απωθημένα του.

"Σήμερα γιορτάζω και θα κάνουμε όσο θόρυβο θέλουμε και μέχρι ότι ώρα θέλουμε. Ας παν και μια μέρα αδιάβαστα τα παιδιά στο σχολείο".

Ο ενοχλημένος τα μάζεψε και έφυγε. Ούτε ένα "χρόνια πολλά" δεν είπε ο γάιδαρος.

Εκείνο το βράδυ η σκέψη και η έγνοια του για τη Ρηνιώ, δεν τον απασχόλησε καθόλου τον Γρηγόρη. Μόνο για μια στιγμή πέρασε από το μυαλό του το Εμαυράκι, αλλά κι' αυτή έφυγε αμέσως, τρομαγμένη θαρρείς από τα "τσανγκ-τσούνκγ", το τσούγκρισμα των ποτηριών και από τις ευχές: "Χρόνια πολλά", "Να ζήσεις" και "Ότι επιθυμείς".

Η πιο καλή ευχή ήταν αυτή του Μιχάλη,αλλά... μάλλον απραγματοποίητη του φάνηκε.

"Αντε και σολίστα στην ραψωδία για σαξόφωνο και ορχήστρα του Debussy". Ο Μιχάλης παρακολουθούσε τα μουσικά δρώμενα.

Η χειρότερη ήταν η ευχή της ξαδέλφης του Νιόνου.

"Αντε και του χρόνου διπλός", του ευχήθηκε η Κερκυραία, κλείνοντας το μάτι στη Λίτσα.

"Δεν σκοπεύω να παχύνω" της αποκρίθηκε ο Γρηγόρης, κλείνοντας το μάτι στον Αντώνη και φέρνοντας για μια στιγμή ακόμη στο μυαλό του το Εμαυράκι. Το Εμαυράκι δίπλα του.

"Μα τόσο μικρόσωμη που είναι... όχι διπλός. Ούτε ενάμισης δεν θα είμαι", συλλογίστηκε.

Παραξενεύτηκε από την ευχή της Κερκυραίας. Πώς της ήρθε;

Σιγά το πράμα. Δεν ήταν δα και στραβή η κοπέλα. Φως φανάρι τα γλυκοκοίταγμα της Λίστας και τα κωλοτριψήματά της στο Γρηγόρη εδώ και ένα μήνα. Και ειδικά απόψε... Απόψε η Λίτσα είχε αναλάβει, με δική της πρωτοβουλία, τον ρόλο της οικοδέσποινας, κάτι που δεν άρεσε καθόλου στον Γρηγόρη. Σαν την τρελή και μέσα στη χαρά μπαινόβγαινε στην κουζίνα, κουβαλώντας μπίρες πιάτα και ότι άλλο χρειαζόταν οι καλεσμένοι. Λες και γιόρταζε η ίδια. Αλλά... τι ή ίδια τι ο "δικός της;"

Πάντως ο ρόλος της δεν του άρεσε καθόλου του Γρηγόρη. Εντάξει τον είχε ξεφορτώσει από τα καθήκοντα του σερβιτόρου, όμως... αταίριαστη του φαινόταν, ιδίως μέσα στο σπίτι του.

Δεν είχε σκοπό να βάλει, προς το παρόν τουλάχιστον, μπελά στο κεφάλι του και ειδικά τη Λίτσα. Εκείνο το: "Αντε και του χρόνου διπλός", της Κερκυραίας σαν καμπανάκι κινδύνου αντήχησε.

"Ααα... σιγά-σιγά και με το μαλακό θα πρέπει να την ξεκόψω", συλλογίστηκε και το έβαλε εμπρός.

Σε ένα μήνα η Λίτσα ήταν παρελθόν για τον Γρηγόρη και έδρεπε άνθη στην αγκαλιά του Αντώνη. Ο Αντώνης είχε άνθη στην αυλή της βίλας τρεκολόρε, ενώ με τον Γρηγόρη ούτε μια πρόβα δεν είχαν κάνει με το σαξόφωνο.

Ο Γιάννης ήταν ότι το καλύτερο θα μπορούσε να τύχει στον Γρηγόρη. Η καλή του η νεράιδα.

Γόνος πλούσιας και αριστοκρατικής οικογένειας, γέννημα-θρέμμα Θεσσαλονικιός. Οι "Τουριστικές επιχειρήσεις" ήταν τρία μεγάλα ξενοδοχεία και ένα γραφείο ταξιδιών με διεθνείς διασυνδέσεις. Η εταιρεία ήταν η PAPAS TRAVEL & HOSPITALITY A.E.

Ο Γιάννης φυσικά , είκοσι επτά μόλις χρόνων δεν ήταν ο γενικός ντερβέναγας των επιχειρήσεων "Παπάς". Ο πατήρ Παπάς ήταν αυτός που είχε χτίσει την τουριστική αυτοκρατορία και εξακολουθούσε να είναι ο βασιλιάς της· ο κουμανταδόρος δηλαδή. Ο Γιάννης... ο Γιάννης ήταν ο πρίγκιπας· το πριγκιπόπουλο της αυτοκρατορίας. Είχε και άδεια μετά "Δημοσίων Θεαμάτων", αλλά με ημερομηνία λήξης.

"Μέχρι τα τριάντα πέντε σου", του είχε πει ο πατέρας του όταν ο Γιάννης πήρε το πτυχίο των Οικονομικών.

"Μετά θα ζωστείς εσύ την εταιρεία κι' εγώ θα κάθομαι να σε καμαρώνω. Να ξαποστάσω και λίγο εν ζωή" και μετά συμπλήρωσε: "Πιστεύω να σε καμαρώνω δηλαδή και όχι να τα κάνεις μούσκεμα".

Ήξερε όμως ότι ο Γιάννης δεν θα τα έκανε μούσκεμα. Ήδη είχε δείξει καλά δείγματα γραφής, γιατί δεν ήταν ο γιός κηφήνας. Η συμμετοχή του στα δρώμενα της εταιρείας ήταν σημαντική. Δεξί χέρι του πατέρα του, αλλά χωρίς να στερείται την μετά Δημοσίων Θεαμάτων άδειά του. Και ή άδεια αυτή προέβλεπε: Κάνε ότι θέλεις, ζήσε όπως θέλεις, έχε τους φίλους, τις φίλες και τις παρέες σου, ασχολήσου όσο θέλεις με το ψώνιο σου. Εν ολίγοις ζήσε τα νιάτα στο. Το ψώνιο του Γιάννη ήταν η μουσική. Μουσική Jazz και Soul. Δεν ήταν μόνο φανατικός ακροατής αυτού του είδους μουσικής αλλά και πιστός εκτελεστής. Όπως είχε πει στο Γρηγόρη: Πιάνο και λίγη κιθάρα.

Μέχρι την Πέμπτη δεν του τηλεφώνησε, αλλά του τηλεφώνησε την Παρασκευή πρωί-πρωί. Τον έκαιγε η περιέργεια τι ήταν αυτά τα πολλά που θα είχαν να πουν.

Συναντήθηκαν στις επτά το απόβραδο σε μια καφετέρια γωνία Αγίας Σοφίας και Ερμού και πράγματι αυτά που του είπε ο Γιάννης ήταν και πολλά και μεγάλα.

Είχαν ένα συγκρότημα, ένα κουαρτέτο, μουσικής... ως επί το πλείστον Jazz. Πιάνο ο Γιάννης, κόντρα μπάσο ο Άρης (εκ του Αριστείδης), τρομπέτα ο Αλέκος και ντραμς ο Τόλης (εκ του Αποστόλης). Καλή, δεμένη ήταν η ερασιτεχνική ομάδα τους.

"Όχι δημόσια εμφάνιση δεν κάναμε πουθενά. Ότι παίζουμε το παίζουμε μέσα στο στούντιο".

Δυστυχώς όμως το κουαρτέτο είχε μείνει τρίο. Ο Αλέκος είχε μεταναστεύσει στη Σουηδία. Συγκρότημα Jazz χωρίς πνευστό δεν είναι συγκρότημα και έτσι έγινε η πρόταση στον Γρήγορη.

"Θέλεις να μπεις στην ομάδα;" Ο Γιάννης του είπε και κάτι ακόμη και σαν να ντρεπόταν που το έλεγε.

"Ας πούμε ότι είμαι και ο αρχηγός της ομάδας, αλλά... δεν γίνεται και αλλιώς αφού είμαι και ο οικονομικός πάτρωνας κατά κάποιο τρόπο".

Ωραία, πολύ ωραία ήταν αυτά τα πολλά που είχαν να πουν με τον Γιάννη και που τώρα του τα έλεγε ο Γιάννης. Μουσικό συγκρότημα πλήρες, πλήρες δηλαδή αν θα συμμετείχε κι' αυτός, στούντιο... και... και... Αυτό ήταν το καλύτερο: Μουσική Jazz και Soul. Ο Γρηγόρης ζήτησε διευκρινήσεις:

"Με την Soul μουσική τι κάνετε; Έχετε κάποια φωνή;"

"Έχουμε την Νάντια μια Αφροαμερικάνα αλλά πιο πολύ βρίσκεται στην Αμερική. Όποτε εμφανίζεται στην Ελλάδα την βάζουμε και τραγουδάει. Με το ζόρι την βάζουμε".

Δεύτερη διευκρίνιση:

"Κάτι είπες για στούντιο." Ο Γιάννης δεν του διευκρίνισε τίποτε για στούντιο. Απλά αρκέστηκε να πει:

"Πάμε να δεις".

Μπήκαν στο αυτοκίνητο του Γιάννη

"Ωραίο αυτοκίνητο", σχολίασε ο Γρηγόρης.

Αν είχε μπει στο προηγούμενο αυτοκίνητο του Γιάννη τι άραγε θα έπρεπε να πει;

Στα γενέθλια των είκοσι πέντε χρόνων του μια Aston Martin ήταν το δώρο του πατέρα Παπά προς τον υιό Παπά. Η μοναδική Aston Martin που θα κυκλοφορούσε στους δρόμους της Θεσσαλονίκης, αν κυκλοφορούσε, αλλά δεν κυκλοφόρησε. Ο Γιάννης την επέστρεψε και αρκέστηκε σε μια Alfa Romeo, δίλυτρη μεν, αλλά όχι Aston Martin. Ο πατέρας Παπάς πολύ χάρηκε για τους χαμηλούς τόνους του γιού του.

Σε λιγότερο από είκοσι λεπτά βρισκόταν στο Πανόραμα, μάλλον λίγο πριν από το Πανόραμα. Ο Γιάννης έστριψε δεξιά και μπήκε σε ένα στενό δρομάκι. Σε πεντακόσια μέτρα μπήκε στην αυλή ενός σπιτιού. Σπιτιού; Μάλλον ανακτόρου. Του Γρηγόρη του θύμισε το Παπάφειο, αλλά ήταν πιο μικρό. Πολύ πιο μικρό αλλά όχι τόσο μικρό που να μη θεωρείται μεγάλο. Πολύ μεγάλο μάλιστα.

Ημιυπόγειο, ισόγειο δέκα σκαλιά πάνω από το έδαφος και πρώτος όροφος. Η Περιγραφή: Ένα μεγαλόπρεπο σπίτι, περιστοιχισμένο από έναν μεγαλόπρεπο κήπο, χτισμένο σε μια μεγαλόπρεπη περιοχή. Το μάτι έφτανε μέχρι τον Όλυμπο περνώντας πάνω από τον Θερμαϊκό.

Μεγαλείο. Το πιο μεγάλο μεγαλείο όμως ήταν μέσα στο ημιυπόγειο, σε μια μεγάλη αίθουσα στο μπροστινό μέρος του σπιτιού υπήρχαν όλα τα αγαθά του Παραδείσου.

Ένα πιάνο και μάλιστα πιάνο με ουρά, τρεις θήκες που στα σπλάχνα τους έκρυβαν από μια κιθάρα, ένα σετ ντραμς, αλλά... σετ κάτσε καλά. Σε μια γωνιά, επάνω σε μια ειδική βάση στημένο ένα κόντρα μπάσο. Μια άλλη πιο μικρή θήκη μάλλον θα φιλοξενούσε ένα τσέλο και στη γωνιά μια κονσόλα ήχου που παρόμοιά της ίσως να μην υπήρχε. Πάντως ο Γρηγόρης δεν είχε ξαναδεί τέτοια κονσόλα ήχου. Μήπως είχε δει και πολλές;

Τα μάτια του είχαν ανοίξει σε μέγεθος φλιτζανιών του καφέ. Δεν έκανε κανένα σχόλιο. Εξάλλου πώς να το κάνει; Είχε μείνει άφωνος. Τσιμπήθηκε, μήπως και ονειρευόταν. Από το όνειρο τον ξύπνησε η φωνή του Γιάννη:

"Λοιπόν; Είσαι για τέταρτο μέλος; Τι τέταρτο δηλαδή; Για πρώτο μέλος, αφού εσύ θα είσαι ο σολίστας. Οι υπόλοιποι θα είμαστε πίσω από 'σένα. Είσαι;"

Μόνο αν ο Γρηγόρης ήταν χαζός δεν θα ήταν. Και βεβαία ήταν. Όχι χαζός, από το άλλο ήταν. Αυτό δεν ήταν πρόταση. Αυτό ήταν μάνα εξ ουρανού.

Την επόμενη μέρα τα σαξόφωνο του Γρηγόρη ταξίδεψε από το γραφείο στο σπίτι του και την μεθεπόμενη στο στούντιο, στο σπίτι του Γιάννη. Η καημένη η κυρία Κούλα θα σκούπιζε και θα σφουγγάριζε χωρίς μουσική υπόκρουση από σόλο σαξόφωνο. Ίσως να την έπιανε και κανένα σύνδρομο στέρησης.

Το συγκρότημα έδεσε με την πρώτη. Εντάξει, το πιάνο, το κόντρα μπάσο ή το τσέλο και τα ντραμς ήταν δεμένα από παλιά, αλλά και ο Γρηγόρης, το σαξόφωνο, καλά τα πήγε. Συναντιόταν δύο και μερικές φορές και τρεις φορές την εβδομάδα, τα απογεύματα, μετά τη δουλειά. Το υπόγειο, το στούντιο, έπιανε φωτιά από τα μουσικά ακούσματα, που ακουγόταν μέχρι έξω, αφού ο χώρος δεν διέθετε ηχομόνωση. Δεν την χρειαζόταν γιατί από έξω δεν ερχόταν θόρυβοι καθώς ο κεντρικός δρόμος ήταν μακριά. Ο μόνος κίνδυνος ήταν η μηχανή του γκαζόν που ίσως να κούρευε το γρασίδι ή κάποιες άλλες δουλειές στον κήπο, αλλά ο Γιάννης έπαιρνε τα μέτρα του. Κάθε φορά πριν αρχίσουν έπιανε τον κηπουρό.

"Δεν κάνεις τίποτε ή μάλλον το μόνο που κάνεις είναι ησυχία". Χαράς ευαγγέλια ο κηπουρός. Την άραζε σε μια γωνιά έξω από το στούντιο, απολάμβανε μουσική Jazz και κάπνιζε. Το ακροαματικό κοινό είχε αλλάξει από την κυρία Κούλα στον κηπουρό.

Μα καλά! Ένα τέτοιο συγκρότημα να έχει μόνο έναν ακροατή που ήταν πρώτα μια καθαρίστρια και μετά ένας κηπουρός; Αν είναι δυνατόν! Ε όχι και έτσι. Ο Γιάννης τα είχε κανονίσει, ώστε να δεχτούν και την αναγνώριση του κοινού και τα χειροκροτήματά τους. Τρεις φορές είχαν εμφανιστεί δημοσίως στο music hall που διέθετε το μεγαλύτερο από τα ξενοδοχεία της εταιρείας Παπάς με μεγάλη επιτυχία. Ο Γιάννης ήταν δαιμόνιος.

Εξάλλου δεν υπήρχε κανένας άλλος λόγος για δημόσιες εμφανίσεις. Δεν ήταν επαγγελματίες μουσικοί. Το κέφι τους έκαναν. Ο Γιάννης;... ε μη τα λέμε πάλι: Μεγαλοεπιχειρηματίας. Ο Γρηγόρης; Είχε έναν πολύ καλό μισθό, χώρια τα μπόνους. Ο ντράμερ ο Τόλης; Αυτός είχε τη δική του επιχείρηση: Μεσιτικό γραφείο. Μόνο ο δόλιος Άρης την έβγαζε κάπως δύσκολα. Έπαιζε τσέλο στην Κρατική Ορχήστρα Βορείου Ελλάδος, έκανε πότε πότε μερικές βραδυνές εμφανίσεις με κανένα συγκρότημα της πλάκας και ευτυχώς που ήταν και φιλόλογος και έκανε και μερικά ιδιαίτερα μαθήματα.

Δύο φορές ο Γρηγόρης είχε την ευκαιρία να παίξει Soul μουσική, συνοδεύοντας την αγγελική φωνή της Νάντια.

Η Νάντια ήταν αεροσυνοδός της TWA. Μια κοπέλα σπάνιας ομορφιάς, κάτι πολύ συνηθισμένο σε μιγάδες. Πιο πολύ προς το μαύρο έφερνε το χρώμα του πετσιού της. Όταν την πρωτοαντίκρισε ο Γρηγόρης, πολύ του ήρθε να την βαφτίσει κι' αυτή "μαυροτσούκαλο", αλλά δεν μπορούσε να την βαφτίσει και "σαμιαμίδι" και έτσι η Νάντια τους γλύτωσε τους χαρακτηρισμούς αυτούς γιατί η Νάντια ήταν Η Κορμάρα (και τα δύο κεφαλαία). Δεν ήταν μικροκαμωμένη σαν το Εμαυράκι, τη Μάρω.

"Αλήθεια τι να κάνει άραγε το Εμαυράκι;" είχε συλλογιστεί ο Γρηγόρης, όταν προβληματιζόταν για το παρατσούκλι της Νάντιας. Έλα ντε. "Αλήθεια τι να κάνει;"

Η Νάντια λάτρης της Ελλάδας, αλλά και πιστή στη μουσική συντροφιά της Θεσσαλονίκης δεν έχανε ευκαιρία για ευκαιρία να τους επισκεφτεί, να γλυκάνει με το τραγούδι της τα αφτιά της παρέας και μετά να καταλήξουν σε κάποιο μπαράκι για μπλα-μπλα-μπλα.

Το κακό ήταν ότι αυτές οι ευκαιρίες της Νάντιας ήταν σπάνιες. Έπρεπε βασικά η πτήση της να έρθει στην Αθήνα και να δικαιούται και ένα ρεπό μιας ημέρας. Τότε δεν έχανε ευκαιρία. Πετιόταν με την Ολυμπιακή στη Θεσσαλονίκη και όλη η παρέα περνούσε μια χαρά.

Αυτός ήταν και ο λόγος που ο Γρηγόρης είχε συναντήσει τη Νάντια μόνο δύο φορές. Αυτός ήταν ο λόγος που ο Γρηγόρης είχε συλλογιστεί μόνο δύο φορές

"Αλήθεια τι να κάνει άραγε το Εμαυράκι;"

Το ημερολόγιο στον τοίχο έγραφε 10 Μαρτίου, αλλά τι Μαρτίου; Ένας Μάρτης που είχε μπει με κρύο και ψιλόβροχο που δεν έλεγε να σταματήσει. Οι μετεωρολόγοι προέβλεπαν και χιόνια.

Το ρολόι, στον τοίχο κι' αυτό, έδειχνε εννέα και πέντε. Ο Γρηγόρης δεν είχε ακόμη τελειώσει τον πρωινό καφέ που έπινε στο γραφείο πριν ξεσχιστεί στη δουλειά, όταν χτύπησε το τηλέφωνό του.

"Έλα ρε καλημέρα". Γνώρισε τη φωνή του Γιάννη.

"Καλή μέρα. Πώς έτσι πρωί-πρωί;" Ο Γιάννης δεν του είπε πως έτσι πρωί-πρωί, αλλά τον ρώτησε.

"Ξέρεις τι έχουμε τον άλλο μήνα".

"Απρίλιο".

"Ναι αλλά τι Απρίλιο;"

"Πιστεύω να μην είναι τόσο κρύος όσο αυτός ο μήνας. Να ζεστάνει λίγο", του είπε ο Γρηγόρης.

"Έλα ρε. Παράτα τα χαζά. Ο Απρίλιος ρε είναι ο μήνας της Jazz".

Αυτό πρώτη φορά το άκουγε ο Γρηγόρης. Αυτός ήξερε πως ο Απρίλιος είναι ο μήνας του Πάσχα. Πότε στις αρχές, πότε στη μέση και πότε προς το τέλος, αλλά πάντα το Πάσχα έπεφτε μέσα στον Απρίλη.

"Τι είναι;"

"Ο μήνας της Jazz. Στην Αμερική όλο τον Απρίλιο γιορτάζεται η μουσική Jazz. Το τι εκδηλώσεις γίνονται δεν λέγεται. Έπρεπε να το ξέρεις. Τι σκατά μουσική παίζεις;" [7]

"Εγώ παίζω στην Ελλάδα. Δεν παίζω στην Αμερική".

"Τώρα θα παίξεις", του είπε ο Γιάννης και κανόνισαν να βρεθούνε το βράδυ να τα πουν από κοντά. Και οι τέσσερεις. Και τα είπαν.

"Ο μεγάλος τζερτζελές γίνεται στη Νέα Ορλεάνη, αλλά για να πας εκεί πρέπει να έχεις μπάρμπα στην Κορώνη. Πριν ακόμη τελειώσουν οι συναυλίες της μιας χρονιάς έχουν κλειστεί οι συμμετοχές για την επόμενη χρονιά. Εγώ κανόνισα να πάμε στο Σικάγο", τους είπε ο Γιάννης και αντιμετώπισε τις ερωτήσεις και τις εκπλήξεις των δύο μόνο λέξεων, που προερχότασν από τρία στόματα μαζί.

"Τι;" "Πού;" Αντέδρασε όμως τόσο ψύχραιμα που τους υποχρέωσε, τους καθήλωσε να τον ακούσουν.

"Από τις δώδεκα μέχρι τις είκοσι του Απρίλη, μεγάλο φεστιβάλ μουσικής Jazz στο Σικάγο με Διεθνή συμμετοχή. Συγκροτήματα από όλον τον κόσμο. Κανόνισα να πάμε". Κοντός ψαλμός αλληλούια.

Ο Γρηγόρης απέκτησε την ψυχραιμία του πρώτος από τους υπόλοιπους τρεις.

"Πώς θα πάμε ρε Γιάννη; Πού θα πάμε;"

"Σου είπα. Θα πάμε στο Σικάγο και θα πάμε αεροπορικώς".

"Με τι ρε; Με ψείρες; Ξέρεις πόσο κάνει το πάνε-έλα στην Αμερική;"

"Και βέβαια ξέρω. Στα πλαίσια της δουλειάς μου είναι, αλλά... εντάξει. Ας' το επάνω μου".

Και τα αεροπορικά εισιτήρια "ας' το επάνω μου" και η παραμονή σε ξενοδοχείο επτά με οκτώ ημέρες "ας' το επάνω μου" κι' αυτό. Ο Γρηγόρης αγρίεψε.

"Άκου φίλε, αρκετά κάνεις για μας, με το στούντιο τη φιλοξενία σου, αλλά τόσα έξοδα!... εγώ δεν το δέχομαι".

"Μα καλά μαλάκας είσαι; Τι έξοδα μου λες; Χιλιάδες κόσμο φορτώνω στα αεροπλάνα της TWA, με το να κουβαλήσουν τέσσερεις τζαμπατζήδες δεν θα πάθουν τίποτε. Και για ξενοδοχεία... Θα μας φιλοξενήσουν πέντε-δέκα μέρες οι Αμερικάνοι, θα φιλοξενήσω μετά εγώ κάποιους δικούς τους. Ανταλλαγή πληθυσμών που λένε".

Τι σου είναι οι Διεθνείς σχέσεις; Μετά μου λες...

Οι απορίες είχαν απαντηθεί, οι αντιστάσεις είχαν καμθεί. Και ποιός δεν ήθελε να παίξει μουσική σε μια διεθνή εκδήλωση και πού παρακαλώ; Στην Αμερική.

"Φρόντισε να πάρεις άδεια για τον Απρίλιο", ήταν η σύσταση του Γιάννη στον Γρηγόρη. Οι άλλοι δεν είχαν πρόβλημα. Ο Τόλης θα έγραφε στα παλιά του τα παπούτσια της πωλήσεις και τις ενοικιάσεις ακινήτων και ο Άρης θα δήλωνε στον Νίκο Αστρινίδη, τον μαέστρο της ΚΟΒΕ ότι θα απουσίαζε για έναν μήνα. Ο Αστρινίδης ήταν άνθρωπος με κατανόηση ιδίως σε θέματα που σχετιζόταν με τη μουσική. Όσο για τον Γιάννη! Αυτός, είπαμε: Είχε άδεια μετά δημοσίων θεαμάτων για μερικά ακόμη χρόνια.

Όλες οι λεπτομέρειες του ταξιδιού τακτοποιήθηκαν. Οι βίζες για Αμερική βγήκαν σε χρόνο ρεκόρ, με μεσολάβηση του πατέρα Παπά. Το μόνο πρόβλημα ήταν το κόντρα μπάσο. Που να κουβαλάς στην Αμερική όλον αυτόν τον όγκο. Το κόντρα μπάσο έδωσε την έγκρισή του στο τσέλο, να το υποκαταστήσει στην Αμερική. Η οργάνωση του φεστιβάλ διέθετε επί σκηνής ένα πιάνο και τρία σετ ντραμς. Ο κάθε ντράμερ μπορούσε να διαλέξει όποιο από τα τρία ήθελε.

Αμέρικα, Αμέρικα... σου ερχόμαστε.

***
**Κεφάλαιο 11**

**Τα αδέρφια**

**Ο** Γρηγόρης ήδη ήταν διευθυντής παραγωγής στη μεγάλη βιομηχανία επίπλων, όταν ο αδερφός του ο Βασίλης ξεμπέρδεψε από τον στρατό.

Ο Βασίλης...πάντα του κεφαλιού του έκανε. Είχε τελειώσει το Γυμνάσιο, είχε πάρει το χαρτί του μηχανουργού από τα εργαστήρια του ιδρύματος και έτσι στα καλά των καθουμένων πήγε και κατατάχτηκε στο στρατό πριν την ώρα του· εθελοντής. Μετά δήλωσε και ανακατάταξη. Άλλα δύο χρόνια. Γιατί να μη το κάνει; Μέσα στο στοιχείο του ήταν. Μέσα στη μουτζούρα. Μηχανουργός σε έναν λόχο επισκευής οχημάτων του στρατού με τον βαθμό του λοχία. Έπαιρνε και έναν ψωρομισθό. Μιας και ήταν μέσα στα αυτοκίνητα δεν γινόταν να μη πάρει και δίπλωμα οδηγού. Στρατιωτικό δίπλωμα.

Του Γρηγόρη του πέρασε για μια στιγμή η ιδέα ότι ο αδελφός του μάλλον θα σκόπευε να κάνει καριέρα στο στρατό, αλλά... Είπαμε ο Βασίλης δεν είχε στάνταρτ. Αργούσε να πάρει μια απόφαση, αλλά όταν αποφάσιζε για κάτι αυτό έπρεπε να γίνει. Κάποτε αποφάσισε να αποστρατευτεί.

Φιλοξενήθηκε για δυο μήνες στο διαμέρισμα του Γρηγόρη, χωρίς όμως να τον επιβαρύνει ούτε μια δραχμή. Πήγαινε και δούλευε μερικές ώρες στο μηχανουργείο ενός γνώριμου Παπαφιώτη και έβγαζε το χαρτζιλίκι του. Από την πρώτη μέρα όμως, από την πρώτη στιγμή που είχε συναντηθεί με τον Γρηγόρη του το είχε δηλώσει:

"Φεύγω". Πάντα φευγάτος ήταν.

"Πού πας;"

"Στην Αυστραλία".

Έπεσε με τα μούτρα ο Γρηγόρης μπας και τον μεταπείσει.

"Αμάν βρε Βασίλη. Τι θα πάς να κάνεις εκεί;"

Η απάντηση ήταν πολύ απλή και πολύ λογική.

"Γιατί; Μήπως εδώ τι θα κάνω;" Δίκαιο είχε και ήταν αμετάπειστος.

Στο στρατό υπηρετούσε με ένα παιδί από την Αυστραλία. Γόνος Έλληνα μετανάστη, είχε το πλεονέκτημα να έχει διπλή υπηκοότητα. Και Αυστραλός και Έλληνας. Για να μη χάσει όμως την Ελληνική υπηκοότητα έπρεπε να υπηρετήσει την θητεία του. Ήρθε λοιπόν στην Ελλάδα να κάνει το υψηλό καθήκον προς την πατρίδα. Στην Αυστραλία δεν αντιμετώπιζε τέτοιο πρόβλημα. Οι στρατιώτες εκεί ήταν μισθοφόροι. Μόνο σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης γινόταν γενική επιστράτευση, αλλά για την ώρα τέτοιο θέμα δεν υπήρχε. Η ειρήνη καλά κρατούσε στο ανατολικό ημισφαίριο του πλανήτη.

Τώρα ο Βασίλης περίμενε την πρόσκληση για την Αυστραλία. Ήταν εξασφαλισμένη και η δουλειά του. Ο πατέρας του φίλου του είχε ένα μικρό εργοστάσιο και έβγαζε διάφορα είδη, εξαρτήματα και ανταλλακτικά για μεγάλα ψυγεία· για ψυκτικούς θαλάμους.

Μαζί με την πρόσκληση ήρθε και το αεροπορικό του εισιτήριο. Είχε δεν είχε ο Γρηγόρης, με βαριά καρδιά, τον συνόδεψε μέχρι το αεροδρόμιο, φιλήθηκαν, αποχαιρετίστηκαν.

"Μόλις φτάσεις να μου γράψεις". Του είπε.

Περίπου σαν την καλαμιά στον κάμπο ένοιωθε στην επιστροφή από το αεροδρόμιο για την πόλη. Μόνος και έρημος. Δυο αδέλφια είχε και είχαν φύγει και τα δύο. Και εντάξει με τον Βασίλη. Το είχε αποφασίσει ο ίδιος να φύγει, σηκώθηκε έφυγε. Στο κάτω-κάτω ήξερε και που πήγαινε: Στην Αυστραλία. Μακριά θα μου πεις, αλλά, έστω βρε αδελφέ κάπου ήταν, κάπου θα υπήρχε, θα είχαν μια αλληλογραφία τουλάχιστον. Δεν θα χανόταν.

Η άλλη; Η μικρή; Η Ρηνιώ. Μάτωσε η καρδιά του που την σκέφτηκε. Εκείνη έφυγε χωρίς η ίδια να το θέλει. Μικρό κοριτσάκι ήταν, σχεδόν μωρό, τι να θέλει η ίδια και τι να μη θέλει; Το μόνο που ήθελε ήταν η αγκαλιά του αδερφού της. Του μόνου που της είχε απομείνει. Του "Γληγόλη της". Πού πήγε; Με ποιους; Με μια μητέρα και με έναν πατέρα του είχαν πει. Θα την είχαν για κόρη τους. Την είχαν πάρει για κόρη τους ή για παρακόρη τους; Για δουλικό;

Δεχόταν αγάπη και στοργή ή την ξυλοφόρτωναν;

Τώρα η Ρηνιώ θα πρέπει να είναι... είκοσι χρονών πάνω κάτω... Λογάριασε τα χρόνια. Δέκα εννιά γεμάτα. Σε λίγο θα γινόταν είκοσι χρονών. Ήταν όμως ή δεν ήταν; Κι' αν ήταν πού ήταν;

Σταγόνες φαρμάκι στάλαζε η κάθε σκέψη του στην καρδιά του. Ας είχε ένα μήνυμα δικό της. Έστω ένα γράμμα που να έγραφε: "Είμαι καλά".

Μέσα στα μαύρες του σκέψεις ούτε που κατάλαβε πως έφτασε στο σπίτι του. Μπήκε μέσα και πριν ακόμη βγάλει τα παπούτσια του άνοιξε το ραδιόφωνο. Τι το 'θελε ο έρμος; Το τραγούδι...Ένα τραγούδι που μιλούσε για χωρισμό, για απώλεια, για μοναξια.[8]

"Τρένα θα μας πάρουνε την αυγή και λεωφορεία

Γεια σου Στέλλα, γεια σου Αγγελική και μη κλαις Μαρία....

... Σύννεφα σκεπάσαν τον ουρανό φεύγει η λιακάδα

Ένας κρύος και έρημος σταθμός μοιάζει η Ελλάδα

Αύριο σκορπίζουμε σαν πουλιά στην κοσμοπλημμύρα

Σαν τους πρόσφυγες που δεν έχουνε μεσ' στον ήλιο μοίρα

Τρένα θα μας πάρουνε την αυγή και λεωφορεία

Γεια σου Στέλλα, γεια σου Αγγελική και μη κλαις Μαρία και μη κλαις Μαρία".

Ήταν που ήταν ψυχοπλακωμένος, ήρθε και το τραγούδι, τον αποτέλειωσε.

Κάθισε σε μια καρέκλα ακούμπησε τους αγκώνες στο τραπέζι, έβαλε το κεφάλι του ανάμεσα στις παλάμες και έκλαψε, έκλαψε... έκλαψε.

Σηκώθηκε γιατί ένιωσε να ασφυκτιά. Οι τοίχοι είχαν στενέψει· τον συνέθλιβαν. Το ταβάνι χαμήλωνε και τον πλάκωνε. Ο αέρας μέσα στο δωμάτιο του φάνηκε λίγος· δεν μπορούσε να ανασάνει. Σηκώθηκε.

Άνοιξε την πόρτα και έφυγε. Πήρε τους δρόμους. Έτσι: χωρίς σκοπό, χωρίς προορισμό. Την κάθε κοπέλα που συναντούσε την έβλεπε καλά-καλά, μέσα στο πρόσωπο. Μήπως και ήταν η Ρηνιώ; Αλήθεια; Πώς άραγε να ήταν η Ρηνιώ; Αυτός θυμόταν ένα κοριτσάκι πέντε χρονών. Τώρα στα είκοσί της άραγε πώς να ήταν; Κουράστηκε να γυρνάει στους δρόμους και μπήκε σε ένα μπαρ που βρέθηκε, έτσι στην τύχη, μπροστά του. Πίσω από τον πάγκο ήταν μια κοπέλα ξανθομαλλούσα. Τόσο θα ήταν... δεκαεννιά το πολύ είκοσι χρόνων. Μήπως και ήταν αυτή η Ρηνιώ; Η σκέψη αυτή του πέρασε από το μυαλό μετά το τρίτο ποτήρι. Όχι. Αυτή την έλεγαν Ελένη.

Τρεκλίζοντας και παραπατώντας, δυσκολεύτηκε να γυρίσει στο σπίτι του και πιο πολύ δυσκολεύτηκε να βάλει το κλειδί στην κλειδαρότρυπα. Κοιμήθηκε με τα ρούχα και με τα παπούτσια, τύφλα στο μεθύσι.

Σε είκοσι ημέρες ήρθε το πρώτο γράμμα από τον Βασίλη.

_Σίδνεϊ 16 Φεβρουαρίου_

_Αγαπημένε μου αδελφέ Γρηγόρη,_

_Έφτασα πολύ καλά και είμαι πολύ καλά. Δεν σου έγραψα την πρώτη μέρα που έφτασα γιατί ήμουν ζαλισμένος σαν κοτόπουλο. Ποτέ δεν φανταζόμουν ότι τα αεροπλάνα μπορούν να πετάνε τόσες πολλές ώρες. Σου γράφω τώρα που έχω και διεύθυνση._

_Το σπίτι μου είναι σε ένα προάστιο του Σιδνεϊ, στο Μπράιτον. Εδώ είναι και το εργοστάσιο. Δέκα λεπτά με τα πόδια. Λοιπόν κοίτα να δεις πως ζουν εδώ οι άνθρωποι. Την πρώτη μέρα που ήρθα, με φιλοξένησε ο φίλος μου, ο συνάδελφος από το στρατό. Ο γιος του αφεντικού. Έχουν μια σπιταρόνα κάτσε καλά. Από την άλλη μέρα είχα το δικό μου σπίτι. Φροντίζει η Δημοτική αρχή για κάθε ξένο που έρχεται να εγκατασταθεί και του δίνει σπίτι. Δεν είναι κανένα μεγάλο σπίτι. Ένα δωμάτιο, μια κουζίνα μικρή και το μπάνιο. Εν πάση περιπτώσει χωράω. Το καλό είναι ότι τους δύο πρώτους μήνες είναι τζάμπα. Θα πληρώνω ενοίκιο από τον τρίτο μήνα και μετά. Το κακό είναι με τη ζέστη. Σαν φαινόμενο με έβλεπαν όταν κατέβηκα από το αεροπλάνο με μάλλινο κουστούμι και με το παλτό στο χέρι. Ε πού να το φανταστώ; Φλεβάρης μήνας και εδώ σκάει ο τζίτζικας. Να δούμε πως θα το συνηθίσω. Κάτι άλλο που ίσως και να μη το συνηθίσω ποτέ, είναι ότι εδώ οδηγούν ανάποδα. Όταν μπήκα στο αυτοκίνητο του φίλου μου, που με περίμενε στο αεροδρόμιο, όλο έλεγα: Παναγίτσα μου τώρα θα τρακάρουμε, όλα τα αυτοκίνητα ερχόταν από την αντίθετη μεριά. Θεός να σε φιλάει δηλαδή._

_Στη δουλειά μου έδωσαν έναν τόρνο, τι να σου πω. Θηρίο. Στην Ελλάδα αποκλείεται να έχουμε τέτοια εργαλεία. Ακόμη δεν τον συνήθισα. Ο εργοδηγός κάθε λίγο και λιγάκι έρχεται πάνω απ' το κεφάλι μου και με δασκαλεύει. Ευτυχώς που κι' αυτός είναι Έλληνας και καταλαβαίνω τι μου λέει. Αν ήταν Αυστραλέζος... βράσε όρυζα. Εδώ δουλεύουν ακόμη τέσσερεις ή πέντε Έλληνες._

_Με πολύ αγάπη, ο Αδελφός σου_

_Βασίλης._

Τα γράμματα του Βασίλη διαδεχόταν το ένα το άλλο κάθε δεκαπέντε με είκοσι ημέρες. Αν δεν του απαντούσε την ίδια μέρα ο Γρηγόρης του απαντούσε την επόμενη.

Σε κάθε γράμμα του Βασίλη υπήρχε και από ένα τουλάχιστον συνταρακτικό νέο, από την δουλειά του, από τη ζωή του, από τις καινούργιες του εμπειρίες και παραστάσεις, από τους καινούργιους φίλους του. Ο Βασίλης ξεκινούσε μια νέα, μια καινούργια ζωή στον Νέο Κόσμο και κάθε τι καινούργιο είναι πάντα συναρπαστικό.

Ο Γρηγόρης πήρε ένα κουτί από παπούτσια έγραψε από έξω "ΒΑΣΙΛΗΣ" και εκεί μέσα άρχισε να συσσωρεύει τα γράμματα που του έστελνε ο αδελφός του. Το κάθε γράμμα μέσα στο φάκελό του. Έτσι, αυθόρμητα του ήρθε, να γράψει το όνομα "ΡΗΝΙΩ" έξω από ένα άλλο κουτί, αλλά αυτό θα ήταν ανώφελο. Το κουτί της Ρηνιώς θα έμενε αιωνίως άδειο. Κενό, σαν το κενό που είχε αφήσει η Ρηνιώ στην καρδιά του.

Ο Γρηγόρης στις απαντήσεις του στον Βασίλη του έγραφε για τον καιρό και... άλλα λόγια να αγαπιόμαστε. Τα μόνα "συναρπαστικά" γεγονότα του Γρηγόρη ήταν πιο λίγα κι' από τα δάχτυλα του ενός χεριού, άντε όσα και τα δάχτυλα ενός χεριού.

Το πρώτο συναρπαστικό ήταν ότι απέκτησε δικό του σαξόφωνο, το δεύτερο συναρπαστικό ήταν ότι έμενε μέχρι αργά στο γραφείο και έπαιζε σαξόφωνο.

Το τρίτο... ότι βρήκε παλιούς συμμαθητές από το Παπάφειο και έκαναν παρέα, το τέταρτο ότι είχε γίνει μέλος σε ένα ερασιτεχνικό γκρουπ Jazz και ότι μάλιστα είχαν και δικό τους στούντιο.

Το πέμπτο ήταν όντως συναρπαστικό.

"Τον άλλο μήνα πάμε στην Αμερική, στο Σικάγο. Θα συμμετάσχουμε σε ένα διεθνές φεστιβάλ μουσικής Jazz".

Αυτό κι' αν ήταν νέο.

Λίγο πριν φύγει για την Αμερική ο Γρηγόρης είχε πάρει ένα γράμμα από τον Βασίλη, που θα τον παραξένευε αρκετά αν δεν ήξερε πόσο "φευγάτος" ήταν ο αδελφός του.

_Σίδνεϊ 20 Μαρτίου_

_Αγαπημένε μου αδελφέ Γρηγόρη,_

_Όταν θα πάρεις αυτό το γράμμα μου μη μου στείλεις άλλο γράμμα. Αλλάζω διεύθυνση. Φεύγω από την Αυστραλία για πιο νότια. Πηγαίνω στην Νέα Ζηλανδία. Ήμουν πολύ τυχερός. Μου πρόσφεραν μια δουλειά με τα διπλάσια λεφτά και με πολύ καλές προοπτικές. Το νέο αφεντικό δεν είναι Έλληνας αλλά είναι Σκωτσέζο-Νεοζηλανδο-Έλληνας._

_Είχε έρθει στο εργοστάσιό μας για κάτι παραγγελίες. Το αφεντικό τον έκανε μια βόλτα στο εργοστάσιο. Την ώρα που ήρθαν στο πόστο μου ήταν μαζί μου και ο Έλληνας εργοδηγός μου εξηγούσε κάτι λεπτομέρειες από ένα καινούργιο σχέδια για μια κατασκευή και μου μιλούσε Ελληνικά. Έρχεται και ο Μακένζη κοντά μας. Έτσι τον λένε τον Σκωτσέζο-Νεοζηλανδό-Έλληνα. Άκουσε που μιλούσαμε Ελληνικά, είχε πάρει κάτι κομμάτια από τη παραγωγή που έβγαζα και τα μελετούσε. Με το που φεύγει ο εργοδηγός μου λέει:_

_" Ελληνικό είσαι;" Σκατένια Ελληνικά μιλούσε, αλλά... Ελληνικά"_

_" Ναι", του απαντάω._

_Βγάζει από την τσέπη του μια κάρτα με το όνομά του και από πίσω γράφει το όνομα ενός ξενοδοχείου και ένα τηλέφωνο._

_" Μετά από ντουλιά πάρε με τηλεφώνημα, μιλάμε", μού λέει και φεύγει._

_Το απόγευμα του τηλεφώνησα, ήρθε με βρήκε, πήγαμε για μπίρες και μου έκανε την πρόταση να πάω να δουλέψω σ' ένα από τα εργοστάσια που έχει στη Νέα Ζηλανδία. Σκατά Ελληνικά αυτός, απόσκατα Αγγλικά εγώ, πάντως συνεννοηθήκαμε. Τον λένε Στίουαρτ Μακένζη. Η γενιά του κρατάει από την Σκωτία, αυτός γεννήθηκε στην Νέα Ζηλανδία και η γυναίκα του είναι Ελληνίδα, εξ ου και τα Ελληνικά που ξέρει. Όταν τον ρώτησα γιατί μου κάνει αυτή τη τόσο καλή πρόταση για δουλειά, μου είπε:_

_" Εγκώ ντούλεψει Ελλάντα ντύο χρόνο. Εκεί ντουλέψει μαζί με ένα μηχανική Έλληνα πολύ-πολύ καλό μεχανικό και πολύ καλό φίλος. Εσύ μοιάζει Έλληνα μεχανικό. Πρόσωπο ίντιο. Άμα μοιάζει και ντουλιά και χάρακτερ τότε μαζί κάνουμε σπουδαίο πράγματα. Είντα και ντουλειά σου Ρεβόλβερ, πολύ κάλο". _

_Έτσι λοιπόν ανοίγω πανιά για την Νέα Ζηλανδία. Μη μου γράψεις άλλο γράμμα αν δεν πάρεις γράμμα μου με τη νέα διεύθυνσή μου._

_Ο αδελφός σου Βασίλης._

Όταν ήταν στην Αμερική ήθελε, έπρεπε να του γράψει όχι για κάτι συναρπαστικό, αλλά για κάτι συγκλονιστικό, για κάτι κοσμογονικό, αλλά...

Γκαντεμιά. Δεν ήξερε την καινούργια διεύθυνση του Βασίλη. Κάπου στην Νέα Ζηλανδία θα ήταν, αλλά πού. Σε ποια διεύθυνση θα του έστελνε τα συγκλονιστικά νέα.

Κρίμα. Θα έπρεπε να περιμένει να γυρίσει στην Ελλάδα για να αποκαλύψει στον αδελφό του τα συναισθήματά του. Την μεγάλη του χαρά, να τον κάνει να χαρεί και εκείνος. Κρίμα.

Είχε αρχίσει να του γράφει από την Αμερική ακόμη, αμέσως μετά από εκείνη τη μεγάλη, τη θριαμβευτική βραδιά στο στο πιάνο-μπαρ, στη Νέα Υόρκη.

Έγραψε δυο λέξεις και σταμάτησε.

"Αγαπητέ μου Βασίλη,

Πετάω από την χαρά μου. Χθες το βράδυ..."

Σταμάτησε να γράφει.

Ωραία, θα το έγραφε το γράμμα, και μετά; Πού θα το έστελνε; Δεν είχε πάρει ακόμη κανένα γράμμα του Βασίλη από την νέα διεύθυνσή του στη Νέα Ζηλανδια.

Δεν ήξερε που θα έπρεπε να σταλεί το γράμμα. Όλα τα γράμματα του Βασίλη που κοιμόταν μέσα σε ένα κουτί που από έξω έγραφε "ΒΑΣΙΛΗΣ", σε ένα ράφι της βιβλιοθήκης του στη Θεσσαλονίκη ήταν από την Αυστραλία, αυτός ήταν ακόμη στη Νέα Υόρκη και ο Βασίλης κάπου στη Νέα Ζηλανδία.

Σηκώθηκε πολύ τσατισμένος με το εαυτό του. Τσαλάκωσε το επιστολόχαρτο με τις έντεκα μόνο λέξεις και το πέταξε στο καλάθι. Κρίμα. Έπρεπε να περιμένει μέχρι να γυρίσουν πίσω στη Θεσσαλονίκη. Μόνο τότε θα μπορούσε να μοιραστεί τη χαρά του με τον αδελφό του.

Όσο τσατισμένος όμως κι' αν ήταν, η τσατίλα του δεν επισκίασε καθόλου τη χαρά του.

Έκανε ένα ντουζ τραγουδώντας:

"Σε ψάχνω στα λαμπρά σφαγεία των δρόμων [9]  
στις νευρωτικές διαδρομές

σε σταθμούς και στοές σε ψάχνω  
Στα μικρά τα στοπ στ' απαγορεύεται  
στα τρύπια μου χέρια  
στη θάλασσα που δε θα 'ρθει ξανά  
βαρέθηκε ν' αλλάζει χρώματα για να την αγαπάμε..."

Όσο κι' αν ήταν λυπητεροί οι στοίχοι του τραγουδιού, από το στόμα του Γρηγόρη ακουγόταν ευχάριστοι, χαρούμενοι. Μόνο τρύπια δεν τα ένοιωθε τα χέρια του και από καμιά φορά άλλαζε και λίγο τα λόγια του τραγουδιού. Αντί να λέει "σε ψάχνω" έλεγε τη λέξη "σε βρήκα".

Άρχισε να ντύνεται τραγουδώντας. Η συνάντηση ήταν σε λίγο. Το κουδούνι του τηλεφώνου αντήχησε, χαρούμενα κι' αυτό.

"Κατεβαίνω σε ένα λεπτό", είπε και βγήκε φουριόζος στο διάδρομο.

"Μα γιατί κατεβαίνει τόσο αργά;" γκρίνιαξε μέσα στο ασανσέρ που σταματούσε και σε κάθε όροφο.

Βγαίνοντας από το ασανσέρ, στην πόρτα τον περίμενε μια πανέμορφη κοπέλα. Στάθηκαν ό ένας απέναντι από τον άλλο, κοιτάχτηκαν έντονα στα μάτια, λες και ήθελαν να ενωθούν με το βλέμμα τους, να γίνουν ένα. Αντάλλαξαν ένα φιλί.

"Ελα πάμε", του είπε η κοπέλα. Έφυγαν αγκαλιασμένοι και βγήκσν στους δρόμους της Νέας Υόρκης.

*** 
**Κεφάλαιο 12**

**Αμέρικα - Αμέρικα**

**Β** ρε μανία που είχε αυτός ο Γιάννης με την ακρίβεια και τον συντονισμό!

Δεν είχε προλάβει να καθίσει στο γραφείο του και "ντριν" το τηλέφωνο.

"Πόση άδεια πήρες;" Είχε πάρει είκοσι μέρες άδεια.

"Αύριο στις εννιά στο αεροδρόμιο. Μην αργήσεις".

Στην πτήση από την Θεσσαλονίκη για Αθήνα δεν τους ταλαιπώρησαν σχεδόν καθόλου. Όχι ακριβώς στην πτήση αλλά στον έλεγχο των χειραποσκευών και στο τι κουβαλούσε ο καθένας στις τσέπες του. Νορμάλ και λογικά πράγματα. Η ασφάλεια πάνω απ' όλα.

Στην Αθήνα όμως τους ξέσχισαν. Μόνο που δεν τους ξεβράκωσαν. Όχι όλους τον Γρηγόρη μόνο. Αυτός είχε για χειραποσκευή ένα μαύρο βαλιτσάκι με κόκκινη βελούδινη εσωτερική επένδυση.

Το τσέλο είχε φορτωθεί με τις αποσκευές. Φυσικά είχαν προβλέψει για την ασφαλή πτήση του. Έξω από την εργοστασιακή του θήκη υπήρχε μια άλλη υφασμάτινη με δύο μεγάλες ταμπέλες κολλημένες επάνω της:

"ΠΡΟΣΟΧΗ ΕΥΘΡΑΥΣΤΟ - ΜΟΥΣΙΚΟ ΟΡΓΑΝΟ" και

"ATTENTION FRAGILE - MUSICAL INSTRUMENT"

Φυσικά θα πρέπει να ήταν πολύ στραβός όποιος δεν καταλάβαινε ότι μέσα στη θήκη υπήρχε ένα τσέλο ή έστω ένα μεγάλο βιολί, αλλά... φύλαγε τα ρούχα σου να έχεις τα μισά.

Όταν το μαύρο βαλιτσάκι του Γρηγόρη πέρασε μπροστά από τη συσκευή ανίχνευσης των χειραποσκευών οι σειρήνα του συναγερμού χτύπησε τόσο δυνατά που μπορεί να ακούστηκε και μέχρι την Ομόνοια.

Συνοδεία δύο σεκιουριτάδων ο Γρηγόρης και το βαλιτσάκι βρέθηκαν σε ένα παρακείμενο γραφείο. Εκεί ήταν και ο αρχησεκιουριτάς.

"Τι έχει μέσα;"

"Σαξόφωνο".

"Ανοίξτε το"

Μέσα στο βαλιτσάκι, επάνω στις βελούδινες υποδοχές κοιμόταν το σαξόφωνο. Το ξύπνησαν βιαίως.

"Παίζει;"

"Φυσικά και παίζει. Σαξόφωνο είναι. Δεν είναι κουβάς να κουβαλάει νερό". Του Γρηγόρη του την είχε βιδώσει λίγο. Ευτυχώς μόνο λίγο, γιατί οι δυο ντουλάπες δίπλα του δεν αστειευόταν καθόλου. Ίσως και να μην είχαν ούτε το ελάχιστο αίσθημα του χιούμορ.

"Παίξτε". Βασιλική διαταγή και τα σκυλιά δεμένα.

Ο Γρηγόρης συναρμολόγησε πειθήνια το σαξόφωνό του, έβαλε και ένα καλαμάκι στο επιστόμιο και... έπαιξε.

"Ωραία παίζει", σχολίασαν οι σεκιουριτάδες και διαπίστωσαν ότι:

Ο μόνος κίνδυνος που υπήρχε ήταν να παίξει ο επιβάτης κάτι με το σαξόφωνό του μέσα στο αεροπλάνο, να ξελογιάσει τους πιλότους και αντί να τους πάνε στο αεροδρόμιο Κένεντι στη Νέα Υόρκη, να τους προσγειώσουν στο νησί Ανθεμόεσσα του Τυρρηνικού πελάγους, στο νησί των Σειρήνων, που θα ξελόγιαζαν τον Οδυσσέα, αν δεν ήταν δεμένος στο κατάρτι.

Ο Γρηγόρης τους βεβαίωσε ότι δεν είχε καμιά πρόθεση να προκαλέσει μια τέτοια επικίνδυνη κατάσταση στο επιβατικό κοινό της πτήσης και ότι κατά τη διάρκεια της πτήσης δεν θα έπαιζε τίποτε. Ο Γρηγόρης και το βαλιτσάκι βρέθηκαν μέσα στο αεροπλάνο και το σαξόφωνο συνέχισε τον μακάριο ύπνο του πάνω στα βελούδινα στρωσίδια του.

Η πτήση τους προσγειώθηκε στο αεροδρόμιο Κένεντι στην ώρα της ακριβώς. Ούτε ένα λεπτό πίσω, ούτε ένα λεπτό μπροστά.

Επιβιβάστηκαν στο mini bus του ξενοδοχείου Chicago River North που τους περίμενε. Ο μπαγάσας ο Γιάννης τα είχε κανονίσει όλα μέχρι και την τελευταία λεπτομέρεια. Είπαμε: Η μανία του ήταν η ακρίβεια και ο συντονισμός.

Το ξενοδοχείο ήταν στο κέντρο της πόλης, πέντε δέκα λεπτά από το εμπορικό κέντρο και τα μαγαζιά. Η φάτσα του ξενοδοχείου ήταν μυστήρια. Ένα τριώροφο γκρίζο κτήριο με μεγάλα παράθυρα, χτισμένο σε ρυθμό... Τι σκατά ρυθμός ήταν δεν κατάλαβε κανένας. Ίσως κλασικός της τοπικής οικιστικής νοοτροπίας. Μέσα πάντως ήταν πολυτελέστατο.

Το φεστιβάλ θα άρχιζε την επόμενη μέρα και θα διαρκούσε μια εβδομάδα.

"Εμείς εμφανιζόμαστε την τρίτη μέρα στις δώδεκα το μεσημέρι", τους πληροφόρησε ο Γιάννης βλέποντας το πρόγραμμα της εκδήλωσης που είχε προμηθευτεί.

Ογδόντα πέντε συγκροτήματα απ' όλο τον κόσμο. Μέχρι και από το Μιανμάρ, την πρώην Βιρμανία, είχαν έρθει.

"Άκου να δεις! Συγκρότημα Jazz από τη Βιρμανία." Σχολίασε επιτιμητικά ο Τόλης, αλλά πήρε πληρωμένη απάντηση.

"Γιατί ρε Τόλη; Σε παραξένεψε η Βιρμανία και δεν σε παραξενεύουμε εμείς; Η Βιρμανία έχει πενήντα εκατομμύρια κόσμο. Πέντε φορές απ' όσο η Ελλάδα. Γιατί δηλαδή "ναι" στην Ελληνική Jazz και "όχι" στην Βιρμανέζικη;"

Κάθε μέρα θα ανέβαιναν στη σκηνή δώδεκα συγκροτήματα για περίπου μισή ώρα το καθένα. Το φεστιβάλ άρχιζε στις δέκα το πρωί και τελείωνε στις τέσσερεις το απομεσήμερο. Ο Απρίλης στο Σικάγο ήταν πολύ γλυκός. Ιδανικός για πρωινές παραστάσεις.

Την πρώτη και τη δεύτερη μέρα του φεστιβάλ συμμετείχαν σαν απλοί θεατές. Έτσι για να εγκλιματιστούν.

Το φεστιβάλ γινόταν στο ιστορικό γήπεδο του Σικάγο, στο Soldier Field (πεδίο στρατιωτών), που είχε χτιστεί το 1924 και είχε πάρει το σημερινό του όνομα το 1926, προς τιμή των πεσόντων Αμερικανών στρατιωτών. Από τότε είχε δεχτεί του κόσμου τις βελτιώσεις, επεκτάσεις και ότι άλλο απαιτούσε το σύγχρονο football.

Στις εννιά και μισή που πρωτομπήκαν στο γήπεδο οι μισές από τις 100.000 θέσεις ήταν άδειες, αλλά στις έντεκα και καρφίτσα να έριχνες δεν θα έπεφτε κάτω.

"Μα τόση λατρεία για την Jazz μουσική;" Απόρησε ο Γρήγορης, αλλά έδωσε ο ίδιος την απάντηση στην απορία του: Αν δεν ήταν "τόση" λατρεία προς τι ένας ολόκληρος μήνας αφιερωμένος σε γιορτές και πανηγύρια για την Jazz;

Η οργάνωση ήταν άψογη. Οι εγκαταστάσεις ήχου τέλειες. Δεν ακουγόταν το παραμικρό παράσιτο και δεν υπήρχε ούτε ελάχιστη αντιήχιση. Ο αρμονικότερος συνδυασμός ηλεκτρονικής τεχνολογίας και ήχου.

Καθώς ήταν συμμετέχοντες, δεν κάθισαν στις κερκίδες, αλλά τους παραχωρήθηκε η θέση τους στον ειδικά διαμορφωμένο χώρο για τα συγκροτήματα. Την Τρίτη, την δεύτερη μέρα του φεστιβάλ στον χώρο αυτό καθόταν περίπου τριακόσιοι ογδόντα συνάδελφοι, μουσικοί, χωρισμένοι σε ογδόντα πέντε αντιμαχόμενα στρατόπεδα. Είχαν φτάσει στο Σικάγο όλα τα συγκροτήματα που συμμετείχαν. Την Κυριακή, την τελευταία ημέρα της διοργάνωσης το πρόγραμμα θα τέλειωνε στις έξι το απόγευμα. Στις δύο τελευταίες ώρες θα γινόταν η απονομή των βραβείων.

Φυσικά η παρέα των Ελλήνων εκτελεστών δεν φιλοδοξούσε για κάποιο βραβείο. Τους αρκούσε μια καλή κατάταξη. Να δούμε!

Τετάρτη, λίγο πριν από τις δώδεκα. Ο Γρηγόρης με το σαξόφωνο στο χέρι και ο Άρης με το τσέλο στημένο δίπλα του. Τα όργανα του Γιάννη και του Τόλη, το πιάνο και τα ντραμς τους περίμεναν στη σκηνή. Ένα ταμπελάκι με το αριθμό 32 ήταν κρεμασμένο στο πέτο του κάθε ενός τους. Ήταν η σειρά εμφάνισής τους.

Ο Τόλης φύση προληπτικός είχε τρακ. Όταν τους είχαν δώσει τον αριθμό εμφάνισής τους, είχε ψιθυρίσει:

"Στα τριάντα ένα κερδίζεις, στο τριάντα δυο καίγεσαι".

Ένας νεαρός, με κονκάρδα της διοργάνωσης, μπήκε στο χώρο των καλλιτεχνών.

"Number thirty tow;" φώναξε ενώ το κεφάλι γυρνούσε γύρω-γύρω σαν περισκόπιο υποβρυχίου.

Ο Γιάννης σηκώθηκε όρθιος και σήκωσε το χέρι του ψηλά. Ο νεαρός τους πλησίασε

"Get ready. Go on stage" (Ετοιμαστείτε. Πάτε στη σκηνή).

Σηκώθηκαν. Και ο Γρηγορης μαζί. Γύρισε ένα γύρο το κεφάλι του. Τουλάχιστον ενενήντα χιλιάδες ακροατές.

Ρε συ; Τι Blow Up ήταν αυτό. Πως η μια και μοναδική του ακροάτρια, η κυρία Κούλα είχε γίνει ενενήντα χιλιάδες κυρίες Κούλες; Εκείνη τον χειροκροτούσε. Αυτοί τι θα έκαναν; Παρηγορήθηκε λίγο με την ανάμνηση του Karaoce, τότε που είχε πηδήξει την Λίτσα. Πήρε λίγο το πάνω του. Όχι για την Λίτσα, αλλά για χειροκρότημα που είχε εισπράξει. Μετά ήταν και εκείνες οι εμφανίσεις τους στο ξενοδοχείο του Γιάννη.

"Εντάξει μωρέ, καλά θα πάμε", συλλογίστηκε και τράβηξε για τη σκηνή.

Ο παρουσιαστής τους ανήγγειλε:

"The Greek Jazz Band" (Η ελληνική μπάντα Jazz).

Έπαιξαν πέντε κομμάτια Jazz και ένα έκτο κομμάτι που ήταν Jazz μπάσταρδη. Σύνθεση του Γρηγόρη ήταν. Δεν τους γιουχάισε κανένας. Αντίθετα τους χειροκρότησαν και μάλιστα αρκετά έντονα. Καλό αυτό. Κοκορεύτηκαν σαν κοκόρια που είχαν κερδίσει σε κοκορομαχία.

Δεν είχαν προλάβει να γυρίσουν στις θέσεις τους, να καθίσουν και να σκουπίσουν τον ιδρώτα από το μέτωπό τους, όταν τους πλησίασε ο τύπος. Η περί εθνικότητας ερώτηση θεωρήθηκε περιτή. Λες και είχαν την Ελληνική σημαία στάμπα στο κούτελο.

"Καλημέρα πατριωτάκια", τους είπε, τους έδωσε και συγχαρητήρια για την εμφάνισή τους.

Τον καλημέρισαν και αυτοί.

"Τι νέα από την πατρίδα;"

"Καλά", είπε ο Γιάννης. "Καλούτσικα" είπε ο Γρηγόρης, "Έτσι κι' έτσι", είπε ο Τόλης. "Σκατά", πήγε να πει ο Άρης, αλλά δεν είπε τίποτε.

"Μια μπύρα;" Πρότεινε ο νιόφερτος ξένος και σαν ταχυδακτυλουργός εμφάνισε πέντε κουτιά μπύρες, από μια πλαστική σακούλα που κουβαλούσε.

"Μήπως κόκα-κόλα;" ρώτησε ο Τόλης, αλλά συμβιβάστηκε με την μπύρα.

"Δεν έχει κόκα. Άμα δεν παίζεις μπίρα πάνε πάσο", του είπε ο ξένος.

Ο ξένος: Κοντούλης, χοντρούλης, φαλακρούλης, σχεδόν αεικίνητος και μάλλον πολύ ξύπνιος. Πουλιά στο αέρα έπιανε ο τύπος. Τα Ελληνικά του ήταν καλά, αλλά γύρω από κάθε λέξη πετούσαν εκατοντάδες αμερικανίδες μέλισσες και άλλα αμερικάνικα έντομα και ζουζούνια.

Ελληνοαμερικάνος τρίτης γενιάς, όπως τους αποκάλυψε αργότερα.

"Περαστικός ήμουν από το Σικάγο και είπα να μπω να δω τι παίζεται εδώ. Τυχερός ήμουν που έπεσα επάνω σας", τους είπε χωρίς να τους πει γιατί ήταν τυχερός, αλλά τους ρώτησε.

"Ποτέ φεύγετε από 'δω;"

Μάλλον την Δευτέρα θα έφευγαν. Την Κυριακή ήταν η απονομή, δεν ήθελαν να την χάσουν.

Τελικά τους τα έριξε.

Ήταν ιδιοκτήτης ενός τουλάχιστον μαγαζιού στη Νέα Υόρκη, αλλά κατά πως έδειχνε θα ήταν ιδιοκτήτης περισσότερων μαγαζιών, ίσως και σε άλλες πόλεις.

"The Greek hole in the corner" (Η Ελληνική τρύπα στην γωνία) ήταν το μαγαζί της Νέας Υόρκης, στο κέντρο του Μανχάταν, γωνία 7ης λεωφόρου και 32ης οδού, κοντά στο ξενοδοχείο Pennsylvania.

Piano Bar, Music hall, Restaurant, απ' όλα.

"Και ποια ονόματα δεν έχουν περάσει από το μαγαζί μου! Ζαμπέτας, Μοσχολιού, Μαίρη Λίντα, Τζένη Βάνου... Και προσωπικότητες... Μέχρι και τον Ωνάση φιλοξένησα. Όποιος διάσημος πατήσει το πόδι του στο Νιου Γιορκ από το μαγαζί μου περνάει. Και... όλη η ομογένεια εκεί ξημεροβραδιάζεται. Λοιπόν... είστε;"

"Τι να είμαστε;"

"Πότε φεύγετε για την πατρίδα;" Εδώ τους έπιασε αμελέτητους. Ο Γρηγόρης είχε άλλες δεκαπέντε μέρες άδεια, ο Τόλης... ζαμάν φου κι' εφτά αβγά Τουρκίας, ο Άρης: Ας παίξουν και καμιά συναυλία χωρίς εμένα και ο Γιάννης είπαμε: Συνεχής άδεια μετά δημοσίων θεαμάτων. Κοιτάχτηκαν μεταξύ τους χωρίς κανένας να ξέρει πότε φεύγουν. Αετός ο Μάικ, την έπιασε αμέσως την αμηχανία τους. Έτσι τον έλεγαν τον μαγαζάτορα: Μάικ. Ο Μάικ λοιπόν έγινε σαφέστερος.

"Είστε για καμιά δεκαριά εμφανίσεις στο μαγαζί; Ξενοδοχεία, φαγιά και τα λοιπά δικά μου, θα πάρετε και την αμοιβή σας. Λοιπόν είστε;"

Ήταν. Ίσως να ήταν και μια αρχή για καλλιτεχνική σταδιοδρομία στην Αμερική, κάτι όμως που δεν τους ένοιαζε καθόλου. Ίσως να ένοιαζε λίγο τον Άρη, αλλά ο έρμος τι προκοπή να κάνει με το κόντρα μπάσο και με το τσέλο;

Τα είπανε, τα μιλήσανε, τα συμφωνήσανε. Τους έκανε και το γεύμα σε ένα πολύ γκλάμουρ εστιατόριο. Έγιναν φιλαράκια.

Στη διάρκεια του γεύματος ο Γιάννης ζήτησε μερικές τεχνικές πληροφορίες. Αν ήξερε φυσικά. Και πώς να μη ξέρει; Διαβόλου κάλτσα ήταν ο Μάικ. Όποια πέτρα και να σήκωνες τον εύρισκες από κάτω.

Ο Γιάννης είχε φέρει μαζί του μια μπομπίνα μαγνητοφώνου με ηχογραφήσεις που κατά καιρούς είχαν κάνει στο στούντιο, στην Θεσσαλονίκη. Καμιά εικοσαριά κομμάτια Jazz και δύο τραγούδια Soul με την Νάντια.

"Πως μπορούμε να τα τυπώσουμε σε δίσκο βινυλίου;" Είχε ρωτήσει τον Μάικ.

"Για πόσα κομμάτια;"

"Ε να... καμιά εικοσαριά".

Ο Μάικ τον στραβοκοίταξε. Άβγαλτο ήταν το παιδί.

"Είτε είκοσι κομμάτια, είτε είκοσι χιλιάδες κομμάτια τα λεφτά που θα δώσεις θα είναι τα ίδια. Δεν κοστίζει το βινύλιο. Η εργασία είναι το κόστος. Μήτρες, καλούπια, φινίρισμα, μακέτα για το καπάκι. Αυτά κόβουν λεφτά" και ρώτησε πάλι:

"Είκοσι δίσκους τι θα τους κάνεις;"

"Δωράκια σε φίλους και γνωστούς".

"Ε δωσ' τους για δώρα CD". Πρώτη φορά η παρέα άκουγε αυτή τη λέξη, αν ήταν λέξη.

To CD ήταν ακόμη στα γεννοφάσκια του, σχεδόν άγνωστο στο ευρύ καταναλωτικό κοινό, αλλά οι μουσικές εταιρείες το είχαν υιοθετήσει με την πρώτη του εμφάνιση. Ήταν το μέλλον στην εμπορική διακίνηση της μουσικής.

"Θα σου γράψω εκατό CD", του είπε ο Μάικ. Δώρο από μένα. Δώσε μου την μπομπίνα και μια φωτογραφία σας, έτσι για τον καλλωπισμό της υπόθεσης".

Την μπομπίνα την πήρε την ίδια στιγμή. Το μεσημέρι της Δευτέρας πήρε μια φωτογραφία του συγκροτήματος από την σκηνή του φεστιβάλ και μια λίστα, στα αμερικάνικα, με τα ονόματα των τραγουδιών.

Την Κυριακή το βράδυ, μετά την απονομή των βραβείων στο φεστιβάλ, τους έστειλε ένα αυτοκίνητο να τους πάρει από το ξενοδοχείο Chicago River North και να τους πάει στο ξενοδοχείο Pennsylvania της Νέας Υόρκης.

Με την απονομή δεν κατάφεραν τίποτε, αλλά στην κατάταξη καλά τα πήγαν: Είχαν την 26η θέση, ανάμεσα στους ογδόντα πέντε ανταγωνιστές τους. Μια χαρά τα είχαν πάει.

Ταξίδεψαν όλη τη νύχτα και όλο το πρωί της Δευτέρας ξεράθηκαν στον ύπνο. Το βράδυ θα είχαν την πρώτη τους εμφάνιση σαν... σαν επαγγελματίες μουσικοί.

Η φωτεινή επιγραφή: "The Greek hole in the corner", στραφτάλιζε μέσα στη νύχτα. Από κάτω μια άλλη με πιο μικρά γράμματα αλλά το ίδιο φωτεινή: "The Greek Jazz Band". Πότε τα είχε προλάβει όλα ο δαιμόνιος Μάικ;

Η πρώτη βραδιά ήταν κάπως υποτονική. Όχι από τους ίδιους. Το κουαρτέτο έδωσε τον καλύτερό του εαυτό. Από θαμώνες ήταν υποτονική. Η αίθουσα ήταν μισογεμάτη, μισοάδεια και πιο πολύ προς το δεύτερο· προς το άδεια έφερνε.

Πιθανόν οι τακτικοί θαμώνες του μαγαζιού να είχαν βαρεθεί να ακούνε επί ένα μήνα τον πιανίστα που κάθε βράδυ, μόνος του, τους έπαιζε τα ίδια και τα ίδια. Πιθανόν πάλι η "φήμη" τους να μην είχε εξαπλωθεί ακόμη στη Νέα Υόρκη.

Κάλυψαν ένα τετράωρο πρόγραμμα, χειροκροτήθηκαν δεόντως και όταν τα μάζευαν για να πάνε για ύπνο, τους πλησίασε ο Μάικ.

"Μπράβο ρε παιδιά. Είστε πολύ καλοί. Καλύτεροι από ότι φανταζόμουν", τους έδωσε τα εύσημά του.

"Μωρέ εμείς καλοί ήμαστε, αλλά... από αφτιά λίγα πράγματα είδα. Μάλλον δεν τους αρέσει η Jazz τους Νεοϋορκέζους", του είπε ο Γιάννης.

"Από αύριο να δεις", του αποκρίθηκε ο Μάικ χωρίς να του πει τι πρόκειται να δει.

"Από αύριο", είδαν: Ουρά στην είσοδο του μαγαζιού. Μέχρι που πλακώνονταν στο ξύλο ποιος θα πρωτομπεί. Και μην παραξενεύεστε. Ο Έλληνας όχι σε τρεις γενιές, αλλά ούτε σε δεκατρείς γενιές δεν εξαμερικανίζεται δεόντως. Δεν αφήνει χαμένη καμιά ευκαιρία για καυγά και με το παραμικρό και ξύλο θα παίξει και θα πλακωθεί στις φάπες.

Πάντως η αίθουσα γέμιζε ασφυκτικά.

Το πρωί της Τρίτης παρέλαβαν και τα διακόσια CD, τσίλικα-τσίλικα. Τον Μάικ τον είχαν πιάσει τα χουβαρνταλίκια. Αντί να τυπώσει εκατό δισκάκια είχε τυπώσει διακόσια. Το κόστος... σχεδόν ίδιο ήταν.

"Τι θα τα κάνουμε ρε διακόσια CD;" Τέθηκε το ερώτημα.

"Πουλήστε τα", τους είπε ο Μάικ, ως εμπορικό δαιμόνιο που ήταν.

"Πού;"

"Που αλλού, στους θαμώνες του μαγαζιού. Μετά την εμφάνισή σας. Όλο και κάποιοι θα θέλουν να σας θυμούνται".

Οι εμφανίσεις του "Greek Jazz Band" πήγαιναν απ' το καλό στο καλύτερο. Πατείς με πατώ σε κάθε βράδυ στο μαγαζί και ο πονηρός ο Μάικ είχε αλλάξει και τον τιμοκατάλογο του "Greek hole in the corner" και πουλούσε πιο ακριβά.

Και οι πωλήσεις των CD καλά πήγαιναν. Επόμενο ήταν. Αν τους έπιανε η Επιτροπή Ανταγωνισμού, τη φυλακή δεν θα την γλύτωναν. Άκου να δεις: Πέντε δολάρια ένα CD με είκοσι κομμάτια, ενώ στην αγορά κάτι αντίστοιχο πουλιόταν δεκαπέντε και είκοσι δολάρια.

Ήταν ήδη στο μέσο της επαγγελματικής, καλλιτεχνικής τους καριέρας. Άλλες πέντε εμφανίσεις και μετά... Ελλάδα. Χομ σουιτ χομ.

Η βραδιά πλησίαζε στο τέλος της. Ο Γιάννης, ο μόνος αγγλομαθής της παρέας έπαιζε και τον ρόλο του παρουσιαστή.

Σηκώθηκε από το πιάνο. Στα εγγλέζικα είπε ότι είπε, αλλά μη καθόμαστε τώρα και κάνουμε μετάφραση.

"Η βραδιά μας πλησιάζει στο τέλος της. Φυσικά όλοι θα πάμε για ύπνο. Ένα νανούρισμα λοιπόν για όνειρα γλυκά. Η σύνθεση είναι του σαξοφωνίστα μας του Γρηγόρη, που δεν θα έλεγε όχι για μια προκαταβολή χειροκροτήματος"

Δεν ήταν λίγοι αυτοί που χειροκρότησαν και δεν ήταν και λίγες οι υποκλίσεις του Γρηγόρη προς το μουσικόφιλο κοινό.

Οι νότες, γλυκές, πλημμύρισαν τον χώρο, απλώθηκαν σαν μια γλυκιά, ζεστή, γαλάζια ομίχλη γεμάτη με όνειρα. Ήταν ένα πολύ όμορφο κομμάτι αυτό που τώρα έπαιζε το κουαρτέτο. Όχι δηλαδή πως τα άλλα, τα προηγούμενα ήταν υποδεέστερα, αλλά αυτό!... Το πιάνο ήταν σαν να φλερτάρει με το σαξόφωνο και εκείνο από την πλευρά του, το σαξόφωνο, σαν να κάνει ερωτική εξομολόγηση στο πιάνο. Όχι, όχι δεν ήταν ερωτική εξομολόγηση αυτό, δεν είχε τίποτε το ερωτικό. Ήταν η ομολογία μιας μεγάλης αγάπης. Μιας αγάπης της μητέρας προς τα παιδιά της, του φίλου προς τον φίλο, του αδελφού στον αδελφό.

Το κοντραμπάσο κρατούσε σφιχτά δεμένη την αρμονία πιάνου και σαξόφωνου σε έναν ρυθμό ζωής, "νταπ-ντουπ-νταπ-ντουπ", στο ρυθμό της καρδιάς. Τα ντραμς ακουγόταν σαν μια απαλή ευχάριστη ανατριχίλα που διαπερνούσε όλο το κορμί.

Εκείνο το "νταπ-ντουπ" του κοντραμπάσου σαν τους χτύπους μιας καρδιάς ακουγόταν. Σαν τους χτύπους μιας μεγάλης, μιας τεράστιας καρδιάς της ακουγόταν της Ράιαν, γιατί... Γιατί οι χτύποι μιας κανονικής σε μέγεθος καρδιάς δεν κάνουν "νταπ-ντουπ". "Τακ-τακ" κάνουν. Έτσι άκουγε να κάνει και η δική της καρδιά εκείνη τη στιγμή. Ανησύχησε για μια στιγμή.

"Τι έπαθα; Γιατί η καρδιά μου πάει έτσι; Τι της έπιασε τώρα και χτυπάει τόσο δυνατά;"

Παρηγόρησε τον εαυτό της:

"Ίσως να είναι από το ποτό", σκέφτηκε, αλλά ήταν και άλλες φορές που είχε πιει και περισσότερο μάλιστα και η καρδιά της δεν είχε κάνει πραξικόπημα. Αφέθηκε να απολαμβάνει τους ήχους της μουσικής και παραμέρισε, τουλάχιστον προσωρινά τους ήχους και το ρυθμό της καρδιάς της. Ίσως η μελωδία να την γιάτρευε.

Ο ήχος του σαξ ηχούσε μέσα της· βαθιά. Οι νότες σαν να έβγαιναν από μια δροσερή πηγή που το νερό της το έλεγαν νοσταλγία, μα το αίσθημα αυτό δεν έμπαινε μέσα της από τα αφτιά της. Σαν να ανάβλυζε απ' το μυαλό της ίσως και από πιο βαθιά. Απ την ψυχή της.

Το πιάνο σαν αντίλαλος, επαναλάμβανε τις νότες, δειλά και πίσω· στο βάθος της μελωδίας, σαν μια επιβεβαίωση αρμονική στα δρώμενα του σαξόφωνου. Λαμπρές δροσοσταλίδες οι νότες του πιάνου, στολίδια σε ένα καταπράσινο φύλλωμα. Ένα φύλλωμα που τις στιγμές εκείνες την σκέπαζε ολόκληρη. Η Ράιαν αφέθηκε να ζήσει μέσα στο όνειρο της στιγμής. Εξάλλου το κομμάτι ήταν το "lullaby"[10]. Είχε κάθε δικαίωμα να ονειρεύεται.

Ούτε που κατάλαβε πως και από που ξεφύτρωσαν εκείνες οι Ελληνικές λέξεις μέσα από το ξεχασμένο Ελληνικό κομμάτι του μυαλού της. Δεν προσπάθησε ούτε να εξηγήσει το πως ούτε θυμόταν το που. Σαν βλαστάρια ξεφύτρωσαν μέσα από εκείνο το μικρό Ελληνικό περιβολάκι της γλώσσας που εδώ και πολύ καιρό το έπνιγαν Αμερικάνικα αγριόχορτα. Καιρό είχε να σκεφτεί Ελληνικά. Καμιά εικοσαριά λέξεις, σαν γαλάζια, Ελληνικά λουλούδια, άνθιζαν ένα-ένα, κολλούσαν η μια με την άλλη και κάτι σχημάτιζαν. Καμιά εικοσαριά λέξεις δεμένες σε στιχάκι.

Χρυσάφια στην ποδιά σου

Αστέρια στα μαλλιά σου

Κοιμήσου αγάπη μου γλυκιά

Κι' εγώ θα πω του βασιλιά

Πρίγκιπα να σου στείλει.

Τελείως ασυναίσθητα, μέσα στο μυαλό της άρχισε να τραγουδάει το στιχάκι, χωρίς να έχει καταλάβει ότι η μουσική ταίριαζε με τα λόγια. Με τα λόγια που τα σκεφτόταν στα Ελληνικά. Τα Ελληνικά που ακόμη ήταν συμφιλιωμένα με το μυαλό της. Με τη γλώσσα της όμως... Καθόλου δεν ταίριαζαν. Πλήρης ασυμφωνία χαρακτήρων.

Ένιωσε κάπως σαν να νυστάζει. Όπως τότε. Τότε που κάποιος την νανούριζε με τα ίδια λόγια, με την ίδια μουσική. Πότε; Ποιος;

"Σαχλαμάρες. Είμαι κουρασμένη, νυστάζω, γι' αυτό", συλλογίστηκε και προσπάθησε να διώξει από μέσα της, να αποβάλει αυτά που ένιωθε. Μάταια.

Το μουσικό σόου πλησίαζε στο τέλος του. Σε λίγο θα έκλεινε και το μαγαζί. Αργά ήταν. Η ώρα κόντευε δύο. Η παρέα σηκώθηκε για να φύγει. Εκείνη δεν ήθελε.

"Δέκα λεπτά ακόμη" τους είπε. Ξανακάθισαν.

Ο πιανίστας σηκώθηκε από το πιάνο. Τους ευχαρίστησε για την "υπομονή" που έδειξαν στα μουσικά δρώμενα

-είχε χιούμορ το παιδί- και τους πρότεινε:

"Τα περισσότερα από τα κομμάτια που ακούσατε απόψε είναι γραμμένα σε ένα CD". Σήκωσε το χέρι του, έδειξε και το CD στους θαμώνες.

"Αν κάποιοι από εσάς θέλουν να κρατήσουν μια ζωντανή ανάμνηση από την αποψινή βραδιά, κι' δεν θέλουν να λησμονήσουν ένα εξαίσιο συγκρότημα σαν το δικό μας -είπαμε: είχε χιούμορ- δεν έχουν παρά να διαθέσουν πέντε δολάρια και να πάρουν το CD".

Τα αγγλικά του ήταν πολύ καλά, με έντονη την Μεσογειακή τους προέλευση. Αυτά που είπε τα κατάλαβαν όλοι και οι πιο πολλοί σκέφτηκαν:

"Πέντε ντόλαρς! Τι είναι πέντε ντόλαρς; Ούτε ένα χοτ-ντογκ δεν τρως με πέντε ντόλαρς" και αποφάσισαν να κάνουν την επένδυση.

Πίσω από την μια ντάνα με καμιά πενηντάρια δίσκους CD καθόταν ο Γρηγόρης. Στο εμπρός μέρος της πλαστικής θήκης του κάθε CD δέσποζε μια φωτογραφία του συγκροτήματος. Στο πίσω μέρος ήταν η λίστα με τα τραγούδια και το χαρτί στο μέσα μέρος του καπακιού ήταν αφιερωμένο για την αφιέρωση. Ο σαξοφωνίστας είχε αναλάβει την υποχρέωση να γράφει μόνο το όνομα του αγοραστή και να βάζει μια τζίφρα. Το άλλο, το παραπάνω "To dear friend of music", το είχε γράψει από πριν ο πιανίστας. Τα ντραμς και το κόντρα μπάσο ήταν οι ταμίες και το πιάνο, ο Γιάννης είχε την υψηλή επίβλεψη του επιχειρήματος και τις Δημόσιες σχέσεις, αφού ήταν και ο μόνος που μιλούσε καλά τα Αγγλικά.

Ε πως; Ή είμαστε συγκρότημα ή δεν είμαστε.

Ο Γρηγόρης είχε υπογράψει καμιά τριανταριά CD και τώρα ήταν η σειρά του τριακοστού πρώτου. Γούρικος αριθμός. Μπροστά του τώρα στεκόταν μια κοπελιά. Χωρίς να σηκώσει τα μάτια να δει το πρόσωπό της, με τα σκατένια αγγλικά του, ρώτησε:

"Your name please?"

"Raian".

Η μύτη από το στυλό που κρατούσε έμεινε ακίνητη, αιχμάλωτη μιας αόρατης δύναμης, στην αρχή του R. Το χέρι του μήτε προς τα πάνω μπορούσε να γράψει, μήτε προς τα κάτω, μήτε πουθενά.

Το χρώμα, ο ήχος, εκείνο το κρυμμένο "λάμδα" μέσα στο "ρου" του ονόματος. Η κοπελιά δεν είχε πει "Raian".

"Rλaian" είχε πει. Ένα λάμδα μέσα στο ρου. Όπως έλεγε τότε η Ρηνιώ του: "Νελό". Εκείνος προσπαθούσε να της ξεκαθαρίσει τη λέξη να την κάνει "νερό" και η Ρηνιώ τα μισοκατάφερνε και τα μισομπέρδευε: "Νερλό".

Πριν να σηκώσει τα μάτια να την δει αναρωτήθηκε: Μήπως το όνομα που του είχε ακούσει ήταν Ρηνιώ; Μήπως δεν είχε ακούσει καλά; Σήκωσε τα μάτια και...

Την είδε.

Είδε την Ειρήνη. Είδε την μητέρα του να στέκεται εκεί μπροστά του και να του ζητάει ένα CD. Ίδια όπως τότε. Τότε που τον έβαζε στο κρεβατάκι του να κοιμηθεί και του τραγουδούσε και ένα νανούρισμα:

Χρυσάφια στα χεράκια σου

Αστέρια στα μαλλιά σου

Κοιμήσου αγάπη μου γλυκιά

Κι' εγώ θα πω της ρήγισσας

Την κόρη της να στείλει

Βασιλοπούλα όμορφη

Εσένα σου ταιριάζει.

Αυτό καθ' αυτό το νανούρισμα δεν ήταν έτσι. Η Ειρήνη, η μητέρα του είχε προσθέσει δικές της λέξεις, δικούς της στοίχους, είχε αλλάξει λίγο και τον σκοπό. Ακόμη και στο νανούρισμα είχε κάνει τα μαγικά της.

Μετά εκείνος το άλλαξε πάλι. Το προσάρμοσε στις ανάγκες της Ρηνιώς. Όποτε τη Ρηνιώ την έπιανε το ζαβό της και δεν έλεγε να κοιμηθεί καθόταν στο προσκεφάλι της και την νανούριζε. Έτσι την είχε νανουρίσει και εκείνο το τελευταίο βράδυ πολλά χρόνια πριν. Το τελευταίο από τα βράδια που ζούσαν μαζί, τότε στο σπίτι του παπα-Βλάση. Ήταν ανήσυχη η Ρηνιώ εκείνο το βράδυ. Δεν έλεγε να κλείσει τα ματάκια της να κοιμηθεί. Κάτι είχε ψυλλιαστεί· κάτι ψυχανεμιζόταν. Από νωρίς τον είχε δει να ετοιμάζει το βαλιτσάκι του. Άκουγε και τον παπα-Βλάση που όλο έλεγε "Αύριο..." και μετά πάλι "Αύριο...". Μάλλον θα είχε καταλάβει: "Αύριο κάτι κακό θα συμβεί".

Τρεις φορές της είχε τραγουδήσει το νανούρισμα μέχρι να κλείσει τα ματάκια της να παραδοθεί στην αγκαλιά του Μορφέα. Την άλλη μέρα έφυγαν πολύ πρωί. Η Ρηνιώ κοιμόταν ακόμη. Την αποχαιρέτησε με ένα φιλί στο μέτωπό της. Κοιμισμένη.

Σμίγανε πάλι μερικές φορές όταν, τα απογεύματα τις Κυριακές πήγαινε να την δει στον νηπιακό σταθμό, αλλά τότε δεν ζούσαν πια μαζί. Αυτός στο ίδρυμα για ορφανά αγόρια, η Ρηνιώ στο ίδρυμα για ορφανά νήπια και μωρά.

Μετά.... Μετά την έχασε. Την έχασε για πάντα.

Μήπως τώρα την είχε ξαναβρεί;

Χρειάστηκε μεγάλη προσπάθεια για να μπορέσει να ισορροπήσει το μυαλό του επάνω στο τεντωμένο σύρμα των σκέψεων που ακροβατούσε. Να το φέρει κάπου να πατήσει σε στέρεο έδαφος. Να κάνει την γλώσσα του να επικοινωνήσει με το μυαλό του, να μπορέσει κάτι να πει.

Το εγχείρημα ήταν ακροβατικό και επικίνδυνο. Έπρεπε να περπατήσει σε μια τεντωμένη τρίχα . Μια τρίχα με τρία συστατικά: Αναμνήσεις, λογική, παρόρμηση.

Την κοίταξε βαθιά μέσα στα μάτια. Στα πιο αγαπημένα μάτια του κόσμου.

"Μήπως σε λένε Ρηνιώ;" Κατάφερε να ψελλίσει.

Μα τι της έλεγε ο Έλληνας και μάλιστα στα ελληνικά; Τρεις λέξεις ελληνικές και ένα όνομα. Κάτι της θύμιζε αυτό το όνομα. Κάποτε... ίσως κάποτε να την φώναζαν έτσι: "Ρηνιώ". Τρεις ελληνικές λέξεις και ένα όνομα που μπήκαν λαθραία στο ελληνικό περιβόλι του μυαλού της, στα μονοπάτια της μνήμης, ξεσήκωσαν και μερικές ακόμη λέξεις. Μια μικρή επανάσταση που προσπάθησε να την καταπνίξει. Μάταια.

"Όχι", είπε "το όνομά μου είναι Rλaian".

Αλλά αυτό το "Ρηνιώ" γιατί την γαργαλούσε τόσο;

Νάτο πάλι το κρυμμένο λ, πίσω από το R. Να τα και τα ελληνικά της. Ελληνοαμερικάνικα μεν, όμως Ελληνικά.

Σηκώθηκε όρθιος. Την κοίταξε έντονα μέσα σα μάτια. Σε ποιά μάτια; Στα μάτια της μητέρας του ή της αδελφής του; Δεν είχε ψευδαισθήσεις. Η μητέρα του είχε πεθάνει. Η αδελφή του είχε χαθεί. Και τώρα... Τώρα μάλλον είχε βρεθεί. Στεκόταν μπροστά της, πρόσωπο με πρόσωπο. Ένα τραπέζι τους χώριζε με μερικά CD επάνω. Η μια θήκη ήταν ανοιχτή, αλλά δεν είχε προλάβει να γράψει κανένα όνομα. Ποιο όνομα θα έπρεπε να γράψει; Ρηνιώ ή Raian; Raian ή Ρηνιώ; Τι σημασία θα είχε. Το όνομα της αδελφής του θα έγραφε.

"Με λένε Γρηγόρη", της είπε. "Με θυμάσαι;"

"Γληγόλη!" Απόρησε. "Γληγόλη!" Ένας "Γληγόλης αναστήθηκε μέσα στο μυαλό της, μα ο δικός της Γληγόλης δεν ήταν έτσι. Ένα παιδί ήταν, ένα παιδί πιο μεγάλο από αυτήν που την έπαιρνε στην αγκαλιά του, την έπαιζε και της έλεγε λογάκια. Που ποτέ δεν της είχε χαλάσει χατίρι.

Όταν πείσμωνε και άρχιζε την γκρίνια, ο Γληγόλης της, της έκανε βαρκούλες από χαρτί, τις έβαζε σε μια λεκάνη με λίγο νερό και τις έλεγε:

"Κοίτα πως κολυμπάει η βαρκούλα", μα η βαρκούλα μούσκευε γρήγορα απ' το νερό και βούλιαζε. Πάλι γκρίνια. Σειρά είχαν τα κοκοράκια από χαρτί. Της έκανε δυο και τα έβαζε επάνω στο τραπέζι.

"Βάλ' τα να μαλώσουν", της έλεγε.

Ο δικός της ο Γληγόλης, ένα πρωί που έκανε κρύο την κρατούσε αγκαλιά και διάβαιναν έναν μεγάλο, μακρύ δρόμο μέχρι που έπιασε βροχή. Εκείνο το βροχερό βράδυ, που εκείνη κρύωνε πολύ αυτός την κρατούσε σφιχτά στην αγκαλιά του να την ζεστάνει.

Μετά, κάποια απογεύματα, σε μια μεγάλη αυλή, ερχόταν ο Γληγολης της και έπαιζαν. Ήταν και άλλα παιδάκια στην αυλή, αλλά αυτή μόνο με τον Γληγόλη ήθελε να παίζει.

Ο δικός της ο Γληγόλης καθόταν τα βράδια στο προσκεφάλι της και τη νανούριζε κάθε φορά που νύσταζε αλλά από πείσμα έδιωχνε τον ύπνο, μη την πάρει. Αλήθεια; Ποια ήταν τότε; Πώς την έλεγαν; Ράιαν ή Ρηνιώ;

Πώς τη νανούριζε τη Ρηνιώ; Τι της τραγουδούσε; Άνοιξε το στόμα της κάτι να πει.

Και είπε:

Χρυσάφια στην ποδιά σου

Αστέρια στα μαλλιά σου

Κοιμήσου αγάπη μου γλυκιά

Κι' εγώ θα πω του βασιλιά

Πρίγκιπα να σου στείλει.

Δεν το είπε. Το τραγούδησε στο σκοπό που πριν από λίγη ώρα έπαιζε το σαξόφωνο.

Το τραπέζι αναποδογύρισε. Ήταν το μόνο πράγμα που τους χώριζε και χιλιάδες άλλα τους ένωναν. Είκοσι θήκες βρέθηκαν σκόρπιες στο πάτωμα. Η μια ήταν ανοιγμένη χωρίς να γράφει κανένα όνομα μέσα.

"Ρηνιώ μου. Αγάπη μου, αδελφούλα μου"

"Γληγόλη μου... Γληγόλη μου"

Είχαν αγκαλιαστεί και έκλαιγαν... έκλαιγαν... έκλαιγαν.

Εκείνο το βράδυ ο Μάικ, ο μαγαζάτορας, βρήκε τον διάβολό του. Όλο το μαγαζί είχε αδειάσει κι' αυτοί οι τρεις εκεί, καθισμένοι σε ένα τραπέζι. Ο σαξοφωνίστας του με μια κοπελιά και ένας ακόμη νεαρός. Ο σαξοφωνίστας κρατούσε τα χέρια της κοπελιάς και έλεγαν, έλεγαν, έλεγαν. Ο τρίτος... σαν παρείσακτος του φαινόταν. Ένας ξανθός νεαρός άντρας.

Ο ξανθός νεαρός άντρας που καθόταν στην παρέα της Ράιαν, πριν αυτή να γίνει Ρηνιώ, πλησίασε το ζευγάρι που είχε αγκαλιαστεί και έκλαιγε. Οι υπόλοιποι της παρέας είχαν φύγει. Πολύ καχύποπτος ήταν. Καθόλου δεν του άρεσαν αυτές οι διαχύσεις της Ράιαν με τον Σαξοφωνίστα. Αλλά η ζαλάδα που ένοιωσε όταν έγιναν οι συστάσεις αντικατέστησε την καχυποψία του.

"This is Jimmy, my fiance", είπε η Ρηνιώ στον Γρηγόρη και έκανε και τη μετάφραση

"Ο Τζίμη, ο αρραβωνια... ο αρραβωνιαστικός μου".

Μετά είχε σειρά ο Γρηγόρης. Εδώ δεν χρειάστηκε μετάφραση, αλλά ίσως να χρειαζόταν κανένα καλό αναλγητικό για τον κεφαλόπονο και τη ζαλάδα.

"This is my brother", είπε η Ράιαν στον ξανθό κύριο.

Ο αδελφός της; Ποιός αδελφός της; Πού βρέθηκε ο αδελφός της. Αυτός ήξερε ότι η Ράιαν Μακάκις ήταν η μοναχοκόρη του Πωλ Μακάκις και της Ελίζας Μακάκις.

Και ο "αδελφός" δεν ήταν δα και κανένα μωρό που ίσως να είχε αποκτήσει πρόσφατα η μέλλουσα πεθερά του. Ολόκληρος άντρας ήταν. Μα για ποιά μέλλουσα πεθερά του μιλούσε; Αφού δεν είχε μέλλουσα πεθερά. Η κυρία Ελίζα Μακάκις είχε πεθάνει πριν δύο χρόνια.

"Αύριο θα ζητήσω εξηγήσεις από τη Ράιαν", σκέφτηκε και έμεινε εκεί ζαλισμένος, γεμάτος απορίες και μπάστακας, άπρακτος να παρακολουθεί τη μνηστή του και τον σαξοφωνίστα να αγκαλιάζονται, να κρατιούνται χέρι-χέρι, να δακρύζουν πότε-πότε και να κουβεντιάζουν σε μια γλώσσα που ο ίδιος δεν καταλάβαινε.

Ο Μάικ εκείνο το βράδυ μπορεί να είχε βρει τον μπελά του, με τους δυο νέους που δεν έλεγαν να ξεκολλήσουν, να κλείσει το μαγαζί, να πάει για ύπνο αλλά όταν έμαθε ποιοι ήταν οι νέοι καμάρωνε σαν γύφτικο σκεπάρνι. Ισχυριζόταν ότι αυτός ήταν ο θαυματοποιός του θαύματος που είχε συντελεστεί. Να βρεθούν δυο αδέλφια μετά από τόσα και τόσα χρόνια.

Για να πούμε και του στραβού το δίκιο, όχι πως ο Μάικ ήταν στραβός. Ανοιχτομάτης ήταν και με το παραπάνω μάλιστα. Για να πούμε λοιπόν και του ανοιχτομάτη το δίκαιο, αν ο Μάικ δεν έφερνε το συγκρότημα στην Νέα Υόρκη να παίξουν στο μαγαζί του, αν δεν τους είχε τυπώσει εκείνα τα διακόσια CD και αν δεν τους παρότρυνε να τα πουλήσουν σε θαμώνες του μαγαζιού, προπαντός αυτό, τότε ίσως... Ο Γρηγόρης και η Ρηνιώ να βρισκόταν μόνο μερικά χιλιόμετρα μακριά ο ένας από τον άλλο, ίσως πάλι να βρισκόταν μόλις μερικά μέτρα κοντά ο ένας από τον άλλο στην αίθουσα του ίδιου μαγαζιού και να μη βρισκόταν ποτέ.

Τελικά μάλλον ο Μάικ είχε δίκαιο. Μάλλον ήταν ο θαυματοποιός του θαύματος. Αλλά είτε είχε δίκαιο είτε όχι, δεν μπόρεσε να κρύψει το μεγάλο χασμουρητό του στις τέσσερεις και μισή τα χαράματα, όταν η Ρηνιώ είπε στον Γρηγόρη.

"Θα περάσω αύριο στις έντεκα να σε πάρω".

Η Ρηνιώ έδωσε ένα φιλί στο μάγουλο τον Γρηγόρη.

Η Ράιαν έπιασε αγκαζέ τον Τζίμη και έφυγε... τρισευτυχισμένη.

***
**Κεφάλαιο 13**

**Η υιοθεσία**

**Η** πόρτα του ασανσέρ άνοιξε. Τον είδε. Βγήκε, τρίτος στη σειρά και άρχισε να ψάχνει ανυπόμονα με τα μάτια του τη μεγάλη αίθουσα, το λόμπι του ξενοδοχείου για να τη βρει. Ήταν τόσο μεγάλη η ανυπομονησία του που δεν πρόσεξε ότι εκείνη στεκόταν εκεί, μπροστά του.

Τον πλησίασε. Λες και είχαν χάσει τη λαλιά τους ούτε "καλημέρα" δεν είπαν. Στάθηκαν ό ένας απέναντι από τον άλλο, κοιτάχτηκαν έντονα στα μάτια, σαν να ήθελαν να ενωθούν με το βλέμμα τους, να γίνουν ένα. Αντάλλαξαν ένα φιλί.

"Έλα πάμε", του είπε η κοπέλα. Έφυγαν αγκαλιασμένοι και βγήκαν στους δρόμους της Νέας Υόρκης. Μπήκαν σε ένα μικρό, άσπρο, ανοιχτό αυτοκίνητο που τους περίμενε παρκαρισμένο έξω από το ξενοδοχείο.

Ο Γρηγόρης διερωτήθηκε: "Αλήθεια πώς να την λέω; Ράιαν, Ρηνιώ ή Ειρήνη;" Ρηνιώ. Προς το παρόν τουλάχιστον Ρηνιώ.

Η Ρηνιώ λοιπόν, κάθισε στη θέση του οδηγού και ο Γρηγόρης θαύμαζε την αδελφή του. Τα πάντα: Τον αέρα που σοφάριζε, την ομορφιά της, τα μαλλιά που ανέμιζαν σαν τρελά στον άνεμο, τα πάντα. Οι μεγάλοι δρόμοι που διέσχιζαν, η πλημμύρα των αυτοκινήτων στους δρόμους, οι σηματοδότες που αναβόσβηναν, τα ψηλά κτήρια, ο αστυνόμος καβάλα σε ένα άλογο και ότι άλλο περνούσε από τα μάτια του ήταν δευτερευούσης σημασίας. Γι' αυτόν υπήρχε μόνο η Ρηνιώ. Η χαμένη του αδελφή. Η χαμένη του αγάπη που τώρα όμως την είχε βρει.

Βγήκαν σε έναν μεγάλο αυτοκινητόδρομο, τον εγκατέλειψαν μετά από δέκα λεπτά και πήραν ένα μικρό δρόμο. Προφανώς βρισκόταν σε κάποιο προάστιο της Νέας Υόρκης.

Το αυτοκίνητο σταμάτησε έξω από ένα άσπρο μεγάλο σπίτι στη μέση ενός καταπράσινου χαλιού από γκαζόν.

Πλησίασαν στην πόρτα.

Δεν χρειάστηκε να χτυπήσουν την πόρτα. Τους άνοιξε μια γυναίκα από μέσα, λες και τους παραμόνευε. Μια μελαμψή ψηλή γυναίκα. Ο χρόνος στο πρόσωπό της είχε γράψει τον αριθμό πενήντα, αλλά μετά, κατεβαίνοντας προς τα κάτω, στο κορμί της, ο χρόνος, μάλλον θα είχε μπερδευτεί με τους αριθμούς. Το κορμί της ήταν το σφριγηλό κορμί μιας εικοσιπεντάχρονης. Αν ο Γρηγόρης ήξερε την πληθυσμιακή σύνθεση της Αμερικής θα καταλάβαινε ότι ήταν Μεξικάνα.

"Welcome, Miss. Your father is waiting for you" (Καλώς ήρθατε δεσποινίς. Ο πατέρας σας σας περιμένει), τους είπε και τους πέρασε μέσα σε ένα μεγάλο σαλόνι. Η Μεξικάνα έφυγε και τους άφησε μόνους. Μια σκέψη πέρασε από το μυαλό του Γρηγόρη στη θέα της Μεξικάνας.

"Κοίτα ρε, το δέρμα της... ίδιο χρώμα με το Εμαυράκι". Έδιωξε την παρασιτική σκέψη από το μυαλό του. Εδώ ήταν για άλλα πιο σπουδαία πράγματα. Εδώ είχαν έρθει για να γνωρίσει τον κύριο Πωλ Μακάκις. Τον θετό πατέρα της Ρηνιώς.

"Μήπως η λέξη "θετός" είναι απρεπής;" Αναρωτήθηκε ο Γρηγόρης.

Στην πόρτα εμφανίστηκε ο Πωλ Μακάκις. Ψηλός, λεπτός, ευθυτενής. Τα μαύρα του μαλλιά ήταν πυκνά, όσο πυκνό ήταν και το βλέμμα του. Τα μάτια ακτινοβολούσαν θέληση, πυγμή, σθένος. Πλησίασε την Ρηνιώ και της έδωσε ένα φιλί στο μάγουλο. Μετά στράφηκε στον Γρηγόρη και του πρότεινε το χέρι λέγοντας:

"Είμαι ο Παύλος Μακάκης. Ο πατέρας... Ο θετός πατέρας την Ράιαν".

Η Ρηνιώ κάτι πήγε να πει, αλλά... συγκρατήθηκε.

"Άσε. Αργότερα του βάζω πάγο", σκέφτηκε.

Ο κύριος Μακάκης συνέχισε.

"Η Ράιαν μου είπε ότι είστε ο αδελφός της, αλλά... επιτρέψτε μου να έχω μερικές έστω ελάχιστες αμφιβολίες, μέχρι αυτό να αποδειχτεί πλήρως".

Τα Ελληνικά του Παύλου Μακάκη ήταν άψογα, πάρα την έντονη αμερικανίζουσα προφορά του.

Μετά το δεύτερο "Ράιαν", η Ρηνιώ μπήκε στο χορό και μάλιστα με σθένος. Δεν θα ανεχόταν κανέναν αντίλογο και καμία άρνηση.

"Πατέρα θα σε παρακαλέσω, έστω και αν σου είναι δύσκολο, να μη με λες Ράιαν, αλλά Ειρήνη. Αυτό δεν ήταν το όνομά μου στα χαρτιά της υιοθεσίας μου;"

Ο κύριος Πωλ Μακάκις την κοίταξε έκπληκτος. Ταξίδεψε νοερά δεκαπέντε χρόνια πίσω. Ναι. Ειρήνη έγραφαν τα χαρτιά της μικρής που θα γινόταν κόρη τους, αλλά... Αυτή, η Ράιαν πού το ήξερε;

"Το Ρηνιώ προέρχεται από το Ειρήνη. Έτσι σε είχαμε βαφτίσει", της είχε πει ο Γρηγόρης το περασμένο βράδυ που καθισμένοι ο ένας απέναντι από τον άλλο πιασμένοι χέρι-χέρι, έλεγαν... και έλεγαν... και έλεγαν.

"Σου δώσαμε το όνομα της μητέρας μας. Της μητέρας σου που εσύ δεν την γνώρισες ποτέ. Πέθανε λίγο μετά που σε γέννησε. Ήταν μια υπέροχη μητέρα. Ένας υπέροχος άνθρωπος. Της μοιάζεις. Είσαι ολόιδια. Έτσι κατάλαβα πως είσαι η αδελφή μου".

Αυτό που είχε πει η Ρηνιώ, αυτό που του είχε ζητήσει, να την αποκαλεί ο θετός πατέρας της με το πραγματικό της όνομα, έτσι όπως την είχαν βαφτίσει κατέρριψε και τις "έστω ελάχιστες αμφιβολίες" του Παύλου Μακάκη για το ότι η Ράιαν... η Ειρήνη και ο Γρηγόρης ήταν αδέλφια.

Αν του είχε ζητήσει να την αποκαλεί Ρηνιώ... Το όνομα Ρηνιώ ή κόρη του μπορεί και να το θυμόταν, αλλά το όνομα Ειρήνη δεν το ήξερε από παλιά. Ήταν μια νέα πληροφορία για αυτήν. Προφανώς της το είχε πει ο Γρηγόρης. Ο αδελφός της.

"Πρέπει να διερευνηθεί και το τυπικό μέρος της υπόθεσης", σκέφτηκε ο μίστερ Πωλ Μακάκις και αποφάσισε κάποια στιγμή να τηλεφωνήσει γι' αυτό στον δικηγόρο του στην Αθήνα, αλλά αυτό δεν ήταν της ώρας. Τώρα είχε μπροστά του δύο αδέλφια. Την Ειρήνη και τον Γρηγόρη.

Στο ίδρυμα δεν του είχαν πει τότε ότι η μικρή έχει αδέλφια. Αλήθεια τι του είχαν πει;

Έκλεισε τα μάτια και ταξίδεψε στο τότε. Δέκα πέντε χρόνια πριν. Την μέρα της υιοθεσίας.

Ήταν δεν ήταν οκτώ και μισή το πρωί όταν χτύπησε το τηλέφωνο. Καθόταν στην τραπεζαρία και μόλις που είχε γευτεί την πρώτη ρουφηξιά από τον καφέ που του είχε σερβίρει η Μαρία, η υπηρέτρια. Η γυναίκα του η Ελίζα κοιμόταν ακόμη.

"Εμπρός".

"Ο κύριος Μακάκης;"

"Ο ίδιος". Καλημερίστηκαν.

"Κύριε Μακάκη σας τηλεφωνώ από το Δημοτικό Ίδρυμα. Το αίτημά σας έχει εγκριθεί. Όποτε θέλετε μπορείτε να περάσετε από εδώ για...".

Η συνομιλήτριά του δεν πρόλαβε να αποσώσει το "για.."

"Έρχομαι... Ερχόμαστε. Σε πέντε λεπτά θα είμαστε εκεί", είπε κα έκλεισε το τηλέφωνο.

Πως στην ευχή είχε υπολογίσει ότι σε πέντε λεπτά από το Ωραιόκαστρο θα βρισκόταν στην περιοχή Χαριλάου, γωνία Αλεξάνδρου Παπαναστασίου και Ιταλίας, ένας Θεός ήξερε, αλλά η λαχτάρα του και η χαρά του ήταν τόσο μεγάλες που δεν συνηγορούσαν καθόλου σε συνδυασμούς αποστάσεων και χρόνου.

Ανέβηκε στο υπνοδωμάτιο.

"Ελίζα , Ελίζα ξύπνα. Φεύγουμε".

Παραλίγο να πάθει ανακοπή η καημένη η Ελίζα έτσι που την ξύπνησε... ο άγαρμπος. Πετάχτηκε επάνω.

"Φεύγουμε; Που πάμε;"

"Για το παιδί. Μας περιμένουν".

Μισοξυπνημένη, μισοκοιμισμένη, η Ελίζα δεν κατάλαβε τίποτε.

"Για ποιό;"

"Για το παιδί καλέ. Για την κόρη μας. Εγκρίθηκε. Μας περιμένουν". Τα είπε όλα μαζί.

Μπορεί να την είχε ξυπνήσει άγαρμπα, αλλά και η Ελίζα δεν πήγε παραπίσω. Πρώτη φορά σηκωνόταν τόσο άγαρμπα από το κρεβάτι. Σεντόνια, μαξιλάρια κουβέρτες βρέθηκαν στο πάτωμα.

"Σώπα!" Μόνο αυτό είπε.

Στο μεταξύ ο Παύλος είχε ανοίξει το παράθυρο που έβλεπε στο πίσω μέρος του σπιτιού και φώναζε:

"Αλέκο, Αλέκο".

Ο Αλέκος βγήκε στην πόρτα του μικρού σπιτιού που ήταν στην άκρη του κήπου με τα σώβρακα.

"Αλέκο ετοίμασε το αυτοκίνητο. Φεύγουμε".

Τα κορδόνια των παπουτσιών του τα έδεσε μέσα στο αυτοκίνητο. Η Ελίζα... ίσα-ίσα που είχε προλάβει να ρίξει δυο χούφτες νερό στο πρόσωπό της και να φτιάξει λίγο τα μαλλιά της. Έβγαλε ένα κραγιόν, και πασάλειψε λίγο τα χείλη της.

"Καλή είμαι;" τον ρώτησε.

"Κούκλα", της αποκρίθηκε κι' ας της είχε ξεφύγει λίγο προς τα 'πάνω το κραγιόν σε μία λακκούβα του δρόμου.

Μα τόση πρεμούρα πια; Τόση κι' ακόμα πιο μεγάλη.

Είχαν την ανάγκη ενός παιδιού, μιας κόρης.

Εδώ και καιρό οι γιατροί τους το είχαν πει: "Αγαπητή μου κυρία δυστυχώς δεν μπορείτε να αποκτήσετε παιδί. Η φυσική σας κατάσταση δεν το επιτρέπει". Τους το είχαν βεβαιώσει πέντε κορυφαίοι γυναικολόγοι της Αμερικής. Δεν χρειαζόταν έκτη επιβεβαίωση.

Οι αναμνήσεις του Πωλ Μακάκις σκάλωσαν για λίγο στο τότε. Στα πρώτα χρόνια του γάμου του με την Ελίζα. Μαζί με τις αναμνήσεις πήρε μια μικρή αναβολή και η περί υιοθεσίας αφήγησή του. Ένα πικρό χαμόγελο σχηματίστηκε στα χείλη του. Χαμόγελο από τη θύμησή της, πικρό για την απουσία της.

"Πάνε με μια άλλη γυναίκα, κάνε μαζί της ένα παιδί και φέρε το να το κάνω παιδί μου", του είχε προτείνει η Ελίζα. Του πρότεινε μια συναλλαγή αρκετά συνηθισμένη στην Αμερική.

Ο Πωλ δεν θα πήγαινε με άλλη γυναίκα όχι για ένα παιδί, αλλά ούτε για μια λεγεώνα παιδιών. Του ήταν αδύνατον έστω και να το σκεφτεί.

Τι απέμενε λοιπόν; Η υιοθεσία.

Το μητρικό φίλτρο της Ελίζας ελάχιστα σχετιζόταν με την γενετική ιδιότητα της γυναίκας. Ήταν ένα φίλτρο που πήγαζε μέσα από την ψυχή της. Την ψυχή της μητέρας.

Δεν ήταν μόνο ότι ο Πωλ δεν ήθελε να της χαλάσει το χατίρι. Ήθελε και ο ίδιος ένα παιδί. Εξ άλλου για ποιόν έχτιζε ότι έχτιζε. Μια εμπορική αυτοκρατορία. Ήθελε ένα παιδί για να του δώσει ότι ο ίδιος είχε πάρει από τον πατέρα του. Την στοργή την αγάπη την προστασία. Με τις ώρες καθόταν και τον συμβούλευε ο πατέρας του πως να αποφεύγει τις κακοτοπιές της γειτονιάς τους. Το Χάρλεμ ήταν μια βρομογειτονιά.

"Αλλά τι να κάνουμε; Εδώ μας έσπειραν, εδώ φυτρώσαμε", του έλεγε ο πατέρας του. Πόσες και πόσες φορές δεν είχαν μπει οι νέγροι στο μαγαζί του πατέρα του για να κλέψουν. Πόσες και πόσες φορές τα νεγράκια δεν τον είχαν κυνηγήσει καθώς γυρνούσε από το σχολείο. Ο Πωλ όμως δεν τους κάκιζε. Ήξερε πως η φτώχια ήταν το κίνητρο για ότι κακό έκαναν. Η φτώχια και ένα προπατορικό μίσος. Μίσος για τα καράβια που τους ξερίζωναν κατά χιλιάδες από την γη τους, από την Αφρική. Έφερναν τους παππούδες και τους προπαππούδες τους σκλάβους να ζήσουν ή να πεθάνουν στις φυτείες του Νότου. Το βαμβάκι άξιζε πιο πολύ από τη ανθρώπινη ζωή, από την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Αν δεν τους είχαν κουβαλήσει με το ζόρι... Οι σαβάνες της Αφρικής δεν είχαν ανάγκη από συμμορίες.

"Μα τι συλλογιέμαι τώρα;" Διερωτήθηκε ο Πωλ Μακάκις. Τι σχέση έχουν οι νέγροι και το Χάρλεμ με την υιοθεσία της Ράιαν... της Ειρήνης". Το όνομα "Ειρήνη" τον δυσκόλεψε στην προφορά του ακόμη και στην σκέψη του. Αμερικανοποίηση εγκεφάλου ονομαζόταν το φαινόμενο.

Σχεδόν πριν από δύο χρόνια είχαν κάνει την αίτηση για υιοθεσία. Η προτίμησή τους ήταν κορίτσι. Είχαν όλα τα εχέγγυα για υιοθεσία. Πλούσιοι, νέοι, άτεκνοι. Η μόνη ζαβολιά που είχαν κάνει ήταν η διεύθυνση κατοικίας, αλλά κι' αυτό που είχαν δηλώσει δεν ήταν ψέματα. Απλά είχαν αποκρύψει ότι τον πιο πολύ καιρό τους ζούσαν στην Αμερική, αλλά αυτό τι σχέση είχε. Ήταν τόσο Αμερικάνοι όσο ήταν και Έλληνες. Είχαν διπλή υπηκοότητα. Απλά οι δουλειές του Παύλου Μακάκη ήταν στην Αμερική.

Στο ίδρυμα τους υποδέχτηκαν θερμά. Η Διευθύντρια και μία κοινωνική λειτουργός. Τους οδήγησαν σε μια αίθουσα όπου τέσσερα νήπια, τέσσερα κοριτσάκια ντυμένα ομοιόμορφα καθόταν στο πάτωμα και έπαιζαν με κάτι ψευτοπαιχνίδια. Έπρεπε να διαλέξουν την κόρη τους. Ανάμεσα στα παιδιά και η Ρηνιώ. Όμορφη, καστανόξανθη με δυο μεγάλα γαλάζια μάτια. Πανέμορφο παιδί.

"Αυτό", είπε η κυρία Ελίζα Μακάκη, δείχνοντας την Ρηνιώ.

"Είναι λίγο μεγάλη, κοντεύει τα πέντε. Ίσως να υπάρξουν προβλήματα με την προσαρμογή της", έκανε μια μικροένσταση η κυρία Διευθύντρια.

"Αυτό επέμενε η κυρία Ελίζα".

Δεν ήταν μόνο η ομορφιά της Ρηνιώς που την είχε μαγνητίσει και την κρατούσε αιχμάλωτη. Ήταν και το βλέμμα του παιδιού. Τα άλλα κοριτσάκια ελάχιστα είχαν απασχοληθεί με την παρουσία των μεγάλων. Μόνο η Ρηνιώ πιο πολύ έβλεπε προς το μέρος τους παρά την κούκλα που κρατούσε στην αγκαλιά της. Μέσα στα γαλάζια της μάτια, μέσα στο βλέμμα της, η Ελίζα έβλεπε ότι η μικρή κάτι αποζητούσε. Μια μαμά, γιατί μαμά δεν είχε γνωρίσει ποτέ της και έναν μπαμπά, που τον είχε ζήσει ελάχιστα.

"Αυτό", επέμενε η κυρία Ελίζα Μακάκη.

"Θα εποπτεύσω όσες μέρες χρειαστεί", μεσολάβησε η κοινωνική λειτουργός.

Πήγαν στο γραφείο για τα διαδικαστικά. Τα στοιχεία του παιδιού ήταν πλήρη. Πιστοποιητικό γέννησης, βάφτισης, με το όνομα Ειρήνη, θανάτου των γονέων. Ορφανό, πεντάρφανο. Αδέλφια ή άλλοι συγγενείς δεν αναφέρθηκαν· κανένας και πουθενά.

"Όπως βλέπετε δεν υπάρχει η περίπτωση κάποια στιγμή να την διεκδικήσει κάποιος από τους φυσικούς γονείς της". Αυτό ήταν κάτι πολύ καλό για το ζεύγος Μακάκη.

Στο ίδρυμα είχαν πάει δύο και τώρα έφευγαν τέσσερεις. Το ζεύγος Μακάκη με την καινούργια του κόρη και η κοινωνική λειτουργός. Αυτή θα μεριμνούσε για την προσαρμογή της μικρής στο νέο της περιβάλλον. Μέσω αυτής που ήταν γνώριμη στην Ρηνιώ, που κάθε μέρα έπαιζε μαζί της, η Ρηνιώ θα γνώριζε τους δυο "άγνωστους" γονείς της. Μία άγνωστη μητέρα και έναν άγνωστο πατέρα. Θα έμενε μαζί με την Ρηνιώ και τους νέους γονείς της όσες μέρες θα χρειαζόταν. Σιγά-σιγά, λίγο-λίγο θα απομακρυνόταν για να αφήσει την οικογένεια να είναι οικογένεια. Δεν χρειάστηκε περισσότερο από μια εβδομάδα. Η αγάπη και η στοργή της μητέρας Ελίζας και η φροντίδα του πατέρα Παύλου κέρδισαν την εμπιστοσύνη και την αγάπη της Ρηνιώς. Τα καλά, τα ακριβά παιχνίδια την απασχολούσαν περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη σκέψη. Τα γουστόζικα παιδικά ρουχαλάκια την έκαναν να αισθάνεται μοναδική. Δεν της έλλειπε τίποτε. Ήταν ένα ευτυχισμένο χαρούμενο παιδάκι.

Ένα κακό είχε μόνο η μικρή. Δεν άκουγε. Άκουγε δηλαδή τα πάντα εκτός από το όνομά της. Βρε την φώναζαν "Ειρήνη", βρε την έλεγαν "Ειρηνούλα" αυτή πέρα έβρεχε. Κάποιο λάκκο είχε η φάβα. Τελικά το γρίφο τον έλυσε ο μπαμπάς Παύλος.

Την είχε στην αγκαλιά του και την έκανε "Ντάχτιρ ντι - Ντάχτιρ ντα" και η μικρή ήταν μέσα στην τρελή χαρά και στο τρελό γέλιο. Κάποια στιγμή την ρώτησε.

"Η μαμά σου πως σε φώναζε;"

"Δεν είχα μαμά", απάντησε η Ρηνιώ.

"Ο μπαμπάς σου;" Η Ρηνιώ έπεσε σε σκέψεις. Μετά από αρκετή σκέψη είπε:

"Ο Γληγόλης με φώναξε Ληνιώ".

Το πρόβλημα είχε λυθεί. Την φώναζαν "Ρηνιώ". Τώρα ποιός ήταν Γληγόλης; Ας ήταν όποιος ήθελε.

Έξι μήνες μετά την υιοθεσία η οικογένεια του Παύλου Μακάκη, συν γυναιξί και τέκνοις, που λένε, μετακόμισε στην Αμερική. Εδώ ο πατέρας Παύλος ήταν ο Πωλ Μακάκις, η μητέρα ήταν η Ελίζα Μακάκις, και η κόρη... ήταν η Ρηνιώ Μακάκις. Πολύ άχαρο όνομα το "Ρηνιώ" για ένα αμερικανάκι. Την φώναξαν δυο φορές Ρηνιώ και μια φορά Ράιαν. Μετά... δυο και δυο φορές. Μετά πέντε και δύο και μετά... το όνομα Ράιαν καθιερώθηκε.

Η Αμερική υπήρξε μια πολύ φιλόξενη χώρα για την Ράιαν. Της παρείχε τα πάντα. Μόρφωση, στο Ελληνικό σχολείο, παιχνίδια, ρούχα, φίλους και συντροφιές και της γης το κάθε αγαθό. Φυσικά τα υλικά αγαθά ήταν απόρροια της οικονομικής κατάστασης του daddy. O Πωλ Μακάκις είχε κληρονομήσει από τον πατέρα του ένα συνοικιακό μπακάλικο στο Χάρλεμ και σε δέκα χρόνια είχε κατακτήσει την Αμερική με μια αλυσίδα καταστημάτων. Πάνω από τριάντα ήταν τα μαγαζιά που πουλούσαν είδη διατροφής. Ότι το καλύτερο παραγόταν στον πλανήτη υπήρχε και στα ράφια των μαγαζιών MAKAKIS FOOD STORES.

Αλλά τα υλικά αγαθά τι αξία έχουν; Η Miss Raian Μakakis, είχε διαμορφώσει έναν διαμαντένιο χαρακτήρα, πάνω στις βάσεις της λατρείας της μητέρας της Ελίζας και στη αγάπη και την φροντίδα του πατέρα της Πωλ.

Πριν από δύο χρόνια η Ρηνιώ, έμεινε για δεύτερη φορά ορφανή από μητέρα. Η Ελίζα χωρίς κανένα ουσιώδη λόγο και χωρίς καμιά αιτία, έτσι στα καλά καθούμενα είχε αναχωρήσει για το ουρανό.

Όχι δεν ήταν η δεύτερη φορά που ορφάνευε από μητέρα η Ρηνιώ γιατί μόνο μια μητέρα είχε γνωρίσει. Την Ελίζα Μακάκη.

Τώρα η Ράιαν σπούδαζε νομικά στο πανεπιστήμιο Κολούμπια.

Η Ρηνιώ είχε ζήσει τα δεκαπέντε από τα είκοσι της χρόνια, χωρίς να έχει στερηθεί τίποτε.

Η αφθονία όμως προκαλεί και αλλοτρίωση. Οι ελάχιστες Ελληνικές λέξεις που είχε ακούσει από τον πατέρα της και τον αδελφό της όταν ήταν βρέφος και τα Ελληνικά που είχε μάθει στο σχολείο και κάθε τι Ελληνικό μέσα της είχαν στριμωχτεί σε μια γωνιά του μυαλού της και αδρανούσαν. Ακόμη και στο σπίτι, με την μητέρα της και τον πατέρα της, από κεκτημένη ταχύτητα, μιλούσαν Αμερικάνικα. Μαζί με την μητρική της γλώσσα είχαν ατονήσει, σχεδόν είχαν χαθεί και οι αναμνήσεις της. Οι αναμνήσεις των πολύ παιδικών της χρόνων. Μόνο μερικά βράδια πότε-πότε, αν ξεσκεπαζόταν στον ύπνο της και κρύωνε, έβλεπε έναν εφιάλτη. Έβλεπε ότι κοιμισμένη πάλι, κρύωνε στην αγκαλιά ενός αγοριού. Το αγόρι την έσφιγγε στην αγκαλιά του να την ζεστάνει αλλά εκείνη κρύωνε και κοιμόταν. Το όνειρό της όμως δεν ήταν εφιάλτης γιατί οι εφιάλτες δεν περιέχουν στοργή. Κι' αυτή κρύωνε και κοιμόταν μα η στοργή από τα χέρια που την έσφιγγαν περνούσε στο κορμί της. Περνούσε στην ψυχή της. Ξυπνούσε, σκεπαζόταν με τις κουβέρτες της και χαμογελούσε για τη στοργή που ακόμη δεν έλεγε να εξατμιστεί.

Τώρα το αγόρι αυτό ήταν εδώ. Καθόταν δίπλα της και την κρατούσε από το χέρι. Ήταν ο Γληγόλης της.

Τώρα και τα Ελληνικά που είχε μάθει είχαν ξυπνήσει. Λες και τα είχε ξυπνήσει ένα ηλεκτροσόκ που πέρασε μέσα στο μυαλό της. Μάλλον ήταν το σοκ αγάπης που είχε δεχτεί από τον αδελφό της. Ένα ρεύμα που ερχόταν από αυτόν και ένα ρεύμα αγάπης προς εκείνον.

"Τώρα η Ράιαν σπουδάζει νομικά στο πανεπιστήμιο Κολούμπια", είχε πει ο πατέρας Πωλ και δάγκωσε τη γλώσσα του με το λάθος όνομα που είχε προφέρει.

Με τις σπουδές της Ειρήνης ο Πωλ ξαναγύρισε στο σήμερα.

"Τι σκέφτεσαι να κάνεις;" Ρώτησε τον Γρηγόρη.

"Να κάνω;" Απόρησε ο Γρηγόρης. Δεν σκεφτόταν τίποτε. Είχε αφεθεί έρμαιο της χαράς του. Της χαράς που είχε βρει την Ρηνιώ. Το μόνο που σκεφτόταν να κάνει ήταν να ειδοποιήσει τον Βασίλη. Να του πει: "Βρήκα την αδελφή μας". Είχε και αυτός το δικαίωμα να χαρεί, αλλά αυτό ήταν αδύνατον. Μόνο από την Ελλάδα μπορούσε να τον ειδοποιήσει. Εκεί θα είχε την διεύθυνση του Βασίλη.

Ο Πωλ Μακάκις μπορεί να ήταν εξπέρ στο εμπορικό δίκαιο, με τις επιχειρήσεις του, αλλά σε θέματα υιοθεσίας, σχετικά με τι δικαιώματα είχαν οι εξ αίματος συγγενείς σε υιοθετημένα άτομα, είχε μεσάνυχτα. Εξάλλου αυτό το θέμα δεν τον είχε απασχολήσει καθόλου όλα αυτά τα χρόνια. Ήξερε ότι η κόρη του δεν είχε συγγενείς. Και να τώρα που εμφανίστηκε από το πουθενά ένας αδελφός. Αν ήθελε να του την πάρει;

Δειλά-δειλά έθιξε το θέμα. Αν του έπαιρναν την Ράιαν, έστω την Ειρήνη, καλυτέρα να τον σκότωναν.

"Ε να...", είπε και οι λέξεις έβγαναν με το τσιγκέλι από το στόμα του. "Ε να, σκέφτηκα μήπως... μήπως μου ζητήσεις να πάρεις την Ειρήνη. Να την πάρεις να ζήσει μαζί σου".

Αλήθεια, αυτό δεν το είχε σκεφτεί ο Γρηγόρης.

"Καλή περίπτωση σκέφτηκε", αλλά... καλή για ποιόν; Ίσως μόνο για τον ίδιο. Έβαλε στα τάσια της ζυγαριάς και άρχισε να ζυγίζει τα υπέρ και τα κατά. Τα κατά ήταν περισσότερα και πιο βαριά. Πώς θα ζούσε η Ειρήνη στην Ελλάδα, σε ποια οικογένεια, με ποιους φίλους. Τι είχε να της προσφέρεις αυτός και τι θα της στερούσε. Το μόνο που είχε να της δώσει ήταν η αγάπη του. Μα η αγάπη δεν λογαριάζει αποστάσεις. Είναι ένα αίσθημα που μπορεί και να κολυμπήσει στους ωκεανούς, που μπορεί και να πετάει στους αιθέρες. Η αγάπη πάει παντού και έρχεται από παντού. Στο τάσι που έβαζε τα κατά ήρθαν και προστέθηκαν δυο σταγόνες ιδρώτα από το μέτωπο του Πωλ Μακάκη, του πατέρα της Ειρήνης.

"Δεν σκέφτηκα κάτι τέτοιο", είπε, "αλλά και να το σκεφτόμουν δεν έχω δικαίωμα να το κάνω".

Η καρδιά του πήγε στη θέση της. Καλύτερα να άλλαζαν συζήτηση.

"Η Ρα.. η Ειρήνη μου είπε ότι παίζεις σαξόφωνο και μάλιστα ότι παίζεις μουσική Jazz". Πολύ τον δυσκόλευε τον Πωλ το "Ειρήνη", αλλά είχε αποφασίσει να υποστεί κάθε θυσία για να κρατήσει την κόρη του κοντά του.

"Πώς σου προέκυψε αυτό;"

"Η Jazz είναι η πιο ανθρώπινη μουσική που υπάρχει. Βγαλμένη μέσα από τις ψυχές των ανθρώπων. Ίσως και η Δημοτική μουσική, η λαϊκή, αλλά η γνήσια λαϊκή. Το σαξόφωνο όμως δεν πολυσυμβιβάζεται με τα δημοτικά, έτσι κι' εγώ...".

Συζήτησαν και άλλα πολλά, περί ανέμων και υδάτων. Κάποια στιγμή ο Πωλ του έκανε την πρόταση.

"Μήπως θέλεις να έρθεις να εγκατασταθείς στην Αμερική; Η Αμερική είναι η χώρα των ευκαιριών".

Όχι δεν ήθελε. Αγαπούσε την Ελλάδα. Είχε μια καλή δουλειά, είχε τους φίλους του τους Παπαφιώτες, την παρέα του, τα παιδιά στο συγκρότημα, μπουγάτσα Θεσσαλονίκης, σουβλάκι με γύρο πίτα και απ' όλα. Που θα τα έβρισκε αυτά στην Αμερική. Δεν ξεριζώνεις τα ιδανικά σου για μερικά δολάρια παραπάνω.

Ο Πωλ Μακάκις είχε πεισθεί ότι η Ειρήνη ήταν γνήσια αδελφή του Γρηγόρη και ότι ο Γρηγόρης ήταν γνήσιος αδελφός της Ειρήνης. Και μόνο που τους έβλεπε να κάθονται δίπλα-δίπλα και μόνο η λάμψη των ματιών τους έφτανε. Σαν γνήσιος όμως Αμερικάνος, και πέρα από την Ελληνική νοοτροπία της προχειρότητας ήθελε και κάτι παραπάνω.

"Η Ειρήνη θα έρθει στην Ελλάδα για μερικές ημέρες, να ψάξετε μαζί, να βρείτε τα οικογενειακά σας στοιχεία". Εννοούσε "να διαπιστώσετε και τυπικά ότι είστε αδέλφια". Το τυπικό μέρος της υπόθεσης.

"Ειρήνη θέλεις να πας στην Ελλάδα;"

Αν ήθελε λέει!

***
**Κεφάλαιο 14**

**Ελλάδα**

**Τ** ο τηλεγράφημα ήταν και σαφές και αόριστο.

"Ερχόμαστε με TWA 445 Μαΐου 15. Ειρήνη". Δηλαδή... πιασ' τ' αβγό και κούρεφ' το. Να 'ναι καλά ο Γιάννης που ευτυχώς ήταν στο γραφείο. Του τηλεφώνησε.

"Ρε Γιάννη, κάποιος που έρχεται στην Ελλάδα με TWA 445 από Νέα Υόρκη τι ώρα φτάνει;"

"Μισό λεπτό να σου πω". Άνοιξε τα τεφτέρια του και τους καταλόγους του και του είπε.

"Φτάνει στην Αθήνα στις 18:35".

Πάλι αόριστα πράγματα.

"Και στη Θεσσαλονίκη;"

"Η TWA δεν πετάει στην Θεσσαλονίκη".

"Χαίρω πολύ. Αυτός που έρχεται ρε. Αν πάρει αεροπλάνο από την Αθήνα, τι ώρα θα είναι στην Θεσσαλονίκη;" Άλλο μισό λεπτό για να του πει.

"Θα φτάσει με ΟΑ 112, αν την προλάβει ή με ΟΑ 114".

"Με φώτισες. Μπορείς να μου πεις έτσι σκέτα, χωρίς ΟΑ και ΜΟΑ, τι ώρα φτάνει;"

"Στις 19:20 ή στις 22:05. Γιατί ρωτάς; Ποιός έρχεται;"

"Η Ειρήνη, η αδελφή μου".

"Σώπα! Πιστεύω να βγούμε κανένα βραδάκι".

Αφού του έψησε το ψάρι στα χείλια τώρα ήθελε να βγει και παρέα με την Ειρήνη. Το είχε καταλάβει ακόμη από την Αμερική. Πολύ του είχε γυαλίσει του Γιάννη η Ειρήνη, αλλά τον άφησε έτσι, να είναι γυαλισμένος. Τίποτε δεν του είχε πει περί της ύπαρξης ενός μνηστήρος, του Jimmy.

Στις 15 Μαΐου στήθηκε στο αεροδρόμιο από τις επτά παρά δέκα.

Ο Γρηγόρης είχε γυρίσει από την Αμερική πριν δεκαπέντε μέρες, με τέσσερεις μέρες καθυστέρηση... από τους άλλους. Ο Γιάννης του είχε κανονίσει το εισιτήριο.

Δεν του έκανε καρδιά να φύγει μακριά από τη Ρηνιώ του, αλλά... οι υποχρεώσεις βλέπεις. Η πρώτη και καλύτερη υποχρέωση ήταν η ενημέρωση του Βασίλη. Η δουλειά ερχόταν σε δεύτερη μοίρα, είχε καθυστερήσει και δυο μέρες από τη δουλειά του παραβιάζοντας την άδεια.

Ξεκλειδώνοντας την πόρτα του σπιτιού του βρήκε στο πάτωμα ένα γράμμα. Κάποιος το είχε ρίξει κάτω από την πόρτα του. Ήταν γράμμα από Βασίλη. Το πρώτο γράμμα από τη Νέα Ζηλανδία. Το άνοιξε, το διάβασε βιαστικά - βιαστικά, έβαλε το φάκελο στην τσέπη του και ξαναβγήκε. Δεν ήθελε να καθυστερήσει ούτε ένα λεπτό. Βγήκε στο δρόμο και έτρεξε στην Καρόλου Ντηλ, στον ΟΤΕ . Θα ήταν πολύ μαλάκας αν καθόταν να γράψει σε γράμμα ένα τόσο συνταρακτικό γεγονός. Δεν βρίσκεις κάθε μέρα και από μία αδελφή.

Ζήτησε διευκρινίσεις από το υπάλληλο του ΟΤΕ.

"Τηλεγράφημα για Νέα Ζηλανδία, με ελληνικούς ή με λατινικούς χαρακτήρες;"

"Καλού-κακού με λατινικούς", του είπε ο υπάλληλος και συμπλήρωσε: "Όσο πιο σύντομο μπορείς".

Είχε πείρα από σφαχτά ο άνθρωπος.

Έγραψε επάνω επάνω την διεύθυνση και συνέχισε να γράφει σε γλώσσα greeklish.

Ίσως και να ήταν ο εμπνευστής αυτού του γλωσσικού ιδιώματος που σε λίγα χρόνια έγινε επιδημία στην Ελλάδα. Να τι και πως το έγραψε:

"AMERIKH BRHKA ADELFH MAS RHNIO STOP.

PROSEXOS ERXETE ELLADA STOP. EIDOPOIHSO POTE STOP. GRHGORHS"

Τακ-τακ με το μολύβι ο υπάλληλος μέτρησε τις λέξεις. Σύνολο μαζί με τη διεύθυνση είικοσι πέντε λέξεις. Έβγαλε το μαχαίρι και ο Γρηγόρης το ένοιωσε να φτάνει μέχρι το κόκαλο.

"Διακόσιες πενήντα δραχμές". Λέξη και δεκάρικο. Ζεματίστηκε ο Γρηγόρης.

"Πόσο;" Είχε δεν είχε έσκασε διακόσιες πενήντα δραχμές. Αμ τι θαρρείς κύριε Γρηγόρη μας. Νέα Ζηλανδία είναι αυτή. Δεν είναι Πάτρα. Εδώ στέλνεις τηλεγράφημα στην Πάτρα και σε ξυρίζουν. Πάλι καλά που δεν σου πήραν το κεφάλι.

Ο Βασίλης δεν ήταν τόσο τσιγκούνης. Μάλλον το αφεντικό του ήταν πολύ χουβαρντάς.

"Τι τηλεγράφημα και σαχλαμάρες", του είπε, όχι έτσι ακριβώς, αλλά με τα ελάχιστα ελληνικά του.

"Τι τηλεγράφημα. Θα του τηλεφωνήσεις". Κάθισε και υπολόγισε και την ώρα.

"Θα τηλεφωνήσουμε κατά τις πέντε με πεντέμισι το απόγευμα. Στην Ελλάδα θα είναι γύρω στις δέκα το πρωί, της προηγούμενης μέρας φυσικά. Φαντάζομαι ο αδελφός σου να είναι στο γραφείο". Λες και ο Μακένζυ είχε βρει τη δική του αδελφή, ο Νεοζηλανδός είχε πει "θα τηλεφωνήσουμε".

Η ζωή του Βασίλη στη Νέα Ζηλανδία μέρα με τη μέρα πήγαινε από το καλό στο καλύτερο. Το ίδιο και η δουλειά του. Είχε γίνει το δεξί χέρι του Σκωτσέζο-Νεοζηλανδό-Έλληνα Στιουάρτ Μακένζυ. Διευθυντής σε ένα από τα δύο εργοστάσια. Ένα σκαλί κάτω από το αφεντικό. Το πιο σπουδαίο όμως ήταν ότι είχαν γίνει πιο πολύ φίλοι. Πήγαιναν μαζί μικρές κρουαζιέρες και μερικές φορές για ψάρεμα με το σκάφος του Μακένζυ. Είχαν πάει μαζί και στο ετήσιο κυνήγι της άγριας κατσίκας[11] και συχνά-πυκνά ο Βασίλης γευόταν τον μουσακά, το φρικασέ ή τη φασουλάδα που μαγείρευε η Μαρία. Η κυρία Μακένζυ.

Όταν ο Μακένζυ τελείωσε τις σπουδές του, -είχε σπουδάσει Μηχανικός Ψυκτικός- άρχισε να γυρνάει στον κόσμο. Αμερική, Μάλτα, Νότια Αφρική, Μεγάλη Βρετανία. Έψαχνε τον κόσμο και τον εαυτό του μαζί. Έπιανε μια δουλειά σε κάθε χώρα, και έμενε μερικούς μήνες μαζεύοντας εμπειρίες. Στην Αγγλία γνωρίστηκε με έναν Έλληνα επιχειρηματία που του πρότεινε μια δουλειά στην Ελλάδα. Κατ' εξαίρεση στην Ελλάδα δεν έμεινε λίγους μήνες, αλλά λίγα χρόνια. Προφανώς την είχε πατήσει κι' αυτός όπως τόσοι και τόσοι ξένοι. Έρωτας με την Ελλάδα, έρωτας με τον Ελληνικό τρόπο ζωής, φιλαράκι με τους Έλληνες. Είναι και αυτός ο Ξένιος Ζευς που ζει ακόμη στις πιο πολλές Ελληνικές καρδιές. Το κακό όμως ή το καλό είναι ότι την πάτησε στο τετράγωνο, αλλά δεν του βγήκε σε κακό. Σε καλό του βγήκε. Στην Ελλάδα γνώρισε και την Μαρία. Αγαπήθηκαν, παντρεύτηκαν και φεύγοντας από την Ελλάδα έφυγαν μαζί. Η Μαρία είχε αποκτήσει μια νέα πατρίδα, αλλά ανέπτυξε μεγάλη αντίσταση. Παρέμεινε πιο πολύ Ελληνίδα, Θεσσαλονικιά και έγινε και λίγο Νεαζηλανδέζα. Παρέσυρε και τον Μακένζυ και τον έκανε μισό Έλληνα.

Πώς λοιπόν η ζωή του Βασίλη να μη πηγαίνει μέρα με τη μέρα από το καλό στο καλύτερο; αφού όταν η Μαρία έμαθε ότι ο Βασίλης ήταν Έλληνας και μάλιστα Θεσσαλονικιός έβαλε τα κλάματα. Η Μαρία είχε γεννηθεί και είχε μεγαλώσει στην Θεσσαλονίκη. Το σπίτι της ήταν στην Τριανδρία ακριβώς πίσω από την εκκλησία του Άγιου Σπυρίδωνα.

Πως λοιπόν η ζωή του Βασίλη να μη πηγαίνει μέρα με τη μέρα από το καλό στο καλύτερο, αφού ο Μακένζυ βρήκε έναν φίλο από την Ελλάδα.

Ο Βασίλης, μεσ' στη χαρά, κρατώντας το τηλεγράφημα του Γρηγόρη στο χέρι, χτύπησε την πόρτα. Του άνοιξε η Μαρία.

"Κοίτα", της είπε και της έδωσε το τηλεγράφημα.

Η Μαρία δεν έβγαλε νόημα.

"Ποια είναι η Ρηνιώ και ποιος είναι ο Γρηγόρης;"

Ο Βασίλης κάθισε και τους είπε όλη την ιστορία από την αρχή. Λίγα πράγματα για τη μάνα τους και για τον πατέρα τους. Ακόμη πιο λίγα για την Μάγδα. Για την απόδρασή τους, για τη ζωή στο Παπάφειο.

"Μετά η Ρηνιώ χάθηκε. Ο Γρηγόρης μου είχε πει ότι την είχε υιοθετήσει μια οικογένεια. Δεν ξέραμε που ήταν και τώρα... ο Γρηγόρης λέει ότι την βρήκε στην Αμερική. Ότι την βρήκε μετά από δεκαπέντε χρόνια".

Όση ώρα ο Βασίλης τους έλεγε την ιστορία του η Μαρία κάθε λίγο και λιγάκι με την ανάποδη της παλάμης της σκούπιζε τα μάτια της. Ο Μακένζυ τον διέκοπτε και ζητούσε από την Μαρία να του κάνει τη μετάφραση, αν κάτι δεν το είχε καταλάβει καλά.

Η Μαρία διάβασε την συνέχεια: PROSEXOS ERXETE ELLADA.

"Πότε θα πάει στην Ελλάδα;"

"Δεν ξέρω. Θα με ειδοποιήσει ο Γρηγόρης".

"Πως τη βρήκε;" Πάλι δεν ήξερε.

"Αύριο θα του στείλω ένα τηλεγράφημα".

"Τι τηλεγράφημα και σαχλαμάρες", του είπε ο Μακένζυ, όχι έτσι ακριβώς, αλλά με τα ελάχιστα ελληνικά του.

"Τι τηλεγράφημα; Θα του τηλεφωνήσεις". Κάθισε και υπολόγισε και την ώρα. Και αμέσως μετά:

Ετοίμασε και τις βαλίτσες σου. Φεύγεις για την Ελλάδα.

"Μα η δουλειά; Έχουμε να βγάλουμε του κόσμου τις παραγγελίες".

"Αν δεν πας στην Ελλάδα απολύεσαι", του είπε ο Μακένζυ και μάλλον δεν αστειευόταν.

"Αν δεν πας στην Ελλάδα μην περιμένεις να ξαναφάς μουσακά και φρικασέ. Ίσως από καμιά φασουλάδα πότε-πότε", του είπε η Μαρία και το εννοούσε.

Έπεσε από τα σύννεφα ο Γρηγόρης όταν η τηλεφωνήτρια της εταιρείας του είπε:

"Σας ζητάει κάποιος Βασίλης από τη Νέα Ζηλανδία".

"Μα τρελός είσαι; ή μήπως κέρδισες κανένα λαχείο και μου τηλεφωνείς;" Έβαλε πάγο στον Βασίλη, στην άλλη άκρη της τηλεφωνικής γραμμής. Γραμμής πολλών χιλιάδων μιλίων και προφανώς και πολλών χιλιάδων δραχμών ή τι στη ευχή νόμισμα είχαν εκεί.

"Τζάμπα είναι. Το πληρώνει η εταιρεία", του είπε ο Βασίλης. Μπράβο εταιρεία! Αφού ήταν έτσι τα είπαν για τα καλά και με λεπτομέρειες. Μέχρι και για την σειρά κατάταξής τους στο φεστιβάλ ενημερώθηκε ο Βασίλης. Για το πώς βρέθηκε η Ρηνιώ: Χαρτί και καλαμάρι.

Το ευρύχωρο, για ένα άτομο, σπίτι του Γρηγόρη, από τη μια στιγμή στην άλλη είχε γίνει ασφυκτικά μικρό. Αφού ο Γρηγόρης σκεφτόταν να βάλει χαρτάκια με σειρά προτεραιότητας για την πρωινή χρήση της τουαλέτας.

"Your apartment is very small, Gregory" (το διαμέρισμά σου είναι πολύ μικρό, Γρηγόρη), ήταν το πρώτο σχόλιο του Jimmy, με το που μπήκε μέσα.

"Σ' όποιον αρέσει και σ' όποιον δεν αρέσει", σκέφτηκε ο Γρηγόρης, αλλά δεν είπε τίποτε. Την δεύτερη σκέψη του: "Δεν μας χέζεσαι κι' εσύ", την απέρριψε αλλά την επόμενη δεν μπόρεσε να την αποφύγει:

"Τι μας τον κουβάλησε εδώ αυτόν τον κρυόκωλο;"

Εν πάση περιπτώσει, αφού η Ειρήνη αγαπούσε τον Jimmy, είχε και αυτός την ιερή υποχρέωση να τον αγαπάει ή έστω να τον ανέχεται.

Τώρα που είχαν βρεθεί όλοι μαζί στην Θεσσαλονίκη είχαν πολλή δουλειά μπροστά τους. Το όλοι μαζί αφορούσε πιο πολύ τον Γρηγόρη και την Ιρένα, όπως είχε και πάλι μεταλλαχτεί το όνομα της Ειρήνης. Το δέχτηκε κι' αυτό. Δεν μπορούσε να τα βάλει με μια ολόκληρη ήπειρο και με την κρατούσα εκεί νοοτροπία.

Το πρώτο μέλημά τους ήταν να εκπληρώσουν την επιθυμία του πατέρα Πωλ Μακάκις. Το τυπικό μέρος της αδελφοσύνης τους. Το Δημοτικό ίδρυμα ήταν στη θέση του και εξακολουθούσε να λειτουργεί σαν Βρεφονηπιακός σταθμός. Τους υποδέχτηκαν αρκετά εγκάρδια, και άκουσαν το αίτημά τους.

"Περάστε αύριο. Δώστε μας λίγο χρόνο να ψάξουμε στα αρχεία. Καλύτερα αύριο για να μην περιμένετε άσκοπα".

Ο Βασίλης δεν τους είχε ακολουθήσει. Προτίμησε να πάει μια βόλτα στην πόλη παρέα με τον Jimmy. Πιθανόν να ήθελε να κάνει εξάσκηση στα Νεοζηλανδέζικά του, διαπίστωσε όμως ότι δεν έμοιαζαν και πολύ με τα Αμερικάνικα του Jimmy. Τον σεργιάνισε στον Λευκό Πύργο, τον κέρασε και σουβλάκι πίτα γύρο απ' όλα και μετά δεν ήξερε πως να παρηγορήσει τον Jimmy για τον τεράστιο λεκέ από μουστάρδα στο πουκάμισό του. Ντιπ χαχόλης κι' αυτός.

Αυτό το "άσκοπα" δεν του είχε αρέσει καθόλου του Γρηγόρη. Είχε αρκετή πείρα από της Ελληνικές Δημόσιες Υπηρεσίες. Άσκοπα μπορεί να σήμαινε και άδικα, αλλά δεν είχε δίκαιο. Την άλλη μέρα όλα ήταν σύμφωνα με το γράμμα του Νόμου και ο Νόμος σ' αυτές τις περιπτώσεις προβλέπει ότι: "αδέλφια είναι αυτοί που τους έχει γεννήσει η ίδια μάνα", κάτι που είχε αποδειχτεί περίτρανα. Έστειλαν και ένα τηλεγράφημα στην Αμερική σχετικό με τα αποτελέσματα της έρευνας.

Το επόμενο μέλημα ήταν του Γρηγόρη. Να δείξει στην Ειρήνη την ζωή του. Την ζωή του μέσα στα δεκαπέντε χρόνια που κυριαρχούσε η άγνοια. Αυτός δεν ήξερε που βρίσκεται η αδελφή του κι' αν βρίσκεται τι κάνει, πως ζει. Είναι ευτυχισμένη ή δυστυχισμένη, γελάει ή κλαίει. Η Ειρήνη δεν ήξερε πως έχει αδελφούς.

Η ζωή του φυσικά ήταν το Παπάφειο ορφανοτροφείο. Έκανε μια προσπάθεια να το επισκεφτούν, μαζί με την Ειρήνη, αλλά η προσπάθειά του έπεσε στο κενό.

"Απαιτείται άδεια του Προέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου", δηλαδή του Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης, του είχαν πει. Σιγά και μη καθόταν ο Δεσπότης να ασχοληθεί με την επιθυμία μιας Ελληνοαμερικάνας να επισκεφθεί το ίδρυμα. Α... αν η επιθυμία της συνοδευόταν και από καμιά επιταγή μερικών χιλιάδων δολαρίων... τότε... το πράγμα αλλάζει.

Έτσι η ξενάγηση της Ειρήνης ήταν ξενάγηση "παραθύρων". Περιδιάβηκαν το ίδρυμα δυο φορές, έξω από το κιγκλίδωμα και ο Γρηγόρης της έδειχνε:

"Εκείνα τα παράθυρα στον δεύτερο όροφο ήταν οι κοιτώνες μας. Εκεί κοιμόμουν. Αυτά στο ισόγειο είναι το εστιατόριο, εκείνα από την άλλη μεριά είναι η αίθουσα μουσικής, εκεί έμαθα σαξόφωνο. Το υπερυψωμένο τμήμα στην μέση του κτιρίου ήταν η αίθουσα εκδηλώσεων και... πάει λέγοντας.

Πήρε μια ιδέα η Ειρήνη πώς ήταν το οίκημα από μέσα, αλλά δεν ήξερε τι γινόταν μέσα στο οίκημα.

Του Γρηγόρη του ήρθε μια ιδέα.

Ούτε αυτή τη φορά συμμετείχε ο Βασίλης στην ξενάγηση της Ειρήνης. Πάλι μαζί με το Jimmy κάπου στην πόλη είχαν πάει. Αυτή την φορά τον πήγε στα Κάστρα και στην μονή Βλατάδων.

Χαλί η πόλη κάτω από τα πόδια τους. Ο Θερμαϊκός στραφτάλιζε κάτω από έναν ολόλαμπρο ήλιο. Πέντε καράβια περίμεναν αρόδο να φορτώσουν ή να ξεφορτώσουν. Απέναντι το Μικρό Έμβολο. Παραπέρα, μακριά, ο Όλυμπος με ένα σκουφί από χιόνι στην κορυφή. Ο Βασίλης προσπαθούσε να εξηγήσει στον Jimmy τι είναι το κάθε ένα από τα μεγάλα κτήρια που ξεχώριζαν. Το Παλέ ντε Σπορ, το κτήριο της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, τα κτήρια του Ιπποκράτειου νοσοκομείου και φυσικά και ο Λευκός Πύργος. Αυτόν τον είχε δει και από κοντά ο Jimmy.

"Very nice view" (πολύ ωραία θέα), είπε ο Jimmy, τράβηξε και δυο φωτογραφίες, αλλά σουβλάκι δεν έφαγε.

Ο Γρηγόρης είχε ζητήσει μια εβδομάδα άδεια άνευ αποδοχών, αλλά όταν είπε στον προσωπάρχη και στον διευθυντή το διπλό χαρμόσυνο γεγονός του είχαν δώσει να ροκανίσει επτά ημέρες άδεια από τον επόμενο χρόνο. Πότε θα τα ξανάβλπε τα αδέλφια του; Η απόσταση της Αμερικής και της Νέας Ζηλανδίας από την Ελλάδα δεν είναι παίξε-γέλασε. Δεν είναι Χαριλάου - Νέος Σιδηροδρομικος Σταθμός.

Η ιδέα που είχε ο Γρηγόρης, για το πως η Ειρήνη θα μπορούσε να αντιληφθεί το τι συνέβαινε μέσα στο ίδρυμα συνοψιζόταν στο: "Μια εικόνα χίλιες λέξεις".

Την άλλη μέρα την πήγε εκεί. Η πρώτη στάση τους ήταν γωνία Εγνατίας και Ίωνος Δραγούμη. Μια επίσκεψη στο μπουγατσατζίδικο "Δωδώνη", μπορεί να μην είναι ένα από τα αξιοθέατα της Θεσσαλονίκης, αλλά οπωσδήποτε είναι κάτι το πολύ αξιόγευστο.

"Σου αρέσει;" Την ρώτησε μετά την πρώτη μπουκιά της Ειρήνης.

"Μμμμ", του είπε εκείνη και έπεσε με τα μούτρα να καταβροχθίσει την νόστιμη μπουγάτσα.

Επόμενη στάση... Οδός Παύλου Μελά, γωνία με Τσιρογιάννη. Κατηφόρισαν την Ίωνος Δραγούμη και τράβηξαν ανατολικά στην Τσιμισκή. Η πόλη είχε ξυπνήσει για τα καλά. Είχε ζωντανέψει. Μιλιούνια ο κόσμος στα πεζοδρόμια, να χαζεύει τις βιτρίνες να μπαινοβγαίνει στα μαγαζιά. Τα αυτοκίνητα ουρά στον δρόμο. Γωνία Τσιμισκή και Αγίας Σοφίας ο καθιερωμένος κουλουρτζής:

"Κουλούρια Θεσσαλονίκης". Η Ειρήνη δεν άντεξε στον πειρασμό και ήταν πολύ λακωνική στην κρίση της, αλλά καθόλου φειδωλή Ένα δεύτερο "Μμμμμ" μετά την πρώτη μπουκιά. Συνέχισαν να προχωρούν, χωρίς να βιάζονται. Συχνά-πυκνά η Ειρήνη σταματούσε για να χαζέψει κάποια βιτρίνα. Γυναίκα γαρ.

Στην Παύλου Μελά έστριψαν προς την παραλία. Διέσχισαν την Μητροπόλεως και βγήκαν στην Τσιρογιάννη. Εκεί ήταν οι χίλιες λέξεις σε μία εικόνα.

Η προτομή ενός άντρα, του ευεργέτη Ιωάννη Παπάφη.

** **

Πώς ήταν η μορφή του; Άσχημος; Όμορφος; Νέος; Γέρος; Τι σημασία έχει η μορφή; Το "αντρας" μετράει. Η προτομή ενός άτεκνου άντρα που έγινε ο πατέρας χιλιάδων ορφανών. Που τα τάισε, τα έντυσε, τα ζέστανε. Που τα πρόσφερε στέγη, μόρφωση, τέχνη. Που τα άντρωσε σε χρήσιμους ανθρώπους για την κοινωνία. Η προτομή ενός ευεργέτη. Λίγο παραπίσω μια ανάγλυφη παράσταση. Η παράσταση της γνώσης. Ένας δάσκαλος και πέντε παιδιά. Κάθε παιδί και μια τέχνη. Ο σιδεράς, ο παπουτσής, ο ράφτης, ο ξυλουργός, ο μουσικός. Ίσως να μην είχε φτάσει το μάρμαρο του γλύπτη για να τα απεικονίσει όλα. Όλες τις τεχνικές σχολές, όλες τις γνώσεις.

Κάτω-κάτω χαραγμένη η ιδιόχειρη διαθήκη του Παπάφη.

_«Θέλω ίνα το άσυλον διατελή υπό την υψηλήν προστασίαν του Έλληνος Ορθοδόξου Επισκόπου Θεσσαλονίκης. Να ονομασθεί Μελιτεύς άνευ ετέρου διακριτικού σημείου, ή προσθήκης και θέλω ίνα εν αυτώ γίνονται παραδεκτά ορφανά άρρενα ελληνόπαιδα καταγόμενα εξ οιουδήποτε μέρους κατά προτίμηση όμως τα εν Θεσσαλονίκη γεγεννημένα και ανήκοντα εν πάση περιπτώσει εις την Ορθόδοξον Ελληνικήν Εκκλησίαν._

_Επιθυμώ δε όπως η αγωγή να γίνεται τοιαύτη ώστε να δύνανται τα ορφανά επανερχόμενα εις την κοινωνίαν να κερδίζωσι τον άρτον δι' εντίμου εργασίας._

_Ιωάννης Παπάφης»._

Η Ειρήνη δεν μπορούσε να πιστέψει ότι όλο εκείνο το μεγαλόπρεπο κτίσμα που είχε δει, η οργάνωσή του και το οικονομικό του υπόβαθρο ακόμη, όπως της έλεγε ο Γρηγόρης, ήταν δωρεά, χάρισμα, ενός μόνο άντρα και μάλιστα χάρισμα χωρίς ανταπόδοση. Στην Αμερική δεν υπήρχαν τέτοια μονόπλευρα αλισβερίσια· αλισβερίσια χωρίς κέρδος. Στην Αμερική έδινες για να πάρεις και έπαιρνες για να δώσεις. Έτσι τους μάθαιναν και στο πανεπιστήμιο.

Καμιά μισή ώρα περιεργάστηκαν την προτομή και τα πέριξ αυτής. Ο Γρηγόρης της έλεγε διάφορα για τη ζωή του στο ίδρυμα. Για την τέχνη που είχε μάθει, για την μουσική, για το σαξόφωνο, για τα κάλαντα που έλεγαν στην πόλη Χριστούγεννα και Πρωτοχρονιά. Η Μάγδα, που ίσως να ήταν, αλλά και που ίσως να μην ήταν η Μάγδα εκείνα τα Χριστούγεννα στα Λαδάδικα, πέρασε από το μυαλό του σαν μια μαύρη σκέψη. Δεν είπε τίποτε περί Μάγδας στην Ειρήνη, άσε που μπορεί και να μη την θυμόταν κιόλας.

Κάθισαν σε μια καφετέρια της παραλίας για καφέ και για να συνεχίσει ο Γρηγόρης να ζαλίζει την αδελφή του μιλώντας για το Παπάφειο, τα Παπαφάκια και τους Παπαφιώτες.

Πήρε να μεσημεριάζει. Τράβηξαν την Παύλου Μελά κατά 'πάνω, να πάνε στο σπίτι, και ο Γρηγόρης συνέχιζε την πάρλα.

"Είναι ένα πολύ καλό ίδρυμα", έλεγε ο Γρηγόρης στην Ειρήνη τη στιγμή που συνέβη η κοσμοχαλασιά. Έφταιγε μια πλάκα του πεζοδρομίου που ήταν ξηλωμένη και η μια της πλευρά ήταν τρία-τέσσερα εκατοστά πιο ψηλά από την κανονική επιφάνεια. Εκεί σκόνταψε ο Γρηγόρης. Παραλίγο να πέσει κάτω να τσακιστεί, αλλά αντέδρασε εγκαίρως. Πρόλαβε να γείρει προς τα πίσω, άνοιξε το δεξί του χέρι προς τα έξω για να ισορροπήσει και έστρεψε και το κορμί του προς τα εκεί. Η πιο σωστή κίνηση για να τα κάνει όλα μαντάρα. Με το χέρι του σημάδεψε ακριβώς τον δίσκο που τον κρατούσε μια μικρόσωμη κοπέλα περπατώντας σχεδόν δίπλα του και λίγο πίσω. Μόλις είχε βγει από το καφενείο που ήταν δυο μαγαζιά πιο πριν. Μέχρι εκείνη τη στιγμή επάνω στον δίσκο βρισκόταν δύο αχνιστοί καφέδες και δύο ποτήρια δροσερό νερό. Την επόμενη στιγμή το δεξί μπατζάκι του του Γρηγόρη είχε γευτεί έναν γλυκύ-βραστό και το αριστερό έναν ναι και όχι. Το αριστερό μπατζάκι του θα πρέπει να ήταν πιο θεριακλίδικο γιατί ήπιε και μισό ποτήρι νερό. Γαία πυρί μιχθήτω, ίσως να είναι η σωστή έκφραση αν αυτή μπορεί να περιγράψει δύο φλιτζάνια, το ένα σπασμένο και το άλλο κολοβό, χωρίς χερούλι, δύο ποτήρια, και τα δύο σπασμένα, δύο πιατάκια του καφέ, το ένα θρύψαλα και το άλλο σε δύο κομμάτια, νερά και καφέδες χυμένα στο πεζοδρόμιο και παραδίπλα τον δίσκο. Αυτός δεν είχε υποστεί ζημίες.

Η Ειρήνη είχε προλάβει και είχε κάνει στο πλάι και έτσι δεν την πήραν τα σκάγια.

"Απρόσεκτε", είπε μια γυναικεία φωνή.

"Ωωω... με συγχωρείτε", είπε ο Γρηγόρης στην κοπέλα που τον είχε αποκαλέσει απρόσεκτο.

Έσκυψε η κοπέλα και άρχισε να μαζεύει μέσα στο δίσκο τα συντρίμμια του ατυχήματος. Έσκυψε και ο δράστης, ο υπαίτιος, να βοηθήσει. Μισό φλιτζάνι, ένα κομμάτι από ποτήρι, ένα πρώην πιατάκι και τα λοιπά έμπαιναν ένα-ένα στο δίσκο. Σήκωσε η κοπέλα τα μάτια να δει τον δράστη και κάτι πήγε να πει. Ίσως να τον βρίσει, ίσως πάλι να του πει : "Δεν πειράζει, τα μαζεύω μόνη μου".

Δεν είπε τίποτε. Μόνο τον είδε. Την είδε και ο Γρηγόρης· μέσα στα μάτια.

"Μάρω!" Μια ασφαλιστική δικλίδα λογικής τον απέτρεψε από το να πει "Εμαυράκι!"

"Μάρω; Μα που ξέρει το όνομά μου;" απόρησε η μικρόσωμη κοπέλα με τα μαύρα μαλλιά.

Ίσως να του το είχαν πει οι πασχαλιές που μοσχομύριζαν εκείνο το απόβραδο της Μεγάλης Παρασκευής. Ίσως η καμπάνα της εκκλησίας να μη χτυπούσε πένθιμα "νταν-νταν" αλλά να χτυπούσε "Μά-ρω"\- "Μά-ρω". Ίσως πάλι τα παιδιά της χορωδίας. Να μην έψελναν "Η ζωή εν τάφω" και να έλεγαν "Η ζωή εν Μάρω". Αυτή πάντως δεν είχε προσέξει κάτι τέτοιο. Ίσως τα χελιδόνια. Όχι τα χελιδόνια αποκλείεται. Βραδάκι ήταν. Τα χελιδόνια δεν πετούσαν. Είχαν πάει στις φωλιές τους να ταΐσουν τα μικρά τους και να κοιμηθούν. Αλλά μήπως πάλι τα χελιδόνια που πετούσαν εκείνη την Κυριακή το πρωί; Εκείνο το πρωί της Κυριακής που τον είδε να περνάει κάτω από το μπαλκόνι της και έτρεξε φοβισμένη να κρυφτεί. Σίγουρα: Τα χελιδόνια που είχαν τη φωλιά τους στο μπαλκόνι της. Αυτά την είχαν προδώσει. Πάντως ή ίδια δεν του είχε πει ποτέ το όνομά της. Και πώς να του το πει, αφού δεν τον είχε ανταμώσει ποτέ. Ποτέ στα αλήθεια. Στα όνειρά της, στη σκέψη της στην φαντασία της άπειρες φορές, αλλά στα αλήθεια ποτέ. Δεν του είχε πει ποτέ το όνομά της και δεν του είχε πει ποτέ και το "σ' αγαπώ".

"Η Μάρω δεν είσαι; Η Μάρω είσαι" της είπε καθώς σηκωνόταν με το δίσκο στο χέρι.

"Ναι", του είπε και κοκκίνισε. Κοκκίνισε; Απλά το χρώμα του προσώπου της έγινε λίγο πιο σκούρο. "Ναι". Ήταν η πρώτη φορά που του μιλούσε. Η πρώτη φορά που του έλεγε "ναι".

Ένας κύριος εμφανίστηκε από την είσοδο του καφενείου. Προφανώς είχε ακούσει έναν θόρυβο από ποτήρια και φλιτζάνια που είχαν πάψει να είναι ποτήρια και φλιτζάνια. Πήρε τον δίσκο με τα σπασμένα από το χέρι της Μάρως.

"Αχ κύριε Θανάση μου...", του είπε η Μάρω.

"Μη σκας ρε Μάρω. Μπερεκέτι, μπερεκέτι είναι, συμβαίνουν και ατυχήματα". Μήπως εννοούσε "ευτυχήματα";

"Πω-πω, χάλια σας έκανα", πανικοβλήθηκε η Μάρω όταν είδε το λερωμένο με καφέδες παντελόνι του Γρηγόρη. Άρον-άρον τον έβαλε μέσα στο μαγαζί που εργαζόταν, και τον πήγε στο πίσω μέρος. Η Ειρήνη ακολούθησε. Ήταν ένα κατάστημα με υποδήματα. Βρήκε τι βρήκε, μερικά κομμάτια χαρτί κουζίνας, τα έβρεξε, γονάτισε και καταπιάστηκε να καθαρίζει το λερωμένο παντελόνι. Κάποια στιγμή αντιλήφθηκε και τη παρουσία της Ειρήνης.

"Μαζί είναι", σκέφτηκε. Γύρισε και την είδε. Μήπως στο βλέμμα της υπήρχε και λίγη ζήλια. Λίγη;

"Εσείς δεσποινίς; Μήπως λερωθήκατε και εσείς;"

"Όχι, όχι Μια χαρά είμαι. Αφοσιώσου στον Γρηγόρη".

Η πονηρή η αδελφή. Άκου... "αφοσιώσου"!

"Γρηγόρη σας λένε;" Επιτέλους μάθαινε το όνομα του πρωταγωνιστή των ονείρων της. Αλλά η άλλη; Αυτή η όμορφη κοπέλα; Μήπως θα έπρεπε να πάψει να τον ονειρεύεται. Μήπως ματαιοπονούσε, το ίδιο όσο για να καθαρίσει τους λεκέδες του καφέ.

"Ναι", απάντησε ο Γρηγόρης, χωρίς να μπορεί να τραβήξει το βλέμμα του από επάνω της. Κάπως ίδιο ήταν και το βλέμμα της Μάρως. Η Ειρήνη χαμογελώντας πρόσεχε. Πρόσεχε και τους δυο.

"Έλα εντάξει είναι. Δεν πρόκειται να καθαρίσει πιο πολύ", είπε, πήρε τον Γρηγόρη από το χέρι και έφυγαν. Το παντελόνι χρειαζόταν καθαριστήριο. Ο Γρηγόρης χρειαζόταν ανάκριση. Πήραν ένα ταξί και πήγαν στο σπίτι. Ο Βασίλης και ο Jimmy έλλειπαν. Κάπου στην πόλη θα ήταν.

Δεν πρόλαβε να αλλάξει παντελόνι. Άτεγκτη, αυστηρή και βλοσυρή η Ειρήνη άρχισε την ανάκριση. Ανάκριση ψυχολογικής φύσεως. Μια καλή νομικός πρέπει να είναι και καλή ψυχολόγος.

"Πού ήξερες το όνομά της;"

"Ποιό";

"Το όνομά της. Μόλις την είδες την είπες Μάρω".

"Ε... Έτυχε".

"Δηλαδή πώς και πότε έτυχε;"

"Ε να... πριν μερικά χρόνια είχα ακούσει κάποιον να την αποκαλεί Μάρω".

"Πόσα χρόνια;"

"Τρία... Μπορεί και τέσσερα. Ίσως και πέντε".

"Μπράβο μνήμη!"

Η ανακρίτρια δεν είπε για λίγο τίποτε. Άφησε τον ανακρινόμενο να συνειδητοποιήσει την τραγική κατάστασή του.

"Και αυτή γιατί δεν ήξερε το δικό σου όνομα;"

"Δεν έτυχε".

Η ανακρίτρια πήρε τον ρόλο του εισαγγελέα.

"Φυσικά... Πώς να τύχει; Μήπως την συνάντησες ποτέ; Μήπως επεδίωξες να την βρεις να της πεις το όνομά σου, να της πεις ότι την αγαπάς;"

"Τι την κάνω;".

"Την α-γα-πάς. Το είπε στακάτα και δυνατά. Μετά συνέχισε το κατηγορητήριο.

"Γρηγόρη μην πας να κρυφτείς από μένα. Κρύβεσαι τόσα χρόνια από τον εαυτό σου, αλλά από 'μένα δεν μπορείς να κρυφτείς. Αδελφή σου είμαι. Αίμα σου. Μυαλό σου. Μην πας λοιπόν να κρυφτείς. Είσαι ο πιο καλός αδελφός του κόσμου. Ίσως και ο πιο καλός άνθρωπος του κόσμου, αλλά τι κάνεις; Δίνεις σε όλους την αγάπη σου και πέρα από τη δική μου αγάπη και την αγάπη του Βασίλη δεν εισπράττεις τίποτε. Δεν φτάνει η αγάπη των αδελφών. Χρειάζεσαι και την αγάπη της γυναίκας. Της δικής σου γυναίκας. Της Μάρως. Δεν την είδες πως σε κοιτάζει; Σε βλέπει και λιώνει. Και συ το ίδιο. Τόσα χρόνια την έχεις μέσα σου, ένα τριαντάφυλλο με αγκάθια και 'συ μόνο το αγκάθι νοιώθεις, να σε κεντρίζει να σε πονάει και αρνιέσαι να αισθανθείς, να μυρίσεις το άρωμά του. Ξύπνα Γρηγόρη. Ξύπνα και παραδέξου πως είσαι ερωτευμένος".

Ο κατηγορούμενος είχε σκύψει το κεφάλι και δεν έλεγε τίποτε. Οι κατηγορούμενοι δεν λεν τίποτε όταν παραδέχονται την ενοχή τους.

Ο ρόλος άλλαξε. Τώρα θα αγόρευε ο Πρόεδρος του δικαστηρίου. Η ετυμηγορία. Η ποινή:

Καταναγκαστικά έργα. Ισόβια καταναγκαστικά έργα.

"Πήγαινε και βρες την. Άνοιξε την αγκαλιά σου και βαλ' την μέσα. Άνοιξε τις φτερούγες σου και βάλε από κάτω αυτό το μικρό, το δόλιο σπουργιτάκι. Δεν βλέπεις πόσο το αποζητάει; Δεν καταλαβαίνεις ότι το θέλεις και 'συ;"

Μήπως η Ειρήνη είχε δίκαιο; Μήπως αυτή η Ειρήνη ήταν πιο σοφή, πιο μάγισσα από την άλλη, από τη μητέρα τους. Εκείνη τον συμβούλευε πώς να κάνει πιο όμορφες, πιο καλές τις ζωγραφιές του. Αυτή του λέει πώς να ζωγραφίσει, πώς να κτίσει την ζωή του, να την κάνει όμορφη. Αυτή η Ειρήνη, η αδελφή του, ναι, είναι πιο σοφή, πιο μάγισσα, πιο έξυπνη από την άλλη; Και πώς να μην είναι;

Εκείνη είχε φύγει από το χωριό της, παντρεύτηκε τον πατέρα τους και πήγε να ζήσει στο δικό τους χωριό.

Αυτή, η Ειρήνη, η αδελφή του, έφυγε από το ίδρυμα για ορφανά και πήγε σε έναν άλλο κόσμο. Σε έναν κόσμο μεγάλο, γεμάτο με προβλήματα και με λύσεις. Με ανθρώπους λογής-λογής. Με παρέες, με συναναστροφές, με δυο γονείς που την αγάπησαν, την προστάτευσαν την καθοδήγησαν. Πήγε σε έναν κόσμο γνώσης. Πώς να μην είναι πιο σοφή;

Και νατην πάλι η σοφία της αδελφής του. Στην τελευταία της προτροπή:

"Όταν θα πας να τη βρεις, όταν θα της μιλήσεις, το πρώτο πράγμα που θα της πεις είναι ότι είμαι αδελφή σου. Αλλιώς...αλλιώς μπορεί να σε περάσει για μπερμπάντη, για σαρδανάπαλο".

Τι άτιμες που είναι οι γυναίκες! Διαόλου κάλτσες!

Μια Κυριακή πρωί, τα τρία αδέλφια είχαν αποφασίσει να πάνε μια εκδρομή στο χωριό τους. Τον Jimmy τον είχαν αφήσει να κοιμάται. "Θα αργήσουμε, φάε μόνος σου", έγραφε στα αμερικάνικα το σημείωμα που του είχε αφήσει η Ιρένα.

Όταν έφτασαν στο χωριό αισθάνθηκαν ξένοι ανάμεσα σε ξένους. Δεν θυμόταν κανέναν και κανείς δεν τους θυμόταν. Πήγαν προς το σπίτι τους. Η κυρία Στέλλα, ή γειτόνισσα είχε πεθάνει και τα παιδιά της είχαν φύγει από το χωριό. Το σπίτι της κυρίας Στέλλας ερημωμένο μέσα σε μια αυλή πνιγμένη στα αγριόχορτα και στις βατσινιές.

Το δικό τους το σπίτι... χειρότερο. Σε μια γωνιά της στέγης τα κεραμίδια είχαν κοιλιάσει, δυο παράθυρα με τα τζάμια σπασμένα και η αυλή απροσπέλαστη. Με κόπο, ανάμεσα από μια άγρια βλάστηση που θύμιζε ζούγκλα, πλησίασαν στην πόρτα του σπιτιού. Ένα σμαρί δεκαοχτούρες που φώλιαζαν κάτω από τα χαλασμένα κεραμίδια πέταξε τρομαγμένο από την παρουσία των παρείσακτων. Δεν χρειάστηκε κόπος για να ανοίξουν την πόρτα. Με το που την άγγιξαν άνοιξε από μόνη της, σαν να τους έλεγε "Περάστε". Πού να περάσουν; Στο παρελθόν; Στις όμορφες μέρες ή στις άσχημες; Τίποτε μέσα στο σπίτι δεν θύμιζε τα ελάχιστα όμορφα παιδικά τους χρόνια. Άδεια η κουζίνα, άδειο το σαλόνι, άδεια και τα υπνοδωμάτια. Το σπίτι είχε λεηλατηθεί. Ακόμη και χωρίς το κρεβάτι στη θέση του, η μορφή του πατέρα του κυριάρχησε στην μνήμη του Γρηγόρη. Όπως τον είχε δει τότε, την τελευταία φορά, νεκρό. Με το πρόσωπο παραμορφωμένο από την φρίκη και τον πόνο.

"Κακούργα, πουτάνα, φόνισσα", σκέφτηκε για την Μάγδα, και το μίσος έδιωξε ακόμη και τη θλίψη που του προκαλούσε το άδειο, το έρημο σπίτι. Ούτε πέντε λεπτά δεν έμειναν μέσα. Έφυγαν σαν κυνηγημένοι. Κυνηγημένοι από την θλίψη και την οργή. Από το φάντασμα της ζωή τους που παραλίγο να είχε καταστραφεί.

Ο Βασίλης, σαν πιο πρακτικό πνεύμα, ρώτησε:

"Τι θα κάνουμε με αυτό;" εννοώντας το σπίτι.

Δεν είπε κανείς τίποτε. Μετά ο Βασίλης του είπε:

"Κάνε ότι καταλαβαίνεις". Η αδελφή τους συμφώνησε.

Πριν να φύγουν από το χωριό πέρασαν από την κοινότητα. Εξήγησαν στον κοινοτάρχη ποιοι ήταν και ο Γρηγόρης του άφησε το τηλέφωνό του.

"Πρόκειται για το σπίτι μας", του είπε "Αν βρεθεί κανένας που να το θέλει... το δίνουμε".

"Το πουλάτε";

"Ναι".

"Πόσο;"

"Δεν βαριέσαι; Όσο-όσο. Θα τα βρούμε".

"Καλή περίπτωση", σκέφτηκε ο κοινοτάρχης. Ίσως να το αγόραζε ο ίδιος. Κατάλαβε: Τα παιδιά ήθελαν να το ξεφορτωθούν. Μόνο αυτό τους ένοιαζε. Διάνα είχε πετύχει τη σκέψη του ο κοινοτάρχης.

Πριν φύγουν από την Ελλάδα η Ειρήνη και ο Βασίλης υπέγραψαν ένα πληρεξούσιο για τον Γρηγόρη για να "κάνει ότι καταλαβαίνει" με το σπίτι.

Στο μήνα επάνω του τηλεφώνησε ο κοινοτάρχης.

"Να κάνουμε τα χαρτιά μεταβίβασης".

Καλά το λες, αλλά πως το κάνεις; Οι κληρονόμοι ήταν τέσσερεις και ο Γρηγόρης μπορούσε να υπογράψει για τους τρεις. Χρειαζόταν και η υπογραφή της Μάγδας.

"Πού στο διάβολο να τη βρω τη σκρόφα;"

Αναρωτήθηκε. Την έψαξε εκεί που ίσως να την είχε δει για τελευταία φορά. Στα μπουρδέλα, στα Λαδάδικα, αν και δεν ήταν σίγουρος ότι ήταν εκείνη. Αν δεν φορούσε μαύρα γυαλιά.... Ίσως. Άρχισε νταλαβέρι με τις πουτάνες.

"Μήπως ξέρετε τη Μάγδα;" Ήταν έτσι, ήταν αλλιώς, ήταν όμορφη, έδινε την περιγραφή της. Βρέθηκε μια πουτάνα ονόματι Μάγδα αλλά δεν ήταν αυτή. Η Μάγδα που βρέθηκε ήταν κοντή, ξανθιά και με μεγάλα βυζιά. Καμία σχέση. Αν και κανείς από τους φίλους του δεν νταραβεριζόταν με πουτάνες, ούτε από τους Παπαφιώτες ούτε από τους μουσικούς τους κοινοποίησε το πρόβλημά του, αλλά δεν είπε τίποτε για πουτάνα.

"Ψάχνω να βρω τη μητριά μου για κληρονομικούς λόγους", τους είπε.

Ο από μηχανής Θεός ήταν ο Γιάννης και πιο πολύ από μηχανής Θεός ήταν ο ιδιωτικός ερευνητής που συνεργαζόταν με την εταιρεία του Γιάννη, την PAPAS TRAVEL & HOSPITALITY A.E.

"Είναι δαιμόνιος" του είχε πει ο Γιάννης "βρίσκει και βελόνα στα άχυρα".

Εδώ τα πράγματα ήταν πολύ πιο απλά και από βελόνα και από άχυρα. Μια γυναίκα, απαίσιος χαρακτήρας, πιθανόν πόρνη, με γνωστό όνομα και επώνυμο. Αν δεν την ήξεραν στο Ηθών θα την ήξεραν στη Γενική Ασφάλεια Θεσσαλονίκης, αρκεί να μην είχε φύγει από τη Θεσσαλονίκη. Αν είχε φύγει τα πράγματα δυσκόλευαν, αλλά δεν δυσκόλεψαν.

Ο χαρακτηρισμός "δαιμόνιος", μάλλον τον αδικούσε τον ιδιωτικό ερευνητή. Βρήκε... και τι δεν βρήκε!

Στο Πρωτοδικείο βρήκε δύο καταδικαστικές αποφάσεις:

"... για άσκηση πορνείας άνευ αδείας ασκήσεως επαγγέλματος".

Διάσημη η Μάγδα. Παντού την ήξεραν.

Στο Ηθών: Καταχωρημένη πλέον, με "άδεια ασκήσεως επαγγέλματος".

Όχι μόνο στο Ηθών αλλά και στην Ασφάλεια και στην Υγειονομική Υπηρεσία ήταν γνωστή η Μάγδα.

Στην Υγειονομική Υπηρεσία για δύο λόγους. Ο ένας είχε να κάνει με την επαγγελματική της δραστηριότητα και με τις τακτικές ιατρικές εξετάσεις των γυναικών αυτού του είδους. Μια φορά είχε νοσηλευτεί με βλεννόρροια, και μια φορά με σύφιλη. Την δεύτερη φορά της είχαν αφαιρέσει και την άδεια ασκήσεως επαγγέλματος. Τώρα πάλι νοσηλευόταν για μια ασθένεια που είχε εκλείψει εδώ και αρκετά χρόνια.

Πράγματι δαιμόνιος ο ντετέκτιβ. Τρεις ήμερες μετά την ανάθεση της υπόθεσης, έδωσε την αναφορά του στον Γρηγόρη και κατέληξε:

"Νοσηλεύεται στο Παπανικολάου, στα Ασβεστοχώρι. Τρέξε. Την προλαβαίνεις δεν την προλαβαίνεις".

Ο Γρηγόρης έτρεξε.

Τι σού είναι βρε παιδί μου αυτή η Μάγδα; Μοναδική και ανεπανάληπτη και αυτή τη μοναδικότητά της την διατηρούσε μέχρι και την ίσταστε στιγμή. Για χατίρι της μέχρι και το νοσοκομείο Παπανικολάου είχε αλλάξει σύνθεση.

Το νοσοκομείο που μέχρι το 1966 λειτουργούσε σαν "Σανατόριο Ασβεστοχωρίου" από το 1966 και μετά άλλαξε όνομα και ονομάστηκε "Κέντρο Νοσημάτων Θώρακος". Λίγα χρόνια μετά το 1970 έκλεισε και το τελευταίο απομεινάρι της αρχικής του λειτουργίας: το τμήμα "Σχολείο Φυματιώντων Παίδων", αφού η φυματίωση είχε εκλείψει παντελώς. Τώρα για την Μάγδα και μόνο, ένας θάλαμος ίσως να είχε ονομαστεί "Θάλαμος Φυματιούσης Πόρνης". Μπορεί ο θάλαμος να μη λεγόταν έτσι αλλά, έξω από την πόρτα μια πινακίδα έγραφε: ΠΡΟΣΟΧΗ - ΦΘΙΣΙΚΟΣ ΝΟΣΗΛΕΥΟΜΕΝΟΣ Και από κάτω. ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΗ Η ΧΡΗΣΗ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗΣ ΜΑΣΚΑΣ.

"Απαγορεύεται η είσοδος στο θάλαμό της", είχαν πει στον Γρήγορη όταν ζήτησε να την επισκεφθεί. Όταν όμως τους είπε ότι ήταν ο μοναδικός συγγενής της και ότι επρόκειτο για κληρονομικά θέματα του επέτρεψαν την είσοδο. Του έδωσαν να κάνει δύο εισπνοές με ένα σπρέι, του φόρεσαν μια μάσκα στη μύτη και στο στόμα και όταν βγήκε από τον θάλαμο επανέλαβε τις εισπνοές. Η Μάγδα από την στιγμή που είχε γεννηθεί μέχρι την στιγμή που θα πέθαινε ανέδυε τον θάνατο.

"Μόνο για πέντε λεπτά", του είπαν και του ξεκλείδωσαν την πόρτα να μπει.

Η Μάγδα που κείτονταν επάνω στο κρεβάτι δεν ήταν η Μάγδα. Το μίσος του για τη γυναίκα που είχε σκοτώσει τον πατέρα του εξατμίστηκε στη στιγμή. Πώς να μισείς έναν άνθρωπο που ούτε υπάρχει ούτε δεν υπάρχει. Οίκτος και λύπηση ίσως αλλά χωρίς ίχνος συμπόνιας ήταν αυτό που ένοιωθε.

Από τα μαύρα πλούσια μαλλιά της δεν της είχαν απομείνει ούτε τα μισά. Τα μαύρα μάτια της, που τα ένοιωθες να σε τρυπάνε με το βλέμμα τους, ήταν τώρα δυο μαύρες χάντρες, τόσο βαθουλωμένα που θαρρείς πως προσπαθούσαν να τρυπήσουν το κρανίο της, και να βγουν από το πίσω μέρος του. Το πρόσωπό της, κίτρινο σαν το κερί με τα ζυγωματικά να εξέχουν σαν υπόστεγα στα ανύπαρκτα μάγουλά της. Ο λαιμός της, εκείνος ο λαχταριστός λαιμός, που κάποτε φιλιά και χάδια σεργιανούσαν επάνω του τώρα ήταν γεμάτος φλέβες, γαλάζιες και σιχαμερές, σαν μικρά φίδια που θέλανε να σκαρφαλώσουν στο πρόσωπό της. Το περίγραμμα από την κουβέρτα δεν θύμιζε τίποτε από το πλούσιο στήθος της, από τα προκλητικά λαγόνια και μπούτια της. Μια ίσια σανίδα, κάτω από την κουβέρτα θα ήταν πιο προκλητική.

Ένα σωληνάκι στη μύτη της της έδινε το αναγκαίο οξυγόνο για να ζει. Ένας καρδιογράφος δίπλα σε ένα ράφι έδειχνε κάποιους παλμούς που κανένας δεν έμοιαζε με τον προηγούμενό του. Η επόμενη φάση στον καρδιογράφο θα ήταν μια ευθεία γραμμή. Θάνατος.

Ευτυχώς καταλάβαινε. Ευτυχώς δεν είχε πέσει σε κώμα.

"Ο Γρηγόρης είμαι. Με θυμάσαι;" της είπε.

Εκείνη έγνεψε καταφατικά. Όσο πιο γρήγορα μπορούσε της είπε ότι θέλει να πουλήσει το σπίτι στο χωριό και ότι θα έπρεπε να υπογράψει και εκείνη.

"Θα πιάσουμε καλά λεφτά", της είπε ψέματα. "Θα πάρεις και το μερίδιό σου, ίσως να πάρεις και το μερίδιο της Ρηνιώς, ίσως και του Βασίλη. Αυτοί και οι δυο λείπουν στο εξωτερικό και δεν νοιάζονται για παράδες".

Έλαμψαν τα μάτια της στο άκουσμα και μόνο του χρήματος. Η γυναίκα αυτή είχε ζήσει για το χρήμα. Είχε πουλήσει την ψυχή της στον σατανά για το χρήμα. Είχε πουλήσει το σώμα της. Τώρα πια δεν της είχε μέινει τίποτε για πούλημα. Ούτε σώμα, ούτε ψυχή.

"Θα έρθω αύριο να υπογράψεις. Εντάξει;"

Έγνεψε πάλι καταφατικά με πιο πολύ ένταση τώρα. Εδώ μιλούσαμε για λεφτά.

Έφυγε. Κλείνοντας την πόρτα πίσω του σκέφτηκε:

"Η Θεία δίκη. Η Θεία τιμωρία".

Η Μάγδα, η γυναίκα του έρωτα, του χρήματος και της σπατάλης. Η γυναίκα που είχε σκοτώσει για το χρήμα και για την μεγάλη ζωή. Η γυναίκα που θέλησε να φάει τη ζωή με το κουτάλι. Τελικά... ποιός έφαγε ποιόν;

Έπρεπε να προλάβει. Από στιγμή σε στιγμή ίσως ο καρδιογράφος να έδειχνε μια ευθεία γραμμή, χωρίς ίχνος σφυγμού.

Βγαίνοντας από το θάλαμο ο Γρηγόρης έπεσε επάνω σε έναν ιερέα. Φορούσε το πετραχήλι του και στο ένα χέρι κρατούσε κάτι σαν φανάρι. Το άλλο χέρι το είχε κρυμμένο κάτω από το πετραχήλι. Ο Γρηγόρης κατάλαβε. Είχε δει και έναν ακόμη ίδιο παπά, χρόνια πολλά πριν. Μικρό παιδί ήταν τότε, βρέφος, αλλά το θυμόταν. Ήταν ο παπάς του χωριού που πήγαινε να μεταλάβει τον ετοιμοθάνατο παππού του. Η μόνη διαφορά ήταν ότι εκτός από το πετραχήλι, αυτός ο παπάς φορούσε και μια προστατευτική μάσκα στο πρόσωπο. Πήγαινε να μεταλάβει τη Μάγδα. Ο Γρηγόρης κοντοστάθηκε λιγάκι, αλλά αμέσως το αποφάσισε.

"Πάτερ μπορώ να σου πω κάτι;" τον ρώτησε.

Ο παπάς έβγαλε το κρυμμένο χέρι και έφερε την παλάμη του μπροστά στη μάσκα προσώπου μπροστά στο στόμα του. Με την χειρονομία αυτή δήλωνε ότι δεν μπορούσε, δεν έπρεπε να μιλήσει. Την ώρα εκείνη ο παπάς, ο Θεός και το άχραντο σώμα και αίμα του Κυρίου ήταν κάτι το αδιάσπαστο. Το ήξερε αυτό ο Γρηγόρης.

"Μην πεις κουβέντα άγιε πατέρα, μόνο άκου τι έχω να σου πω". Ο παπάς κούνησε το κεφάλι σε ένα "ναι".

"Μην προσπαθήσεις πάτερ να την εξομολογήσεις. Αν είναι να σου πει όλα όσα έχει κάνει δεν θα σου φτάσουν ούτε και δύο μέρες. Μόνο προσπάθησε να σου πει πως έχει μετανιώσει. Ίσως έτσι μπορέσει να σώσει την ψυχή της, έστω την τελευταία στιγμή".

Ο παπάς μπήκε στο θάλαμο, μπας και μπορέσει να κάνει τον άθλο· να σώσει την ψυχή της Μάγδας. Μήπως και καταφέρει να αποκτήσει ψυχή η Μάγδα, λίγο πριν χάσει την ζωή της.

Ο Γρηγόρης βγάζοντας τη μάσκα, καθώς τραβούσε προς την έξοδο συλλογίστηκε:

"Την ψυχή της... Αν της είχε απομείνει έστω και ελάχιστο από αυτό το ανθρώπινο συστατικό, ή αν είχε ποτέ της κάτι τέτοιο".

Ίσως ο παπάς να κατάφερνε, έστω την ύστατη στιγμή να κάνει κάτι για την Μάγδα.

Έφυγε.

Την άλλη μέρα ένας συμβολαιογράφος ένας αστυνομικός και ο Γρηγόρης, φορώντας όλοι μάσκες που σκέπαζαν τη μύτη και το στόμα τους, μπήκαν στο δωμάτιο της Μάγδας. Η Μάγδα έβαλε μια μουτζούρα στο πληρεξούσιο.

Τρεις μέρες μετά η Μάγδα πέθανε. Αιωνία της η μνήμη. Και φυσικά η μνήμη της θα παρέμενε αιώνια. Τέτοιοι απάνθρωποι άνθρωποι δεν ξεχνιούνται εύκολα.

Το σπίτι πουλήθηκε. Τα λίγα χρήματα από την πώληση πήγαν σε έναν λογαριασμό του Παπάφειου ιδρύματος. Ο χορηγός: Ανώνυμος. Ο Γρηγόρης ενημέρωσε και τον Βασίλη και τη Ρηνιώ για το σπίτι. Κανείς δεν τον ρώτησε "πόσο;" ούτε "τι τα έκανε τα λεφτά". Ίσως και να ήξεραν. Ίσως και οι ίδιοι να είχαν κάνει το ίδιο πράγμα.

Η Ρηνιώ και ο Βασίλης είχαν φύγει. Η Ρηνιώ για την Αμερική, ο Βασίλης για τη Νέα Ζηλανδία. Ο ένας στη μια άκρη του κόσμου ο άλλος στην άλλη, αλλά τον Γρηγόρη αυτή η κατάσταση δεν τον στεναχωρούσε καθόλου. Τώρα ήξερε που ήταν και πως περνούσαν. Η Ρηνιώ του ήταν ευτυχισμένη, κάτω από την προστασία ενός καλού πατέρα και δίπλα σε έναν νέο που τον είχε διαλέξει για σύντροφό της. Ο Βασίλης... αυτός ήταν άντρας και οι άντρες δεν έχουν ανάγκη προστασίας.

Εκείνο του τραγούδι: "Η παρέα" δεν τον ενοχλούσε καθόλου, ούτε τον ψυχοπλάκωνε πια. Τα πουλιά είχαν σκορπίσει στην κοσμοπλημμύρα, αλλά ήξερε ότι είχαν πάει στις φωλιές τους και ήξερε και που ήταν οι φωλιές αυτές. Η αλληλογραφία φούντωσε για τα καλά. Αν όχι πέντε γράμματα τον μήνα τα τρία ήταν απαραίτητα. Στο ταχυδρομείο τον είχαν μάθει με το μικρό του όνομα. Στο κουτί με το όνομα "Ρηνιώ" κάθε μήνα, τουλάχιστον δύο γράμματα στοιβαζόταν επάνω στα προηγούμενα. Στο κουτί του Βασίλη... ένα τον μήνα, ένα στις σαράντα μέρες, αλλά... εντάξει. Άντρας ήταν ο Βασίλης και οι άντρες συνήθως είναι αμελείς.

Αμελής! Αλλά τόσο αμελής δεν γίνεται. Τρείς μήνες είχαν περάσει και ο Βασίλης τίποτε. Όχι γράμμα, αλλά ούτε άδειο φάκελο δεν είχε στείλει. Κάτι κακό ψυλλιαζόταν. Στον δεύτερο μήνα δεν άντεξε του τηλεφώνησε.

"Mr. Bill is currently out of the factory this moment" (Ο κύριος Βασίλης είναι εκτός εργοστασίου αυτή τη στιγμή), τον πληροφόρησε μια γυναικεία φωνή.

Στην ερώτησή του, με τα χάλια αγγλικά του, αν ο Βασίλης είναι καλά, η απάντηση ήταν καθησυχαστική:

"Oh yes. Mr. Bill is OK. He is very good" (Ω ναι. Ο κύριος Βασίλης είναι ΟΚ. Είναι πολύ καλά).

"Ο αδελφός του είμαι. Πέστε του να μου γράψει κανένα γράμμα", είπε, αλλά μάλλον η γραμμή είχε κλείσει και... γράμμα δεν φάνηκε.

Στους τρεις μήνες κόντευε να σκάσει. Του έστειλε τηλεγράφημα. Τι είπαμε; Λέξη και δεκάρικο για την Αυστραλία; Ε τώρα λέξη και δεκαπεντάδραχμο. Πώς να το κάνουμε; Νέα Ζηλανδία είναι αυτή. Δεν είναι Πάτρα.

"Γράψε γράμμα. Στοπ" Μόνο τρεις λέξεις.

Στους τρεις μήνες και δέκα μέρες, επιτέλους, ήρθε το γράμμα. Τι γράμμα δηλαδή; Δεκαπέντε σελίδες γράμμα ήταν· ολόκληρο κατεβατό. Λες και του πλήρωνε τα αναδρομικά. Όλο το απόγευμα καθόταν και το διάβαζε προσπαθώντας να βγάλει άκρη και νόημα. Ο Βασίλης πετιόταν από το Άννα στον Καϊάφα και από 'κει στην Τρίπολη και μετά στη Μονεμβασιά. Θα πρέπει να ήταν ψυχικά πολύ αναστατωμένος όταν το έγραφε.

_Αγαπημένε μου αδελφέ,_

_Σου ζητώ συγνώμη για τον τόσο καιρό που δεν σου έγραψα άλλα ήμουν πολύ μπλεγμένος και πολύ αναστατωμένος. Μετά δεν ήξερα και που θα βγάλει αυτή η υπόθεση._

"Ωχ! Ποιος ξέρει σε τι σκατά έμπλεξε ο αδελφός μου", σκέφτηκε ο Γρηγόρης. Το γράμμα συνέχιζε:

_Το μπλέξιμό μου έχει όνομα. Τη λένε Rangiora που σημαίνει ανατολή του ήλιου, αλλά εγώ τη φωνάζω_ _Rangi_ _που στη γλώσσα της σημαίνει ηλιοβασίλεμα. Τι ανατολή, τι δύση, για μένα είναι ο ήλιος μου._

Κομφούζιο: ο αδελφός του είχε μπερδέψει την ανατολή με τη δύση. Πάμε παρακάτω.

_Είναι πολύ όμορφη_ _·_ _έχει το μελαμψό χρώμα των Μαορί, με αγαπάει πολύ και την αγαπώ περισσότερο. Έχει πολύ ευγενική καταγωγή. Είναι κόρη φίλαρχου και αν κάνουμε ένα παιδί που θα είναι αγόρι, θα γίνει κι' αυτό φίλαρχος, γιατί βλέπεις φίλαρχοι γίνονται μόνο άντρες, είτε είναι παιδιά είτε είναι εγγόνια. Η Rangiora δεν μπορεί να γίνει φίλαρχος, ούτε εγώ φυσικά γιατί εγώ δεν έχω αίμα Μαορί._

"Ε κάνε μετάγγιση", σκέφτηκε ο Γρηγόρης, αλλά προς το παρόν τουλάχιστον άκρη δεν έβγαζε.

_Όπως ίσως να κατάλαβες η Rangiora είναι ιθαγενής. Είναι πολύ μορφωμένη. Μιλάει Γαλλικά, Γερμανικά και φυσικά Αγγλικά και την δική της γλώσσα, την Μαορί. Τώρα μου μαθαίνει κι' εμένα Μαορί, γιατί λέει ότι ο πατέρας ενός μελλοντικού φίλαρχου πρέπει να ξέρει την γλώσσα των ιθαγενών. Είναι δικηγόρος και εργάζεται σαν βασικό στέλεχος σε ένα πολύ μεγάλο δικηγορικό γραφείο._

Πολύ μπερδεμένα τα έλεγε ο Βασίλης. Το μόνο που είχε καταλάβει ήταν ότι ο Βασίλης ήταν ερωτευμένος με μια ινδιάνα, μια ιθαγενή, μια Μαορί όπως την έλεγε ο ίδιος, και ότι το παιδί του θα γινόταν φίλαρχος σε μια φυλή. Σπουδαία καριέρα θα έκανε ο γιός του Βασίλη!

Δεν μπορούσε όμως να καταλάβει πως μια ντόπια ιθαγενής ήταν και δικηγόρος και μάλιστα ήξερε και του κόσμου τις γλώσσες. Μυστήρια πράγματα. Αυτός ήξερε ότι οι ντόπιες κοπέλες στα νησιά αυτά φοράνε μια χορταρένια φούστα μέχρι λίγο κάτω από τον κώλο τους, μερικές φορές είναι και γυμνόστηθες, με ένα στεφάνι κρεμασμένο στο λαιμό τους και ασχολούνται με το νοικοκυριό της καλύβας και με το να μαγειρέψουν τα ψάρια που τους φέρνουν οι άντρες της φυλής. Τι άλλο θα του έλεγε ο Βασίλης; Ρε συ, μήπως και είχε πάθει καμιά εγκεφαλική βλάβη ο αδελφός του;

_Τη γνώρισα στο χωριό της, σε μια γιορτή που οργανώνουν εκεί κάθε χρόνο. Για να τιμήσουν, λένε, τους προγόνους τους, τους ανθρώπους που τους έφεραν στη ζωή και τους δίδαξαν πως να ζουν, αλλά και πως να πεθαίνουν. Τι να σου πω. Πολύ φιλοσοφημένοι άνθρωποι αυτοί οι ιθαγενείς._

_Είχαμε πάει με τον Μακένζη και την Μαρία, τη γυναίκα του, την Ελληνίδα. Τρεις μέρες κρατάνε οι γιορτές, αλλά επειδή στο χωριό τους δεν υπάρχουν ξενοδοχεία οι επισκέπτες φιλοξενούνται στις καλύβες των ντόπιων._

_Εμάς μας φιλοξένησαν η Rangiora και οι γονείς της στη δική τους καλύβα._

Αντε Βασίλη, και εις ανώτερα. Ο κόσμος βλέπει να πάρει γυναίκα από σπίτι, εσύ θα πάρεις γυναίκα από καλύβα.

_Και όταν λέμε καλύβα μη φανταστείς κάτι... που... Οι καλύβες τους είναι σαν παλάτια. Καθαρές, στρωμένες με ψάθες και με υφαντά, ότι θέλεις έχουν μέσα. Απόρησα όταν πρωτομπήκα. Ενθουσιάστηκα. Και να σκεφτείς ότι όλο το χρόνο τις έχουν κλειστές. Έρχονται μια δυο μέρες πριν από τη γιορτή να καθαρίσουν αν χρειάζεται, να ετοιμάσουν ότι είναι απαραίτητο για τους ίδιους, αλλά πιο πολύ για τους φιλοξενούμενούς τους. Η φιλοξενία τους είναι το κάτι άλλο. Νομίζω ότι ο δικός μας, ο Ξένιος Δίας θα έπρεπε να έρθει εδώ να πάρει μαθήματα από τους Μαορί. Οι Μαορί, εκτός από μερικές σπάνιες περιπτώσεις γέρων, -που αυτούς τους φροντίζει η πολιτεία- δεν κατοικούν πια στα χωριά τους. Βρίσκονται στις πόλεις και ζουν όπως ζουν όλοι στη Νέα Ζηλανδία. Εργάζονται σε κανονικές δουλειές, μένουν σε κανονικά σπίτια, οδηγούν αυτοκίνητα, τα παιδιά πηγαίνουν κανονικά στα σχολεία και στα πανεπιστήμια, είναι φίλοι με όλους και με όλες. Απλά είναι Μαορί, είναι πιο σκουρόχρωμοι από τους άλλους και είναι περήφανοι που είναι Μαορί._

Ε πες' τα ρε Βασίλη. Με τρόμαξες με την ιθαγενή σου, την πως την είπες, την Rangiora. Με είχες μπερδέψει για τα καλά. Εγώ σαν κανένα γυφτάκι την φανταζόμουνα και έλεγα κιόλας: Τι Rangiora τι Μαργιόλα.

_Όταν η Rangiora έμαθε ότι είμαι Έλληνας ενθουσιάστηκε. Άρχισε να μου απαγγέλει στοίχους από τν Όμηρο, που εγώ φυσικά δεν καταλάβαινα τίποτε. Ίσως και εκείνη να μη καταλάβαινε, αλλά η άτιμη, τους ήξερε απ' έξω. Μετά μου είπε πως το όνειρό της είναι να έρθει στην Ελλάδα, να επισκεφτεί την Ακρόπολη και τον Παρθενώνα και να γνωρίσει τους αρχαίους Έλληνες. Προς το παρών είχε γνωρίσει έναν Έλληνα, εμένα, που αν και δεν είμαι αρχαίος, πάντως Έλληνας είμαι._

_Την άλλη μέρα που ήταν και το αποκορύφωμα της γιορτής την είδα να χορεύει και ξετρελάθηκα. Να μα το Θεό σου λέω μου πήρε τα μυαλά. Ακόμη, μετά από τόσους μήνες δεν μπορώ να εξηγήσω πως μια αιθέρια χορεύτρια μπορεί να είναι και μια στυφή δικηγορίνα. Πάντως σου λέω ότι είναι ένας σπάνιος άνθρωπος και απορώ τι είναι αυτό που βρίσκει σε 'μένα και με αγάπα τόσο πολύ._

_Δεν σου έγραφα τόσο καιρό γιατί δεν ήξερα τι να σου γράψω. Ήμουν πολύ μπερδεμένος. Τι δουλειά είχα εγώ ένας Έλληνας με μια Μαορί. Άλλη ράτσα ό ένας, αλλά ράτσα ό άλλος, αλλά μετά το σκέφτηκα αλλιώς: Ότι δουλειά είχε ένας Σκωτσέζο-Νεοζηλανδός με μια Ελληνίδα, και την ίδια δουλειά που έχει μια Ελληνίδα, η Ρηνιώ, με έναν Αμερικάνο. Και το έβλεπα κιόλας. Τόσα χρόνια ήταν παντρεμένοι ο Μακένζη με την Μαρία και ούτε μια στιγμή δεν είχαν πάψει να είναι ερωτευμένοι και να αγαπιούνται. Γιατί εγώ δηλαδή; Πιο πολύ αγαπούσε ο Μακένζη την Μαρία από όσο εγώ την Rangiora μου, την_ _Rangi_ _μου. Πως και δεν._

_Τώρα που τα πράγματα πήραν τον δρόμο τους, τώρα που δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία είναι καιρός να το μάθεις. Σε δύο μήνες παντρευόμαστε. Κουμπάροι θα είναι η Μαρία και ο Μακένζη. Η Rangiora είναι Χριστιανή Προτεστάντης, όπως σχεδόν όλοι οι Μαορί. Εδώ στην Νέα Ζηλανδία θα παντρευτούμε δυο φορές. Μια φορά στην εκκλησία και μια φορά στο χωριό της Rangiora σύμφωνα με τη δικές τους παραδόσεις. Ο Γάμος των Μαορί δεν είναι θρησκευτικός. Έχει να κάνει με τη φύση και με την αναγέννησή της. Μια γιορτή είναι στην οποία ο φίλαρχος ευλογεί και εύχεται στο ζευγάρι. Εγώ θα έχω τα μέσα αφού ο φίλαρχος είναι πεθερός μου._

_Θα ήθελα πολύ να παραβρεθείτε στους γάμους μου και εσύ και η Ρηνιώ, αλλά είναι τόσο μεγάλο το ταξίδι και τόσα πολλά τα έξοδα που δεν τολμώ να σας καλέσω. Πάντως Θα παντρευτώ και τρίτη φορά με Ορθόδοξο γάμο, αλλά όχι εδώ. Θα 'ρθουμε στην Ελλάδα. Θα σε ενημερώσω πότε._

_Με πολλή αγάπη ο αδελφός σου Βασίλης και η νύφη σου Rangiora._

Αυτά που του έγραφε ο Βασίλης ήταν πολύ, μα πολύ ευχάριστα. Κάθισε αμέσως και του έγραψε ένα γράμμα. Πέντε λέξεις όλες κι' όλες.

"Πάρε το μαυροτσούκαλό σου την Rangiora και ελά στην Ελλάδα να παντρευτούμε την ίδια ώρα στην ίδια εκκλησία με τον ίδιο παπά. Κι' εγώ... μη θαρρείς, ένα μαυροτσούκαλο παίρνω κι' εγώ για γυναίκα μου και ας όψεται η Ρηνιώ"

Ένα χρόνο μετά που η Ρηνιώ και ο Βασίλης είχαν φύγει από την Ελλάδα και μερικούς μήνες μετά από το τόσο καθυστερημένο γράμμα του Βασίλη, ο Γρηγόρης άνοιξε το δεύτερο κουτί. Το νέο κουτί που ήταν δίπλα στο άλλο που απ' έξω έγραφε ΒΑΣΙΛΗΣ. Αυτό έγραφε ΕΙΡΗΝΗ και σ' αυτό το κουτί έβαζε τα γράμματα από την Αμερική. Από μέσα πήρε έναν φάκελο, να τον συμβουλευτεί, μη κάνει λάθος στη διεύθυνση. Έγραψε τον φάκελο απ' έξω και μέσα έβαλε δυο πυκνογραμμένες σελίδες. Μεταξύ των άλλων έγραφε: "Σε δυο μήνες παντρευόμαστε", καθόριζε και την ημερομηνία του γάμου. "Θα χαρώ πολύ αν θα βρεθείς δίπλα στις νύφες και στους γαμπρούς. Θα έρθει και ο Βασίλης".

Δεν ανέφερε τίποτε σχετικό για τον γάμο του Βασίλη και της Rangior _a_ που θα γινόταν συγχρόνως με τον γάμο του Γρηγόρη και της Μάρως.

Θα της έκαναν έκπληξη της Ειρήνης. Δανικά τα παξιμάδια. Εκείνη πως δηλαδή του έκανε έκπληξη εκείνο το βράδυ στο "The Greek hole in the corner" στη Νέα Υόρκη και παρουσιάστηκε μπροστά του λέγοντας:

"Με λένε Ράιαν". Φυσικά η δική του η έκπληξη δεν άξιζε ούτε μια πεντάρα μπροστά στην έκπληξη που του είχε να κάνει στη Ρηνιώ.

Πάντως είχε βάλει μυαλό ο Γρηγόρης. Ότι ήταν να κοινοποιήσει στην Αμερική ή στη Νέα Ζηλανδία το κοινοποιούσε εγκαίρως με επιστολή.

Τηλεγράφημα; Θεός φυλάξει. Φωτιά και λαύρα ήταν τα τηλεγραφήματα. Έπρεπε να κάνει και τη σχετική οικονομία. Οικογένεια θα άνοιγε. Του κόσμου τα έξοδα έχει μια οικογένεια.

"Πώς είναι δυνατόν να μην πάω", συλλογίστηκε η Ιρένα. Θα έπαιρνε αγκαζέ τον Jimmy και... Τι ήταν η Ελλάδα; Ούτε δέκα ώρες πτήση δεν ήταν. Στο κάτω κάτω αυτό το κοσμοϊστορικό γεγονός, όσο να 'ναι, αυτή το είχε προκαλέσει. Αν δεν έβαζε αυτή το χεράκι της, αν δεν αναλάμβανε τον ρόλο του ανακριτή, του εισαγγελέα και του προέδρου... ο Γρηγόρης ακόμη θα νοσταλγούσε το Εμαυράκι του και η Μάρω θα μαράζωνε μόνη και έρμη.

Χάρηκε πολύ. Οι τελετές των γάμων της έμειναν αλησμόνητες, μια πιο πολύ αλησμόνητη της έμεινε εκείνη η φράση που είχε πει ο παπάς:

"Νυμφεύεται ο δούλος του Θεού Βασίλειος τη δούλη του Θεού _Rangiora_ ".

Πετούσε από τη χαρά της όταν ο παπάς είπε:

"Νυμφεύεται ο δούλος του Θεού Γληγόλιος τη δούλη του Θεού Μάλω".

Ένα χρόνο αργότερα, ο Γρηγόρης λυπήθηκε πολύ που δεν μπόρεσε να παραβρεθεί στο γάμο της Ιρένα με τον Jimmy, αλλά δεν γινόταν. Η Μάρω ήταν στις μέρες της, για το πρώτο τους παιδί. Για τον γιο τους. Λύπη που δεν πήγε εκείνος στο γάμο, χαρά που ήρθε ο άλλος στη ζωή· ο μπόμπιρας.

***
**Κεφάλαιο 15**

**Το βιβλίο**

**Ά** νοιξε την πόρτα του σπιτιού και μπήκε μέσα, όσο πιο αθόρυβα μπορούσε. Εκείνη ίσως να κοιμόταν ακόμη.

"Δεν υπάρχει λόγος να την ξυπνήσω", σκέφτηκε. Εκείνος είχε σηκωθεί από τα μαύρα μεσάνυχτα. Μισή ώρα περίμενε μέχρι να ανοίξει η Τράπεζα και άλλη μισή ώρα μέσα στην Τράπεζα μέχρι να φέρει το παραδάκι η χρηματαποστολή. Επιτέλους θα την έπαιρνε την ριμάδα τη σύνταξη και θα γύριζε στο σπίτι.

Τώρα ο Γρηγόρης καθόταν στο τραπέζι του καθιστικού και σε ένα φύλλο χαρτί είχε γράψει, επάνω επάνω το ποσό της σύνταξης. Από κάτω αφαιρούσε: ΔΕΗ, Ύδρευση, ΟΤΕ. ΕΝΦΙΑ. Ευτυχώς που ο Θεός τον είχε αξιώσει και είχε αγοράσει το διαμερισματάκι που καθόταν. Αλλιώς θα είχε να λογαριάσει και το ενοίκιο.

Στην πόρτα φάνηκε "εκείνη". Είχε ξυπνήσει, είχε κάνει το καφεδάκι της και τώρα ερχόταν να τον πιούνε παρεούλα.

"Ήπιες καφέ ή να σου κάνω;" τον ρώτησε.

"Ουου... από τις έξι".

"Και τι κάνεις τώρα".

"Ότι κάνω κάθε μήνα. Τα λογαριάζω και φοβάμαι ότι δεν θα φτάσει". (η σύνταξη εννοούσε).

"Τι σκας; Μεθαύριο θα πάρω και τη δική μου σύνταξη. Μια χαρά είναι, μια χαρά".

Σήκωσε το κεφάλι απ' τους λογαριασμούς του και την κοίταξε βαθιά μέσα στα μάτια. Να πάρει δύναμη. Όχι για τους λογαριασμούς. "Βρε δεν πάνε στο διάβολο οι λογαριασμοί". Να πάρει δύναμη για τη ζώή, για όση ζωή του απέμενε. Όχι, όχι τίποτε δεν είχε ο Γρηγόρης ούτε και η Μάρω. Μια χαρά ήταν στην υγεία τους. Το μόνο κακό ήταν ο ήλιος. Ο ήλιος της ζωής τους, που είχε πάψει να μεσουρανεί και που σιγά-σιγά και αμείλικτα έγερνε προς τη δύση.

Ο Γρηγόρης απόμεινε, έτσι, προσηλωμένος στο πρόσωπο της Μάρως. Είχε αλλάξει. Και τι μ' αυτό; Πάντα του άρεζε να προσηλώνεται με τις ώρες, στο άγιο πρόσωπο της γυναίκας του.

Τα καταπράσινα μάτια της Μάρως ό χρόνος τα είχε ξεθωριάσει λίγο. Τα πλούσια μαλλιά της τα είχε ξεθωριάσει για τα καλά. Κάτασπρα ήταν. Στο δέρμα της ο χρόνος ήταν πιο επιεικής. Ελάχιστα είχε ανοίξει το μελαμψό της χρώμα.

Το ίδιο και η Μάρω. Πόσες και πόσες φορές δεν έπιασε τον εαυτό της να περιεργάζεται το πρόσωπο του άντρα της. Όπως τότε, την πρώτη φορά, εκείνο το απόβραδο της Μεγάλης Παρασκευής στην περιφορά του επιταφίου.

"Μα γιατί είναι τόσο αγενής και αδιάκριτος;" είχε διερωτηθεί, αλλά δεν έπαψε να τον περιεργάζεται κρυφά από τη μάνα της και από τον ίδιο.

Έκλεισε για λίγο τα μάτια μα η μορφή του δεν έφυγε. Ποιά μορφή του; Η τότε; Η μετά; Η τώρα; Τι σημασία είχε· η μορφή ήταν η ίδια. Η ίδια αγαπημένη, μόνο που τώρα είχε γεράσει λίγο. Μόνο λίγο.

Πω-πω. Πώς τον είχε κάνει τότε με τους καφέδες! Τον είχε περιλούσει πατόκορφα. Καφέ-ολέ τον είχε κάνει, αν υπάρχει τέτοια λέξη. Καταντράπηκε. Σίγουρα εκείνος θα είχε σκεφτεί:

"Η ατζαμού. Ούτε δυο καφέδες δεν μπορεί να κουβαλήσει της προκοπής".

"Μα τι έφταιγα εγώ. Ας πρόσεχε".

Μετά που άρχισε να του καθαρίζει το παντελόνι·μέσα στο μαγαζί. Πως ντρεπότανε! Ήταν μαζί του και εκείνη η όμορφη, η αντιπαθητικιά.

Γέλασε με τη σκέψη της "αντιπαθητικιάς". Η πιο αγαπημένη "αντιπαθητικιά" του κόσμου. Η πιο αγαπημένη μετά τη μητέρα της. Η αδελφή του άντρα της η Ρηνιώ, η μοναδική για τον Γρηγόρη. Η μοναδική για όλο τον κόσμο. Πόσο πολύ την αγαπούσε την Ιρένα!

Άμε στην ευχή μ' αυτά τα ονόματα. Τη μια Ρηνιώ, την άλλη Ράιαν και τώρα Ιρένα. Τι σημασία είχαν τα ονόματα. Αυτή τις αγαπούσε και τις τρεις.

"Και το δεξί μου χέρι να μου ζητήσει θα της το δώσω. Γιατί όμως να το ζητήσει. Τα έχει όλα. Τίποτε δεν της λείπει". Ένοιωσε πιο καλά που γλύτωσε το δεξί της χέρι, λόγω επάρκειας της Ιρένα.

Εκείνο το άλλο βράδυ πάλι! Δυο μέρες μετά το επεισόδιο με τους καφέδες. Σαν φάντη μπαστούνι τον είδε μπροστά της να την περιμένει έξω από το μαγαζί, στο σχόλασμα. Πολύ βλοσυρός της φάνηκε. Την πλησίασε.

"Γεια σου", της είπε· μόνο αυτό.

"Γεια σου", του αποκρίθηκε, αλλά το "σου" ούτε που ακούστηκε. Το έπνιξε η σκέψη της:

"Ωχ ήρθε να μου ζητήσει αποζημίωση για το παντελόνι. Οι λεκέδες δεν θα βγήκαν φαίνεται. Και που να τα βρω να του τα δώσω; Λες και μου περισσεύον".

Το μόνο που μάντεψε σωστά ήταν η αποζημίωση που θα ζητούσε, μα όχι για το παντελόνι. Οι λεκέδες του παντελονιού; Να κι' αν βγήκαν, να κι' αν δεν δεν βγήκαν. Αποζημίωση ήθελε για τα χαμένα χρόνια. Για τα χρόνια που κρυμμένοι και οι δυο στη μοναξιά τους τα άφησαν να φύγουν να χαθούν. Για τα χρόνια που δεν μοιράστηκαν τις αγκαλιές τους, που δεν μοιράστηκαν το ίδιο φαΐ, το ίδιο κρεβάτι. Για τα χρόνια που ζούσανε μαζί και χώρια. Ο ένας μέσα στο μυαλό του άλλου. Για τα χρόνια που δεν είχαν πει "σ' αγαπώ". Για τα χρόνια που αγαπιόταν κρυφά, ακόμη κι' από τον εαυτό τους.

Περπατούσαν δίπλα-δίπλα ο ένας με τον άλλο χωρίς να λένε τίποτε. Μόνο εκείνη πότε-πότε γύριζε και τον κοίταζε, τον έψαχνε με μια ανησυχία στο πρόσωπό της. Εκείνος, σοβαρός, βλοσυρός, λες και είχε να λύσει τα προβλήματα όλου του κόσμου ή ότι όλα τα είχε κιόλας λυμένα. Στραμμένο το βλέμμα μόνο εμπρός, βλέποντας στο πουθενά, ίσως και στο παντού. Ίσως αυτή να είναι η συμπεριφορά όλων των αντρών πριν από μια μεγάλη απόφαση. Μετά...

Μετά σήκωσε το χέρι του και έβαλε την παλάμη του στον ώμο της. Η Μάρω δεν αντέδρασε ή μάλλον... αντέδρασε θετικά. Πήγε πιο κοντά του, πιο κοντά του ακόμη, μέχρι που βρέθηκε φωλιασμένη κάτω από τη μασχάλη του. Ένα σπουργίτι στη φωλιά του.

Τόσα χρόνια αυτό αποζητούσε και τώρα το ζούσε, κι' ας ήταν ψεύτικο. Ας ήταν μια αυταπάτη, ένα καλό όνειρο. Μα και μετά από ένα όνειρο, όταν ξυπνάμε, όταν βρισκόμαστε στην πραγματικότητα η ομορφιά του όνειρου, η ζεστασιά του δεν χάνονται αμέσως. Σιγά-σιγά εξατμίζεται η ομορφιά του ονείρου. Έτσι κι' αυτή: Θα ζούσε αυτό που ζούσε τώρα, θα ζούσε τη στιγμή μέχρι που να χαθεί μέχρι να την ξεχάσει. Μετά... μετά χωρίς αυτόν θα ήταν και πάλι λυπημένη. Ας είναι.

Περπάτησαν έτσι αγκαλιασμένοι, χωρίς να λένε τίποτε μέχρι κοντά στο Παπάφειο. Στην είσοδο μιας πολυκατοικίας σταμάτησαν. Κοιτάχτηκαν στα μάτια. Ο φωτισμός ήταν σχεδόν όπως και εκείνη τη βραδιά, το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής, μα δεν τον ένοιαζε. Ο Γρηγόρης τώρα το ήξερε καλά. Τα μάτια της Μάρως ήταν πράσινα.

"Καληνύχτα" του είπε και κίνησε για την πόρτα.

"Περίμενε, μη φύγεις. Έχω να σου πω".

Να της πει τι; Ίσως για την άλλη κοπέλα. Εκείνη την όμορφη την αντιπαθητικιά.

"Αύριο θα έρθω να σε ζητήσω από τη μάνα σου να γίνεις γυναίκα μου".

Μα τι έλεγε; Τι σκόπευε δηλαδή ο γόης, ο Δον Ζουάν; Να το παίξει δίπορτο;

"Μα το Θεό θα τον ξεχέσω", αποφάσισε, αλλά δεν πρόλαβε.

"Θα έρθω μαζί με την αδελφή μου. Εκείνη την κοπέλα που ήμασταν μαζί προχθές. Την θυμάσαι;"

"Με ποιά;"

"Με την αδελφή μου τη Ρηνιώ".

Ε πες το Χρυσόστομε. Πες το. Ακούμπησε το πρόσωπό της στο στήθος του και άρχισε να τον μουσκεύει με δάκρυα, λέγοντας.

"Έλα... έλα... έλα". Η καρδιά της είχε πάει στη θέση της. Μια θέση με πινακίδα: "Ευτυχία - Αγάπη - Έρωτας".

Καλά να πάθεις κύριε Γρηγόρη. Γιατί δεν την άκουσες την αδελφή σου; Τι σου είχε πει να της πεις πρώτο-πρώτο.

"Όταν θα πας να τη βρεις, όταν θα της μιλήσεις, το πρώτο πράγμα που θα της πεις είναι ότι είμαι αδελφή σου", του είχε πει.

Ε φυσικά... αν οι άντρες άκουγαν τις γυναίκες τα πράγματα θα ήταν απείρως καλύτερα.

Χώρισαν χωρίς να πουν τίποτε άλλο. Ούτε "σ' αγαπώ" δεν είπαν ο ένας στον άλλο, και πολύ αμφιβάλλω αν σε όλα τα χρόνια που έζησαν μαζί ξεστόμισαν μια τέτοια λέξη. Προς τι άλλωστε;

Μια εικόνα χίλιες λέξεις. Δυο μάτια χίλια σ' αγαπώ.

"Ααα...ναι. Όσο έλειπες έφεραν κι' αυτό", είπε, σηκώθηκε και έφερε έναν μεγάλο φάκελο, σταλμένο απ' την Αμερική. Τον άνοιξαν. Δύο αεροπορικά εισιτήρια Αθηνά - Νέα Υόρκη - Αθήνα με ανοιχτές ημερομηνίες αναχώρησης και επιστροφής και ένα γράμμα.

_" Αγαπημένοι μου Γρηγόρη και Μάρω,_

_Τον άλλο μήνα ο Γρηγόρης μου παίρνει το πτυχίο του και ορκίζεται. Καταλαβαίνετε για ποιο Γρηγόρη σας μιλώ. Για τον μεγάλο. Τι μου 'ρθε και τον τρίτο τον βάφτισα κι' αυτόν Γρηγόρη. Γρηγόρη_ _Junior_ _τον λέμε βέβαια, αλλά... με δυο Γρηγόρηδες μέσα σε ένα σπίτι, καταλαβαίνετε, κομφούζιο γίνεται. " _

Η Ρηνιώ που την έλεγαν Ειρήνη και που από Ράιαν είχε μετονομαστεί σε Ιρένα, το πρώτο της παιδί, τον γιο της, αναμφίβολα και αναμφισβήτητα του είχε δώσει το όνομα του θείου του: Γρηγόρης. Γρηγόρη Junior είχε βαφτίσει και το τρίτο της παιδί. Την κόρη της, της είχε δώσει δυο ονόματα: Μάρω και Ελίζα, προς τιμήν της θετής μητέρας της και φυσικά θα την φώναζαν Μαριλίζα. Καλά που δεν τη βάφτισε με το όνομα της φυσικής μητέρας, δηλαδή Ειρήνη. Το χάνει η μάνα το παιδί και το παιδί τη μάνα θα γινόταν σε ένα σπίτι με δυο Γρηγόρηδες και δυο Ειρήνες.

Το γράμμα συνέχιζε:

_" Θα χαρώ πολύ αν θα 'ρθείτε και θα στεναχωρηθώ αφάνταστα αν δεν έρθετε. Θα είναι μεγάλη χαρά και για τον Γρηγόρη που ο θείος του Γρηγόρης θα παραβρεθεί στην ορκωμοσία του. Και ο μικρός Γρηγόρης θα χαρεί που θα γνωρίσει τον θείο του Γρηγόρη. Όσο για την Μάρω θα ξετρελαθεί με τη θεία της την Μάρω._

"Θα πάμε;" Ρώτησε ο Γρηγόρης, αν και κανονικά ήθελε να πει επιτακτικά: "Θα πάμε".

Το επιτακτικά το είπε η Μάρω:

"Οπωσδήποτε θα πάμε".

Συμφωνούσαν απόλυτα, όπως πάντα εξάλλου. Ο κύβος για την Αμερική είχε ριφθεί. Μόνο που η Ιρένα μάλλον είχε ξεχάσει ότι ο αδελφός της και η γυναίκα του ζούσαν στη Θεσσαλονίκη. Δεν βαριέσαι! Ας είναι καλά η PAPAS TRAVEL & HOSPITALITY A.E. Ο πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου, ο Γιάννης, ο πρώην πιανίστας, δεν θα του αρνιόταν μια τέτοια μικροεξυπηρέτηση. Δύο εισιτήρια Θεσσαλονίκη-Αθήνα και επιστροφή.

Το κουδούνι της πόρτας χτύπησε και ο χώρος φωτίστηκε με την εμφάνιση μιας πανέμορφης κοπέλας. Ψηλή, αεράτη, καλλίγραμμη, ξανθά μαλλιά, μεγάλα γαλάζια μάτια. Μόνο στο σιταρένιο χρώμα του δέρματος είχε μοιάσει την μητέρα της. Τα υπόλοιπα τα είχε πάρει απ' τη γιαγιά της. Τη γιαγιά της από τη μεριά του πατέρα της.

"Καλώς την. Πώς από 'δω πρωί-πρωί;"

"Να...πέρασα να δω αν θέλετε κάτι. Πάω στην αγορά".

"'Όχι καλή μου", της είπε ο Γρηγόρης.

"Δεν χρειαζόμαστε τίποτε αγάπη μου", επιβεβαίωσε η Μάρω.

Τους νοιαζόταν η κόρη τους. Σχεδόν κάθε μέρα περνούσε με την ερώτηση: "να δω αν θέλετε κάτι". Και ο γιος τους τους νοιαζόταν, αλλά αυτός δεν είχε αυτή την πολυτέλεια. Το ενδιαφέρον του περιοριζόταν να τους τηλεφωνεί, να τους λέει ότι είναι καλά και να ρωτάει πως είναι εκείνοι. Πότε-πότε τους έστελνε από κανένα γράμμα με τα νέα του και πάντα, ανελλιπώς, με μια καρτ-ποστάλ που έδειχνε μια λίμνη της Ελβετίας. Εκεί εργαζόταν ο γιός τους εδώ και τρία χρόνια.

Η όμορφη κοπέλα, ήπιε ένα καφέ παρέα με την μητέρα της και τον πατέρα της και έφυγε... για την αγορά.

Επάνω στο τραπέζι ήταν μια στοίβα χαρτιά. Όχι με λογαριασμούς, αλλά με γράμματα. Καμιά πεντακοσαριά σελίδες γραμμένες με το χέρι. Στην επάνω-επάνω σελίδα μόνο τρεις λέξεις γραμμένες με χοντρό μαρκαδόρο:

Ένα άρθρο, ένα ουσιαστικό θηλυκού γένους και μια κτητική αντωνυμία.

"Η ΖΩΗ ΜΟΥ"

Γιατί η "ζωή" είναι θηλυκού γένους; Ποιος ξέρει;

"Μ' αυτά τι θα κάνεις;" Τον ρώτησε η Μάρω.

Δεν απάντησε. Πήρε μπροστά του το μάτσο με τα χαρτιά κι' άρχισε να τα ξεφυλλίζει.

Άλλες σελίδες καλογραμμένες με καθαρά γράμματα, άλλες με καρικατούρες, γραμμένες βιαστικά, λες και φοβόταν μήπως το μυαλό, η σκέψη και οι αναμνήσεις τρέξουν πολύ πιο γρήγορα από το χέρι και το χέρι δεν προφτάσει να τις αποθέσει στο χαρτί. Αλλού μουτζούρες και σβησίματα, αλλού παραπομπές, άκρη δεν έβγαζες. Δυο χρόνια προσπαθούσε και ο ίδιος να βγάλει άκρη. Άκρη από τη ζωή του. Τι να γράψει και τι να μη γράψει. Τελικά τα έγραψε όλα ή σχεδόν όλα. Μια ζωή κλεισμένη στα χαρτιά. Μια ζωή κλεισμένη στο κορμί του και στο μυαλό του.

"Τελικά δεν μου είπες. Τι σκέφτεσαι να κάνεις με τα γραφτά σου;" Ο ίδιος δεν σκεφτόταν τίποτε.

"Δεν ξέρω", απάντησε. "Να έτσι μου ήρθε και έκατσα και τα έγραψα. Ίσως η κόρη μας, ο γιός μας, τα ανίψια μας, τα παιδιά τους... Ίσως κάποτε τα διαβάσουν. Ίσως".

"Γιατί δεν τα δίνεις να τα κάνουν βιβλίο;"

Το μόνο που δεν περίμενε να ακούσει. Το μόνο που δεν είχε σκεφτεί. "Βιβλίο!" απόρησε.

Η Μάρω τα είχε διαβάσει, δυο φορές μάλιστα . Τον είχε βοηθήσει κιόλας. Κάτι ορθογραφικά, κάτι ασυνάρτητα που δεν έβγαζες νόημα, του τα είχε διορθώσει.

"Έχει τόσα γεγονότα μέσα, τόσα απρόοπτα, τόσες συμπτώσεις που ξεπερνούν ακόμη και ένα φανταστικό μυθιστόρημα. Και οι άνθρωποι που πέρασαν από τη ζωή σου. Ο κάθε χαρακτήρας είναι δοσμένος τόσο έντονα. Αλήθεια ήταν τόσο καλός άνθρωπος ο παπα-Βλάσης; Πάντως αν το δώσεις για βιβλίο θα...".

Μάλλον "θα πουλήσει" ήθελε να πει ή ακόμη και "θα γίνει Μπεστ-Σέλερ".

"Δεν νομίζω", είπε ο Γρηγόρης χαϊδεύοντας την στοίβα με τα χειρόγραφα. "Αυτά εδώ είναι η ζωή μου. Το θεωρώ σαν κάτι πολύ προσωπικό".

Η Μάρω τον περιεργάστηκε μερικά δευτερόλεπτα προσπαθώντας να διακρίνει αυτό το "πολύ προσωπικό".

Το πολύ προσωπικό της ζωής του. Δεν βρήκε τίποτε τέτοιο. Βρήκε μια ζωή δοσμένη σε άλλες ζωές. Στην δική της ζωή και στων παιδιών τους, στη ζωή της Ρηνιώς και του Βασίλη, ίσως και σε άλλους ανθρώπους που πιθανόν ή ίδια δεν γνώριζε. Ο Γρηγόρης δεν είχε το δικαίωμα να λέει κάτι τέτοιο. Τα γραφτά του δεν ήταν αποκλειστικά δικά του. Τον μάλωσε.

"Γιατί θαρρείς πως η ζωή σου είναι κάτι αποκλειστικά δικό σου. Εσύ μου χάρισες τη ζωή και εγώ σου έδωσα τη δική μου ζωή. Η ζωή σου και η ζωή μου έδωσαν ζωή στα παιδιά μας. Η ζωή σου είναι δεμένη με την δική μου ζωή, με των παιδιών, με της Ρηνιώς και με του Βασίλη, ίσως και...με κάποιους, ποιος ξέρει με πόσους ακόμα".

Έπεσε για λίγο μια νεκρική σιωπή ανάμεσά τους. Μετά η Μάρω συνέχισε:

"Δώσ' τα να γίνουν βιβλίο. Μοίρασε τη ζωή σου και σε άλλους. Όσοι τη διαβάσουν κέρδος θα έχουν".

"Δεν ξέρω. Θα δούμε. Ίσως κάποτε το αποφασίσω", ήταν οι τελευταίες λέξεις του Γρηγόρη.

Δεν είπαν τίποτε άλλο.

Κανείς δεν ξέρει τι τελικά αποφάσισε ο Γρηγόρης.

Μήπως ξέρετε εσείς;

***

Χρήστος Αμβαζάς

Αύγουστος 2109

* * *

[1] Πεταλωτης

[2] Λύκισσα, Λύκαινα

[3] το ταμείο

[4] Σφυρί με κυλινδρικό κεφάλι από σκληρό λάστιχο για την απορρόφηση των κραδασμών. Για πιο απαλό χτύπημα.

[5] Με κοινή απόφαση όσων δεν κοιμόταν, ένα μικρό κομμάτι χαρτί στηριζόταν ανάμεσα στο μεγάλο και στο δεύτερο δάχτυλο του ποδιού, κάποιου που κοιμόταν με τα πόδια έξω από τις κουβέρτες και στο χαρτί έβαζαν φωτιά. Το θύμα ξυπνούσε ελαφρώς καμένο, πανικόβλητο και φυσικά εξαγριωμένο. Οι βωμολοχίες που ακολουθούσαν είναι απερίγραπτες.

[6] πεπρωμένο

[7] Ο Απρίλιος στην Αμερική θεωρείται ο μήνας της Jazz. Χάρη στον διάσημο τζαζίστα Χέρμπι Χάνκοκ, πρέσβη καλής θελήσεως στην UNESCO, η UNESCO χαρακτήρισε την μουσική Jazz ως "φωνή ελευθερίας" και το 2011 καθιέρωσε την 30η Απριλίου ως Παγκόσμια Ημέρα της Jazz

_**[8]**_ __ Μια παρέα είμαστε: _μουσική Γιώργος Χατζηνάσιος, στίχοι Μιχάλης Μπουρμπούλης_

[9] Σε ψάχνω. Μουσική: Μάνος Λοΐζος. Στοιχοι: Δώρα Σιτζάνη

[10] Νανούρισμα

[11] Η Ωκεανία είναι η νεώτερη γεωλογικά ήπειρος του πλανήτη. Σε πολλές περιοχές τα εδάφη δεν είναι δεόντως σταθερά και η σταθερότητά τους εξασφαλίζεται από την χλωρίδα (τις ρίζες των φυτών). Η χλωρίδα όμως κινδυνεύει από μια ράτσα αγριοκάτσικα που πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα. Η πολιτεία της Νέας à

Ζηλανδίας, κάθε χρόνο, οργανώνει ομαδικό κυνήγι της άγριας κατσίκας, ώστε να διατηρηθεί ισορροπία του οικοσυστήματος.
