 
GÖRKƏMLİ VƏ NÜMUNƏVİ ŞƏXSİYYƏT

### HƏZRƏT

### MƏHƏMMƏD MUSTAFA

-səllallahu əleyhi və səlləm-

Osman Nuri TOPBASH

Published by Osman Nuri Topbash at Smashwords

Copyright © 2010 by Osman Nuri Topbash

Smashwords Edition, License Notes

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior permission of the copyright owner.

Istanbul 2010

E-mail: info@worldpublishing.com

Web site: http://www.islamicpublishing.net

GÖRKƏMLİ VƏ NÜMUNƏVİ ŞƏXSİYYƏT

### HƏZRƏT

### MƏHƏMMƏD MUSTAFA

-səllallahu əleyhi və səlləm-

Osman Nuri TOPBASH

İÇİNDƏKİLƏR

Önsöz

BİRİNCİ BÖLÜM

Əbədi Səadət Rəhbərimiz

Həzrət Məhəmməd Mustafa (səllallahu əleyhi və səlləm)

Üsveyi Həsənə / Ən Gözəl Örnək

İKİNCİ BÖLÜM

Həzrət Peyğəmbərin Uca Əxlaqı

Allah Rəsulunun Sima və Əxlaq Gözəlliyi

Allah Rəsulunun Təvazökarlığı

Allah Rəsulunun Səxavəti

Allah Rəsulunun Təqvası

Allah Rəsulunun Zahidlik Həyatı

Allah Rəsulunun Nəzakəti

Allah Rəsulunun Ədəb və Həyası

Allah Rəsulunun Şücaəti

Allah Rəsulunun Yumşaq Xasiyyəti

Allah Rəsulunun Şəfqət və Mərhəməti

Allah Rasulunun Bağışlayıcılığı

Allah Rasulunun Qonşuluq Haqqlarına Riayəti

Allah Rəsulunun Kasıblara Qarşı Davranışı

Allah Rəsuulunun Əsir və Xidmətçilərə Davranışı

Allah Rəsulunun Qadınlara Qarşı Davranışı

Allah Rəsulunun Yetimlərə Qarşı Davranışı

Allah Rəsulunun Heyvanlara Qarşı Davranışı

Ulduzlardadakı Ölçülər

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Rəsulullahın İzində Olmaq Üçün Qəlibn Halı

Rəsulullaha Sevgi İlə Tabe Olmaq

Onun Əxlaq və Sevgisinin Aynasi: Əsri-Səadət

Rəsulullah Sevgisinin Yanğili Tərənnümləri

Əshabın Rəsulullaha Sevgisi

Əshabı'dan Sonrakı Sevgi Qaynaması

Salavati-Şərif

Əhli-Beyt və Əhli-Beytə Məhəbbət

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Ən Böyük Ehtiyac: Örnək Şəxsiyyət

Nümunə Götürmə və Təqlidə Meyil

Peyğəmbərlərin Nümunəvi Şəxsiyyətləri

Onu Nə Qədər Sevirik?

Könül və Ağıldan Düzgün İstifadə Etmək

Yeganə Örnək, Həzrət Peyğəmbər

Möcüzələrin Ən Böyüyü

Korların Günəşi Müzakirə Etməsi

Sevən, Sevdiyinə Tabe Olar

Ona Tabe Olmaq Könül Tərbiyyə İstəyir

Həzrət Peyğəmbərin Dəyəri və Biz

Sevgi və Ədəb Imtahanı

Onu Sevmək Ölçüsü

Onu Sevməyin Əlaməti

Ondan Layiqincə Bəhs Etmək Çətin

Sonsöz

Lüğət

Allah-Təala, Rəsuli-Əkrəm Peyğəmbərimizi belə təqdim edir:

"Səni də (Ya Rəsulum!) aləmlərə (bütün insanlara və cinlərə) ancaq bir rəhmət olaraq göndərdik." (əl-Ənbiya, 107)

"Ya Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni (ümmətinə) bir şahid, bir müjdəçi və bir qorxudan kimi göndərdik! (Biz səni) Allahın izni ilə Ona tərəf çağıran və nurlu bir çıraq olaraq göndərdik!" (Əl-Əhzab, 45-46)

"Və həqiqətən, səni minnətsiz (tükənmək bilməyən) mükafat gözləyir! Şübhəsiz ki, sən böyük bir əxlaq üzərindəsən!" (əl-Qələm, 3-4)

"Həqiqətən, Allahın Rəsulu Allaha, qiyamət gününə ümid bəsləyənlər (Allahdan, qiyamət günündən qorxanlar) və Allahı çox zikr edənlər üçün gözəl örnəkdir!" (əl-Əhzab, 21)

"Ey iman gətirənlər! Allaha itaət edin, Peyğəmbərə itaət edin və (şəkk-şübhə, riya, küfr və nifaq kimi şeylərlə) əməllərinizi puça çıxartmayın!" (Məhəmməd, 33)

"Allaha və Peyğəmbərə itaət edənlər (axirətdə) Allahın nəmətlər verdiyi nəbilər (peyğəmbərlər), siddiqlər (tamamilə doğru danışanlar, etiqadı dürüst, peyğəmbərləri hamıdan əvvəl təsdiq edən şəxslər), şəhidlər və salehlərlə (yaxşı əməl sahibləriylə) bir yerdə olacaqlar. Onlar nəcə də gözəl yoldaşlardır!." (ən-Nisa, 69)

"Həqiqətən, Allah və Onun mələkləri Peyğəmbərə salavat göndərirlər (xeyir-dua verirlər). Ey iman gətirənlər! Siz də ona salavat göndərib (onun üçün salavat deyib) layiqincə salamlayın!" (əl-Əhzab, 56)

Önsöz

Həbibullah (Allahın sevgilisi) vəsfi ilə bütün peyğəmbərlərin tacı olan MƏHƏMMƏD MUSTAFA -səllallahu əleyhi və səlləm-ə ümmət olma şərəfini bizə bəxş edən uca Mövlamıza sonsuz həmdü sənalar olsun!..

O misilsiz Örnək Şəxsiyyəti ilə bütün insanlığa əbədi səadət yolunda solmaz bir hidayət və həqiqət nuru olan Peyğəmbərimiz, Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-e də sonsuz salat- salam olsun!...

Allah-Təala, Onu, insanlığın böhran içində olduğu bir vaxtda peyğəmbər olaraq göndərdi. Dünyanın zülüm və qaranlıqlar içərisində boğulduğu bir dövrdə zülmətə bürünmüş sayısız ayları, ulduzları və günəşləri təkrar nurlandıran bir nur incisi kimi bəxş etdi. Onu; vəhşət, yaradana üsyan və qəflət baxımından heyvanları belə geridə qoymuş bir cəhalət toplumunun qaranlıqları içərisindəki dünyaya uca üfüqlərdən doğan bir sürəyya ulduzu kimi ərmağan etdi.

Yəni uca Allah;

Onu;

Canlı-cansız bütün varlıqlara; daşa və torpağa, suya və dənizə, yerə və göyə, zamana və məkana, xüsusilə də insanoğluna sonsuz bir rəhmət kimi lütf etdi. Bərəkət, hidayət, mərhəmət, şəfqət və qurtuluşuna vəsilə oldu.

Beləcə Onun nübüvvət çətiri altında olan bütün aləmlər həqiqi huzurun dadını hiss etdi. Cəhalət girdabında üsyan dumanları ilə boğulan və çarpışan bəşəriyyət, Onun açdığı elm, ürfan və həqiqət qapılarından geniş səmalara qanad çalaraq yeni həyat nəfəsləri almağa başladı. Daş kimi vicdanlar, Onun feyzli əllərilə yoğrulmuş xamır halına gəldi. Kir və pas içində pərişan olmuş qəlblər, Onun billur sularında saflaşaraq pak və nur dolu bir sevda məkanı oldu.

Məsələn hidayət olmadan öncə Həbəşli Vəhşi, qaniçən, canavar ruhlu qorxunc bir adam idi. Lakin sonralar, yəni Onun uca tərbiyəsinə təslim olmaqla gözüyaşlı bir səhabə oldu. Onun kimi daha neçə-neçə insanlar da hidayətlərindən öncə bir çox mənfi vəsflərin ağuşunda ruhən ölü idilər. Fəqət sonra onlar da bu hidayət çeşməsindən içərək əbədi bir diriliyə qovuşdu və hamsı da "Həzrət" adı ilə anılan uca bir məqama nail oldular.

Bütün bunlar da göstərir ki, Həzrət Peyğəmbərimiz -səllallahu əleyhi və səlləm-, Allah-Təalanın yaratdığı ən böyük ilahi sənət xariqəsidir. Bu zahir və batin etibariylə hər baxımdan belədir. Ən mükəmməli, ən mükərrəmi və ən sevimlisidir.

Belə ki, bəşər tarixində bir həqiqət qütbü olan ənbiyalar, salehlər, övliyalar, hakimlər və adil padşahlar yalnız O Örnəkdən bir əksdirlər. O Örnəkdən bir zərrə, O günəşdən əksedən bir qığılcımdır. Çünki O, bütün aləmlərə Xaliqi Zülcəlalın bir rəhmətidir, lütfüdür, ərmağanıdır.

Bu mənada Allaha yaxınlaşmaq və rizayi-ilahiyə nail ola bilməyin yolu da, Ona olan məhəbbət və bağlılıqdan keçir. Bu həqiqəti Allah-Təala belə bəyan buyurur:

قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ

فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

(Ya Rəsulum!) De: "Əgər siz Allahı sevirsinizsə, mənim ardımca gəlin ki, Allah da sizi sevsin və günahlarınızı bağışlasın. Allah bağışlayandır, mərhəmətlidir!"" (Al-i İmran, 31)

Allaha iman edən heçbir bəndənin biganə qalamayacağı həqiqət də budur. Ayənin vurğuladığı kimi;

Haqqa sevginin yeganə meyarı; Allah Rəsuluna tabe olmaqdır, Ona bağlılıqdır, Onun ətrafında pərvanə kimi dolanmaqdır. Əks halda o iman, iman sayılmaz. Bu baxımdan heç bir bəndə özünü Allaha başqa şəkildə əsla sevdirə bilməz. Özünü Allaha sevdirəməyən bəndənin -imanı da daxil- bütün etdikləri boşunadır.

Belə olan halda həyatımızda və qəlbimizdə hər zaman Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm- olmalıdır. Onun əmsalı olmayan Örnək Şəxsiyyəti, xarakterimizin yeganə memarı olmalıdır.

Bunun üçün əlbəttə ki, ən böyük ehtiyacımız, Onu daha yaxından tanımaq, çox yaxından idrak etmək, Onun aldığı nəfəsləri alana qədər nəbzimiz Onun nəbzilə vurmaq və Səhabə kimi peyğəmbər aşiqi olmaqdır.

Ona layiq belə bir səviyyədə olmaq biz acizlər üçün mümkün deyilse, heç olmasa o yolda yürümək belə böyük bir xoşbəxtlikdir. Çünki Onun misilsiz şəxsiyyətindən bir az da olsun pay götürə bilmək, əbədi vüslət qapısıdır.

Bu etibarla Onun uca şəxsiyyətini daha yaxından tanıya bilmək məqsədilə əlinizdəki bu əsəri, nöqsanlıq və acizlik mürəkkəbilə qələmə almağa çalışdıq. Daha əvvəlki əsərlərimizdə Peyğəmbərimiz -səllallahu əleyhi və səlləm-in uca şəxsiyyəti ilə əlaqəli olaraq verilən məlumatlardan bir xüləsə hazırladıq.

Bəlkə sözlərimiz Ona layiq deyil, lakin hamımız həm ondan bəhs edərək, həm də onun kimi yaşayaraq bu, ən böyük ilahi ərmağana təşəkkür etmək zərurəti duyuruq. Onun bütün aləmlərə şamil sonsuz rəhmət və huzurunu, gücümüz müqabilində, yəni böhranlarla boğulan axırzamana daşıyan bir körpü ola bilmək, üzərimizə düşən ən böyük vəzifədir. O zirvədəki sənət xarüqəsini bütün bəşəriyyətə dilimiz döndüyü qədər ən gözəl şəkildə tanıtmaq, vəfa borcumuzdur. Ələxsus halımızla Onu ən gözəl şəkildə təmsil edə bilmək, bizim üçün ən böyük şərəfdir. Şair bu şərəfli yolu nə gözəl dilə gətirmişdir:

Varlığın gün kimi ən bərrağı, ən doğrusudur,

Bu səbəbdən əlinin irmağı, ən dadlı sudur!...

Ən mütəhhər, O nə xalis.. bəşərin ən təmizi,

Ona ya Rəbb, ləkəsiz eylə bizim cümləmizi!... [Seyri]

Allah-Təala, hər birimizə Onun misilsiz Örnək Şəxsiyyətilə kamilləşməyi nəsib etsin! Könüllərimizi Ona qarşı aşiqin məşuqa olan sevgisi halına gətirsin! Ona bağlılıq və təslimiyyətə dair təqva imtihanında bizləri müvəffəq eləsin və beləce ilahi məhəbbətə və rizaya nail eləsin!

Amin...

BİRİNCİ BÖLÜM

Əbədi Səadət Rəhbərimiz

Həzrət Məhəmməd Mustafa (səllallahu əleyhi və səlləm)

Peyğəmbərlər tarixi və təqvimi varlığın ilki olan "Nuri-Məhəmmədi"nin ilk insana ikramı ilə başlamış, cismaniyyəti-Məhəmmədinin dünya aləmində zühuru ilə də başa çatmışdır. Yəni bu yüksək nur ən təmiz və ən əsil köklərdən törəyib keçərək Həzrət Abdullaha qədər gəlmiş, Əminə Xatunun hamiləliyi ilə birlikdə Həzrət Abdullahın alnından varlıq Nurunu daşıyan bu bəxtiyar anaya ötürmüş, nəhayət, ondan da əsil sahibi olan Aləmlərin əfəndisinə təslim edilmişdir.

Kainatın mənası Rəsulullah (səllallahu əleyhi və səlləm) peyğəmbərimizin nurundan hasil edilmişdir. Onun üçündür ki, kainatdakı minbir naxış və qüdrətli axınları, Onun nurundan bir çağırış və bir təbəssümdür. Həzrət Adəmin (əleyhissəlam) torpağına Rəsulullahın torpağından bir qismət qonduğu üçün Həzrət Adəmin (əleyhissəlam) tövbəsi qəbul olundu. Hədisi-Şərifdə buyrulduğu üzrə:

"Adəm (əleyhissəlam), cənnətdən çıxarılmasına səbəb olan xətasını başa düşüb:

"–Ya Rəbb! Məhəmməd haqqı üçün Səndən məni bağışlamağını diləyirəm." –dedi. Allah Təala:

"–Ey Adəm! Hələ yaratmadığım halda Məhəmmədi sən haradan bildin?" –buyurdu.

Adəm (əleyhissəlam):

"–Ya Rəbb! Sən məni yaradıb mənə ruhundan üfürdüyün zaman başımı qaldırdım, ərşin sütunları üzərində "La ilahə illəllah, Məhəmmədurrəsulullah" cümləsinin yazıldığını gördüm. Bildim ki, Sən Öz isminə ancaq yaradılmışların ən sevimlisinin adını əlavə edirsən." –dedi.

Bunun üzərinə Allah Təala:

"–Doğru dedin, ey Adəm! Həqiqətən O, Mənə görə məxluqatın ən sevimlisidir. Onun haqqı üçün mənə dua et. (Madam ki, dua etdin), Mən də səni bağışladım. Əgər Məhəmməd olmasaydı səni yaratmazdım." buyurdu." (Hakim, II, 672/4228)

Bax, Həzrət Adəm (əleyhissəlam), Rəsullahı (səllallahu əleyhi və səlləm) duasına vəsilə qıldı, ilahi əfvə səbəb oldu. O uca Rəsul, Həzrət İbrahimin (əleyhissəlam) nəslinə gedib çıxdı, od ona sərin və salamatçı oldu. O uca inci Həzrət İsmayılın (əleyhissəlam) sədəfinə daxil olduqda şərəfinə göylərdən qurbanlıq qoç əndirildi.

Göründüyü kimi, peyğəmbərlər də Onun haqqı üçün ilahi rəhmətdən bəhlərənən olmuşlar. Hətta Ona tabe olmağın rəhmətinə nail olmaq üçün özünə ümmət olmaq istəyən Həzrət Musa (əleyhissəlam) kimi peyğəmbərlər belə olmuşlar:

Qətadə ibn Numanın (radiyallahu ənh) nəql etdiyinə görə Həzrət Musa (əleyhissəlam) belə dedi:

"–Ya Rəbb! Mən lövhələrdə insanlar arasından çıxarılmış, yaxşılığı əmr edən, pisliyi yasaqlayan ən xeyirli bir ümmətdən bəhs edildiyini görürəm. Allahım, onları mənim ümmətim qıl!"

Allah Təala:

"–Onlar Əhmədin ümmətidir!" –buyurdu.

Musa (əleyhissəlam):

"–Rəbbm! Lövhələrdə dünyaya gəlişdə son, cənnətə girişdə ilk olan bir ümmətdən bəhs edildiyini görürəm. Onları mənim ümmətim qıl!" –dedi.

Allah Təala:

"–Onlar Əhmədin ümmətidir!" –buyurdu.

Musa (əleyhissəlam):

"–Ya Rəbb Yənə yazılarda bir ümmətdən bəhs edilir ki, onların incillləri (kitabları) sinələrindədi, əzbərdən oxuyurlar. Halbuki, onlardan əvvəlki ümmətlər kitabların üzdən oxuyar, kitab olmadıqda ondan heç nə xatırlamazdılar. Şübhəsiz, sən bu ümmətə əvvəllər heç bir ümmətə vermədiyin bir əzbərləmə və mühafizə qüvvəsi vermisən. Allahım! Onları mənim ümmətim qıl!" –dedi.

Allah Təala:

"–Onlar Əhmədin ümmətidir!" –buyurdu.

Həzrət Musa:

"–Rəbbm! Orada həm əvvəlki kitablara, həm də son kitaba iman gətirən, bu imanın hər cür azğınlıqdan qoruyaraq tək gözlü və yalançı dəccal ilə savaşan bir ümmətdən danışılır. Onu mənim ümmətim qıl!" –dedi.

Allah Təala:

"–Onlar Əhmədin ümmətidir!" –buyurdu.

Həzrət Musa:

"–Rəbbm! Orada elə bir ümmət tərənnüm edilir ki, onlardan biri bir yaxşılıq etməyə niyyət edib onu yerinə yetirə bilməsə, ona bir yaxşılıq yazılır, gördüyü təqdirdə isə 10-dan 700 mislinə qədər savab verilir. Onları mənim ümmətim qıl!" –dedi.

Allah Təala:

"–Onlar Əhmədin ümmətidir!" –buyurdu.

Belə olduqda Həzrət Musa (əleyhissəlam) əlindəki lövhələri bir kənara qoyub:

"–Allahım! Məni də Əhmədin ümmətindən eylə!" –deyə yalvardı. (Təbəri, IX, 87-88; İbni Kəsir, Təfsir, II, 259; Əraf, 154 təfsirində)

Hasili bərəkətli bir hidayət qığılcımı halında olan peyğəmbərlər silsiləsindən hər halqası aləmlərə rəhmət olaraq göndərilən Həzrət Məhəmməd Mustafanın (səllallahu əleyhi və səlləm) zühurunun sanki bir iqbal müjdəsi idi...

Nəhayət, gözlənilən nur miladi 571-ci il, 12 Rəbiüləvvəl, Bazar ertəsi günün səhər çağında, günəş doğandan bir az əvvəl zühur aləminə daxil olaraq Abdullah və Əminənin izdivac qucağında bütün zaman və məkanları şərəfləndirdi.

Onun zühuru ilə Allahın rəhməti bu aləmdə coşub-daşdı. Səhərlərin və axşamların rəngi dəyişdi. Hisslər dərinləşdi. Sözlər, söhbətlər, ləzzətlər ənginləşdi; hər şey ayrı bir məna, ayrı bir lətafət qazandı. Bütlər sarsılaraq yerə yuvarlandı. Kisralar bölgəsi, Mədain saraylarında sütunlar və qüllələr uçub-töküldü. Savə gölü zülm bataqlığı halında qurudu. Qəlblər feyz və bərəkətlə doldu. Bu bərəkət bütün kainatı, yəni bütün zaman və məkanları qurşadı.

Əgər bütün fəzilətləri özündə birləşdirən Həzrət Peyğəmbər (səllallahu əleyhi və səlləm) dünyaya təşrif buyurmasaydı, insanlıq qiyamətə qədər zülm və vəhşilik üçündə qalar, gücsüzlər güclülərin əsiri olardı. Dünya zalımlara və güclülər aid olardı.

Şair bu halı nəvə gözəl ifadə edir:

Ya Rəsulullah, Sən əgər gəlməsəydin aləmə,

Gülər açmaz, bülbül ötməz, Məchul isimlər Adəmə

Varlığın mənası olmaz, qərq olardı matəmə!...

Böyük haqq dostu Mövlana (qüddisə sirruh) da bir ömür boyu ağıla, xəyala gəlməz əzablara sinəsini gərərək zülmü yox edən və bütləri qıran Rəsulullaha (səllallahu əleyhi və səlləm) çoxlu minnət duymağımızın lazım gəldiyini belə ifadə edir:

"Ey bu gün müsəlman olan kəs! Əgər Həzrət Əhməd əleyhissalatü vəssalamın səyi, hünəri və bütləri qırdırmaq barəsindəki himməti olmasaydı indi sən də əcdadın kimi bütlərə tapınardın."

***

Mədəniyyətdən uzaq və cahil bir cəmiyyətdən çıxmış bu ümmi insan ortaya qoyduğu elm və hikmətin əhatəsi ilə dövrün insanlarını aciz qoyduğu kimi, əlçatmaz və qiyamətə qədər də yetişə bilinməyəcək bir möcüzə dəryası gətirmişdir. Bu onunla da qətiləşdirilib ki, Qurani-Kərim keçmişdəki tarixi hadisələrdən gələcəkdə zühur edəcək hallara qədər bir çox ümumi elmi və xüsusi fənlərə aid məsələlərə toxunduğu halda, 1400 ildən bəri heç bir kəşf Onu təkzib edə bilməmişdir. Halbuki bu gün belə dünyanın ən məşhur ənsiklopediyaları hər il bir nəçə cild çap edilərək yənidən təshih edilir və yəniləşdirilir.

O yetim və təhsil görməmiş Peyğəmbər insanlardan dərs almadı, bütün bəşəriyyətə qurtarıcı, qeyb aləminin tərcümanı və Haqq məktəbinin ağsaqqalı olaraq gəldi.

Həzrət Musa bir sıra ehkam gətirmişdi. Həzrət Davud Allaha dua və münacətləri ilə seçilmişdi. Həzrət İsa insanlara gözəl əxlaq nümunəsi və dünyada zühdü (dünyanı dərk edib ibadətlə məşğul olmaq) öyrətmək üçün göndərilmişdi. İslam Peyğəmbəri Həzrət Məhəmməd Mustafa (səllallahu əleyhi və səlləm) isə, bunların hamısını birlikdə gətirdi:

Ehkam vəz etdi. Nəfsi boğub bərraq bir qəlb ilə Allaha dua etməyi öyrətdi. Ən gözəl əxlaqı bildirdi və öz şəxsi həyatı ilə nümunə oldu. Dünyanın aldadıcı oyunlarına aldanmamağı tövsiyə etdi. Qısası, bütün peyğəmbərlərin səlahiyyət və vəzifələrinin hamısını özündə cəm etdi. Nəsəb və ədəb əsilliyi, camal və kamal səadəti elə Onda toplanmışdı.

Qırx il cahil bir cəmiyyət üçündə yaşadı. Sonradan ortaya qoyacağı mükəmməlliklərin çoxu məhz xalqının bilmədikləri idi. Bircə dövlət adamı, bircə vaiz, bircə xətib olaraq tanınmırdı. Böyük bir komandan olduğundan söz açmaq bir yana, O sıravi bir əsgər kimi tanınmırdı.

Lakin heç şübhəsiz, Onun qırxıncı yaşı bəşəriyyət üçün ən böyük dönüş nöqtəsi oldu.

Daha əvvəl keçmiş millətlərin və peyğəmbərlərin tarixindən, qiyamət günündəki, Cənnət və Cəhənnəmdən bəhs etdiyi hiss olunmamışdı. Yalnız öz şəxsinə həsr edilmiş bir həyatın, yüksək bir əxlaqın üçündə idi. Lakin ilahi bir təlimat ilə Hira mağarasından qayıtdıqda tamamilə dəyişmişdi.

Təbliğata başladıqda bütün Ərəbistan qorxu və şaşqınlıq üçündə qaldı. Xariqə bəlağəti və xitabəti onları itaətə gətirdi (sanki tilsimlədi).

Şer, Ədəbiyyat, bəlağət və natiqlik yarışları birdən-birə heçə əndi. Bundan sonra artıq heç bir şair yarışda qalib gələn şerini Kəbənin divarına asa bilmədi. Beləcə əsrlərdən bəri gələn bir ənənə tarixə döndü. O dərəcədə ki, məşhur İmriül Qeysin bacısı:

وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءكِ وَيَا سَمَاء

وَقِيلَ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْمَاء وَقُضِيَ الأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ

بُعْداً لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

"(Allahdan bir əmr olaraq:) "Ey yer! Suyunu ud! Ey göy! (Yağışını) saxla (açıl)!" - deyildi. Su çəkildi. İş bitdi (Nuha iman gətirməyənlərin məhv edilməsi barədə Allahın əmri yerinə yetdi). Gəmi Cudi dağı üzərində oturdu və: "Zalımlar məhv (Allahın mərhəmətindən uzaq) olsun!" \- deyildi." (Hud surəsi, 44) ayəti-cəliləsini eşitdikdə:

"–Artıq heç kəsin deyəcəyi bir şey qalmadı. Qardaşımın şeri də iftixar meydanında dayana bilməz!..." –deyərək gedib İmriül–Qeysin qəsidəsini Kəbə divarından götürdü. Səviyyəcə ondan aşağı olan digər Müəlləkətə də heç bir ehtiyac qalmadığından onlar da bir-bir götürüldü. (Əhməd Cövdət Paşa, Qisasi-Ənbiya, I, 43).

Həzrət Peyğəmbər (səllallahu əleyhi və səlləm) bütün insanlığa özünün yer üzündə Haqqın xəlifəsi olduğu həqiqətini əməli ilə təlim etdi.

Ən məşhur elm adamlarının belə ancaq ömrü boyu sürəcək araşdırmalarından, insan və əşya üzərindəki gəniş təcrübələrindən sonra həqiqi hikmətlərini dərk edə biləcəkləri sosial, mədəni, iqtisadi təşkilat, kütlənin idarə olunması, millətlərarası əlaqələr... kimi hər sahədəki ən mükəmməl qaydaları qoydu. Həqiqətən insanlıq nəzəri bilik və əyəni təcrübə baxımından inkişaf etdikcə Həqiqəti-Məhəmmədiyyəni daha yaxşı qavrayacaqdır.

Əvvəllər, əlinə qılınc almamış, ancaq bir dəfə müşahidəçi olaraq savaşa girmiş bu uca Peyğəmbər bütün insanlığı əhatə edən əngin mərhəmətinə baxmayaraq Tövhid mübarizəsi və ictimai sülh uğrunda zəruri olan ən çətin savaşlardan belə geri qalmayan bir əsgər olmuşdu.

Qapı-qapı dolaşıb Allahın dini insanlara təbliğ etdi. Lakin nəsibi olmayanlar, onlara gələn hidayət günəşinə qorxusuzcasına qapılarını örtüb əbədi qaranlıqlar üçündə qalmağı üstün tutdular. Hətta bəzən qəlblərində olan qatılıqla əlaqədar Ona kobud davrandılar. Ancaq O, özünə edilən bu qaba hərəkətlər səbəbdən deyil, onların qəflət və cəhalətinə görə mütəəssir oldu.

Bu kimi insanlara:

"Mən buna (risaləti, Allahın hökmlərini təbliğ etməyə) görə sizdən heç bir əcr (mükafat) istəmirəm." (Sad surəsi, 86) buyuraraq, sırf Allah rizasını məqsəd seçdiklərini daim ifadə etdi.

Doqquz il ərzində əksər hallarda düşmənin üçdə biri qədər olan ordu ilə bütün Ərəbistanı fəth etdi. Həm də ki, hər iki tərəfdən çox az sayda insan itkisi ilə. Dövrünün başıbozuk.(kobud), nizamsız insanlarına aşıladığı ruhani güc və öyrətdiyi hərbi təlimlərlə fəthlərdə möcüzə sayıla biləcək uğurlar əldə etdi. Bu elə bir səviyyəyə gəlib çatdı ki, Onun xələfləri o dövrün ən qüdrətli və güclü iki dövləti olan Roma və Fars imperatorluqlarını məğlubiyyətə uğratdı.

Beləliklə bəşər tarixinin (baş verən bütün mənfi şərtlərə baxmayaraq ən böyük inqilaibna can verən Allahın Rəsulu (s ə s) zalımları rüsvay etdi və məzlumların göz yaşlarına məlhəm oldu. Yetimlərin saçlarına Onun mübarək əlləri daraq oldu. Onun təsəllisi ilə könüllər qəmdən qurtuldu.

Məhməd Akif bu mənzərəni nə gözəl ifadə edir:

Bir nəfhada insanlığı qurtardı o Məsum,

Bir həmlədə qeysərləri, kisraları sərdi!

Aczin ki əzilməkdi bütün haqqı, diriltdi;

Zülmün ki, zəval ağlına gəlməzdi, gəbərdi!

Aləmlərə rəhmətdi, əvət, şəri- mübini,

Şəhbalını ədl istəyənin yurduna gərdi.

Dünya nəyə sahibsə, Onun vergisidir həp;

Mədyun Ona cəmiyyəti, mədyun Ona fərdi.

Mədyundur o Məsuma bütün bir bəşəriyyət...

Ya Rəbb, bizi məhşərdə bu ikrar ilə həşr et!..

Peyğəmbərlər sərveri Həzrəti Məhəmməd Mustafa (S.Ə.S)-in sirəti (peyğəmbərliyi) sanki nəhəng bir dərya, digər peyğəmbərlərin sirətləri isə oraya tökülən çayları xatırladır.

O, özündən əvvəl gələn ( bir rəvayətə görə) 124 min peyğəmbərin bilinən və bilinməyən bütün fərqli vəsflərindən daha üstününə sahib olmuş, ən gözəl əxlaq və xislətlərin zirvəsini təşkil etmişdir.

O, öz dövrünə qədər bəşəriyyətin təfəkkür və yaşayışındakı əldə etdiyi inkişafla bərabər, qiyamətə qədər olan bütün ehtiyaclarını da qarşılaya bilən nümunə bir şəxsiyyətdir. Məhz buna görə bütün bəşəriyyətə Axırzaman Nəbisi olaraq göndərilmişdir.

Nəcə ki, Allah Rəsulu –səllallahu əleyhi və səlləm- yüksək əxlaqi vəsfini bəyan edərrkən:

"Mən gözəl əxlaqı tamamlamaq üçün göndərildim" buyurmuşdur.(Muvatta, Hüsnül- xuluq 8 ).

Üsveyi Həsənə / Ən Gözəl Örnək

Tarixdə bütün həyatı ən incə təfərrüatına qədər araşrdırılan yeganə peyğəmbər və tək insan , Həzrət Məhəmməd Mustafa (səllallahu əleyhi və səlləm)-dir. Peyğəmbərlər silsiləsinin bəşəriyyəti Haqqa və xeyirə istiqamətləndirməsində bir nümunə ola biləcək davranış mükəmməlliklərindən yalnız müəyyən miqdarda xatilərər bu günümüzə qədər gəlib çıxmışdır. Halbuki, axırzaman Peyğəmbəri (S.Ə.S)-in ən sadədən ən mürəkkəbə qədər bütün hərəkət, söz və ifadəyə əks etdirdiyi duyğu dünyasının hər anı izlənilmiş və tarixdə bir şərəf lövhəsi kimi yazılmışdır. Və bütün bunlar Allahın lütfü ilə əsrlər öncəsindən qiyamətə qədər gələn son insana qədər hər kəsə çatdırılmışdır.

Həyatın müxtəlif bəla, müsibət və sürprizləri qarşısında özümüzü fitnədən qoruya bilmək üçün həmd, təvəkkül, qədərə riza, bəlalara səbr, əzmkarlıq, şücaət, fədakarlıq, qənaət, könül toxluğu, təvazökarlıq, hadisələr qarşısında müvazinəti itirməmək və buna bənzər digər yüksək əxlaqi vəsfləri ən gözəl bir şəkildə həyatımıza tətbiq etmək məcburiyyətindəyik.

Bütün bu xüsusiyyətlərdə nümunə olması üçün məhz Allah Təalanın bütün bəşəriyyətə ərməğan etdiyi ən böyük mürşidi kamil; zərif, pak, mübarək və örnək həyatı olan Həzrəti Peyğəmbərimiz – Səllallahu əleyhi və səlləmdir-.

Allah Rəsulunun həyatı qiyamətə qədər gələcək bütün nəsillərə örnəkdir.

Qurani-Kərimdə Onun haqqında:

"Və həqiqətən, səni minnətsiz (tükənmək bilməyən) mükafat gözləyir! Şübhəsiz ki, sən böyük bir əxlaq üzərindəsən!" (əl-Qələm, 3-4) buyrulmuşdur.

Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm-in sirəti və mübarək şəxsiyyəti, sırf insan idrakına sığan təzahürlərlə də bəşəri davranışlar mənzuməsinin zirvəsini təşkil edir. O, irşad vəzifəsini cəmiyyət üçündə şəxsən özü Örnək olmaqla tamamlayan zirvə bir peyğəmbər və bənzəri olmayan bir şəxsiyyəttir. Allah –cəllə cəlaluhu-, O mübarək varlığı –Qurani kərimin təbirilə- "üsvəyi həsənə", yəni ən mükəmməl bir Örnək Şəxsiyyət olaraq bütün bəşəriyyətə təqdim etmiştir.

Ayəti kərimdə buyrulur:

لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَة

ٌ حَسَنَةٌ لِّمَن كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا

لَقَدْ كَانَ لَكُمْ ف۪ى رَسُولِ اللّٰهِ اُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُوا اللّٰهَ وَالْيَوْمَ الْاٰخِرَ وَذَكَرَ اللّٰهَ كَث۪يرًا

Həqiqətən, Allahın Rəsulu Allaha, qiyamət gününə ümid bəsləyənlər (Allahdan, qiyamət günündən qorxanlar) və Allahı çox zikr edənlər üçün gözəl örnək vardır!(əl-Əhzab 21) Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-, bizlərə həyatının hər mərhələsində müstəsna bir gözəllik və kamillik nümunəsi olmuşdur. İstər özündə olan, istərsə də bütün əxlaq gözəlliklərinə aid davranışlar Ona məxsusdur.Başqa bir ifadə ilə hər insan, Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-in şərəfli həyatı və Sünnət-i Səniyyəsində, nümunə götürə biləcəyi davranışların ən gözəlini və mükəmməlini əldə edə bilər.

O -səllallahu əleyhi və səlləm-:

Din liderliyi ilə örnəktir. Dövlət başçısı kimi örnəktir. İlahi məhəbbət bağına girənlərə örnəktir. Rəbbin nemətlərinə qərq olduğu zamanlar, şükr və təvazö ilə örnəkdir.

Çətin zamanlarda və şərtlərdə səbr və təslimiyyət göstərməklə Örnəkdir. Sərvətindən comərdliyi və qənaəti ilə Örnəkdir. Ailə üzvlərinə göstərdiyi şəfqəti ilə Örnəkdir. İmkansıza, kimsəsizə, kölələrə mərhəməti ilə Örnəkdir. günahkarları əfv etməsi ilə Örnəkdir:

Əgər sərvət sahibi varlı bir adamsansa, Ərəbistana hakim olan, bütün Ərəb qəbilələrini özünə sevgi ilə ram edən O uca peyğəmbərin təvazö və səxavətini təfəkkür et!

Əgər imkansız və gücsüzsənsə, Məkkədə zalım və qəsbkar müşriklərin hakimiyyəti altında yaşayan Peyğəmbərin həyatından özünə Örnək al!

Əgər müzəffər bir fatehsənsə, Bədr və Huneyndə düşmənə qələbə çalan cəsarət və təslimiyyət Peyğəmbərinin həyatından ibrət al!

Allah göstərməsin, əgər məğlubiyyətə uğrasan, o zaman da Uhud Hərbində şəhid düşən və ya yaralanan əshabı arasında səbr və şücaətlə gəzən təvəkkül edən Peyğəmbəri xatırla!

Əgər müəllimsənsə, məsciddə Suffə-Əhlinə incə, rəqiq və həssas könlünün feyzlərini bölüşərək ilahi əmrləri öyrədən Peyğəmbəri düşün!

Əgər tələbsənsə, vəhy gətirən mələk Cəbrailin önündə ədəb, diqqət və həvəslə oturan Peyğəmbəri təsəvvur et!

Əgər öyüd-nəsihət verən bir xətib və əmin bir mürşidsənsə, Məscidi-Nəbəvidə əshabına söhbət edərək hikmət qaynağı Peyğəmbəri dinlə! Onun şirin səsinə qulaq as və könül ver!

Əgər haqqı müdafiə və təbliğ etmək, onu ucaltmaq istəyirsənsə və bu işdə səni dəstəkləyən bir köməkçin yoxdursa, Məkkədə hər cür köməkdən məhrum bir halda ikən zalımlara haqqı elan edib onları hidayətə dəvət edən Peyğəmbərin həyatına nəzər yetir!

Düşmənə qələbə çalıb onun belini qırmısansa, qarşındakının inadını qırıb ona üstün gəlmisənsə, batili yox edib haqqı elan etmisənsə, Məkkənin fəthi günü qalib bir komandan olduğu halda, müqəddəs şəhərə böyük bir təvazö ilə dəvəsi üzərində səcdə edərcəsinə girən şükr halındakı Peyğəmbəri gözünün önündə canlandır!

Əgər böyük təsərrüfatın varsa və onu idarə etmək istəsən, Bəni Nadr, Xeybər və Fədək ərazilərinə sahib olduqdan sonra onlardan istifadə və ən yaxşı şəkildə idarə etmək üçün işi əhlinə həvalə edən Peyğəmbərdən Örnək al!

Əgər kimsəsizsənsə, Abdullah və Aminənin yetimi olan Məsumu, nurdan Yetimi düşün!

Əgər yetişkin bir gəncsənsə, Məkkədə əmisi Əbu Taliibn sürüsünə çobanlıq edən peyğəmbərliyə namzəd gəncin həyatına diqqətt et!

Əgər ticarət karvanları ilə yola çıxan bir tacirsənsə, Suriyadan Busraya gedən karvan əhilinin ən ulusu olan zatın əhvalını mülahizə et!

Əgər qazi və hakimsənsə, Məkkə ulularınin bir-biri ilə davasını yatıran, Həcəri-Əsvədi Kəbədəki yerinə qoymaq üçün Onun adil və fərasətli davranışını düşün!

Və təkrar tarixi vərəqləyərək Mədinədə, Məscidi-Nəbəvidə oturub yoxsulla varlıya eyni şəkildə davranan, ədalətlə hökm verən O Peyğəmbərə bir bax!

Əgər bir ərsənsə, Həzrət Xədicənin və Həzrət Aişənin əri O mübarƏk zatın təmiz sirətinə, dərin hissiyyatına və şəfqətinə diqqət yetir!

Əgər atasansa, Fatimətüz-Zəhranın atası və Həzrət Həsən ilə Həzrət Hüseyinin babasının onlara qarşı davranışlarındakı əhvalini öyrən!

Sənin vəsfin nə olursa olsun, hansı vəziyyətdə olursan ol, səhər-axşam hər bir vaxt Həzrət Məhəmməd -səllallahu əleyhi və səlləm-i özünə ən mükəmməl bir mürşid və ən gözəl bir rəhbər olaraq görərsən...

O elə bir mürşiddir ki, Onun sünnəsi vasitəsi ilə hər səhvi düzəldə bilərsən... Əndazədən çıxmış işlərini qaydasına qoyar, səhmanlayarsan... Onun nuru və rəhbərliyi sayəsində həyatın girdablarından qurtulub əsl səadəti taparsan!..

Həqiqətən Onun sirəti, ən gözəl və zərif çiçəklərdən, müşk-əmbər qoxulu bir gül dəstəsinə bənzəyir.

Göründüyü kimi Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-in həyatı, cəmiyyətin bir-birinə zidd nöqtələrində dayananlara belə ən mükəmməl Örnəkdir. Məsələn: Bir məhkumun həyatı hakimə, hakimin həyatı da mahkuma misal ola bilməz. Eynilə də bütün ömrü məişət sıxıntıları və yoxluq üçündə qıvranmaqla keçən bir kasıbın halı da, var-dövlət üçündə yaşayan bir zənginə nümunə ola bilməz. Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-in həyatı ise, hər iki tərəfa də Örnək ola bilər. Çünki Allah-Təala onu insan topluluğu üçündə acizlik baxımından ən aşağı səviyyədə olan "yetimlik"dən başladaraq, həyatın bütün mərhələlərindən keçirib qüdrət və səlahiyyət baxımından ən yüksək məqama, yəni peyğəmbərlik və dövlət başçılığına qədər yüksəltmişdir. Peyğəmbərimizin ömrü boyunca yaşadığı həyat, insan həyatının ziqzaqlarında çox ibrətli davranış örnəkləri ilə bir nümunədir.

***

Bu səbəbdən Onun həyatı, hansı etapda və mərhələdə olmasından asılı olmayaraq bütün insanlara öz iqtidarı və istedadları nisbətində təqlid edə biləcəkləri əməl baxımından mükəmməl bir örnək təşkil etmişdir.

Peyğəmbərlər və onların ardınca gedən salehlərdən başqa bəşəriyyətə qurtuluş yolunu göstərmək və onlara örnək bir rəhbər olmaq iddiasındakı bütün insanlar və xüsusilə də hər şeyi öz aciz ağıl və idrakları ilə izah etməyə çalışan filosoflar, bu sahədə daima naqisdirlər. Çünki peyğəmbərlər, ilahi vəhyə dayandıqları üçün bir-birlərini təsdiq edən hidayət rəhbərləri olaraq gəlmişlər.

Halbuki, həqiqətə çatmaq yolunda insanlara rəhbər olmaq hədəfi güdən filosoflar ilahi təsdiqdən məhrum olduqları üçün və nəfslərinin əsiri olaraq dar düşündükləri üçün bir-birlərinin sistemlərini məhv edərərək və bir-birlərini təkzib edərək gəlmişlər. Buna görə də nə özlərini nə də toplumları irşad edə bilmişlər.

Məsələn Aristotel əxlaq fəlsəfəsinin bir sıra qanun və qaydalarının əsasını qoymasına baxmayaraq ilahi vəhydən məhrum olduğu üçün onun fəlsəfəsinə inanıb onu həyatına tətbiq edərək səadətə qovuşan bir insana belə rast gəlmək mümkün deyildir.

Çünki filosofların qəlbləri nəfsi arzulardan arınmamış, qəlbləri Allahın nuru ilə gözəlləşməmiş, fikir və əməlləri vəhyin müstəsna yardımlarıyla kamilləşməmişdir.

Vəhylə tərbiyə edilməmiş zehni alışqanlıqların və qəlbin mənfi hallara meyl etməsi insanoğlunu sürükləyəbiləcəyi cəhalətdən qurtara bilməsinin yeganə vasitəsı, son Peyğəmbər vasitəsilə bəşəriyyətə təqdim olunan "Həbli Mətin" yəni tutmaq üçün ən sağlam qulp Qurani-Kərimdir. Qurandakı həqiqətlərin ən canlı və praktik örnəkləri isə Həzrət Peyğəmbər -əleyhissalamın zəngin sirətində mövcuddur. Belə olan halda, yaradılış qayəsini həyata keçirmək məcburiyyətində olan insanoğlu üçün ən vacib iş, feyzli Quran və Sünnə qaynağı ilə istiqamət götürməkdir.

Çünki Qurani-Kərim və Sünnə, dünya və axirət səadət təminatçısı, Varlıq Nurunun əbədi xatirəsidir. O, biz ümmətinə Qurani-Kərim və Sünnə kimi iki böyük rəhbər qoyub getmişdir.

Digər tərəfdən, Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm- peyğəmbərlik vəzifəsinə başlamadan əvvəl özünü sevdirə bilmiş, şəxsiyyət kimi xalqın ona "Sən əl-Əmin və əs-Sadiqsən!" dediyi bir mükəmməl davranış sahibi olmuş və O, təbliğinə bu vəsfə sahib olaraq başlamışdır.

Xalq, Onun gözəl səciyyəsini, yaxşı adam olduğunu, doğruluğunu, peyğəmbərlik gəlmədən çox əvvələr bilirdi və Onu sevirdi. Ona əl-Əmin adını verən qövmü, Kəbə təmir olunanda Həcəri-Əsvədi yerinə qoymağa görə yaranmış ixtilafın həllində, Onun hakimliyini etirazsız qəbul etdi.

Çünki Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm-, elə sədaqətli bir adam idi ki, hələlik Ona iman etmədiyi dövrdə böyük bir peyğəmbər düşmənı olan Əbu Süfyan belə, Bizans imperatoru Hərakliyusun:

"–Heç vədinə xilaf çıxdı mı?" sualına:

"–Xeyir! O, verdiyi hər sözünün ağasıdır!" ifadəsindən başqa bir şey söləyə bilməmişdi. (Buxari, Bədül-vəhy 6, Salat 1, Sədaqət 28; Müslim, Cihad 74)

Bundan başqa Peyğəmbər Peyğəmbərimizin amansız bir düşmənı olan Əbu Cəhl və yoldaşlarının, Ona bir gün:

"−Ey Məhəmməd! Vallahi biz Səni yalanlamırıq; Sən bizə görə sadiq və doğru bir şəxssən. Lakin biz, Sənin gətirdiyini‏ yalanlayırıq." deməsi, cahiliyyə Ərəblərinin Peyğəmbərimizə nə qədər etimad göstərdiyini ifadə edir.

Bu hadisə ilə əlaqədar olaraq aşağıdakı ayə nazil olmuşdur:

"Bilirik ki, onların (Quran barəsində) dedikləri söz səni çox kədərləndirir. Həqiqətdə isə onlar səni yalançı hesab etmirlər (ürəklərində sənin həqiqi peyğəmbər olduğunu yaxşı bilirlər). Ancaq o zalımlar (müşriklər) Allahın ayələrini inadla inkar edirlər." (əl-Ənam, 33)

Yəni ən böyük düşmənları belə, Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-in haqq olduğunu vicdanları qarşısında qəbul etmələrinə baxmayaraq, sırf nəfsləri yol vermədiyinə görə Onu rədd etmişdilər.

O Aləmlər Sultanının, müşriklər tərəfindən belə «Məhəmmədül-Əmin» (əlindən və dilindən heç kimin əziyyət görmədiyi və incimədiyi şəsx) olaraq adlandırmasına aydınlıq gətirən bir hadisə də belədir:

Xeybər müharibəsi davam edən günlərdə yahudilər tərəfindən Yəsar adlı bir çoban Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-in yanına gəldi. Bir müddət söhbət etdikdən sonra İslamı qəbul etdi və müsəlmanlara qoşulmaq istədi. Ancaq Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-, ona əvvəlcə qoyunlarını sahiblərinə təhvil verməsini və ondan sonra onlara qoşulmasını əmr etdi. Həm də elə bir məqamda ki, mühasirə uzanmış və müsəlmanların ərzaq ehtiyyatı tükənirdi... Heç şübhəsiz bu əmr, ən çətin məqamda belə məsuliyyət, tapşırılan işə və əmanətə həssaslıqla riayyət etməyin əhəmmiyyətini göstərən çox mənalı bir nümunədir.

Peyğəmbər Peyğəmbərimizin bu uca əxlaqından əsl mənada istifadə etmək isə, Mirac hadisəsində Həzrət Əbu Bəkr -radıyallahu anh-ın:

"–O deyirsə, doğrudur!" ifadəsindəki təslimiyyət halını ələdə etməklə mümkündür.

Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm-in həyatındakı saysız ədalət, mərhəmət və rəhmət təzahürləri, bütün cahana qiyamətə qədər bir nümunədir. O misilsiz məşəlin aləmə saçdığı parlaq nuru seyr edən heç bir insaf sahibi insan gözü, Onun həqiqətini -ən azı- vicdanı qarşısında inkar edə bilməz. Necə ki, iman gətirmədiy halda ağılla, məntiqlə necə əcnəbi elm xadimi Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-in fəzilət və müvəffəqiyyətini qəbul etmişdir. Bunlardan biri, Thomas Carlyle:

"Onun doğumu nurun zülmətdən sıyrılışıdır." deyir.

Ana Britannicada Peyğəmbər Peyğəmbərimizin fəzilətinin təsdiqi mahiyyətində bunlar yazılmışdır:

"Məhəmmədin əldə etdiyi uğurlara, insanlıq tarixi boyu nə bir peyğəmbər nə də islahatcı bir din adamı nail ola bilmişdir."

B. Smith:

"Məhəmməd, istisnasız olaraq islahatcıların ən qabaqcılıdır." deyər.

Yazıçı Stanley Lane-Polo bu həqiqəti etiraf edir:

"Məhəmmədin düşmənlarına qarşı ən böyük qalibiyyət qazandığı gün, eyni zamanda özünə qarşı da ən böyük fəzilət zəfərini qazandığı gündür. O gün Qureyşi heç bir qarşılıq gözləmədən əfv etdi və bunu ümumi bir əfv kimi bütün Məkkə əhalisinə şamil etdi."

Yazıçı Arthur Gilman da:

"Məkkənin fəthində Onun ülviliyinə tamaşa etmək mümkündür. Keçmişdə ona olunan təziqlər, Onu intiqam almağa sövq edə bilərdi. Amma Həzrət Məhəmməd, ordusunu qan dökməkdən qorudu. Böyük bir şəfqət göstərdi və Allaha şükr etdi." deyir.

1789-cu ildə böyük Fransız inqilaibnın fikir atalarından filosof La Fayette, məşhur "İnsan Hüququ Bəyannaməsi" yayınlanmadan, bütün hüquk sistemlərini tədqiq etmiş və İslam hüququnun üstünlüğünü görerek belə demişdir:

"−Ey şanlı Məhəmməd! Ədalətdə elə bir zirvəsən ki, o səviyyəyə bu günə qədər heç kəs yüksələ bilməmişdir və bundan sonra da bu olamayacaqdır!.."

Bax əsl fəzilət odur ki, düşmən belə onun haqqını verə, təsdiq edə və etiraf etmək məcburiyyətində qala!.. Həzrət Peyğəmbərin fəzilət və qabiliyyəti, ona iman gətirməyənlər təfərindən də təsdiq olunmuşdur...

Çünki Həzrət Məhəmməd -səllallahu əleyhi və səlləm-in müstəsna sirəti, fərqli hadisələrin hər birinə ayrı-ayrı cavab verəcək əxlaqi mükəmməlliyi özündə cəmləmişdir. O, yer üzündəki bütün insanların təlim-tərbiyyəsinin özəyini təşkil edir. O, qaranlıqda yol arayanların yolunu nurlandırar. Onun hidayəti, hər kəsi doğru yola yönəldər və hər kəsi yolunu azmaqdan qoruyar. O, bütün bəşəriyyətin yeganə mürşididir.

Onun irşad halğası, insanlığın bütün təbəqələrini əhatə edən bir külliyyat idi. Bütün millətlər, dillərinin, rənklərinin və siniflərinin fərqliliyinə, ictimai durum və mədəni müxtəlifliyinə baxmayaraq orada toplanıb birləşirdi. Hər hansı bir insanı oraya girməyinə maneə təşkil edən heç bir əsas yox idi. Bu halğa, yalnız bir qövmə məxsus olmayıb, insanı sırf insan olma xüsusiyyətilə tədqiq bir elm və ürfan mərkəzi idi. Orada gücsüz ilə güclünün bir birindən heç bir fərqi yox idi...

Həzrət Peyğəmbərə tabe olanlara baxın bir: Aralarında Həbəşistan Kralı Nəcaşi, Məan ulusu Fərvə, Himyər rəisi Zülkıla, Firuzi-Deyləmi, Yemən ulularından Mərak Əbud, Umman valilərindən Ubeyd və Cəfər kimi mümtaz şəxsiyyətləri görərsiniz.

Təkrar nəzər yetirsəniz, bu hökmdar və rəislərin yanında Bilal, Yasir, Suheyb, Həbbab, Ammar, Əbu Fukeyhə və bənzər şəxslər; Sümeyyə, Lübeynə, Zinnirə, Nəhdiyyə, Ümmü Abis kimi cariyə və himayəsiz qadınları görərsiniz.

Onun pak əshabı arasında üstün zəka, parlaq fikir və düşüncə sahibiləri ilə yanaşı ən incə işləri layiqincə bilən, məmləkətləri fərasət və bacarıqla idarə edən şəxslər də vardır.

Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-ə tabe olanlar, şəhirləri idarə etdilər. Vilayetlərə hökm etdilər. İnsanlar, onların sayəsində səadətə qovuşdu. Ədalətin zövqünü aldılar. Onlar xalq arasında salamatçılıq və sabitlik yaratdı. İnsanları bir birlərilə qardaş kimi qaynaşdırdı.

İKİNCİ BÖLÜM

Həzrət Peyğəmbərin Uca Əxlaqı

Tarix boyunca Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm- qədər şəxsiyyəti haqqında tədqiqat aparılmış ikinci bir insan yoxdur. Həzrət Peyğəmbərin -səllallahu əleyhi və səlləm-, nümunə şəxsiyyətini meydana gətirən bütün xüsusiyyətlərin yazılması üçün ciltlərlə kitab kifayət etməz.

İslam elmləri də, əsasda və ictihad nöqtəsində Allah Rəsulunun müxtəlif cəhətlərini özləri üçün dəlil qəbul etmişlər. Buna görə də Həzrət Peyğəmbərin -səllallahu əleyhi və səlləm- hər yönü fərqlə elm sahələri tərəfindən ələ alınıb incələnmişdir.

Beləki, 1400 ildən çoxdur yazılan bütün islam əsərləri, bir kitabı, yəni Qurani Kərimi və bir insanı yəni Həzrət Peyğəmbəri -səllallahu əleyhi və səlləm- izah etməyə çalışırlar.

Bir yaradılış xarüqəsi olan kainatın fəxri -səllallahu əleyhi və səlləm- əfəndimizi, bəşəri istedad və gücümüz daxilində tam olaraq başa düşməyimiz mümkün deyildir. Çünki bu aləmdən alınan məlumatlar, Onu izah və idrakda kifayət deyildir. Bir bardağa, bir ummanı sığdırmaq mümkün olmadığı kimi, Nur-i Məhəmmədi idrak da layiqi ilə mümkün deyildir.

Biz də, Allah Rəsulunun nümunə şəxsiyyətini tanıma yolunda bir umman təşkil edən misallardan ancaq bir neçəsini dərk etdiyimiz ölçüdə ərz edək:

Allah Rəsulunun Sima və Əxlaq Gözəlliyi

Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-, surəti gözəl, yaşayışı mükəmməl, misli bənzəri olmayan mübarək bir vücuda sahib olmuşdur. Allah Rəsulunun surət və yaşam mükəmməlliyini layiqi ilə ifadə edə bilmək mümkün deyildir. İmam Qurtubi:

"Rəsulullahın -səllallahu əleyhi və səlləm- hüsn-i cəmalı tamamilə zahir olmamışdır. Əgər Onun bütün gözəllikləri olduğu kimi həqiqəti ilə göstərilmiş olsa idi səhabənin Ona baxmaya taqəti çatmazdı." demişdi.

Həqiqətən, Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- ilə davamlı birlikdə olanlar arasında belə, ədəblərindən ötrü Onun nur camalını doya-doya seyr edə bilənlər çox az olmuşdur. Hətta, söhbət halında ikən, Həzrət Əbu Bəkir və Həzrət Ömərdən başqa səhabələrin həmişə önlərinə baxdıqları, Həzrət Peyğəmbərlə sadəcə bu iki səhabənin göz-gözə gəldikləri rəvayət edilir. Onlar ehtirma sahibi Əfəndimizə baxıb təbəssüm edər, fəxr-i Kainat Əfəndimiz də onlara iltifat edip təbəssüm buyururdu. (Tirmizi, Mənaqib, 16/3668)

Bu halı, daha sonra Misir fatihi ləqəbi ilə tarixə düşən Əmr bin As -radıyallahu anh- axır nəfəsində belə dilə gətirmiştir:

"Rəsulullah Əfəndimizlə uzun müddət birlikdə qaldım. Fəqət Onun hüzurunda duyduğum həya hissi və Ona qarşı bəslədiyim təzim duyğusu səbəbi ilə, başımı qaldırıb da doya-doya onun mübarək və nurlu üzünə baxa bilmədim. Əgər bu gün mənə; «Bizə Rəsulullah haqqında danış." Desələr, inanın bunu edə bilmərəm." (Müslim, İman, 192)

Rəsuli-Əkrəm -səllallahu əleyhi və səlləm- Əfəndimizin ətrafına etimad və huzur təlqin edən mübarək üzü, üzlərin ən güzəl və ən təmizi idi. Yəhudi alimlərindən Abdullah bin Salam, Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm- Mədinəyə hicrət edincə maraqla yanına getdim, mübarək üzünə baxanda:

"Bu üz əsla yalan söyləməz!" deyərək müsəlman olmuşdu. (Tirmizi, Qiyamə, 42/2485; Əhməd, V, 451)

Çünki Ondakı gözəllik, heybət, nuranilik və lətafət o dərəcədə idi ki, Allahın peyğəmbəri olduğuna dair, ayrıca bir möcizə, dəlil və sübuta ehtiyac yox idi.

Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm-, bir şeyi istəmədiyi vaxt, dərhal simasından bilinir, bir şeyi bəyənincə də məmnuniyyəti hiss edilirdi.

Mübarək bədənlərindəki canlılıq, qüvvətli həya və müdhiş bir əzmkarlıq var idi. Riqqətli qəlbinin dərinliyini izah etmək isə mümkün deyildir.

Üzündə məlahətli nur, sözlərində səlistlik (ədəbilik), hərəkətlərində gözəllik, dilində axıcılıq, kəlimələrində ahəngdarlıq, bəyanlarında fövqəladə bəlağət var idi.

Lüzumsuz danışmadan, hər kəlamı hikmət və nəsihət idi. Danışığında heç vaxt dedi-qodu və lovğalıq olmamışdır. Hamının başa düşəcəyi şəkildə danışardı.

Mülayim və tavazökar idi. Gülüşündə qəhqəhə ölçüsündə idi. Daim təbəssüm edərdi.

Biri, Onu qəflətən görsə heyrət içində qalardı. Kiminlə söhbət etsə idi, o şəxs Ona candan və könüldən aşiq və dost olardı.

Dərəcələrinə görə fazilət sahiblərinə ehtiram göstərədi. Qohumlarında da yaxşı davranırdı. Əhl-i beytinə və səhabələrinə gözəl davrandığı kimi, digər insanlara da lütflə davrandıöı kimi, digər insanlara da belə davranırdı.

Xidmətçilərinin könlünü xoş tutardı. Özü nə yeyər, nə içərdisə onarala da onu verirdi. Əliaçıq , xeyirxah, şəfqətli və mərhəmətli, lazım olanda cəsur, lazım olanda isə mülayim idi.

Onun, bu dərəcələrini olduğu kimi ifadə etmək mümkün deyildir. Onun davranışı kasıblıqdan qorxmayan bir şəxsin əliaçıqlığından yüksək səviyyədə idi.

Həzrət Cabirin -radıyallahu anh- aşağıdakı bəyanı bu çox gözəl isbat edir: "İstənilən hər hansı bir şeyə, "xeyr" cavabını verdiyi eşidilməmişdir." (Müslim, Fədail, 56)

Qohumlarını ən çox yoxlayan, xalqa ən çox şəfqət və mərhəmət göstərən, insanlar arasında ən gözəl davranan, pis əxlaqdan uzaq duran, ən gözəl ədəb və əxlaqa malik idi.

"Qiyamət günündə mömin qulun tərəzisində gözəl əxlaqdan daha ağır bir şey olmayacaq. Allah Təala çirkin işlər görənlərə, çirkin danışanlara nifrət edər." buyururdu. (Tirmizi, Birr, 62/2002)

Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm-, əhd-peymanına sədaqətli idi. Əxlaq, ağıl və zəka baxımından bütün insanlardan üstün və hər cür mədh edilməyə və ehtirama layiq idi.

Daim hüznlü olar, dayanmadan təfəkkür edərdi. Zərurət olmadıqca danışmazdı. Sükunət halı uzun çəkərdi. Bir sözə başlayınca, onu yarımçıq qoymaz, tamamlayardı. Bir çox mənalı sözü bir kəlimə ilə ifadə edərdi. (Cəvamiul-kəlim idi.) Sözləri dənə-dənə idi. Nə lüzumundan çox, nə də az idi. Yaradılış olaraq xoş xasiyyət olmasına baxmayaraq, görkəmli və heybətli idi.

Haqqa etiraz edilməsinin və haqqın tapdalanmasının xaricində qeyzlənməzdi. Bir haq tapdalandığı zaman qeyzlənir, haqq yerini tapıncaya qədər qeyzi davam edərdi. Ancaq haqqı yerinə yetirdikdən sonra sakitləşərdi. Əsla özü üçün qeyxlənməzdi. Sırf şəxsi ilə əlaqədar olan bir işdə özünü müdafiə etməz və münaqişə etməzdi.

Kimsənin evinə, icazə almamış girməzdi. Evinə gəldiyi vaxt da evdə olacağı müddəti üç yerə bölərdi; birini Allaha ibadətə, digər vaxtını ailəsinə, üçüncüsünü də şəxsinə ayırardı. Özünə ayırdığı vaxtın hamısını insanlara həsr edər, onlardan heç kimi məhrum etməzdi. Hamısnın qəlbində taxt qurardı.

Məscidin müəyyən bir yerində adət olmaması üçün oturmaz hər tərəfində oturardı. Yerlərə və məqamlara qüdsiyyət verilməsini və məclislərdə lovğalıq olan hərəkətləri istəməzdi. Bir məclisə girincə, harada boş bir yer varsa, oraya oturar, hamının da belə etməsini isətəyərdi.

Bir kimsə hər hansı bir ehtiyacı olduğunu söyləyincə, fərqi yox idi əhəmiyyətli olsun olmasın, onu yerinə yetirmədən sakitləşməz, əgər bu ehtiyac həll edilməsi imkansız bir iş olarsa gözəl bir söz söyləyərək onun kölünü alardı. O, hamının dərd ortağı idi. İnsanlar, hansı məqam və mövqedə olursa olsun, zəngin-fəqir, alim-cahil Onun yanında hamı eyni davrnışı görürdü. Bütün məclisləri hilim, elm, həya, səbr, təvəkkül və əmanət kimi fəzilətlərin yayıdlığı və hakim olduğu bir yerdi.

Eyib və qüsurlarından ötrü heç kimsənu qınamaz, xəbərdarlığa ehtiyac hiss edərsə bunu, qarşısındakını incitmədən, utandırmadan ima edərək düzəldərdi. Heç kimsənin görünməyən eyib və qüsuru ilə məşğul olmadığı kimi, bu cür halların incələnməsini də qadağan edərdi.

Fəxr-i kainat Əfəndimiz, savabını umduğu məsələlər xaricində danışmazdı. Söhbət məclisləri vəcd içində idi. O danışdığı vaxt ətrafındakılar heyrət içində qalır və diqqətlə qulaq asardılar. Bu hal belə ifadə edilir:

"Elə bil ki, başımızın üstündə bir quş var və əgər tərpənsək o uçub gedəcək, buna görə də səssiz bir şəkildə oturardıq." (Əbu Davud, Sünnə, 23-24/4753)

Ondan əshabına əks edən ədəb və həya o dərəcədə idi ki, sual soruşduqları vaxt özlərini cəsarətli hesab edirdilər. Buna görə dəə, səhradan bir bədəvi gəlrək Həzrət Peyğəmbərə sual sorub söhbətə vəsilə olsa da, Onun feyz və ruhaniyyətindən biz də istifadə edə bilsək deyə gözləyərdilər.

O, həyatı boyunca bir səmimiyyət abidəsi idi. Könlündə olmayan bir şeyi heç etməzdi. Əxlaqı ilə elə bil ki canlı bir Quran idi. Şəxsən özü görmədiyi bir işi başqasına da gördürməzdi.

Allah Rəsulunun Təvazökarlığı

Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm-, qısa müddət ərzində dünyada heç bir padışahın çata bilməyəcəyi dərəcədə imkanlara qovuşduğu, insanların ideal bir tərbiyəçi olaraq qəlblərini fəth etdiyi halda, ayaqlarının altına sərilən bu böyük dünya nemətlərinin heç birinə iltifat etməyərək həmişəki kimi həyatına davam etdi. Öncəki kimi, kərpicdən tikilən təvazökar evində sadə və fəqir bir şəkildə yaşadı. Xurma yarpağı ilə doldurulmuş bir döşək üstündə yatdı, sadə paltarlar geydi. Ən zəif insanın həyat tərzindən yuxarı olmadı yaşamı. Bəzən də yeyəcək heç bir şey tapmadığı halda, Rəbbinə şükr edib aclığını aradan qaldırmaq üçün qarnına daş bağlayardı. Gördüyü və görəcəyi bütün günahlar bağışlandığı halda, şükr və duasına davam etdi. Ayaqları şişənə qədər gecəlerini namaz qılaraq keçirərdi. Qəriblərin imdadına çatdı. Yetimlerin, kimsəsizlərin təsəlli yeri idi. O, böyüklüyünə rəğmən, ən aciz insanlarla şəxsən maraqlanırdı. Hətta onlara, dərin şəfqət və mərhəməti ilə daha çox himayə etdi.

İnsanlar nəzərində ən qüdrətli göründüyü Məkkənin fəthi günü, qorxu və həyəcanla və titrəyərək dişlərini bir-birinə vuraraq:

"–Ya Rəsulallah! Mənə İslamı təlqin buyur!" deyən yerlisinə, imkanlarının ən zəif olduğu vaxtda bu misalı zikr edərək sakit olmağa çağırdı və:

"–Sakit ol qardaşım! Mən bir kral və ya hökmdar deyiləm. (hörmətli anasını qəsd edərək) Qüreyşdən günəşdə qurudulmuş ət yeyən sənin köhnə qonşunun yetimiyəm!.." deyərək tarixə tayı-bərabəri olmayan bir təvazökarlığın nümunəsini hədiyyə etmişdir.

Əlavə olaraq eyni gün qoca atasını kürəyinə alaraq hüzuruna gətirən və ona iman təlqin etməsini istəyən yaxını Həzrət Əbu Bəkrə:

"–Ya Əba Bəkr! Bu qoca atanı nədən buraya qədər yordun? Biz onun olduğu yerə gedə bilməzdik?!" deyə cavab verdi.

Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm- daim acizlik içində olduğunu bildirirdi. Özü haqqında həmişə belə deyərdi:

"Mən də sizin kimi bir insanam. Mənə sədəcə vəhy olunur!.." (el-Kehf, 110)

O, rəsulluğunu təsdiq cümləsinin başına xüsusilə və israrla "əbduhu: Allahın qulu" kəliməsini əlavə edərək, ümmətini keçmiş millətlər kimi yolunu azmaqdan qoruyurdu.

Ona ehtiram göstərənlərə:

"Siz məni, haqqım olan dərəcənin üstünə qaldırmayın! Çünki Allah Təala məni «Rəsul» etmədən əvvəl «Qul» etmişdi " (Heysemi, IX, 21) şəklində xəbərdarlıq edərdi.

Allah Rəsulunun dört nəfərin götürə biləcəyi garra adında bir yemək qabı var idi. Səhər tezdəndən Duha namazı da qılındıktan sonra, yemek qabını getirdiler. Səhabələr ətafına cəm oldu. Onların sayı çoxalınca Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- dizləri üstündə oturdu. Bunu görən bir bədəvi:

"–Bu necə oturmaqdır?" dedi.

Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- də:

"–Allah Təala məni şərəfli bir qul olaraq yaratdı, inadkar biri deyil!" buyurdu. (Əbu Davud, Ətimə, 17/3773)

Bir kərə:

"–(Mən də daxil olmaqla) heç kimsə əməl və ibadəti sayəsində cənnətə girə bilməz!" buyurmuşdu. Səhabələr də heyrətlə:

"–Siz də ya Rəsulallah?" deyə soruşdular:

"–Bəli mən də!.. Məgər ki Rəbbimin lutf-i ilahisi imdada yetişə!.. Çünki Onun fəziləti, rəhmət və məğfirəti məni bürümədikcə mən də cənnətə girə bilmərəm! Gördüyüm əməl məni də qurtara bilməz!.." buyurdular. (Buxari, Rikak, 18; Müslim, Münafiqun, 71-72; İbn-i Macə, Zühd, 20; Darimi, Rikak, 24)

Əlavə olaraq həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-, gürurlanaraq geyinənlərin qiyamət günü rəzalət libası geyəcəyini ifadə edərək ümmətini cəhənnəm atəşindən qorunmaları üçün xəbərdar etmişdir:

"Allah, təkəbbürlə paltarının ətəklərini yerdə sürüyənlərin qıyamət günündə üzünə baxmaz." (Buxari, Libas, 1, 5)

"Bir şəxs dünyada şöhrət üçün paltarı geyərsə, Allah Təala ona qıyamət günündə zəlillik libası giydirər." (İbn-i Macə, Libas, 24)

Allah Rəsulunun Səxavəti

Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-, özünü bir infaq məmuru sayır, hər şeyi verənin və sahibinin Allah olduğunu ifadə edirdi.

Qureyş müşriklərinin böyüklərindən Səfvan bin Üməyyə, müsəlman olmadığı halda Hunəyn və Taif gəzvələrində, Rəsuli-Əkrəm -səllallahu əleyhi və səlləm- Əfəndimizin yanında idi.

Ciranədə toplanan qənimət mallarını gəzərkən Səfvanın bunların bir qisminə böyük bir heyranlıq içində baxdığını görən Əfəndimiz -səllallahu əleyhi və səlləm-:

"–Çox xoşuna getdi?" deyə soruşdu. "Bəli." cavabını alınca:

"–Al hamısı sənin olsun!" buyurdu.

Bundan sonra Səfvan özünü saxlaya bilmədi:

"–Peyğəmbər qəlbindən başqa heç bir qəlb bu dərəcə xeyirxah ola bilməz." deyərək şəhadət gətirdi və müsəlman oldu.

Qəbiləsinə yanına qayıtdığı vaxt:

"–Ey qohumlarım! (Gedin,) müsəlman olun! Çünki Məhəmməd, fəqirlik və ehtiyac qorxusu hiss etmədən çok böyük ikram və ehsan edir." dedi. (Müslim, Fədail, 57-58; Əhməd, III, 107)

Bundan əlavə bir gün bir nəfər gəldi. Həzrət Peyğəmbərdən -səllallahu əleyhi və səlləm-bir şey istədi. Allah Rəsulunun ona verecək heç bir şeyi yox idi. O şəxsi borclanmasını və kəndisinin o borcu ödəyəcəyini təəhhüd etdi. (Heysemi, X, 242)

Cəddi İbrahim -əleyhissəlam- kimi heç bir yeməyi qonaqsız, yalnız başına yeməzdi. Vəfat edənlərin borçlarını ödətdirir və ya ödərdi. Borcları ödənmədən cənaze namazlarını qılmazlardı. Bir hədisi şərifdə:

"Səxavətli insan Allaha, cənnətə və insanlara yaxın; cəhənnəm atəşinə uzaqdır. Xəsis isə, Allaha, cənnətə və insanlara uzaq; cəhənnəm oduna yaxındır!.." buyurmuşdur. (Tirmizi, Birr, 40/1961)

Digər bir hədisi şərifdə belə buyrulur:

"Həqiqi mömində bu iki xislət əsla birlikdə olmaz: Xəsislik və pis xasiyyət!.." buyurmuşlardı. (Tirmizi, Birr, 41/1962)

Allah Rəsulunun Təqvası

O, insanların ən müttəqisi idi. Allah Təalanın ona təqva bəxş etməsini istəyərək belə dua edərdi:

"Allahım! Nəfsimə təqvasını ver və onu təmizlə! Sən onu ən iyi tezkiyə edənsən. Sən onun vəlisi və Mövlasısan." (Müslim, Zikir, 72)

"Allahım! Səndən hidayət, təqva, iffət və könül zənginliyi istəyirəm." (Müslim, Zikir, 72)

Təqvasından ötrü fəqirlər kimi yaşayırdı. Aişə -radiyallahu anha-, Həzrət Peyğəmbərin -səllallahu əleyhi və səlləm-, ömrü boyunca iki gün ard-arda arpa çörəyi ilə, başka bir rəvayətdə də üç gün ard-arda buğda çörəyi ilə qarnını doyurmadan axirətə köçdüyünü ifadə edir. (Buxari, Eyman, 22; Müslim, Zühd, 20-22; İbn-i Macə, Ət'imə, 48)

Ümmətini təqva həyatına təşviq edərək belə buyurur:

"İnsanlardan mənə ən yaxın olanlar, kim və harada olursa-olsun Allaha qarşı təqva sahibi olan müttəqilərdir." (Əhməd, V, 235; Heysemi, IX, 22)

"Şüphəsiz mənim dostlarım müttəqilərdir." (Əbu Davud, Fitən, 1/4242)

"Harada olursan ol, Allahdan çəkin və pis əməldən sonra, tez yaxşılıq et, bu onu yox edər. İnsanlara yaxşı əxlaqla davran!" (Tirmizi, Birr, 55/1987)

Həqiqi təqvanı əldə etməyin yolunu belə göstərirdi:

"Qul, narahatçılığa düşmə fikri ilə, zərərli olmayan bəzi davranışları da tərk etmədikcə həqiqi müttəqilərin dərəcəsinə çatmaz." (Tirmizi, Qiyamə, 19/2451; İbn-i Macə, Zühd, 24)

Təqvanın qiymət və şərəfini bildirən bu hədislər necə məna kəsb edirlər:

"Nə ağ dərilinin qara dəliriliyə, nə də bir millətin, başqa bir millətə üstünlüyü vardır! Üstünlük ancak təqvadadır..." (Əhməd, V, 158)

Təqva xüsusunda Həzrət İsanın -əleyhissalam- da gözəl bir tərifi vardır:

Bir nəfər İsa -əleyhissalam-a gələrək:

"–Ey xeyir və yaxşılıqların müəllimi! Bir qul, Allah Təalaya qarşı necə təqvalı olar?" deyə soruşdu.

İsa -əleyhissalam-:

"–Bu asan bir işdir:

Allah Təalaya dərin bir məhəbbətlə bağlan,

Onun rizası üçün gücün çatdığı qədər saleh əməllər gör.

Adəmoğullarının hamısına da, özlərinə acır kimi şəfqət və mərhəmət göstər!" cavabını verdi. Sonra da belə buyurdu:

"–Özün üçün görmək istəmədiyin bir işi, başqası üçün görmə! O zaman Allaha qarşı haqqı ilə təqva sahibi olarsan!"

Allah Rəsulunun Zahidlik Həyatı

Vaxt olmuş bütün ölkələr, sevərək Rəsulullahən -səllallahu əleyhi və səlləm- himayəsinə girmişdi. Əfəndimiz, Ərəbistanın sahibi idi. İstədəyi bütün işləri görə bilirdi. Belə olmasına baxmayaraq O, yenə sadə həyatına davam etdi. Onun heç bir şeyə malik olmadığını bəyan edirdi. Və bütün hər şeyin Allahın qüdrətli əlində olduğunu bildirdi. Zaman oldu, əlinə çoxlu mal-dövlət keçdi. Xəzinələr yüklənmiş dəvə karvanları, Mədiney-i Münəvvərəyə sərvət daşıdı. O, bunların hamısını ehtiyac sahiplərinə paylayıb zahidanə həyatını olduğu kimi davam etdirdi. O:

"Ühüd dağı qədər qızılım olsa -borclarım xaric- üç gündən çox saxlamazdım." buyururdu. (Buxari, Təmənni, 2; Müslim, Zəkat, 31)

Vaxt gəlib keçirdi. Peyğəmbərin -əleyhissalam- evində yemək pişirmek için od yanmazdı; çox vaxt ac yatardı. (Əhməd, VI, 217; İbn-i Sad, I, 405)

Günlərin birində Həzrət Ömər, Həzrət Peyğəmbərin evinə gəlmişdi. Otağın içinə göz gəzdirdi. Evdə heç kəs yox idi. Evin içində xurma yapraqlarından hörülmüş bir həsir var idi. Allah Rəsulu onun üzərinə yaslanmışdı. Quru həsir, Həzrət Peyğəmbərin -səllallahu əleyhi və səlləm- mübarək tənində izlər buraxmışdı. Küncdə bir qədər arpa unu vardı. Onun yanında da mıxdan asılı köhnə bir su tulumbu var idi. Hamısı bu qədər!.. Ərəbistan Yarımadasının Fəhr-i kainat Əfəndimizə boyun əydiyi bir gündə Onun dünyaya aid mal varlığı bunlardan ibarət idi. Həzrət Ömer bunları görüncə, ah çəkdi. Öznü saxlaya bilmədi, gözləri doldu və ağladı. Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-:

"–Niyə ağlıyırsan ey Ömər?" deyə soruşdu.

O da:

"–Niyə ağlamayım ya Rəsulallah! Qeysər və Kisra dünya nemətləri içində üzürlər! Rəsulullah isə quru həsir üzərində yaşayır!.." dedi.

Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-, Həzrət Ömərin könlünü xoş etdi və:

"–Ağlama ey Ömər! Dünyanın bütün nemət və zövqləri onların, axirətin də bizim olmasını istəməzsənmi?!" buyurdu.

Bundan başqa bu misala bənzəyən bir hadisənin arxasından:

"Dünya mənim nəyimə lazımdır! Mənimlə dünyanın misalı, bir yay günü yola çıxıb səyahət edən, bir ağac altında kölgələnən, sonda da qalxıb yoluna davam edən şəxsə oxşayır." buyuran Rəsulullahın həyatı, mükəmməl bir həyatdır.

Qiyamətdə dünya malı məsuliyyətindən hesab vermə narahatçılığı ilə Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm- tez-tez:

"Ey Rəbbim! Məni fəqir bir insan kimi yaşad; mənə fəqir bir insan kimi ölüm qismət et; məni fəqirlərlə dirild!" şəklində dua edərdilər. (Tirmizi, Zühd, 37/2352; İbn Macə, Zühd, 7)

Peyğəmbərlərin hamısı cənnətlə təminat altında olduqları halda onlar da özlərinə verilən nimətlərdən və dini təbliğ edib etmədiklərindən hesaba çəkiləcəklər. Ə'raf surəsinin 6-cı ayeyi-kəriməsində belə buyrulur:

"(Özlərinə) peyğəmbər göndərilən ümmətləri (peyğəmbərlərə tabe olub-olmadıqları barədə) sorğu-suala çəkəcək, göndərilən peyğəmbərləri də (dinimizi onlara təbliğ edib-etməmələri haqqında) sorğu-sual edəcəyik.!"

Allah Rəsulunun Nəzakəti

Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-, o qədər riqqətli və həssas bir qəlbə sahib idi ki, bir gün yerə tüpürən bir nəfəri gördülər. Mübarək siması birdən-birə qızardı və olduqları yerdə qaldılar. Səhəbələr qaçaraq gəldilər. Tüpürcəyin üstünü qumla örtdü. Ondan sonra Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm- yoluna davam etdilər.

Libaslarının düzəldilməsini əmr edən, geyimdə həddi aşmağı xoş görməyən Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-, saç və saqqalın dağınıq olmasını da istəməzdi. Beləki, bir dəfə Rəsulullah məsciddə ikən, saçı və saqqalı bir-birinə qarışmış bir adam gəldi. Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-, əli ilə ona saç və saqqalını düzəltdirməsini işarə etdi. O şəxs, bu əmri yerinə yetirəndən sonra Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm-:

"Bu hal, hər hansı birinizin şeytan kimi saçı-başı dağınıq gəzməsindən daha gözəl deyilmi?" buyurdular. (Muvatta', Şaar, 7)

Bundan əlavə Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-, günlərin bir günü saçı və saqqalı dağınıq bir adam görmüşdü. Heyretlə:

"Niyə bu adam saçlarını yuyub daramır?" buyurdular.

Üzərində kirli libasları olan birini gördüyü vaxt:

"Bu şəxs libaslarını yuyacaq su tapa bilmirmi?" buyuraraq müsəlmanların təmiz və səliqəli olmalarının lüzumunu ifadə etdi. (Əbu Davud, Libas, 14/4063; Nəsai, Zinət, 60)

Başqa bir səfər, yenə üstü başı dağınık olarak yanına gəldiyi vaxt:

"Malın varmı? Vəziyətin necədir?" deyə soruşmuş, onun maddi imkanının yaxşı olduğunu öyrəndikdən sonra:

"Elə isə, Allah sənə mal verincə, təsiri üstündə görünsün!" deyərək ona xəbərdarlıq etmişdir. (Əbu Davud, Libas, 14/4063; Nəsai, Zinət, 54; Əhməd, IV, 137)

Başqa bir hədisdə də:

"Allah, quluna verdiyi nemətin əsərini onun üzərində görməyi sevər." buyurmuşdur. (Tirmizi, Ədəb, 54/2819; Əhməd, II, 311)

Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- mərhəmətli, təvazökar, incə ruhlu və riqqətli qəlb sahibi bir insandı. Kobud bir insanın:

"–Ey Məhəmməd, ey Məhəmməd!" deyə dəfələrlə bağırmasına rəğmən hər defə nəzakətli bir üslubla:

"–Buyurun, nə istəyirsiniz?" deyərək cavab verib qarşısındakının kobudluğuna nəzakətlə davranmışdı.

Allah Rasulu -səllallahu əleyhi və səlləm-, o qədər təvazökardı ki, qonağlarına belə özü şəxsən xidmət edərdi. (Beyhəqi, Şuab, VI, 518, VII, 436)

Uşaq vaxtlarında da həmçinin heç kimlə mübahisə və mübarizə etməmişdir.

Allah Rəsulunun Ədəb və Həyası

Rəsulullah (səllallahu əleyhi və səlləm), heç bir zaman yüksək səslə danışmamışdır. İnsanların yanından yavaş və təbəssümlə keçərdi. Xoşlamadığı qaba bir söz eşidincə insanların üzlərinə heç bir şey söyləməzdi. Üzünün ifadələri öz halını əks etdirdiyi üçün ətrafındakılar, danışmalarında və hərəkətlərində ehtiyatlı olurdular. Həyası səbəbi ilə, qəhqəhə ilə gülməmişdir. Yalnız təbəssüm edirdi. Səhabələrin ifadələrinə görə örtüsünə bürünən bir gənc qızdan daha həyalı idi.

Hədisi-Şəriflərində belə buyurmuşdur:

"Həya imandandır və həyalı olan kimsə cənnətdədi! Həyasızlıq isə qəlibn qatılığındandır; qəlbi qatı olan da cəhənnəmdədi!..." (Buxari, İman, 16)

"Həya və iman bir aradadır; biri getdiyində digəri də gedər!" (Təbərani, əl-Mucəmül-Əvsat, VIII, 174; Beyhəqi, Şuabül-İman, VI, 140)

"Kobud söz, ayıbdan başqa bir şey gətirməz! Həya və ədəb də girdiyi yeri bəzəyər." (Müslim, Birr, 78; Əbu Davud, Cihad, 1)

Həqiqi həya, dünya sevgisini qəldbən çıxartmağa vəsilə olan "ölümü xatırlamaq"la qazanılır. Həzrət Peyğəmbər (səllallahu əleyhi və səlləm) əsabəsinə daima Allahdan haqqıyla həya etmələrini əmr edərdi. Bir dəfə onlar Rəblərinə qarşı daim həya ilə həmd etdiklərini bildirdikdə Allah Rəsulu (səllallahu əleyhi və səlləm) həqiqi həyanın vücuddakı bütün üzvləri haramdan qorumaq, ölümü xatirdən çıxartmamaq olduğunu bildirdi. Ardınca axirəti arzu edənin dünya sevgisini tərk etməyinin vacib olduğunu bildirərək ancaq belə edənlərin Allahdan haqqıyla həya edəcəklərini bildirdi. (bax. Tirmizi, Sifətul Qiyamə, 24)

Allah Rəsulu (səllallahu əleyhi və səlləm) heç kimin üzünə diqqətlə baxmazdı. Yerə baxmağı, səmaya baxımağından daha çox idi. Həyası və yüksək şəxsiyyəti səbəbiylə kimsənin xətasını üzünə vurmazdı.

Həzrət Aişə anamızın diliylə desək ona bir nəfərdən xoşlamadığı söz çatanda:

"Filan kəsə nə olur ki belə belə deyir." deməz, əksinə "Filan kəslərə nə olur ki belə belə deyirlər." deyərdi. (Əbu Davud, Ədəb, 5/4788)

Peyğəmbərimiz (səllallahu əleyhi və səlləm) bəzən də həmsöhbətlərinin etdikləri xətaları onlara yaraşdırmadığını hiss etdirmək məqsədiylə:

"Mənə nə olur ki sizi belə görürəm."-detı buyurar, onları zərif üslubla xəbərdar ederdi. (Buxari, Mənaqib, 25; Eyman, 3; Müslim, Salət, 119; İbn Hibban, əs-Səhih, IV, 534)

Həmsöhbətinin nəsihət edərkən də üzülməməsi və inciməməsi üçün bir növ titrəyən o şanı uca Peyğəmbər ülvi bir mərhəmət abidəsiydi.

Allah Rəsulunun Şücaəti

Allah Rəsulu (səllallahu əleyhi və səlləm) peyğəmbərimizdən daha böyük və şücaətli bir qəhraman təsəvvür etmək mümkün deyildir. Çünki həyatında qorxu və həyəcana düşdüyü heç görünməmişdir. Fövqəladə hadisələr qarşısında səbir və təmkinli olur, qorxu və həyəcana düşüb uyğunsuz hərəkət etməzdi.

Onu öldürmək üçün pusquda duranların arasından "Yasin surəsi"nin bu iki ayəsini oxuyaraq qorxmadan keçib getmişdi:

إِنَّا جَعَلْنَا فِي أَعْنَاقِهِمْ أَغْلاَلاً فَهِيَ إِلَى الأَذْقَانِ فَهُم مُّقْمَحُونَ (8) وَجَعَلْنَا مِن بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْنَاهُمْ فَهُمْ لاَ يُبْصِرُون

َ

"Biz onların boyunlarına dəmir həlqələr (zəncir) keçirtmişik. (O həlqələr) onların lap çənələrinə dirənmişdir. Buna görə də başları yuxarı qalxmış, gözləri aşağı dikilmişdir. (Kafirlərin əlləri zəncirlə boyunlarına bağlandığı üçün başlarını yuxarı qaldırmağa, gözlərini də aşağı dikməyə məcbur olmuşlar. Onlar boyunlarını bir tərəfə döndərmək, əllərini sağa-sola tərpətmək, ətrafa nəzər salmaq, hətta ayaqlarının altını görmək iqtidarında belə deyillər. Beləliklə, kafirlər nə haqqı görər, nə də ona boyun əyərlər). Biz onların önlərinə və arxalarına sədd çəkib (gözlərini) bağlamışıq. Buna görə də (Allahın qüdrətinə dəlalət edən əlamətləri) görmürlər. (Kafirlərin qəlb gözü kor edilmiş, bütün iman yolları üzlərinə bağlanmışdır. Onlar zahirən görsələr də, mə'nən kordurlar)." (Yasin surəsi, 8-9)

Hz. Əli (radiyallahu ənh) belə buyurur: "Bədir də müharibə bütün şiddətiylə davam edərkən bəzən biz Peyğəmbərin (səllallahu əleyhi və səlləm) arxasına sığınırdıq. Hamımızın ən cəsuru o idi. Düşmən cərgələrinə ən yaxın yerdə O olurdu. (Əhməd, I, 86)

Həmçinin Bəra (radiyallahu ənh) da Həbibi Əkramın şücaəti haqqında belə demişdir: "Vallah biz müharibə qızışan kimi Allah Rəsuluna (səllallahu əleyhi və səlləm) sığınardıq. Bizim ən cəsurumuz Allah Rəsulu ilə eyni sırada dura bilən idi. (Müslim, Cihad, 79)

O ilayi-kəlimətullah yəni Allahın dininin ən uca olması üçün daima ən qabaqda vuruşurdu. Hünəyn qəzvəsinin başlanğıcında İslam ordusunun dağılmasına baxmayaraq O mətanətini heç pozmayaraq özünü düşmən cərgələrinin ortasına atmış, mindiyi heyvanını müntəzəm olaraq iləri sürərək əsabəsinin şücaətini artırmış və nəhayət Allahın köməyi ilə də zəfər nəsib olmuşdur.

Allah Rəsulu (səllallahu əleyhi və səlləm) belə buyurardı:

"Qüdrət və iradəsiylə yaşadığım Allaha and olsun ki, Allah yolunda vuruşub şəhid olmağı, sonra (dirildilib) vuruşub yənə şəhid olmağı, təkrar vuruşub yənə şəhid olmağı istərdim..." (Müslim, İmarə, 103)

Allah Rəsulunun Yumşaq Xasiyyəti

"...Rəsulullah (səllallahu əleyhi və səlləm) insan nəslinin ən mülaymi idi..." (Müslim, Həcc, 137)

Aişə anamız belə deyir:

"Əxlaqı Həzrət Peyğəmbərdən daha gözəl bir başqası yoxdur. Əshabından və ya ailəsindən kim onu çağırsa dərhal, "Buyur!" deyərdi. Bunun üçü də Allah Təala:"

"Şübhəsiz ki, sən böyük bir əxlaq üzərindəsən!" (Qələm surəsi, 4) ayəti-kəriməsini nazil etdi. (Vahidi, s. 136)

Peyğəmbərimiz, həyatında heç bir zaman özü üçün intiqam almamışdır.

Onun əngin şəfqət, rəhmət və mərhəmət dolu halından bir nəçə xüsusu Həzrət Aişə (radiyallahu ənha) bu şəkildə təvsif edir:

"O, heç kimi ayıblamaz, pisliyə müqabilə etməz, əfv və xoş münasibətlə müamilə edər, pislikdən uzaq qalırdı. Özü üçün bir kimsədən intiqam almamışdır. Heç bir kölə və xidmətçiyə, hətta bir heyvana belə haqsızlıqla toxunmamışdır..." (Bax: Müslim, Fədail, 79)

Həzrət Ənəs, Fəxri Kainat Peyğəmbərimizi anladırkən belə demişdir:

"Mən Rəsulullahın əllərindən daha yumşaq nə bir atlaza nə də bir ipəyə toxunmamışam. Allah Rəsulunun iyindən daha xoş bir qoxu iyləmədim. Peyğəmbərimizə tam on il xidmət etdim. Mənə bir dəfə olsa belə "of" demədi. Etdiyim bir şey səbəbilə "Nə üçün belə etdin?" deməməklə yanaşı, etmədiyim bir şey səbəbilə də "Belə etsən olmazdımı?" demədi." (Buxari, Savm, 53, Mənaqib 23; Müslim, Fəzail 82)

Həmçinin Onun təbliğ vəzifəsindəki ülvi müvəffəqiyyəti də, bu yüksək halının bir bərəkəti olmuşdur. Haqq Təala, Peyğəmbər Peyğəmbərimizin (səllallahu əleyhi və səlləm) bu xüsusda olan kamilliyini belə bildirir:

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّن

َ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِك

َ

"(Ya Rəsulum!) Allahın mərhəməti səbəibnə sən onlarla (döyüşdən qaçıb sonra yanına qayıdanlarla) yumşaq rəftar etdin. Əgər qaba, sərt ürəkli olsaydın, əlbəttə, onlar sənin ətrafından dağılıb gedərdilər." (Ali-İmran surəsi, 159)

Həqiqətən də o dövrdəki cahiliyyə insanları, Onun yumşaq təbiətli, əfv edici, gözəl əxlaqlı, həlim və müsamihəkar şəxsiyyəti qarşısında bir mum kimi ərimiş, vəhşət və yamanların əlindən qurtulmaq o insanlıq nurunun ətrafında pərvanə olmuşdular. Çünki O, insanlığın zərərini deyil, hidayətini istəyirdi. Əzabı deyil, rəhməti təmsil edirdi.

Rəsulullah (səllallahu əleyhi və səlləm) bir səhabəyə:

"Səndə Allahın sevdiyi iki gözəl xasiyyət var: Hilim (yumşaq xasiyyət) və təənni (ehtiyatkarlıq.)" sözləri ilə mədh etmişdir. (Müslim, İman, 25, 26)

Bədəvinin biri, Məscidi-Nəbəvidə kiçik dəstəmazını pozmuşdu. Səhabələr dərhal onu məzəmmət etməyə başladılar. Peyğəmbərimiz (səllallahu əleyhi və səlləm):

"–Adamı öz halına buraxın. Dəstəmaz pozduğu yerə bir vədrə su tökün. Siz rahatlıq göstərmək üçün göndərildiniz, çətinlik çıxarmaq üçün deyil." buyurdu. (Buxari, Vudu, 58, Ədəb, 80)

Sonra da o şəxsə məscidlərin əhəmiyyətini və ədəibni şirin bir dillə izah etdi.

Ənəs (radiyallahu ənh) deyir:

Rəsulullah (səllallahu əleyhi və səlləm) ilə birlikdə yeriyirdim. Üstündə Nəcran qumaşından hazırlanmış, kənarları sərt və qalın bir xirqə var idi. Bir bədəvi Rəsuli Əkrəmə yetişərək xirqəsini sərt bir şəkildə çəkdi. Xirqənin boynuna gələn qisminə baxdım, bədəvinin sərt bir şəkildə çəkməsinə görə xirqənin kənarı boynuna iz salmışdı. Daha sonra bədəvi:

"–Ey Məhəmməd! Əlində olan Allaha aid mallardan mənə də verilməsini əmret!" dedi.

Fəxri-Kainat Peyğəmbərimiz, bədəviyə dönüb güldü. Sonra da ona bir şey verilməsini əmr etdi. (Buxari, Humüs 19, Libas 18, Ədəb 59; Müslim, Zəkat 128)

Allah Rəsulunun Şəfqət və Mərhəməti

Həzrət Peyğəmbər (səllallahu əleyhi və səlləm) bir Hədisi-Şərifində:

"Mərhəmət edənlər Rəhman olan Allah Təala mərhəmət buyurur. Yer üzündəkilərə şəfqət və mərhəmət göstərin ki, göy üzündəkilər də sizə mərhəmət etsin." buyurmuşdur. (Tirmizi, Birr, 16/1924)

Uşağı ağladığında ananın çətin vəziyyətə düşməməsi və bir an əvvəl ona baxması üçün namazın qısaldıla biləcəyinə icazə verməsi, bir çox gecələr, gözlərindən yaşlar boşalaraq ümmətinə dualar etməsi, bütün ömrünü insanların cəhənnəmdən qurtula bilməsi üçün fəda etməsi, Allah Rəsulundakı şəfqətinin ən dərin və həssas bir nişanıdır.

Həzrət Peyğəmbər (səllallahu əleyhi və səlləm), aləmlərə rəhmət olaraq göndərildiyi üçün Onun sevgi və mərhəməti hər canlını əhatə etmişdi. Bir gün ondan bəddua etməsini istədilər. O isə:

"Mən dünyaya bəddua etmək üçün göndərilmədim, mən bir rəhmət Peyğəmbəriyəm." buyurdu. (Müslim, Fədail, 126; Tirmizi, Dəavat, 118)

Müsəlmanlığı təbliğ etmək üçün Taifə getdiyi zaman, cahil, bütpərəst və eqoist Taif xalqı Peyğəmbərimizi daşlamışdılar. Dağlar Mələyi, Həzrət Cəbrayılla gələrək Rəsulullaha (səllallahu əleyhi və səlləm):

"Bu iki dağı bir-birinə vuraraq bu qövmü həlak edimmi?" deyincə; Həzrət Peyğəmbər (səllallahu əleyhi və səlləm) razı olmamış:

"Xeyir, Mən Haqq Təaladan onların nəslindən sadəcə Allaha ibadət edəcək və Ona heç bir şeyi ortaq qoşmayacaq bir nəsil gətirməsini diləyirəm." buyurmuşdur. (Buxari, Bədül-xalq, 7; Müslim, Cihad, 111)

Onu öz məmləkətindən daşlayaraq çıxaran və hicri 9-cu ilə qədər də şiddətlə mübarizə edərək müsəlmanlara bir çox ziyan vuran bu Taiflilər haqqında:

"Ya Rabbi! Saqif Qəbiləsinə hidayət nəsib eylə! Onları bizə göndər!" deyə dua etmiş, nəhayət Taif xalqı, bir müddət sonra müsəlman olmuşdur. (İbn-i Hişam, IV, 134; Tirmizi, Mənakib, 73/3942)

Əbu Üseyd -radıyallahu anh- Bahreyndən aldığı bir neçə əsirlə Peyğəmbərimizin hüzuruna gəlmişdi. Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- əsir bir qadının ağladığını gördü. Ona:

"–Niyə ağlayırsan?" deyə soruşdu. Qadın:

"–Bu adam oğlumu satdı." dedi.

Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- Əbu Üseydə:

"–Onun oğlunu satdın mı?" deyə soruşdu.

"–Bəli." cavabını alanda:

"–Kimə?" buyurdu. Səhabə:

"–Abs Oğullarına" dedi.

Bunun üzərinə Allah Rasulu:

"–Şəxsən öz heyvanına min, ged, qadının oğlunu al və gətir." buyurdu.

Başqa bir hadisəni isə Ümmü Qays binti Mihsan -radıyallahu anha- rəvayət edir:

"Oğlum ölmüşdü. Buna görə çox kədərlənmişdim. Onu yuyan adama:

«–Oğlumu soyuq su ilə yuma, öldürərsən!» dedim.

Uqqaşə -radıyallahu anh- tez gedib Rəsulullaha -səllallahu əleyhi və səlləm- mənim söylədiklərimi xəbər verdi. Allah Rəsulu gülümsündü və:

"–Belə mi deyir? Elə isə onun ömrü uzandı." buyurdu.

Hədisi rəvayət edən: "Biz, bu qadın qədər uzun yaşayan başqa bir adam eşidmədik" demişdir. (Nəsai, Cənaiz, 29)

Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- in şəfqət və mərhəməti cihanşümul bir vəsf idi. O, bir gün:

"–Nəfsim qüdrəti əlində olan Allaha and olsun ki, bir birinizə mərhəmət etmediyiniz müddət cənnəte girə bilməzsiniz." buyurmuşdur.

Əshabı- kiram:

"–Ya Rasulallah! Hamımız mərhəmətliyik." dedi.

Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm-:

"–(Mənim dediyim) mərhəmət, sizin başa düşdüyünüz şəkildə yalnız bir birinize olan mərhəmət deyildir. əksinə bütün məxluqata şamil olan mərhəmətdir, (bəli) bütün məxluqata şamil edilən mərhəmət!.." (Hakim, IV, 185/7310)

Allah Rasulunun Bağışlayıcılığı

Allah-Təala əfv etəməyi sevər. Qul, xətalarına görə ürəkdən peşmanlıq duyub tövbə etsə, Allah onun tövbəsini qəbul edər. O çox bağışlayan olduğu üçün qullarının da bağışlayıcı olmağını istəyir.

Əfv olunmağın şərti peşmanlıq, Allahın əmrlərinə itaət etmək və haramlarından çəkinməkdir. Əfvin ən gözəl nümunələri, Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-in həyatında vardır. Uhud Hərbində əmisi Həzrət Həmzənin ciyərini hirsindən parçalayan Hindi, Məkkənin fəth olunduğu gün kəliməyi-tövhid hörmətinə əfv etmişdir.

Həbbar ibn Əsvəd də İslam düşmənlarının öndə gələnlərindən idi. Məkkədən Medinəyə dəvənin üzərində hicret edərkən qəsdən Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-in qızı Zeynəb -radıyallahu anha-nı mizrağı ilə vuraraq dəvədən salmışdı. Həzrət Zeynəb hamilə olduğundan uşaq düşmüş, ağır şəkildə yaralanaraq qan içində qalmışdı. Bu yara daha sonra vəfatına səbəb olmuşdu. Həbbar, bunun kimi daha bir çox cinayət işləmişdi. Məkkənin fəthindən sonra qaçdı və onu tuta bilmədilər. Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- Medinədə əshabı ilə oturduğu əsnada onun hüzuruna gələrək müsəlman olduğunu bildirdi. Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm- onu da əfv etdi. (Vaqidi, II, 857-858)

Əbu Cəhilin oğlu İkrimə də İslam düşmənlərindən idi. Məkkənin fəthindən sonra Yemənə qaçmışdı. Xanımı, müsəlman olaraq onu Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm- in yanına gətirdi. Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm- İkriməni məmnuniyyətlə qarşılayaraq:

"Ey göçəri süvari, xoş gəldin!" buyurdu və müsəlmanlara qarşı etdiyi zülmü üzünə vurmayıb, onu bağışladı. (Tirmizi, İstizan, 34/2735)

Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm- tez-tez:

"Allahım, ümmətimi bağışla, çünki onlar bilmirlər!" deyə dua edərdi. (İbn-i Macə, Mənasiq, 56; Əhməd, IV, 14)

Yemamənin lideri Sümamə ibn Üsal müsəlman olanda, Məkkə müşriklərilə olan ticarət münasibətlərini kəsmişdi. Halbuki Qureyş hər cür ərzaq ehtiyacını Yemamədən təmin edirdi. Aclıq və qıtlığa düşən Məkkəlilər Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-ə müraciət etdilər. Allah Rəsulu Sümaməyə məktub yazıb ticarət münasibətlərini bərpa etməyini istədi.

Halbuki o müşriklər, üç il müsəlmanları aclıq içində qıvrandırarak əzab vermişdilər. Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm- bunları belə bağışladı.

Bundan əlavə Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm-, hicrətin 7-ci ilində Xeybərin fəthindən sonra quraqlıq və qıtlığa duçar olan Məkkə xalqına qızıl, arpa və xurma göndərərək yardım etdi. Əbu Süfyan, bunların hamsını Qureyşin kasıblarına payladı və:

"–Allah, qardaşım oğlunu xeyirlə mükafatlandırsın! Çünki O, qohumluq haqqlarını qoruyur!" deyərək razılığını ifadə etmişdir. (Yaqubi, II, 56)

Belə böyük fəzilətlər qarşısında könülü yumuşalan Məkkə xalqı bir müddət sonra tamam müsəlman oldu.

Hudeybiyədə, hücum edərək Allah Rasulunu öldürmək istəyən bir dəstə gəlmişdi və hamsı da yaxalanmışdı. Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm- bunları da bağışladı. (Müslim, Cihad, 132, 133)

Xeybərin fəthindən sonra bir qadın Allah Rasulunun yemeyinə zəhər qatmışdı. Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- əti ağzına qoyanda zəhərli olduğunu başa düşdü. Yahudi qadın yemeəe zəhər qatdığını etiraf etdiği halda Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm- o qadını əfv etdi. (Buxari, Tibb, 55; Müslim, Salam, 43)

Ona cadu edərək xəstələnib əzab verən münafiq yahudi Lebidi və onu bu işə təhrik edənlərin kimlər olduğunu vəhy yolu ilə öyrənmişdi. Lakin Lebidin bu xətasını heç bir vaxt üzünə vurmadı. Həyatına qıymış nə Lebidi, nə də ki, onun mənsub olduğu Bəni Zurayk yahudilərindən heç kimi öldürtmədi.

Çünki Qurani-Kərimdə:

"Sən bağışlama yolunu tut, yaxşı işlər görməyi əmr et və cahillərdən üz döndər!" (əl-Əraf, 199) buyrulurdu.

Allah Rasulunun Qonşuluq Haqqlarına Riayəti

Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm- qonşuluq haqqlarına da çox həssaslıq göstərilməsini arzu edərdi. Hadisi-şərifdə:

"Cəbrail mənə qonşuma yaxşılıq etməyi o qədər çox tövsiyyə etdi ki, hardasa qonşunu qonşuya varis edəcək deyə fikirləşdim." buyurmuşdur. (Buxari, Ədəb, 28; Müslim, Birr, 140-141)

Digər bir hadis də:

"Kafir qonşunun bir haqqı vardır. Müsəlman qonşunun iki haqqı vardır. Müsəlman və qohum olan qonşunun üç haqqı vardır." buyurdu.

Qonşunun pəncərəsinə baxmaq, yemək qoxusu ilə onu narahat etmək, onun xoşlanmadığı bir davranış, qonşu haqlarını tapdalamaqdır.

Fəxri-Kainat -səllallahu əleyhi və səlləm-:

"...Allah Təalaya görə qonşuların xeyirlisi, qonşusuna faydalı olandır." (Tirmizi, Birr, 28)

"Qonşusu ac ikən tox yatan mömin deyildir." buyurardı. (Hakim, II, 15/2166a)

Əbu Zər Qiffari Həzrətləri:

"Mənə Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-, yemək bişirərkən suyunu bol etməyimi, ondan qonşuma da pay verməyimi əmr buyurdu..." demişdir. (İbn-i Mace, Ətimə, 58)

Əbu Zər, səhabənin kasıblarından idi. Demək ki, qonşu haqqını qorumaqda yoxluq maneə deyildir.

Əbu Hüreyrənin -radıyallahu anh- rəvayətinə görə bir gün Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm-:

"–Vallahi iman etmiş olmaz, vallahi iman etmiş olmaz, vallahi iman etmiş olmaz!" buyurdu.

Səhabələr:

"–Kim iman etmiş olmaz, ya Rasulallah?" deyə soruşdular.

Aləmlərin Əfəndisi:

"–Edəcəyi piş işlərədən qonşusu əziyyət çəkən səxs!" cavabını verdi. (Buxari, Ədəb, 29; Müslim, İman, 73; Tirmizi, Qiyamət, 60)

Digər bir rəvayətə görə isə:

"Edəcəyi piş işlərədən qonşusu əziyyət çəkən səxs cənnətə girə bilməz." buyurdu. (Müslim, İman, 73)

Allah Rəsulunun Kasıblara Qarşı Davranışı

Həzrəti Peyğəmbər; fəqir, yetim, sahibsiz və dul qadınlara şəfqət və yaxınlığı ilə tanınmışdı. (Buxari, Nəfəqat, 1; Müslüm, Zühd, 41-42) Maddi rifah səviyyəsinin zəifliyini aradan qaldırmaq üçün onlara çox şəfqətlə yanaşardı.

Əbu Səid (r.ə.) belə rəvayət edir:

"Mühacirlərin kasıblarından bir grupla oturmuşduq. Bunlardan bir qismi, (bütün bədənini örtən bir paltarı olmadığı üçün) digərləri (nin qaraltısından istifadə) edərək örtünməyə çalışırdı. Bir nəfər də bizə Quran oxuyordu. Birdən Allah Rəsulu gəldi, Quran oxuyan şəxs dayandı. Həzrəti Peyğəmbər salam verdi və:

«–Nə edirsiniz?» deyərək soruşdu.

«–Ey Allahın Rəsulu! O müəllimimizdir, bizə Quran oxuyor. Biz də Allah Təalanın kitabını dinləyirik» dedik.

Bundan sonra Həzrəti Peyğəmbər:

«–Ümmətim arasında, birlikdə səbrli olmağımı əmr edilənləri yaradan Allaha həmd olsun» dedi.

Sonra Allah Rəsulu, böyük bir təvazökarlıqla bizim aramızda oturdu və əli ilə işarə etdi ki "halqa qurun."

Camaat onun ətrafında halqa qurdu və hamı üzünü Ona tərəf çevirdi. Nəhayət Rəsululluh –səllallahu əleyhi və səlləm- bizə bu müjdəni verdi:

«–Ey yoxsul muhacirlər, müjdələr olsun! Sizə qıyamət günündə tam bir nur müjdəsi veririəm. Siz cənnətə, zənginlərdən yarım gün əvvəl girəcəksiniz. Bu yarım gün, (dünyadakı günlərlə qarşılaşdırdığımızda) beş yüz ilə bərabərdir.» (Əbu Davud, Elm, 13/3666)

Günlərin bir günü Rəsulullah –səllallahu əleyhi və səlləm- Peyğəmbərimiz, Mədinədə yaşadığı vaxt çox kasıb bir qəbilə gəldi; ayaqlarında geyəcək yoxdu, aclıqdan və istidən dəriləri sümüklərinə yapışmışdı. Bunu görən Həzrəti Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-, çox təsirləndi, rəngi dəyişdi; Bilal -radıyallahu anh-a əzan oxudub səhabələri çağırdı. Bu yoxsullara yardım göstərildikdən sonra Həzrəti Peyğəmbər biraz rahatladı. (Müslüm, Zəkat, 69-70; Əhməd, IV, 358, 361)

Həzrəti Peyğəmbərin -səllallahu əleyhi və səlləm- həyatı, həddindən çox xüraiqə, ibrətamiz, doğruluq, dürüstlük, sədaqət, şəfqət, mərhəmət və nəzakət təzahürləri ilə doludur. Həyat yoldaşı Aişəyə -radıyallahu anha-:

"Ry Aişə! Yarım xurma ilə də olsa yoxsulları geri qaytarma. Ey Ayşə! Yoxsulları hörmət et və onları özünə yaxın tut ki qiyamət günü Allah da səni özünə yaxınlaşdırsın." deyə tövsiyyələr edərdi. (Tirmizi, Zühd, 37/2352)

Abbad ibn Şurahbil -radıyallahu anh- rəvayət edir ki:

"Bir vaxtlar kasıblamışdım. Bunun üzərinə Mədinə bağlarından birinə girdim. Sünbülləri əlimdə ovdum, yedikdən sonra həm də xurcunuma qoydum. Elə bu anda bağ sahibi gəlib məni tutdu, döydü, xurcunumu əlimdən aldı və Rəsulullaha yanına apardı və vəziyyəti ona çatdırdı.

Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm-, bağa sahiibnə:

"−Cahil olduğunda öyrətmədin, ac olduğunda doyurmadın!" buyurdu.

Sonra bağ sahiibnə xurcunu geri verməsini söylədi.

Daha sonra Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- mənə bir az yeyəcək verdi. (Əbu Davud, Cihad, 85/2620-2621; Nəsəi, Qudat, 21)

İslamda ilk başda cinayətin kökü axtarılır, günahkarın islah edilməsi üçün işlər görülür. Bu yönü ilə İslam huququndakı cəzalar, bir ana və atanın uşağını cəzalandırması kimidir. Əsl məqsəd onu ictimai həyatdan uzaqlaşdırmaq deyil, cəmiyyətə yenidən qazandırmaqdır.

Allah Rəsuulunun Əsir və Xidmətçilərə Davranışı

Allah Rəsulunun şəfqəti, müharibə əsirlərinə qədər gedib çixar, belə ki, O əsirlərə yaxşı davranılmasını əmr edərdi. Musab ibn Umeyrin qardaşı Əbu Əziz şu ibrətamiz hadisəni nəql edir:

"Bədr müharibəsində əsir düşmüşdüm. Ənsardan bir camaata təslim edilmişdim. Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm-:

«−Əsirlərə yaxşı davranılamasını!» buyurmuşdu.

Onun bu əmrini yerinə yetirmək üçün Ənsar camaatı, səhər-axşam paylarına düşən çörəyi mənə verir, özləri xurma ilə kifayətlərnirdilər. Mən utanır, çörəyi onlardan birinə verirdim, o da heç toxunmadan təkrar mənə geri verirdi." (Heysəmi, VI, 86; İbni Hişam, II, 288)

Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm-, əvvəldən bəri davam edən köləlik sistemini ləğv etməyi qarşısna məqsəd qoymuş və bu yolda böyük addımlar atmışdır. O, hər fürsət düşəndə bunu təşviq edərək, bunun böyük bir ibadət olduğunu söyləmişdir. Hər hansi bir mömin bir xususda səhv edib kəffarət verməsi durumunda ilk olaraq kölə azad etməyi zikr etmişdir. Ən yaxın dostu Əbu Bəkr -radıyallahu anh-, mal-dövlətinin böyük bir hissəsini Onun təşviqi ilə kölə azad etməyə xərcləmişdir.

Peyğəmbər Peyğəmbərimiz, bir gün Əbu Zərin -radıyallahu anh- köləsinə sərt davrandığına şahid olmuşdu. Çox üzülmüşdü və:

"–Ey Əbu Zər, sən hələ cahiliyyə adəti üzərindəsən?" deyə soruşdu. Arxasından:

"Allahın yaratdığına zərər vermə! Sənin istəklərinə cavab vermirsə onu azad et; çox yük yükləmə; yükləyəndə isə ona kömək etl!" buyurdu. (Buxari, İman, 22; Müslüm, Eyman, 38; Əbu Davud, Ədəb, 123-124)

Bir şəxs, köləsi ilə cariyəsini evlendirmişdi. Daha sonra onları ayırmaq istədi. Kölə, durumu Həzrəti Peyğəmbərə çatdırdı. Bunun üzərinə Peyğəmbərimiz kölə sahiibnə:

"Evlənmə və boşanma haqqı sənə aid deyildir; sən qarışma!" buyurdu. (İbn-i Macə, Təlaq, 31; Təbərani, Kəbir, XI, 300)

Bu və bunun kimi məsuliyyətlər qarşısında səhabələr, kölə azad edməyi həmişə bir şüar halına gətirdilər. Getdikcə köləlik ləğv oldu bu günlərə gəlindi. Yəni müharibə qanunu kimi insanlıq tarixinin həqiqətlərindən biri olan köləlik zincirini, insanın boynundan çıxardan yenə İslam olmuşdur.

İslam, kölə sahiibnə daima: "Yediyindən yedir, içdiyindən içir, geydiyindən geydir, oruc tutduğun vaxt yük və iş yükləmə, onun ehtiyaclarına kömək etməsini!" təqqin edərdi. Kölə azad etməyi bir mömün üçün daha iyi bir qurtuluş yolu və əməli saleh olaraq göstərmişdir. Kölələr üçün elə haqlar qoymuşdur ki, bunlara riayət olunarsa, kölə sahibi olmaqdansa olmamaq daha xeyirli bir hala gəlmiş, kölə sahibi olmaq da bir növ kölə olmaq mənası qazanmışdır.

Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm- vəfat etdiyi vaxt bu son sözləri çox mənalıdır:

"Namaza, xüsusilə namaza diqqət edin. Tabeliyinizdə olanlar haqqında da Allahdan çəkinin." (Əbu Davud, Ədəb, 123-124/5156; İbn-i Macə, Vəsaya, 1)

Yəni Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm-, köləliyin giriş qapılarını imkan dairəsində bağlamış, çıxış qapılarını da sonuna qədər açmış və bu durumdakı insanların hürriyyətə qovuşdurulmalarını hər fürsətdə təşviq etmişdir. Köləliyə son vermək üçün bundan daha gözəl bir metod ola bilərmi?

İslamın köləyi hansi mövqeyə çıxartdığını görmək üçün bu missal kifayətdir: Məlum olduğu üzrə Bilali Həbəşi, İslamdan öncə zənci bir kölə idi. Ancaq müsəlman olması ilə birlikdə Peyğəmbərin -əleyhissalam- baş müəzzini oldu və özünə bütün müəzzinlərin piri məqamı verildi. Belə ki, mədəniyyətimizin qulluq abidələri olan camilərimizin müəzzin üçün məkanlarda: «Ya Həzrəti Bilali Həbəşi» lövhələri də bunun ən canlı təzahürüdür.

Qısaca olaraq İslam, köləni əfəndi mövqeyinə yüksəltmişdir. Əslində müşriklər buna görə İslama qarşı çıxmışlardı. Günümüzün, yəni XXI əsrin İslamı qəbul edə bilməyən inkarcıları da eyni xüsusiyyətləri daşımırmı? Müasir dünyada qəsbkarlar neçə-neçə azad insanı əsir kimi yaşatmışmı? Sırf maddi imkanları istismar etmək və günahsız və çarəsiz insanların haqqları, həm də hürriyət adına tapdalanmırmı? Eşidildiyi vaxt qulağa xoş gələn ad və terminlərlə insanlıq dünyada yaşanılan acımasız müasir köləlik sisteminin qədim qövrlərdən fərqi varmı?

Belə olan halda dünən köləliyi ulvi prinsip və məsuliyyətlərlə yox vəziyyətinə gətirən İslamın insanı ucaldan qiymət və fəzilət anlayışı, günümüzdə də yenidən insanlığın çırağıdır. Əks təqdirdə insanlıq; adı hürriyyət, uygulaması əsarət olan mənfəətpərəst anlayışların pəncəsində yox olacaqdır. Harada dünyadakı zəifləri; qanları əmiləcək köləliyə məhkum varlıqlar kimi görüm vampirləşənlərin pozulmuş prinsipləri; harda bütün vasitələrlə istər əsirlər və istərsə də xidmətçilər haqqında əziz Peyğəmbərinin mübarək dili ilə:

"Onlar sizin qardaşlarınızdır; yediyinizdən yedirin, içdiyinizdən içirin!" deyərək ən yaxşı ölçü qoyan İslamın ucalığı!...

Buna görə də dünən olduğu kimi bu gün də insanlığın tək qurtuluş çarəsi, Həzrəti Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-dir. Ona bağlılıqdır. Çünki O, zəngin-kasıb, müdir-işçi, əfəndi və xidmətçi nə olursa olsun hər insanı insan kimi yaşatmış, insanoğlunu insanlıq heysiyyətinə çatdırmış və bu yolda möhkəm ölçülər qoymuşdur. Belə ki, səhabələ Ona yanına gəlib:

"–Xidmətçimizin qüsurlarını nə qədər bağışlayaq?" deyə soruşan səhabələrə:

"–Onu hər gün yetmiş dəfə bağışlayın!" cavabını vermişdir. (Əbu Davud, Ədəb, 123-124/5164; Tirmizi, Birr, 31/1949)

Mərhəmət ümmanı Peyğəmbərimizin bu tövsiyyəsi əlçatmaz bir incəlik, zərafət və insan qəlibnə riayətin əsəridir:

"Birinizə xizmətçisi yeməyini gətirincə, onu birlikdə yemək süfrəsınə dəvət etməyəcəksə, heç olmazsa bir iki tikə və ya yeyəcək bir iki şey versin. Çünki yeməyin hərarətini və zəhmətini o çəkmişdir." (Buxari, Ətimə, 55; Tirmizi, Ət'imə, 44)

Allah Təala, diləsəydi durumu tərsinə çevirib xidmətçini əfəndi, əfəndini də xidmətçi edərdi. O halda Allaha həmd edib onlara gözəl davranmalıdır.

Allah Rəsulunun Qadınlara Qarşı Davranışı

Cahiliyyə dövründə qadınlar, heysiyyət, şərəf və ləyaqətlərinə alçaldan bir davranışla qarşı-qarşıya idilər. Əxlaqsız olacaqları fikri ilə qız uşaqlarını mərhəmət etmədən öldürür və basdırırdılar. Donmuş vicdanla, cahilliyin səbəb olduğu bu müsibətdən qorunmaq üçün daha pis bir cinayət törədirdilər. Allah Təala, Nəhl surəsinin 58-ci ayəsində onların hallarını belə təsvir edir:

"Onlardan birinə qızı olması ilə müjdə verdikdə qəzəblənib üzü qapqara qaralar!"

Qadın və qızlar, ləyaqəti alçaldılmış bir şəkildə əyləncə aləti kimi baxılaraq alçaldılırdı.

Rəsulullahın -səllallahu əleyhi və səlləm- əmri ilə qadınların hüququ təsis edildi. Qadın, cəmiyyətdə namus və fəzilətin nümunəsi oldu. Ana olmaq şərəfli bir iş oldu.

"Cənnət anaların ayaqları altındadır!" hədisi şərifindəki iltifati- Məhəmmədiyyə ilə qadın, layiq olduğu dəyərə qovuşdu.

Həzrəti Peyğəmbərin -səllallahu əleyhi və səlləm- qadınlara olan nəzakətini bu misal necə də gözəl ifadə edir:

Bir səyahətdə Əncəşə adlı xidmədçi züm-zümə edərək dəvələri sürtləndirirdi. Həzrəti Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm- də, sürətlə gedən dəvələr üstündə xanımların zəif vücudlarının yaralana biləcəyi ehtimalını nəzərə alaraq belə buyurdu:

"Ey Əncəşə! Diqqət et, şüşələr qırılmasın!" (Buxari, Ədəb, 95; Əhməd, III, 117)

Həzrəti Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm- digər hədisi şəriflərində belə buyurur:

"Allahım! İki zəifin, yəni yetim və qadının haqqını yeməkdən hamını uzaqlaşdırıram." (İbni Macə, Ədəb, 6)

"Bir mömin xanımına pislik etməsin. Onun bir xasiyyətini bəyənməzsə, bir başqa xasiyyətini bəyenər." (Müslim, Rada`, 61)

Çünki haqiqətən qadın, pislik edilməyə layiq olan bir tikanlıq, eşq və məhəbbətə layiq bir güllükdür. Ona dair sevgi də elə Allah tərəfindən bəxş edilmişdir. Beləki Həzrəti Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm- bu haqqında belə buyurur:

"Mənə dünyanızdan, qadın və gözəl qoxu sevdirildi; namaz da gözümün nuru qılındı." (Nəsai, İşrətun-Nisa, 10; Əhməd, III, 128, 199)

Dünyaya insan gətirən qadının Həzrəti Peyğəmbərə sevdirilməsi, qəflət gözü ilə dəyərləndirilməməlidir. Bu sevginın onun fitrətinə Allah Təala tərəfindən qoyulduğunu bilməli və ancaq bu sevginin uca bir sevgiyə getmək üçün bir məhəbbət mərdivanı olduğunu bilməlidir. Beləliklə əsla qadına qarşı zəif bir düşgünlük deyil, onlara haq etdikləri ulvi dəyəri verməkdir. İnsanlıq tarixində qadın, belə bir ilahi bir qiymətə ancaq İslamın uca iqlimində nail olmuşdur. İslamın xaricində qadına dəyər verdiklərini iddia edən bütün sistemlər, ona sadəcə görüntü olaraq qiymət verir və arxa planda isə qadını ancaq maddi və nəfsi bir əşya isitfadə edir və əzirlər.

Bu etibarla qadına olan baxış tərzi, bu gün insanlığın yenidən İslamın bərəkətli və ulviyyətində ələ alınmalı və həqiqi yerinə qoyulmadlıdır. qadın və kişi, ilk yaradıldığı andan etibarən bir birini tamamlayan iki dərin dünyadır. Ancaq bu tamamlamada qadına Haq tərəfindən daha təsirli bir rol verilmişdir. Belə ki, cəmiyyətləri yıxan da abad edən də qadındır. Bu etibarla İslam nəzərində abad edən qadını yetişdirmək ən böyük ideal olmuş ve hədisi şərifdə belə buyrulmuşdur:

"Hər hansı bir şəxs üç qızını və ya bacılarını öz himayəsində böyüdər, tərbiyə edər və evləndirər, yaxşılıq edərsə, o şəxs cənnətlikdir." (Əbu Davud, Ədəb, 120-121/5147; Tirmizi, Birr, 13/1912; Əhməd, III, 97)

Başqa bir hədisi şərifdə də Həzrəti Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-:

"Hər hansı bir şəxs iki qızını həddi-büluğ çağına gəlincəyə qədər böyüdüp tərbiyə edərsə, qıyamət günü o şəxlə mən yanyana oturacağıq" buyurmuş və barmaqlarını bitişdirərək bunu göstərmişdir. (Müslim, Birr 149; Tirmizi, Birr, 13/1914)

Sonra da saleh olaraq yetişən bir qadının dəyərini belə vurğulamışdır:

"Dünya keçici bir faydadan ibarətdir. Onun fayda sağlayan en xeyirli varlığı; dindar, saleh bir qadındır." (Müslim, Rada 64; Nəsai, Nigah 15; İbn-i Macə, Nikah 5)

Umumiyyətlə böyük insanların arxasında həmişə saleh əməlli qadın vardır. Məsələn Həzrəti Peyğəmbər Peyğəmbərimizin -səllallahu əleyhi və səlləm- ilk təbliğində birinci və ən böyük kömək Həzrəti Xədicə anamız olmuş və Peyğəmbərimiz -səllallahu əleyhi və səlləm-, onu ömür boyu unuda bilməmişdir. Belə ki, Həzrəti Əlinin müvəffəqiyyət qazanmasında Həzrəti Fatimə anamızın rolu çox böyükdür.

Yəni saliha bir qadın, dünyanın ən böyük və xeyirli nemətidir. Bu etibarla Peyğəmbər Efendimiz -səllallahu əleyhi və səlləm-, xeyirli biri olmağın şərtini, qadınlara qarşı xeyirli davranma olaraq belə ifadə edmişdir:

"Möminlərin iman baxımından ən mükəmməli, əxlaqı ən yaxşı olandır. Sizin ən xeyirliləriniz də, qadınlarına qarşı əxlaqi olaraq ən xeyirli olanlarınızdır." (Tirmizi, Rada, 11/1162)

Belə bir durumda qadını sadəcə bir zövq vasitəsi, nəfsi arzu və həvəslərin istəyi kimi görmək və onun sadəcə cismani xüsusiyyəti ilə əlaqədar olmaq, böyük bir səfillikdir. Qadını tanımamaqdır. Allahın qadına verdiyi yüksək xüsusiyyətlərə qarşı kor olmaqdır. Bu gün qadının, istehlak dünyasında bir reklam vasitəsi kimi istismar edilməsi, onun heysiyyəti etibarı ilı çox acı və alçaldıcı bir durumdur.

Halbuki qadın, cəmiyyətin memarı olaraq yetişdirilməlidir. O, qəhrəmanlar yetişdirən səmavi bir insan qucağı olmalıdır. Bizi əvvəlcə bir müddət qarnında, sonra qollarında, ölüncəyə qədər də qəlblərində daşıyan belə həqiqi analara sevgi və hörmət etmək üçün başqa dəyərli bir varlıq yaradılmamışdır. Özünü ailəsinə həsr edən vəfakar və vəfadar ana; dərin bir sevgiyə, dərin bir hörmətə, ömürlük bir təşəkkürə layiqdir.

Gözəl qoxuya gəlincə, onun Həzrəti Peyğəmbərə sevdirilməsinin hikməti, ruha verdiyi incəlik və dərinlikdir. Gözəl qoxu, mələklərin də xoşlandığı dadlı bir hüzur yelidir. Ayrıca təmizlik nişanəsidir. Çünki təmiz olan gözəl qoxar. Beləki Həzrəti Peyğəmbərin -səllallahu əleyhi və səlləm- mübarək bədəni də hər zaman gül qoxusuyla ətirlənmiş haldaydı. Eləbil ki, gül, Ondan damlayan mübarək tərlərdən əmələ gəlmişdi. O güllər şahı, bir uşağın başını tumarlasa, uzun müddət o uşağın başından müşk-ənbər ətri gələrdi.

Namaza gəlincə o da Həzrəti Peyğəmbərin gözünün nuru qılındı. Çünki namaz, Allah ile danışmadır və Onu görürmüş kimi edilən bir ibadərtdir. Bu etibarla da göz nurudur.

Allah Rəsulunun Yetimlərə Qarşı Davranışı

Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm-, yetimlərə çox diqqət edərdi. Çünki Qurani Kərimdə yetimin qorunması haqqında ayələr çoxdur. Allah Təala, yetimlərə qarşı həssas olmağı təlqin edərək belə buyurmuşdur:

"Heç vaxt yetimə pis davranma!" (Pis davranıb onu əzmə!)" (əd-Duha, 9)

Hədisi şərəflərdə belə buyrulur:

"Müsəlmanlar arasında ən xeyirli ev; üçündə yetimə yaxşı davranılan evdir. Müsəlmanlar üçündə ən pis ev isə yetimə pis davranılan evdir." (İbn-i Macə, Ədəb, 6)

"Biri, müsəlmanların arasındakı bir yetimi yedirib içirmək üçün evinə aparsa, bağışlanması mümkün olmayan bir günahı yoxsa, Allah Təala onu mütləq cənnətə qoyar." (Tirmizi, Birr, 14/1917)

"Biri sırf Allah rızası üçün bir yetimin başını tumarlarsa, əlinin toxunduğu hər saç telinə qarşılıq ona savab vardır..." (Əhməd, V, 250)

Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm-, cəmiyyətdəki qırıq qəlblərə qarşı, lüzumlu ictimai vəzifələrin yerinə yetirilməsini israrla tövisyyə edərdi.

"Kimki öhdəliyindəki yetim qız və oğlan uşaqlarına yaxşı davranarsa; o və Mən cənnətdə birlikdə olacağıq." buyuraraq iki barmağını bir yerə gətirdi. (Buxari, Edeb, 24)

Qəlibnin qatılığından şikayət edən bir səhabəyə belə bir tövsiyyə etdilər:

"Əgər qəlibnin yumuşamasını istəyirsən fəqiri doyur, yetimin başını oxşa!" (Əhməd, II, 263, 387)

Allah Rəsulunun Heyvanlara Qarşı Davranışı

Rəhmət Peyğəmbərinin bütün davranışı rəhmət və məhəbbət əsasında qurulmuşdu. Çünki O, yaradılanlara şəfqətlə yaxınlaşmış və hər ehtiyac sahiibnin ehtiyacını həll etmişdir. Bu dərin sevgi dənizindən heyvanlar da qismətini almışdır. Beləki cahiliyyə dövrünün insanları, heyvanlara da çox insafsız və mərhəmətsiz davranırlardı. Onlar heyvanları ətlərini diri-diri kəsib yeyər, heyvanları döyüştürmək üçün yarış keçirirdələr. Bu vicdanı sızıldadan mənzələrərə Həzrəti Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm- son qoydu.

Əbu Vaqid -radiyallahu anh- belə rəvayət edir:

"Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- Mədinəyə gəldiyi vaxt, Mədinəlilər, diri olan dəvənin küvənini kəsir, qoyunların da budlarından şaqqalayıb yeyərdilər."

Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- buna qarşı çıxmışdır:

«–Diri heyvandan kəsilən hər hansı hissə, leşdən kəsilmiş hissə hökmündədir. yeyilməz.» buyurdu." (Tirmizi, Sayd, 12/1480)

Günlərin birində Həzrəti Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-, üzü dağlanmış bir eşşək gördü, üzüldü və:

"Allahın lənəti onu dağlayanların üzərinə olsun!" buyurdu. (Buxari, Zəbaih, 25)

Yuvasındakı balalarını götürüb analarını narahat edənlərə:

"−Kim bu zavallının balalarını götürüb ona əziyyət etdi, onu tez geri versin!" buyurdu. (Əbu Davud, Ədəb, 163-164/5268)

Dərisi sümüyünə yapışmış bir dəvəni gördüyü vaxt sahiibnə belə dedi:

"Danışa bilməyən bu hayvanlar haqqında Allahdan qorxun! Bəsləyərək minin, bəsləyərək kəsib yeyin!" (Əbu Davud, Cihad, 44/2548)

Peyğəmbər Peyğəmbərimiz qoyun kəsən birini görmüşdü. O şəxs, kəsmək üçün qoyunu yerə yıxdıqdan sonra bıçağını itiləməyə çalışırdı. Bu qatı və duygusuz davranış qarşısında Rəsuli Əkrəm Peyğəmbərimiz ona belə xəbərdarlıq etdi:

"−Heyvanı dəfələrcə öldürmək istəyirsən? Bıçağını, onu yerə yıxmadan əvvəl itiləsən olmazdı?" (Hakim, IV, 257, 260)

Bir hədisi şərifdə:

"Sizə kimin cəhənnəmdən, cəhənnəmin də ondan uzaq olduğunu söyləyimmi?" deyə sual etdikdən sonra:

"Onlar, təvazökar, şəfqətli, mərhamətli, ürəyə yaxın olanlardır." buyurdular. (Əhməd, I, 415)

Həzrəti Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm- mərhəmətli və mərhəmətsiz olanların vəziyyətini bir hədisi şərifdə belə açıqlayır:

"Günahkar bir qadın, çöldə susuzluqan dili ilə qumları yalayan bir köpək görmüşdü. Ona mərhəmət edib ayakkabısı ilə quyudan su götürərək köpəyə su verdi. Allah Təala da, bu qadının günahlarını bağışladı. Digər bir qadın da, pişiyini əhəmiyyət verməyib ac qoymuşdu. Hətta yerin həşəratlarını yeməyə icazə verməmişdi. Nəhayət pişik aclıqdan öldü. O qadın da bu qəddarlığından cəhənnəmə vasil oldu.!"

Peyğəmbərimiz -səllallahu əleyhi və səlləm-, bu ölçülərdəki bir cahiliyyə cəmiyyətini əsr-i səadət cəmiyyəti halına gətirdi. Bir vaxtlar insanlara çox pis davrananlar, hətta qızlarını diri-diri torpağa basdıranlar, nəticədə heyvanları da əhatə edən bir mərhəmət və şəfqət yeri olurdular.

Çünki özlərinə üsveyi-həsənə olan Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm-, kiçik bir sərçənin haqqına belə riayət edir və onları çox bir şəkildə izah edirdi.

İlan və əqrəb kimi öldürülməsi lüzumlu olan heyvanların belə, çox əziyyət vermədən öldürülməsini əmr edir:

"Hər kim kərtənkələni ilk vuruşda öldürərsə ona yüz savab yazılır. İkinci vuruşda öldürərsə daha az yazılar. Üçüncü vuruşda isə bundan da az savab qazanır." buyururdu. (Müslüm, Salam 147; Əbu Davud, Ədeb 162-163/5263; Tirmizi, Sayd, 14/1482)

Zərərli heyvanların öldürülməsində belə rəhm edilməsi misilsiz bir şəfqət nümunəsi deyilmi?

***

Həzrəti Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm-, yaşadığı bütün bu yüksək qulluk və əxlaq səbəbi ilə heç bir zaman övünməzdilər. Allahın öz üstündəki nemətlərini sayar; "La faxrə: Öyünmək yox!" deyərək böyük bir təvazökarlıq göstərirdilər. (Tirmizi, Mənaqib, 1; İbni Macə, Zühd, 37; Əhməd, I, 5, 281)

Qürurun qaynağı, öyünmək və təqdir edilməkdir. Bu hal, insanları ərköyünləşdirən səbəblərdən biridir. Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm-, insanların ən şərəflisi olub Allahın mədhinə nail olduğu halda, səhabəsinə:

"Mənə, «Allahın qulu və Rəsuludur» deyin!" buyurmuşdur. (Buxari, Ənbiya, 48; Əhməd, I, 23)

İnsanda qul olma xüsusiyyəti vardır. İnsan, ya əşya və mənfəətlərinə, ya da Rəbbnə qul olar. Rəbbnə qul olma, insanı, nəfsin mənfəətlərinə və əşyaya kölə olmaqdan qorur.

Peyğəmbər Peyğəmbərimiz, həyatın ziddiyət təşkil edən istiqamətləri arasında qurduğu tarazlıqda da, ən xırda bir qüsur, çatışmazlıq göstərməmişdir. Tarixdə Onun kimi ikinci bir şəxsiyyət tapmaq mümkün deyildir.

Cəmiyyətlərdə həyatın tək-tək qisimlərində məharət və üstünlüyü olan qəhrəmanlara rast qəlmək mümkündür Həzrəti Peyğəmbərin -səllallahu əleyhi və səlləm- xüsusiyyətləri isə bütün üstün keyfiyyətlərin bir şəxsdə cəm olduğu yeganə şəxsiyyətdir.

Nəticə olaraq O, hər xüsusda gəlmiş keçmiş ən istisna və uca bir nümunə şəxsiyyət idi. Bir ömür:

1.Qulluqda ,

2. Davranışda,

3. Əxlaqda, bütün insanlığa dərəcəsinə əl çatmaz xislətlər, fəzilətlər, əməllər, qısaca maddi-mənəvi bənzəri olmayan gözəlliklər bağışladı.

Çünki O, bir ümmətin önündə nümunə şəxsiyyət olmağın məsuliyyətini olduğu kimi dərk etmiş əbədi bir səadət rəmziydi.

Bu mənada Onun namaza göstərdiyi həssasiyyəti, hər şeyin üstündə idi. Gecənin az bir qismini yuxuda keçirir, mübarək vücudu çox vaxt yataq görməzdi. Hamı gecə şirin yuxusunda yatarkən O səcdədə gözyaşı halında olardı. Ömrünün axırlarına doğru, xəstəliyi şiddətli həddə çatdıöğı vaxt belə gücünü toplayaraq evindən çıxar və namazını cammatla qilardı.

Abdullah ibn Şıhhir -radıyallahu anh-, Onun namazdakı xüşu halını belə rəvayət edir:

"Bir dəfə Rəsulullahın -səllallahu əleyhi və səlləm- yanına getmişdim. Namaz qılır və o qədər ağlamışdı ki, bağrından qaynayan qazan səsi kimi səslər eşidilirdi." (Əbu Davud, Salat, 156-157/904; Nəsai, Sehv, 18)

Ramazan orucundan başqa möminlərə fərz qılınmış oruc olmadığı halda, Rəsulullahın -səllallahu əleyhi və səlləm- heç oruç tutmadan keçirdiyi ay və ya həftə çox nadirdir.

Həzrəti Ayşə -radiyallahu anha- buyurur ki:

"Rəsuli Əkrəm bəzən davamlı olaraq oruc tuturdu. Belə ki, fikirləşərdik ki, O orucu tərk etməyəcək." (Buxari, Savm, 53)

Hər ayın on üç, on dörd və on beşinci günlərində, Şəvval ayında altı gün, Məhərrəm ayında aşura orucunu tərk etməzdı. Bunlara əlavətən bazartesi və cümə axşamı oruc tutmağı adət halına gətirmişdi.

Zəkat ayəsilə də möminlərə zəkat vermələrini, xeyir işlər üçün infaq etmələrini əmr etmişdi. Lakin ən gözəl infaqı əvvəlcə Özü yerinə yetirirdi. Allah Təalanın:

"...onlara verdiyimiz ruzidən (ailələrinə, qohum-qonşularına və digər haqq sahiblərinə) sərf edirlər." (əl-Bəqərə, 3) buyruğunu ən gözəl şəkildə yaşayar; xeyr işlərə sərf edilən mala və təqva sahibi ticarət əhlinə də dua edərdi.

Ulduzlardadakı Ölçülər

Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm- Peyğəmbərimiz, təkcə şəxsinə məxsus bir xüsusiyyətlə özü üçün dünya malından heç bir şey saxlamaz, əlində nə varsa onu Allah yolunda xərcləyərdi. Səhabədən Əbu Zər -radiyallahu anh- nəql edir ki:

Həzrəti Peyğəmbərlə Mədinə ətrafında daşlıq bir ərazidə gedirdik. Qarşımıza Ühüd dağı çıxdı. Allah Rəsulu mənə:

"–Ey Əba Zər!" dedi. Mən də:

"–Buyur ya Rəsulallah!" dedim.

Buyurdu ki:

"–Yanımda bu Ühud dağı qədər qızıl olsa, bu məni sevindirməz. Bir borcu ödəmək üçün ayırdığım xaric, yanımda bir dinar olduğu halda üç gün keçməsini istəmirəm." (Müslüm, Zəkat, 32; Buxari, İstiqraz, 3)

Bəzən iki, bəzən üç gün arxa-arxaya heç bir şey yemədən içmədən savmi visal tutudular. Səhabələrdən bir neçəsi də belə etmək istədikəri vaxt:

"Siz buna tab gətirə bilməzsiniz." buyuraraq bunu qadağan etmişdir. (Buxari, Savm, 48)

Beləliklə bunu ifadə etmək lazımdır ki, Həzrəti Peyğəmbərin -səllallahu əleyhi və səlləm- bizə tək rəhbər və nümunə olduğunu bilmək qədər, Onu nümunə alarkən ölçümüzü bilmək də son dərəcə əhəmiyyətli və zəruridir. Çünki Onun gördüyü iş və davranışları:

1. Məhz özünə məxsus olanlar,

2. Hamıya şamil olanlar, şəklində iki kategoriyaya ayrılır.

Bu etibarla bizlər, sadəcə Onun şəxsinə aid olan ulvi fəzilətlərdə nümunə almaqla öhdəliyimiz bitməz. Zatən belə yüksək hal və davranışlar, bir növü ulduzlardakı və bu cür davranışlar göstərməyə tab gətirə bilmərik. Ancaq ikinci qismdəki hal, davranış və sözlərdə isə, istedad və gücümüz nisbətində bir ömür Onu nümunə alıb və yolunu təqib edib, Onun nurlu izində getməkdən məsuluq və mükəlləfik.

Heç kimsə bəşəri kamillikdə Peyğəmbər Peyğəmbərimiz Həzrəti Məhəmmədin -əleyhissalatü vəssəlam- səviyyəsinə çata bilməsə də, qabiliyyəti və gücü nisbətində Onun izində addımlayan hər kəs, öz dünyasında kiçik bir Məhəmməd ola bilər. Necəki millətimizin, vətənin müdafiəsindəki qəhraman əskərinə "Mehmetçik" adı da bu incə düşüncədən ilham alınaraq verilmişdir.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Rəsulullahın İzində Olmaq Üçün Qəlibn Halı

Rəsuli-Əkrəm -səllallahu əleyhi və səlləm- peyğəmbərimizin üsvəi- həsənəliyindən (gözəl nümunə olamğından) lazımi kimi istifadə edərək əshabı- kiramın ülvi əxlaqına yaxınlaşa bilmək üçün ilk növbədə qəlb belə bir hala gəlməlidir. Çünki üsvəi- həsənə ilə əlaqəli olan ayədə:

" Həqiqətən, Allahın Rəsulu Allaha, qiyamət gününə ümid bəsləyənlər (Allahdan, qiyamət günündən qorxanlar) və Allahı çox zikr edənlər üçün gözəl örnəkdir! " (əl-Ahzab, 21) buyrulmuşdur.

Görüldüyü kimi ayədə bəyan olunan "Allaha, qiyamət gününə ümid bəsləmək" və "Allahı çox zikr etmək" xüsusları, Rəsulullahın örnək şəxsiyyətindən lazımi payı götürə bilmənin iki mühüm pilləsini təşkil edir.

İbadətlər, müəyyən vaxtlarda yerinə yetirilir. Lakin imanın mühafazəsi hər an üçün şərtdir. Qəlbdəki qəsrğalara qarşı müqavimət göstərə bilmək də ancaq zikri- daimi ilə mümkündür.

Cənabı- Haqq müxtəlif ayələrdə:

"Ey möminlər! Allahı çox zikr edin." buyurur. Lakin bu ayələr müəyyən bir sayın və miqdar göstərilməməsi səbəbiylə, zikr əmri kamalina məsrufdur. Bu halda qula düşən də, hər fürsətdə və gücü yetdiyi nisbətdə Allah Təalanı çox zikr etməkdir.

Digər bir ayədə də:

"...Allah istədiyini (haqq yoldan) sapdırır. Tövbə edən (Allahın itaətinə qayıdan) şəxsi isə Öz hidayəttinə (Özünün doğru yolu olan islam dininə) qovuşdurur". O kəslər ki, Allaha iman gətirmiş və qəlbləri Allahı zikr etməklə aram tapmışdır. Bilin ki, qəlblər (mö'minlərin ürəkləri) yalnız Allahı zikr etməklə aram tapar! " (ər-Rəd, 27-28) buyrulur.

Allahı zikr etmək, heç şübhəsiz ki, Allah sözünü yalnız kəlimə kimi təkrarlanması dəyil, onun, təxəssüs istədadının mərkəzi olan qəlbdə məkan tutaraq ona hüzur verməsi və bir ləzzət halına gəlməsidir. Qəlibn zikr ilə həmhal olması nəticəsində Qəlibn mərəzləri (xəstəlikləri) gedər, kiri-pası təmizlenər, nur ilə dolar, riqqət və həssaslıq qazanaraq ilahi sirrlərə təşnə halına gələr. Qəlibn döyüntüləri Haqqa görə olanda, niyyətlər və əməllər seviyyə qazanar.

Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm- bir hədisi-şərifində:

"Allahı sevməyin əlaməti, Allahı zikr etməyi sevməkdir." buyurmuşdur. (Suyuti, II, 52)

Sevənlər, sevdiklərini heç bir zaman unudmazlar; dillərindən və qəlblərindən düşürməzlər. Iman həyatının zövq-safasını yaşamaq istəyən könüllər, zikri qəlblərində davam etdirirlər. Ayaq üstə, oturarkən, yatarkən zikr edib göylərin və yerin yaradılışındakı incə, nazənin hikmətlərə diqqət yetirərlər və:

"...Ya Rəbb! Bunları boş yerə və əbəs yaradmadın; nöqsanlardan münəzzəh bir sübhansan! Cəhənnəm əzabından bizləri qoru Allahım!" (Ali- İmran, 191) deyərlər.

Bu dərinliyi və incəliyi qazanamayan qəlbi Allah -cəllə cəlaluhu- isdəməz. Çünki Zümər Surəsinin 22-ci ayəsində:

"...Ələ isə vay qəlbləri Allahın zikrinə (Qurana) qarşı sərt olanların halına! Onlar (haqq-yoldan) açıq-aydın azmışlar!.." buyrulur.

Ayədə zikrdən uzaqlaşan bir insanın, insanlıq xüsusiyyətlərini itirəcəyi bildirilir.

Hasili kəlam, Allah Rəsuluna -sallallahu əleyhi və səlləm- tabee olub ondan lazımi seviyyədə istifadə edə bilmək üçün qəlblərin məhəbbəti-ilahi ilə dolması, fani istəklərdən sıyrılaraq Allah və axirətə qovuşmaq niyyəti və zikrullah ilə bəzədmək lazım gəlir.

Rəsulullaha Sevgi İlə Tabe Olmaq

Allah Rəsuluna -sallallahu əleyhi və səlləm- qarşı duyulan həqiqi bir sevginin nəticəsi, Onun yolunun tozunu başa tac eyləmək, Ona canu-dildən itaət edib təslim olmaqdır.

Çünki O, ələ bir şəxsiyyətdir ki, hər baxımdan insanlıq üçün bir rəhmətdən ibarətdir. Bu mənada Onun qəlbnin möminlərə qarşı nə qədər şəfqət və mərhəmətlə dolu olduğunu bu ayə nəcə gözəl ifadə edir:

"Ey ümmətim! Sizə özünüzdən bir peyğəmbər gəldi ki, sizin əziyyətə (məşəqqətə) düşməyiniz ona ağır gəlir, o sizdən (sizin iman gətirməyinizdən) ötrü təşnədir, möminlərə şəfqətli, mərhəmətlidir!." (ət-Tövbə, 128)

Onun ümmətinə qarşı olan şəfqət və mərhəmətini göstərən hədisi- şəriflərindən biri belədir:

"Ey iman edənlər! Allah sizi əmin-amanlıqda saxlasın! Nəzərləri sizin üzərinizdə olsun! Sizi pis işlərdən və əməllərdən qorusun! Sizə yardım etsin! Sizi ucaltsın! Sizə yol göstərsin! Sizi öz təminatına alsın! Sizləri hər cür bədbəxtlikdən saxlasın və dininizi sizlər üçün qorusun!.."

O, əməlləri ilə, kəlamları ilə və əxlaqi yaşayışı ilə bütün insanlığı əhatələyən bir rəhmətdi; yol göstəriciydi. Hidayətt yolunda hər cür məşəqqət və çətinlik yükünün ən böyüyü Onun bəlində idi. Ümmətinin hidayətt və rəhmətə nail olamağı üçün ələ sabr edir və çalışırdı ki, bazən özünü bu qədər incitməməsi üçün ilahi xəbərdarlıq nazil olurdu:

"(Ya Rəsulum!) Yoxsa (kafirlər) bu Qurana inanmasalar, (səndən üz döndərib getdiklərinə görə) arxalarınca təəssüflənib özünü həlak edəcəksən?!" (əl-Kəhf, 6)

"(Ya Rəsulum!) Yənilməz qüvvət, hikmət sahibi olan Allah sənə və səndən əvvəlkilərə (keçmiş peyğəmbərlərə) belə vəhy edir!" (əş- Bura, 3)

Ayələr, Hazrət Peyğambərin -sallallahu əleyhi və səlləm- dünyada yaşayan hər insanın Allaha inanmasını və özünü cəhənnəm atəşinin əzabından qurtulmağını, şəfqət və mərhəmət timsalı kimi istədiyinin bir dəlilidir.

Rəsulullahın ümmətinə duyduğu bu dərin şəfqət, mərhəmət və sevgiyə muqabil, ümməti olaraq biz bu sevgiyə nə qədər qarşılıq verə bildiğimizi təfəkkür etmək məcburiyyətindəyik.

Həqiqətən, Allah Rəsuluna olan sevgimizin ölçüsü, Quranı və Allah Rəsulunu öndər kimi qəbul edib, Onun halını nə dərəcədə öz yaşayışımıza tətbiq etməyimizlə müəyyən olur. Onu sevən və Onun uğrunda hər şeyini fəda edən əshabı, Onu nəcə duydu və hiss etdi? Onun halında nəcə yaşadı və əxlaqını öz həyatlarına nəcə əxz etdirdi? Görəsən biz bu halların hansı yerindəyik? Ona qarşı olan sevgimizi bu ölçülərlə müvazinət edib könüllərimizi Onun əxlaqı ilə bəzəməliyik. Günahlarımız, xətalarımız, qüsurlarımız və üsyanlarımız Onun zəmzəm kimi tərtəmiz əxlaqıyla yuyulmalı, Onun mübarək həyatının məna və hikməti ilə mənəvi bir diriliş yaşamalıyıq.

Vasili-ilallah ola bilməyin sirri, Allahın kitabına və Varlıq Nurunun sünnəsinə, yəni yüksək əxlaq və davranışlarına xalisanə yaxınlaşa bilmək, Allah və Rəsulunun sevdiklərinə sevgi, ziddlərinə də nifrətdə gizlidir.
Çünki ilahi sevgilər, könlü diri tutar, səhhətli edər, xeyir işlərə istiqamətləndirər. Sevgi və onun ziddi olan nifrət, ikisi birdən eyni vaxtda bir qəlbdə ola bilməz. Birdə ki, könül boşluq qəbul etmədiği üçün, birinin yoxluğu, digərinin varlığına səbəb təşkil edər. Bu iki ziddlik arasındakı fərq, əlayı-illiyyin ilə əsfəli-safilin arasındakı məsafə qədər sonsuzdur.

Şair Kemal Edib Kürkçüoğlu, Allah Rəsulunun Sünnəsindən və onun sevgisindən uzaq oaln qafil möminlərə bu beyti ilə nəcə gözəl irşad və xəbərdarlıq edir:

İltifatından uzaq düşməsi ey vah ey vah;

İki dünyada yetər qafilə xüsran olaraq!..

"Ey vah, ey vah! Həzrət Peyğəmbərin iltifatından uzaq düşmək, qafil bir insana əlbəttə xüsran olaraq yetər!.."

Rəbbmiz bizləri, Ona sevgi ilə bağlanan layiqli bir ümmət ələsin! Çünki O, mənzərsiz bir mərhəmət və şəfqət üfqüydu!..

Doğurdan da, hidayətti üçün var gücü ilə çalışdığı insanların Onu daşlamaları və həqarət etməyi qarşısında yənə də onlara xeyir-dua edən Həzrət Peyğəmbərə, Zeyd ibn Harisənin:

"–Ya Rəsulallah, onlar sizə bu ağır zülmü rəva görürlər... Siz hələ də onlara dua mı edirsiniz?" deməsi qarşısında Onun:

"–Başqa nə edə bilərəm ki! Mən əzab üçün deyil, rəhmət üçün göndərelmişəm..." cavabını verərək onların hidayəttinə dua etməsi, yüksək bir fədakarlıq, vəfakarlıq, rəhmdillik, mərhəmət və şəfqətin əlçatmaz zirvəsində olduğunu təsdiqləmir mi?

Həqiqətən Allah Rəsulunun-sallallahu əleyhi və səlləm- peyğəmbərliyi ilə bəşəriyyət, gözlədyi ülvi hidayətt rəhbərinin ən mükəmməlinə qovuşmuşdur. Buna görə də bu gün hələ nəfsi bir həyat yaşayanlar, belə ali bir örnək şəxsiyyət gəlmədən əvvəl cahilanə bir həyat yaşayanlardan daha çox məsuliyyət daşıyırlar.

Bu baxımdan, insanların əksəriyyətinin qüdrətə ram olub nəfis boyunduruğunda yaşadığı zamanəmizdə, O Varlıq Nuru örnək şəxsiyyətin, xaraqtər və şəxsiyyət inşasına daha böyük bir ehtiyac üçündəyiq!.. Tariximizin ehtişamlı dövrlərindəki ən böyük təsirədici amil də, O şanı uca Peyğəmbərin həqiqi varisləri olan əməli-saleh sahibi möminlərin varlığı və onların cəmiyyətə örnək bir şəxsiyyət təqdim olunmaları idi. Halbuki zamanəmizin əhvalına nəzər yetirdiyimizdə ən həzin həqiqətlərdən biri də budur ki, belə örnək şəxsiyyətlərin azlığı səbəbi ilə mənəviyyat sahəsində xüsran yaşandığını müşahidə etməkdeyik.

Həzrət Peyğəmbərin, -sallallahu əleyhi və səlləm- Onun izindən gedənlərin və xüsusən də tariximizdəki iman və vəcd qəhramanlarının həyacan dolu könüllərinin seviyyəsinə yənidən yetişmək üçün təkrar o abidə və örnək insanlara sahib olmağımız lazım gəlir.

Bunun üçün də onları duymak, dərk etmək və onların könül aləmlərindən pay ala bilmək lazımdır. Yəni onların bu fani aləmi nəcə anladıqlarını, Allahın onlara bəxş etdiyi ağıl, dünya görüşü, idrak, can və maldan nəcə istifadə edərək həm özlərinə, həm də insanlığa səadət yolunu açdıqlarını yaxşı öyrənmək lazım gəlir.

Onun Əxlaq və Sevgisinin Aynasi: Əsri-Səadət

Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm- zahiri tərbiyəsi və batini təsiri ələ bir iksirdi ki, daha əvvəl yarıvəhşi, çoxu insanlıqdan xəbərsiz bir cahiliyyə cəmiyyətinin, insanlıq tarixinin hələ də qipdə etdiyi "səhabə" adıyla xəyal edilməz bir mərtəbəyə yüksəlmişlər. Onları, bir tək din, bayraq, hüquq, mədəniyyət və hakimiyyət altında birləşdi.

Cahil və cinayətkar insanları mədəni; vəhşi şəxsləri seviyyəli; mücrim və süfli xaraqtərli adamları müttaqi, yəni Allah sevgisi və qorxusu ilə yaşayan fövqaladə saləh kimsələr halına gətirdi.

Əsrlər boyu yüksək keyfiyyətli bir adam yetirməmiş cahiliyyə cəmiyyəti, Allah Rəsulunun -sallallahu əleyhi və səlləm- irşad və ruhaniyyəti sayəsində ülvi vəsflərə malik xeyli insan yetirdi. Və bunlar daşıdıqları feyzi, bir iman, əlm və ürfan məşəli halında dünyanın dört bir yanına daşıdılar. Çölə ənən nur, sonsuzluğu kölgəsinə alaraq bütün insanlığa haqq, ədalət və füyuzat təqdim etdi. "Ləvlakə ləvlakə" sirri zahir oldu. Kainatın yaradılış qayesi təcəssüm etdi.

İnsanlıq üçün ən mükəmməl bir örnək olan Allah Rəsulunun tərbiyəsində yetişən əsri-səadət insanları, mərfətli bir cəmiyyət idi. O dövr, dərin bir təfəkkür dövrü, Allah-Təalaı və Rəsulunu daha yaxından tanımaq dövrü idi. Səhabə düşüncənin və idealın mərkəzinə tövhidi yerləşdirib, qəlbdən dünyəvi mənfəətləri, yəni ilahları çıxartmağa müvəffəq oldu. Mal və can, vasitə hökmündə idi. İmanın ləzzəti dadıldı. Mərhəmət dərinləşdi. İnsanlara xidmət həyat tərzi oldu. Böyük bir fədakarlıq və İslam şəxsiyyəti nümayiş olundu. Bir hədis öyrənmək üçün səhabə bir aylıq yol gedib, qayıdırdı. Atını aldadan ravinin hədisini möhtəbər hesab etmirdi.

Səhabə Rəsulullahdan -sallallahu əleyhi və səlləm- nə almışdı?

İnikas (Əks olunma, yansıma, Allah Rəsulunun halında yaşamaq),

Qürubiyyətin təhsili (Allaha yaxınlaşmaq, Onu qəlbdə tanıya bilmək).

Beləliklə onların həyatında xeyir və haqq bütün gözəlliyi ilə, şər və batil də bütün çirkinliyi ilə aydınlaşdı.

Əshabda Allah, kainat və nəfs üzərində yəni bir təsevvür formalaşdı. Günəşin, kiçik bir aynada əks etməsi kimi, Allah Rəsulu ilə həmhal olmaq, əsas qayələri oldu.

Mədinədə qurulan və təxminən dörd yüz ailədən mütəşəkkil olan kiçik İslam şəhər dövlətinin hüdudları on ildə İraqa və Fələstinə qədər gənişlədi. Həzrət Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm- vəfat etdiyi əsnada Bizans və İranla hərb yaşanırdı. Lakin səhabənin on il əvvəlki halı, davranışları, həyat tərzi, rifah seviyyəsi və evlərinin forması dəyişməmişdi. Yənə də riyazət halı ilə yaşayırdılar. İfrat istəhlak, israfçılıq, konfort və şöhrətpərəstlik səhabə cəmiyyətinin tanımadığı bir yaşayış şəkli idi. Onlar daima; "Sabah bu nəfsin mənzili məzar olacaqdır." idrakında idilər. Bu səbəblə dünya nəmətlərini öz nəfislərinə təhsis etməkdən və israfçılıqdan daima qaçınırdılar. İmanın ləzzət və həyacanı ilə bu nəmətləri insanlığın hidayətt və səadeti üçün bir vasitə kimi istifadə edirdilər. Həyatlarını Allahın rizasını qazanmaq istiqamətində kökləmişdilər. Belə ki, İslamın məzlum, əzelmiş, təcrid olunmuş və istismar edilən insanlar arasında sabahın fəcri kimi sürətlə və şəffaf bir şəkildə yayılmasının əsas səbəblərindən biri də, əshabın, vardığı hər yerdə mükəmməl bir İslam mənsubiyyəti nümayiş etdirməsi idi. Çünki Allah Rəsulunun xas tələbiləri olan əshab, Allahın qullarına Haqqın şəfqət və mərhəmət nəzərilə baxan, qədirbilən, dürüst, adil, gənişürəkli, risalət nuru ilə dolu müstəsna möminlər idi.

Onlar dostluğun mərkəzinə Mövla və Rəsulunu qoymuşdular. Beləliklə yazı-pozu bilməyən bir cəmiyyət, mədəniyyətdə zirvələşmişdi. Bütün qəlblər: "Allah bizdən nə istəyir, Rəsulullah bizi nəcə görmək istəyir?" deyə ülvi bir həyacan üçündəydi.

O insanlarla çağlar və zamanlar şəkilləndi. İnsanlığa bir əsri-səadət ərmağan olundu.

Onlar, nəfsi-əmmarənin şərrindən qurtulub nəfislərini mühakimə edən bir mömin oldular. Vəhşi və bədəvi insanlar mələklərə nümunə oldular.

İslam Hüququ metodologiyasının ən mühim simalarından Karafi (v. 684):

"Rəsulullahın -sallallahu əleyhi və səlləm- başqa heç bir möcizəsi olmasaydı, yetişdirdiyi əshabı Allah Rəsulunun nübüvvətini isbat etmək üçün kifayət olardı." demişdir.

Onlar Quran möcüzəsinin canlı bir nümunəsi idilər. Onlar fərasət, təmkin və bəşəri dəyərləri təmsil etməkdə insanlığın fəzilət zirvəsi oldular.

Mömini kamala yetirən ağıl və qəlb funksiyanları, böyük bir ahənk içərisində və müştərək istifadə edildi. Mömində həyacan və sevgi ünsürü canlı tutuldu və təfəkkür dərinləşdi. İnsanlar bu cahanın bir imtahan yeri olduğunu tam idrak edirdilər. Qəlblər, ilahi əzəmət və qüdrət axınlarına aşına oldu. Əmri- bil-məruf və nəhyi- ənil-münkər üçün Çinə Səmərqəndə və ardıcılları da Əndəlüsə (İspanya) qədər səfər etdi. O cahiliyyə cəmiyyəti "həqiqəti bilənlər" oldu. Gecələr gündüzə döndü. Qış bahar oldu. Təfəkkür inkişaf etdi, insan bədəninin bir damla sudan, qubun bir yumurtadan, ağacın və məyvələrin yox deyiləcək qədər bir toxumdan meydana gəlməsi və əmsalları üzərində dərin təfəkkürlər başladı... Həyat, Allah rizasına indeksləndi. Mərhəmət, şəfqət, haqqı bərqərar etməkdəki dərinlik, zirvələşdi.

Səhabələr üçün həyatın ən zövqlü və mənalı anları, insanlara tövhid təbliğini çatdırdıqları zaman oldu. Edam ediləndə ona üç dəqiqə vaxt vermiş nəsibsiz bədbəxtə səhabə təşəkkür etdi və:

"−Demək ki, təbliğ üçün üç dəqiqəlik vaxtım var." dedi.

Vəlhasil səhabə Quran ilə bərabər və Quran üçün yaşadı və həyatlarını Quran'a həsr etdi. Onlar tarixdə görülməmiş bir fəaliyyət və xidmət sərgilədilər. İşkəncəyə, təsirə, zülmə məruz qaldılar, lakin inandıqları dəyərlərdən əsla gen durmadılar. Allahın göndərdiyi ayələri yaşaya bilmək üçün mallarını, mülklərini, yurdlarını tərk edib hicrət etdilər, bu yolda hər şeylərini fəda etməyi bacarırdılar.

Səhabə hər ayəni lazımi şəkildə öğrənmək və onu yaşamaq üçün əlindən gələni əsirgəməzdi. Onlar ən təhlükəli anlarda belə Qurandan ayrilmadılar. Peyğəmbər Peyğəmbərimizin bir səfərdə növbətçi təyin etdiyi Abbad ancaq iki, üç oxdan sonra növbətçi yoladaşı Ammara xəbər verdi. Ammar:

"–İlk ox dəyəndə niyə xəbər vermədin?" deyəndə:

"–Bir surə oxuyurdum, onu bitirmədən namazı pozmaq istəmədim. Amma oxlar ard-arda gəlince, oxumağı dayandırıb, rükuya getdim. Allaha and olsun ki, Allah Rəsulunun qorunmasını əmr etdiyi bu gədiyi itirmək təlatümü olmasaydı, surəni yarıda qoyub namazı pozmaqdansə ölmü səçərdim." cavabını verdi. (Əbu Davud, Təharət, 78/198; Əhməd, III, 344; İbni- Hişam, III, 219; Vaqidi, I, 397)

Səhabə Quran oxu ətrafında bir həyat yaşayırdı. Dinin hər rükunu onlar üçün doyulmaz bir ləzzət idi. Nazil olan bir ayə onlara sanki göydən ənən bir süfrə kimi idi. Bütün qayələri Quranı əxz edə bilmək, yaşamaq yəni gözəl bir nümunə ola bilmək üçün idi. Nikahda bir səhabə xanımın, mehir olarak ərinin ona Qurandan bildiyi hissələri təlim etməsini yetərli hesab etməsi, onların iman həyacanını göstərən nəcə də möhtəşəm bir fəzilət mənzərəsidir.

O Səhabələr gecə qalxıb namaz qilmağı, səhərlər də vird və ziklərini yerinə yetirməyi və Quran oxumağı isti yataqlarından daha üstün tutardılar. Hətta gecənin qaranlığında evlərinin yaxınından geçənlər arı uğultusu kimi zikr və Quran sədaları eşidərdilər. Peyğəmbər Peyğəmbərimiz onlara ən çətin şərtlərdə belə Quran təlim edirdi.

Ənəsin -radıyallahu anh- anlatdığına görə Əbu Talxa -radıyallahu anh- bir gün Peyğəmbərimizin yanına gəlmişdi. Bir də gördü ki, Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- ayaqüstə idi, Əshabi-Süffəyə Quran öyrədir və acından bükülmuş bəlini doğruldmaq üçün qarnına daş bağlamışdı. (Əbu Nuaym, Hilyə, I, 342)

Bax bu idi onların məşğuliyyəti; Allahın kitabını başa düşmək və öyrənmək, arzu və istəkləri isə Quranı təkrar oxumaq və dinləməkdi.

Səhabə, Allah Rəsulunu nümunə götürdü, nəhayət isə Mədinə hafiz və qurralarla doldu.

Bax əsri-səadət belə bir dövr idi.

Görəsən dünyadakı bütün psikoloqlar, sosyoloqlar, pedaqoqlar, sosail-antropoloqlar, ictimayyətçi, filosoflar və s. bir araya gəlsələr, əsri-səadət cəmiyyətinin olduğu kimi belə gözəl xislətlərlə bəzənmiş kiçik bir cəmiyyət meydana gətirə bilər mi? Görəsən mümkündürmü?!.. Fərabinin xəyalında qurduğu ideal cəmiyyət layihəsindən ibarət «Mədinətül-Faziləsi» belə yalnız təxəyyüldə qaldı...

Rəsulullah Sevgisinin Yanğili Tərənnümləri

Qulu, Allaha sevgi dəryasına qovuşduracaq olan yeganə rəhmət və sevgi bulağı, Həzrət Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm-dir. Çünki Həzrət Peyğəmbərə -sallallahu əleyhi və səlləm- sevgi, Allaha sevgi; Ona itaət, Allaha itaət; Ona üsyan, Allaha üsyan mahiyyətindədir.

Cənab Haqq ayədə belə buyurur:

" (Ya Rəsulum!) De: "Əgər siz Allahı sevirsinizsə, mənim ardımca gəlin ki, Allah da sizi sevsin və günahlarınızı bağışlasın. Allah bağışlayandır, mərhəmətlidir!" (Ali İmran, 31)

Kəliməi- tövhiddə « لا اله الا الله » dan sonra « محمد رسول الله » cümləsi gəlir. Hər Kəliməi- tövhid və hər salavatı-şərif, Haqqa sevgi və yaxınlığın sərmayəsini təşkil edir. Dünya və axirətin səadət həyatı və bütün mənəvi fətihlər, Ona sevgi sərmayəsi ilə qazanılır. Cahan, ilahi sevginin təzahürüdür. Bu zühuratın öz cövhərini, "Məhəmmədi nur" təşkil edir və Zatı- üluhiyyətə vara bilməyin yeganə yolu da Ona sevgidən keçir.

İbadetdəki ruhaniyyət, davranışlardakı incəlik, əxlaqdakı nəzakət, könüldəki lətafət, simalardakı nur və məlahət, dillərdəki səlislik, duyğulardakı səmimiyyət, nəzərlərdəki dərinlik, vəlhasil bütün gözəlliklər, O varlıq nuruna olan sevgidən qəlblərə əks edən parıltılardır.

Hazrət Mövlana nə gözəl buyurur:

"Gəl ey könül! Həqiqi bayram, Cənabı- Muxamməd'ə vüslətdır. Çünki cahanın aydınlığı, o mübarək varlığın cəmalının nurundandır."

Bunun üçündür ki, Allah Rəsulunun örnək sirətinə tabe olmaq, Haqqın riza və sevgisinə nail olmağın yeganə yoludur. Yəni bir mömin, ibadət və davranışlarında Həzrət Peyğəmbərin sünnəsi istikamətində mərhələ qət etmədikcə İslamın hədəflədiyi ideal insan demək olan "insanı-kamil" halına gələ bilməz. Dinin əsl huzur və səadətinə də vara bilməz. Çünki Cənab Haqq, İslamın hədəfləmiş olduğu "kamil insan" modəlini, Həzrət Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm- şəxsində nümunə vermiş, Onu, aləmlərə rəhmət və bütün möminlərə örnək bir şəxsiyyət etmişdir.

O halda, Allah Təalanın biz qullarını sevmək xüsusunda şərt qoşacağı qədər mühim olan bu itaət, nəcə bir itaətdir?

Heç şübhəsiz bu ülvi hal, Allah Rəsuluna-sallallahu əleyhi və səlləm- canı-dildən sevgi duymaq və Onun qəlb aləmindən pay əxz edə bilməklə başlayır. Çünki bizim üçün yeganə "üsvəyi- həsənə" olan Allah Rəsuluna-sallallahu əleyhi və səlləm- tabe olma haqqında uca Rəbbmiz ayələrdə belə buyurur:

"...Peyğəmbər sizə nə verirsə, onu götürün; nəyi qadağan edirsə, ondan əl çəkin. Allahdan qorxun. Həqiqətən, Allahın cəzası çox şiddətlidir." (əl-Həşr, 7)

"Ey iman gətirənlər! Allaha itaət edin, Peyğəmbərə itaət edin və (şəkk-şübhə, riya, küfr və nifaq kimi şeylərlə) əməllərinizi puça çıxartmayın!" (Məhəmməd, 33)

"Allaha və Peyğəmbərə itaət edənlər (axirətdə) Allahın nəmətlər verdiyi nəbilər (peyğəmbərlər), siddiqlər (tamamilə doğru danışanlar, etiqadı dürüst, peyğəmbərləri xamıdan əvvəl təsdiq edən şəxslər), şəhidlər və saləhlərlə (yaxşı əməl sahibləriylə) bir yerdə olacaqlar. Onlar nəcə də gözəl yoldaşlardır!" (ən-Nisa, 69)

Allah Təalanın nazil etdiyi ilahi bir fərman və təlimatnamə olan Quran- Kərim də ümmətə, Rəsulullahın -sallallahu əleyhi və səlləm- qəlb aləmindən əks olunmuşdur. Həqiqətən Quranın sirləri də Qəlibn Allah Rəsulunun ruhaniyyətinə bürünməsi nisbətində aşgar olar. Əgər səhabə kimi biz də o aləmə girməklə şərəflenərək və ilahi gözəlliklərin, əmr-nəhy, elm və hikmətlərin oradakı təcəllalarını seyr etmək bəxtiyarlığına qovuşa bilsək, qısası ilahi kəlamı Onun könül iqlimindəki təzahürlərilə və şərhilə oxuya bilsək, o zaman könüllərimiz əsri-səadətdəki Peyğəmbər aşiqləri kimi Onun ətrafında pərvanə olar, hər sözünə, hər əmrinə və hatta işarəsinə belə:

"Anam, atam, malım və canım Sənə fəda olsun, ya Rəsulallah!.." ifadəsinin özündəki eşq, vəcd və təslimiyetə nail olarıq.

Həzrət Peyğəmbərin müqəddəs varlığı, bəşəriyyət üçün bir sevgi mərkəzi və feyz qaynağıdır. Ariflər bilir ki, məxluqatın varlıq səbəbi, Nuru- Məhəmmədə duyulan sevgidir. Bu səbəblə bütün kainat, ələ bil Varlıq Nuru Həzrət Məhəmməd Mustafaya -sallallahu əleyhi və səlləm- ithaf olunmuş kimidir. Bütün kainat, Nuru-Məhəmmədin şərəfinə və Ona ithaf olaraq yaradilmışdır. Çünki O, ələ bir şəxsiyyətdir ki, Cənab Haqq Ona «həbibim» demişdir.

O möminlər xoşbəxtdir ki, Allah və Rəsuluna könül verər, sevgi bəsləyər. Bu sevgini də, bütün sevgilərin fövqündə tutmağı bacara bilənlərdir muktədir!..

Həqiqəti-Məhəmmədiyyə yaxınlaşa bilmək, ağıldan çox sevgi və eşqlə mümkündür.

Onun bu aləmə şərəf verdiği Rabiuləvvəl ayında səmalar, möminlərə rəhmət və məğfirət yağışı yağdırmışdır.

Mənbələrin verdiyi məlumatlara görə, Allah Rəsulunun süd analarından biri də bəxtəvər xatun Süvəybədir. Bu xanım, Rəsulullahın düşmənı Əbu Ləhəbin cariyəsi idi.

Süvəybe xatun, Əbu Ləhəbə qardaşı oğlunun doğum muştuladığında, Əbu Ləhəb, sırf qəbiləçəlik təəssübünə görə bu cariyəni azad etdi. (Hələbi, I, 138) Bu irqi təəssübkeşlikdən iləri gələn sevinc belə, Əbu Ləhəbin Bazarərtəsi gecələri əzabını yüngülləməyinə səbəb oldu.

Abbas -radyallahu anh- bunları nəql edir:

Qardaşım Əbu Ləhəbi ölümündən bir il sonra yuxuda gördüm. Pis bir vəziyyətdə idi:

"−Sənə nəcə davranırlar?" deyə soruşdum. Əbu Ləhəb:

"−Məhəmmədin doğumuna sevinərək Süvəybəni azad etdiyim üçün bazarərtəsi günləri əzabım bir az yüngülləşir. O gün baş barmağımla şəhadət barmağım arasından çıxan su ilə sərinləyə bilirəm." cavabını verdi.

İbn Cəzəri belə deyir:

"–Əbu Ləhəb kimi bir Peyğəmbər düşmənının, Allah Rəsulunun doğulduğu gün sırf irqi təəssübkeşliklə etdiyi bu əməlinə görə cəhənnəmdə əzabı xəfiflədilirsə, Peyğəmbər Peyğəmbərimizin doğulduğu gecəyə hörmət göstərib Kainatın Fəxri- Əbədisinin eşqinə könlünü və süfrəsini açan bir möminin Haqq qatında hansı lütf və kərəmlərə nail olacağını bir düşünmək lazım gəlir!.. Görüləcək iş, Allah Rəsulunun doğulduğu ayda çoxlu mənəvi söhbətlər edib feyz təzələmək, mübarək ayın ruhaniyyətindən istifadə edə bilmək üçün ümmətə ziyafətlər vermək, kasıb, qərib, yetim, çarəsiz və kimsəsizlərə bacardığın yaxşılıq edərək məhzun könülləri şad etmək, onları sədəqələrlə sevindirmək və Quran oxumaq və oxudmaqdır..."

Əshabın Rəsulullaha Sevgisi

Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- özünü Əshabına o qədər sevdirmişdi ki, bu sevginin dərinliğini izah etmək mümkün deyildir. Belə bir sevgi, ancaq ilahi məhəbbət və feyz ilə yaşana bilər; əks halda mümkün olan bir şey deyil.

Bu sevgidən bir mənzərə:

Hicrət əsnasında Sevr Mağarasına doğru gedərkən Həzrət Əbu Bəkr, Fəxri-Kainat Peyğəmbərimizin gah önündə, gah arxasında gedirdi. Allah Rəsulu onun bu hərəkətini görüb :

"−Ey Əbu Bəkr, niyə belə edirsən?" deyə soruşdu.

Əbu Bəkr -radıyallahu anh-:

"−Ya Rəsulallah! Müşriklərin arxanızdan yetişə beləcəklərini düşünür arxanızdan gəlirəm, iləridə tələ qurmuş ola beləcəkləri ağlıma gəlində də tez önə çıxıram!" dedi.

Nəhayət Sevr Mağarasına yetişdilər.

Siddiqi- Əkbər Həzrətləri:

"−Ya Rəsulallah! Mən mağaranı təmizləyənə qədər, Siz burada gözləyin!" dedi və mağaraya girdi. Mağaranın üçüni təmizlədi. Əliylə yoxlayır, bir deşik görsə tez paltarından bir parça cırıb oranı tuturdu. Bu minvalla üst paltarının xamsını deşiklərə tıxadı, yalnız bir deşik qaldı. Ona da topuğunu qoyub sonra:

"−Artıq gələbilərsiniz ey Allahın Rəsulu!" dedi.

Sabah açılanda vəziyyəti görən Peyğəmbər Peyğəmbərimiz:

"–Əbu Bəkr, paltarın hardadır?!" deyə təəccüblə soruşdu.

Əbu Bəkr -radıyallahu anh- axşam baş verənləri nəql etdi. Bu alicənab davranış qarşısında son dərəcə duyğulanan Allah Rəsulu-sallallahu əleyhi və səlləm- əllərini qaldıraraq Həzrət Əbu Bəkr üçün dua etdi.

Digər tərəfdən iki oğlunu, atasını, ərini və qardaşını Uhud Hərmində itirən beş şəhid sahibi qadının, Rəsulullaha -sallallahu əleyhi və səlləm- olan sevgi halı da nə qədər ibrətlidir:

Uhud günü Mədinə bir xəbərlə sarsılmışdı. "Məhəmməd -sallallahu əleyhi və səlləm- öldürüldü!" deyiləndə şəhirdə hay-həşir qopmuş, fəryadlar Ərşə yüksəlmişdi. Hər kəs yollara düşərək gələnlərdən bir xəbər almağa çalışırdı. Ənsardan Süməyra xatuna iki oğlu, atası, əri və qardaşının şəhid olduğu bildirildiyi halda, o mübarək xanım bunlara heç fikr vermədən, onu əsas narahat edən Allah Rəsulunun halını soruşaraq:

"–Ona bir şey oldu mu?" deyıb, xəbər tutmağa çalışırdı.

Səhabə cavab verir:

"–Allaha həmd olsun ki, vəziyyəti yaxşıdır. O, sənin arzu etdiyin kimi yaşayır!"

Süməyra xatun:

"–Onu görmədən könlüm hüzur tapmayacaq, mənə Allah Rəsulunu göstərin." dedi.

Göstərdilər, dərhal gedib paltarının ucundan tutdu və:

"–Anam-atam sənə fəda olsun ya Rəsulallah! Sən sağ olduqdan sonra başqa heç bir şeyə təlaşlanmaram!" dedi. (Vaqidi, I, 292; Heysəmi, VI, 115)

Həzrət Aişə -radıyallahu anha-, Rəsulullahın -sallallahu əleyhi və səlləm- nurlu simasını bu şəkildə təsvir edirdi:

وَلَوْ سَمِعَ أَهْلُ مِصْرَ أَوْصَافَ حَدِّهِ

لَمَا بَذَلوُا فِي سَوْمِ يُوسُفَ مِنْ نَقْدٍ

لَوَائِمُ زُلَيْحَا لَوْ رَأَيْنَ جَبِينَهُ

َلآثَرْنَ بِالْقَطْعِ الْقُلُوبَ عَلَى اْلأَيْدِ

"Misir əhalısi, Rəsulullahın -sallallahu əleyhi və səlləm- üzünün gözəlliğini eşitmiş olsalardı, Yusifa -əleyhissəlam- bazarda bir quruş belə xərcləməzdilər. Züleyxanı qınayan qadınlar, Rəsuli-Əkrəmin parlaq alnını görsəydilər, əlləri yerinə qəlblərini doğrayardılar."

Həzrət Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- kəlməyi- şəhadətdə də ifadə etdiyimiz kimi əlbəttə ki, insan olaraq və surət baxımından bir "qul"dur, lakin sirət etibarilə "şah-ı rusül"dur. Bu incəlik və əsrar aləmini seyr edən Əziz Mahmud Xudayi Həzrətləri nə gözəl söylər:

Ayinədir bu aləm hər şey Haqq ilə qaim,

Miratı- Məhəmməddən Allah görünür daim!..

Həzrət Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm-, yaradılıştakı məcazi sevgiləri təkamül etdirərək ülviləşdirən ilahi sevginin təcəlla mərkəzidir. Həqiqətən mömin, Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- qarşısında ilahi ürpərtisini və bədii duyğularını hiss etdiyi, ruhunu nəfsiyyətə aid bütün çizgi və görünüşlərdən boşaltdığı vaxt, Onunla eyniləşmə, Onun sevgisindən bir pay almaqla mümkündür. Həzrət Mövlana –kuddisə sirruh-:

"İki dünya bir könül üçün yaratilmışdır! «Sən olmasaydın, Sən olmasaydın bu kainatı yaratmazdım!..» ifadəsinin mənasını düşün!" buyurur.

Bunun üçündür ki, Rəsulullah sevgisi, insanı hər iki cahanda əziz ələyən uca bir müəssirdir. Belə ki, əshabı da bu sevgi vəsiləsiylə, yəni Fəxri Kainatın -əleyhissalatü vəssəlam- eşqiylə yoğrulduqlarından o əlçatmaz zirvələrə yüksələ bilmişlər.

Əshabı bir eşq qaynaması kimi Həzrət Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm- ətrafında sədaqətlə toplaşmış və Ona bağlılıq səmasının ulduzları olmuşdular. Ələ ki, Əshabın üçündə, "Rəsulullah belə edərdi." deyə, sırf Ona bağlılığın həzzini yaşamaq üçün, Onun keçdiyi yoldan yeriyən, qoxladığı gülü qoxlayan, dayandığı yerdə dayananlar vardı.

Səhabə həzəratının Allah Rəsuluna -sallallahu əleyhi və səlləm- duyduğu dastan olacaq eşq və sevginin yanıq təzahürləri sayısızdır:

Ənəs min Malik -radıyallahu anh- nəql edir:

Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- Peyğəmbərimizin yanına bir adam gəldi və:

"–Ya Rəsulallah! Qiyamət nə zamandır?" dedi.

Peyğəmbərimiz -sallallahu əleyhi və səlləm-:

"-Qiyamət üçün nə hazırladın?" deyə soruşanda o da:

"–Allah və Rəsulunun sevgisini..." cavabını verdi.

Bunun sonra Rəsuli-Əkrəm -sallallahu əleyhi və səlləm- Peyğəmbərimiz:

"–Elə isə sən sevdiyinlə bərabər olacaqsan." buyurdu.

Ənəs -radıyallahu anh- bu rəvayətinə davam edərək deyir ki:

"İslama girməkdən başqa heç bir şey bizi Allahın Nəbisinin "sən sevdiynlə bərabərsən." sözü qədər sevindirməmişdi. Ələ mən də Allahı, Onun Rəsulunu, Əbu Bəkri və Öməri sevirəm və -hər nə qədər onların işlədikləri əməlləri işləməsəmdə- onlarla bərabər olmaqı ümid edirəm." (Müslim, Birr, 163)

Şübhəsiz ki, Allah Rəsulunun bu müjdəli bəyana məzhər olmaq üçün hər mömin, Rəsulullahın -sallallahu əleyhi və səlləm- eşq, sevgi, şövq və nuru ilə könlünü bəzəməlidir.

Rəsuli-Əkrəm -sallallahu əleyhi və səlləm- Peyğəmbərimiz vəfat edəndə əshabın halı, kədərdən yanıb əriyən şamlar kimi idi. O gün Allah Rəsulunun fərağı ilə könüllər bir anda həsrət yangını ilə qovrulmuş, əshabı, haldan hala düşmüşdü. Həzrət Ömər -radıyallahu anh- belə bir anlıq özünü itirmiş, Həzrət Əbu Bəkr -radıyallahu anh-, insanlara təskinlik verənə qədər xeyli çətinlik çəkmişdi. Çünki Onu görməməyə bir gün belə dayana bilməyən aşiq könüllər, artıq bu fani dünyada Onu heç görəməyəcəkdi. Bax bu hicran və yanğıya dayana bilməyən Abdullah ibn Zeyd -radıyallahu anh-, əllərini ilahi dərgaha kədər dolu bir könüllə açaraq:

"Ya Rəbb! Artıq mənim gözlərimi kor ələ! Mən, hər şeydən çox sevdiğim Peyğəmbərimdən sonra artıq dünyada bir şey görməyim!.." deyə səmimi göz yaşları üçündə iltica etdi və ələ ordaca gözləri kor oldu.

Əbu Bəkr -radıyallahu anh-, Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm-Peyğəmbərimizin vəfatından sonra bir hədis nəql edəcəyi zaman Allah Rəsulunu xatırladıqca ağlayar, danışmaqda çətinlik çəkərdi.

Əbu Hurəyrə -radıyallahu anh- onun bu halını belə nəql edir:

"Əbu Bəkr -radıyallahu anh- minbərə çıxdı və:

«–Bilirsiniz ki Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- geçən il aranızda ələ mənim durduğum kimi durmuşdu...» dedi. Sonra ağladı. Sonra bu sözü təkrar etdi və yənə ağladı. Üçüncü dəfə yənə təkrarladı və özünü saxlaya bilmədi, bir daha ağladı." (Bax. Tirmizi, Dəavat, 105/3558; Əhməd, I, 3)

Əbu Bəkr -radıyallahu anh-, Həzrət Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- Peyğəmbərimizin sağlığında həmişə yanında olduğu halda daima Ona həsrət üçündə qalırdı. Rəsulullahın vəfatından sonra isə bu fəraq səbəbiylə, Ona qovuşmaq istəyi daha da şiddətlənmişdi.

Aişə -radıyallahu anha- atasının vəfatında, Həzrət Peyğəmbərə duyduğu vüslət həyacanını belə ifadə edər:

"Atam Əbu Bəkr -radıyallahu anh- ölüm yatağında:

«–Bu gün hansı gündür?» deyə soruşdu.

«–Bazarərtəsi.» dedik.

«–Əgər bu gecə ölsəm məni sabaha saxlamayın! Çünki mənim üçün gün və gecələrin ən sevimlisi Rəsulullaha -sallallahu əleyhi və səlləm- ən yaxın olanıdır. (Yəni Ona bir an əvvəl qovuşacağım andır.)» dedi." (Əhməd, I, 8)

Əshabından bəziləri, Allah Rəsuluna aşiq olub bir an əvvəl vüsləti arzulayan xəstələrə, Allaha və Rəsuluna qovuşmaları yaxınlaşdığı üçün qiptə ilə baxmış, onlarla Könüllər Sultanı Peyğəmbərimizə salam göndərmişlərdir. Məsələn Məhəmməd min Münkədir -radıyallahu anh-, Rəsulullah aşiqi Həzrət Cabiri, son xəstələndiyində ziyarət etmişdi. Onun, ölümünün çox yaxınlaşdığını görəndə, könlü Rəsulullah həsrətiylə müzdərib olan Cabir -radıyallahu anh-'ı təsəlli üçün:

"Rəsulullaha -sallallahu əleyhi və səlləm- bizdən salam götür!" demişdir. (İbn-i Macə, Cənaiz, 4)

Rəsulullah aşiqi səhabə, Həzrət Peyğəmbər haqqında xatilərəri dinləməkdən zövq alırlardı.

Bəra -radıyallahu anh-, atasının hər fürsətdə, Allah Rəsuluna aid bir xatirəsi dinləyə bilmə arzusunu belə nəql edir:

"Əbu Bəkr Siddiq -radıyallahu anh-, atamdan on üç dirhəmə bir səmər satın aldı və:

«–Bəraya da onu bizim evə götürsün.» dedi.

Atam:

"–Xeyir! Müşriklər sizi axtararkən Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- ilə Məkkədən Mədinəyə nəcə hicrət etdiyinizi danışana qədər olmaz." dedi.

Bunun üzərinə Əbu Bəkr -radıyallahu anh- hicrət yolculuğunu belə nəql etdi:

"–(Mağaradan ayrıldıq və) yola çıxdıq. O gecə və ertəsi gün getdik. Günorta olunda bir kölgəlik tapa bilərəm deyə ətrafa baxdım. Gördüm ki, yaxında bir qaya görünür və bir az kölgəsi var. Tez kölgənin olduğu yeri düzəldərək Allah Rəsulu-sallallahu əleyhi və səlləm- üçün oraya bir palaz sərdim.

«–Buyurun ya Rəsulallah! Bir az istirahət edin!» dedim.

Nəbi -sallallahu əleyhi və səlləm- istirahətə çəkildi. Mən də gələn gedən var mı deyə ətrafı süzməyə başladdım. Bir də gördüm ki, bir çoban qoyunlarını qayaya doğru sürür. O da mənim kimi kölgə axdarırdı.

«–Sən kimin çobanısan?» deyə soruşdum. Qurəyşdən birinin adını dedi. Dediyi adamı tanıyırdım.

«–Qoyunlarda süd var mı?» dedim, «Bəli» dedi.

«–Bəs bizə bir az süd sağa bilərsənmi?» dedim, «Təbii, əlbəttə ki!» dedi. Bunun üzərinə sürüdən bir qoyun tutdu. Çomənə, qoyunun əmcəyini və əllərini təmiz silib təmizləməsini söylədim. Əllərini bir-birinə vuraraq təmizlədi. Bir miqdar süd sağıb mənə verdi. Yanımda Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- üçün bir su qabı gəzdirirdim, ağzını da bezlə bağlamışdım. Ondan südün üstünə bir az su tökdüm, südün alt tərəfi soyudu. Sonra bu südü Fəhri- Kainat Peyğəmbərimizin yanına gətirdim. O da yuxudan oyanmışdı. Ona təqdim edərək:

«–Buyurun, için ya Rəsulallah!» dedim.

Allah Rəsulu-sallallahu əleyhi və səlləm- südü içdi, mən də beləliklə bir az rahatladım..." (Buxari, Əshabun-Nəbi, 2; Əhməd, I, 2)

Səhabələr, Rəsulullaha -sallallahu əleyhi və səlləm- qarşı o qədər hörmət, təzim və sevgi bəsliyirdilər ki, bəziləri, Rəsulullahın mübarək əlləri toxundu deyə başındakı saçları kəsdirməmişdilər. (Əbu Davud, Salat, 28/501)

Səhabə xanımlarının övladlarına Allah Rəsuluna sevgisi təlqin edməsini göstərən bu hədisə nə gözəl bir sevgi təzahürüdür:

Səhabə xanımlar, övladları, Allahın Rəsulu ilə uzun müddət görüşmədikləri zaman onlara acıqlanardılar. Huzeyfə -radıyallahu anh- bir nəçə gün Peyğəmbərimizi -sallallahu əleyhi və səlləm- görmədiyi üçün anası ona acıqlanmışdı. Özü bunu belə nəql edir:

"Anam mənə soruşdu:

«–Peyğəmbər Peyğəmbərimizlə ən son nə zaman görüşmüsən?» dedi.

Mən də:

«–Bir nəçə gündən bəri onunla görüşmədim.» dedim. Mənə çox hirsləndi və fəna halda acıqlandı. Mən də:

«–Əsəbləşmə! İndi Rəsulullah Peyğəmbərimizin yanına gedirəm, onunla bərabər axşam namazını qılım və Ondan mənimlə sənin üçün istiğfar etməsini xahiş edim.» dedim..." (Tirmizi, Mənakib, 30/3781; Əhməd, V, 391-392)

Rəsulullahın baş müəzzini, Peyğəmbər məscidinin bülbülü Həzrət Bilalın -radıyallahu anh- halı isə daha başqaydı. Allah Rəsulu fani dünyanı tərk edincə Həzrət Bilal sanki dilini uddu, ağzını pıçaq belə açmırdı. Mədinə şəhəri ona dar gəldi.

Xəlifə Həzrət Əbu Bəkr -radıyallahu anh-, Allah Rəsulunun zamanındakı əzanların əziz xatirəsini təzələmək arzusuyla Bilala əzan oxuması üçün dəfələrlə yalvardı. O Peyğəmbər aşiqi, dərdli Bilal isə:

"–Ya Əba Bəkr! Mənim arzumu soruşarsan. Rəsulullahdan sonra əzan oxumağa taqətim qalmadı. Məni məcbur etmə. Nə olar, mən öz halımda qalım"- dedi.

Həzrət Əbu Bəkr -radıyallahu anh- isə Rəsulullah həsrətiylə Bilaldən o gözəl dəmlərin əzanını israrla istəyir:

"–Ümmət, Rəsulullahdan sonra Onun müəzzinindən də mi məhrum qalsın?" deyirdi.

İstəklər qarşısında Bilal, nəhayət bir sabah əzanı üçün boynu bükük, gözü yaşlı minarəyə çıxtsa da gözündə canlanan o səadət günlərinin xatilərəri səbəbiylə boğazına tıxanan heçqırıqlardan, əzanı oxuya bilmədi. Əbu Bəkr -radıyallahu anh- daha çox israr etmədi.

Bilal -radıyallahu anh-, Allah Rəsulunun əziz xatirəsi dolu Mədinədə daha çox qala bilmədi, o sabah namazından sonra dərhal yola çıxdı. Şama getdi. Bir an əvvəl Rəsulullaha qovuşmaq həsrətiylə, sərhəd boyunca şəhadət üçün müharibələrə iştirak edir, ancaq –təkdiri-ilahi- hər dəfə də gazi olurdu. Bu minvalla illər geçti. Hətta Şamı qasıb qovuran və iyirmi beş min gazini alıb götürən vəbaya baxmayaraq hikməti- xuda, Həzrət Bilal, yənə sağdı. Lakin, könlü bu fəraq yanğını üçündə ömür boyu qovruldu, yandı.

Bir gün yuxusunda Rəsulullahı -sallallahu əleyhi və səlləm- gördü. Peyğəmbər Peyğəmbərimiz:

"−Nədir bu ayrılıq ya Bilal! Məni ziyarət etmə vaxtin hələ gəlmədi mi?" deyə sitəm etdi. Bunun üzərinə Bilal -radıyallahu anh- hüzünlü bir şəkildə oyandı və tez yola çıxdı. Aləmlərin Əfəndisinin Qəbri-Şərifini ziyarət üçün Mədinəyə gəldi. Allah Rəsulunun-sallallahu əleyhi və səlləm- hüzurunda ağlayıb üzünü gözünü qəbrə sürdüyü əsnada Həzrət Həsən ilə Həzrət Hüseyn gəldi. Bilal -radıyallahu anh-, Rəsulullahın -sallallahu əleyhi və səlləm- sevgili nəvələrini görəndə özündən getdi. Tez onları bağrına basıb öpməyə başladı. Onların:

"–Ey Bilal! Əzanını dinləməyi çox istəyirik!" demələri üzərinə əzan oxumağa başladı. O anda Mədinə sarsıldı. "Əşhədü ənnə Məhəmmədər-Rəsulullah" deyəndə qadın-kişi bütün insanlar, Allah Rəsulu dirildi zənn edərək Məscidi-Nəbəvinin yollarına töküldülər. Rəsulullahın -sallallahu əleyhi və səlləm- vəfatından sonra Mədinədə insanların bu qədər çox ağladığı belə bir gün olmamışdı.

Bu Rəsulullah aşiqi mübarək səhabə, altmış yaşını ötmüş halda Dəmaşqdə vəfat etdi. Vəfatı əsnasında:

"–Sabah inşaallah sevgili dostlarıma; Həzrət Məhəmmədə -sallallahu əleyhi və səlləm- və yoldaşlarına qovuşacağım." deyə sevinirdi.

Bir tərəfdə xanımı:

"–Vay başıma gələnlərə!" deyə ağlayır, bir tərəfdə də könlü Peyğəmbər həsrətiylə dolu Bilal -radıyallahu anh-:

"–Ah nə gözəl, nə xoş!" deyirdi. (Zəhəbi, Siyər, I, 359)

Səhabənin bu coşğun sevgisini, hədisi-şərif rəvayətində də aşgar görünür. Səhabənin, Həzrət Peyğəmbərdən -sallallahu əleyhi və səlləm- bir hədisi-şərif rəvayət edərkən, bilməyərək səhv deməmək təlaşı ilə dizləri titrəyər, üzləri saralardı. Məsələn Abdullah ibn Məsudu; "Qalə Rəsulullah!" deyərkən, müdhiş bir titrətmə tutardı. Və bir çox səhabə, insan kimi bütün münaqişəmazlıqlarını nəzərə alaraq, bir sözü Allah Rəsuluna aid edərkən: "Belə və ya bunun kimi, buna yaxın bir şəkildə buyurdu..." kəlmələri ilə ifadə edərdilər. (İbn-i Macə, Müqəddimə, 3)

Çünki O, elə böyük bir Peyğəmbərdi ki, üstündə xütbə oxuduğu xurma kötüyü, Onun hicranı ilə yanaraq ağladı. Susuz qalan ümmətinə barmaqlarından möcüzəvi çeşmələr axdı. Dəstnamaz aldığı su qabından içən xəstəlar, şəfa tapdı. Süfrəsində olanlar, loxmaların təsbeh etdiyini duydu. Ondan xatirə qalan saç və saqqalının mübarək təlləri, məscid minbərlərində saxlayaraq "saqqalı-şərif" adıyla əsrlərdən bəri ümmətə rəhmət oldu.

Qiyamətdə məhşər imamı O;

Mücrimlərin şəfaətçisi O;

Ümməti üçün "ümmətim, ümmətim" deyə sızlayan O -sallallahu əleyhi və səlləm-...

Livaül-həmd bayrağı Onun əlində...

Bütün Peyğəmbərlər Onun kölgəsində...

Cənnətin qapılarını açacaq ilk əl, yənə Onun əli...

Şeyx Qalib bu mənzərəni nə gözəl tərənnüm edər:

Xütbən oxunur minbəri-iqlimi-bəqada

Hökmün tutulur məhkəməyi-ruz- cəzada

Gülbəngi-qudumun çəkilir ərşi- xudada

Əsmai- şərifin anılır arzu- səmada

Sən Əhmədü-Mahmudu-Məhəmmədsən Əfəndim

Haqdan bizə sultan-ı müəyyədsən Əfəndim

Əshabı'dan Sonrakı Sevgi Qaynaması

Aləmləri əhatə edən bir rəhmət olan Həzrət Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm- bu eşq və sevgi qafiləsi, səhabədən sonra da eyni təzəlik və coşqunluq bulağı halında vüslət dəryasına doğru axmağa davam etmişdir. Çünki dünya və axirətin səadət və salamatçılığı, Ona sevgi sərmayəsiylə mümkündür.

Allah Rəsulu-sallallahu əleyhi və səlləm- aşiqlərinın qiyamətə qədər davam edecəyi hədisi-şəriflərində belə beyan buyurulur:

"Ümmətim üçündə məni ən çox sevənlərin bir qadı məndən sonra gələnlər arasından çıxacaqdır. Onlar məni görə bilmək üçün mallarını və ailələrini fəda etməye can atarlar." (Müslim, Cənnət 12; Hakim, IV, 95/6991)

Rəbbmiz biz acizləri, bu hədisi-şərifin ehtivasına daxil eyləsin! Amin!..

Peyğəmbər aşiqlərində, Allah Rəsulunun sevgisinin bütün fani əzabları üstələdiyini göstərən bu misal çox ibrətlidir:

Abdullah ibn Mübarək rəvayət edir:

"İmam Malik'in yanındaydım. Bizə Allah Rəsulunun hədisi-şəriflərindən nəql edirdi. Bu əsnada əzab çəkdiyi üzündən oxunurdu. Rəngi dəyişir, saralırdı. Ancaq Rəsulullahin -sallallahu əleyhi və səlləm- hədisini rəvayət etməyə davam edirdi. Dərs qurtarıb insanlar gedəndən sonra ona dedim ki:

«–Ey Əbu Abdullah! Bu gün səndə bir qəribəlik gördüm?»

O da:

«–Bəli, dərs əsnasında bir əqrəb gəlib məni dəfələrlə sancdı, hər dəfə də səbr etdim. Buna ancaq Rəsulullaha olan təzim və hörmətimdən ötrü dözdüm.» dedi."

İmam Malik Həzrətləri, Rəsulullahın bastığı torpağa hörmət edərək, Mədinədə heyvan üstünə minmədi. Ayaqqabı geyinmədi. Ona hədisi-şərifdən sual soruşacaq bir qonaq gəldiyi vaxt, dəstnamaz alar, sarıq sarar, gözəl qoxu sürünər, yüksək bir yerdə oturar, ondan sonra qəbul edərdi. Özünü Allah Rəsulunun ruhaniyyətinə hazırlayar, Onun mübarək kəlamını nəql edcəyi üçün ədəbə son dərəcə etina göstərərdi. Rəvzada imam ikən həmişə alçaq səslə danışardı. Dövrün xəlifəsi Əbu Cəfər Mansur, yüksək səslə danışınca:

"Ya Xəlifə! Bu məkanda səsini alçald! Allah Təalanın, Peyğəmbərimizin hüzurunda yüksək səslə danışılmaması xüsusundaki xəbərdarlığı, səndən çox daha fəzilətli olan əshabı haqqında varid oldu!.." buyurdu.

Yənə İmam Malik Həzrətləri, ona zülm edən Mədinə valisinə Haqqını həlal etmiş:

"Rəsulullahın nəvəsi olan bir zatdan məhşərdə davaçı olmaqdan haya edərəm!.." buyurmuşdur.

Allah Rəsuluna eşq ilə bağlı ümmətinin böyüklərindən Seyyid Əhməd Yəsəvi Həzrətləri, 63 yaşında vəfat edən Rəsulullaha duyduğu dərin eşq və sevgi səbəbiylə bu yaşdan sonrakı ömründə yerüzündə gəzməyə vəda etmiş, vəfat edənə qədər on il, məzar kimi bir yerdə irşad həyatına davam etmişdir.

Böyük hədis alimi və müctəhid İmam Nəvəvi Həzrətləri də, O Varlıq Nurunun nəcə qarpız yediyini bilmədiyi üçün ömrü boyu qarpız yeməmişdir. Həyatının bütün mərhələlərini əhatələyən Peyğəmbərə bağlılıq şüuruyla, bir qarpızı yeyərkən belə Onun tərzinin xaricində harəket etmək ehtimalından uzaq durmuşdur.

Cahan padşahı Yavuz Sultan Səlim Xan isə, özünü Rəsulullahın həqiqətinə ərdirəcək bir vəlini dünyadakı bütün ölçülərin üstündə görüb:

Padşahı- aləm olmaq bir quru qovğa imiş;

Bir vəliyə bəndə olmaq cümlədən əla imiş!..

deyərək, Allah və Rəsulunun dostlarına yaxınlaşa bilmənin önəm və həsrətini vurğulamışdır.

Qədimdən möhürlərə bir kəlam və beyt Həqq etdirmək adət idi. Bəzmi- aləm Validə Sultan, Allah-Təalaın, bu aləmi Nuri- Məhəmmədiyyə hörmətinə xəlq etdiyini ifadə etmək üçün möhrünə:

Məhbbətdən Məhəmməd oldu hasil,

Məhəmmədsiz məhəbbətdən nə hasıl?!.

Zühurundan Bəzmi- aləm oldu vasil...

misralarını həkk etdirmişdir.

Sultan I. Əhməd Xan Həzrətləri, Peyğəmbərin -əleyhissalatü vəssalam qədəmi-şəriflərini sarığının üstünə rəsm etdirərək, feyz almaya çalışmış və:

Nola tacum kimi başumda götürsəm daim,

Qədəmi- pakını ol Həzrət Şahı- rusülün...

Güli-gülzarı- nübüvvət O qədəm sahibidür,

Əhməda durma üzün sür qədəminə ol gülün!..

misralarını yazmışdır.

Əziz Mahmud Xudayi Həzrətləri də bu sevgini belə dilə gətirir:

Qudumun rəhmətü- zövqu- səfadır ya Rəsulallah!

Zühurun dərdi-uşşaqa dəvadır ya Rəsulallah!

Xudayiyə şəfaət qıl əgər zahir əgər batin,

Qapına intisab etmiş gədadır ya Rəsulallah!

Şair Nabi, hac səfərində, qafilə Mədinəyi- Münəvverəyə yaxınlaşırkən, bir paşanın bilmədən ayağını Ravzeyi-Mutahharaya doğru uztmasına çox üzülür. Böyük bir təəssüratla aşağıdakı misraları yazaraq Rəsulullaha olan təzimini ifadə edir:

Saqın tərki- ədəbdən quyi- məhbubi-Xudadır bu!

Nəzərgahı-ilahidir, məqamı- Mustafadır bu!

"Allah-Təalaın nəzərgahı və Onun Sevgili Peyğəmbəri Həzrət Məhəmməd Mustafanın məqamı və bəldəsi olan bu yerdə ədəbə riayətsizlikdən çəkin !"

Muraatı- ədəb şərtıylə gir Nabi bu dərgaha;

Mətafı- qüdsiyandır, busəgahı-ənbiyadır bu.

"Ey Nabi! Bu dərgaha, ədəb qaydələrinə əməl edərək gir! Bura, mələklərin və qüdsi ruhların ətrafında pərvanə kimi döndüyü və Peyğəmbərlərin eşiyini öptüyü mübarək bir məqamdır!.."

Bu, ürəkdən tökülən səmimi həvəs qarşısında, Rəsulullahın möcüzəvi tənbihatı ilə Ravza müezzinləri, sabah namazı vaxtı, bu naatı minalərərdən oxurlar. Rəsulullahın bu iltifatı, Naibni çox duyğulandırar; yaşlı gözlərlə Ravzaya girər...

Süleyman Çələbi də:

"Bir əcəb nur kim günəş pərvanəsi!.." deyərək, günəşin belə Onun ətrafında pərvanə olduğunu ifadə edər.

Fuzuli isə, məşhur Su qəsidəsində bu yanğısını belə ifadə edər:

Saçma ey göz eşqdən könlümdəki odlarə su

Kim bu dənlu tutuşan odlarə qilmaz çarə su

"Ey göz Allahın uca Rəsulunun sevgisiylə könlümdə tutuşub alovlanmış atəşlərə gözyaşından su tökmə! Çünki bu son dərəcə eşq hərarətiylə tutuşmuş olan atəşlərə su tökmək çarə deyildir. Bu eşq atəşi sönməz!"

Ab-gundur günbədi-dəvvar rəngi bilməzəm

Ya muhit olmuş gözümdən günbədi-dəvvarə su

"Fəqət yənə də gözlərim Onun eşqindən, o qədər ağlayır ki, bu dönən göy qübbəsi tamam su rəngindədirmi; yoxsa gözümdən tökülən sular mı, bütün göy qübbesin tutmuşdur?.. Bilmirəm; çaşqın bir haldayam."

Suya virsün bağban gül-zarı zəhmət çəkməsün

Bir gül açılmaz üzün tək virsə min gül-zarə su

"Bağban gül bağçasını suvarmaq üçün boş yerə zəhmət çəkməsin! Çünki, min dənə gül bağçası sulasa, Ya Rəsulallah, yənə də Sənin üzün kimi bir gül heç bir zaman açilmaz!.."

Dəst-busu arzusuyla ölsəm dustlar

Kuzə eylən torpağum sunun anunla yarə su

"Ey dostlar! Əgər mən Həzrət Peyğəmbərin əlini öpmə arzusuyla ölsəm, torpağımdan bir kuzə düzəltdirin və onunla O uca sevgiliyə su təqdim edin!. Bəlkə beləliklə Onun əlini öpmək və şəfaətinə vasil olmaq nəsib olar."

Haqqi- payənə yetəm dir ömrlərdir müttəsil

Başını daşdan daşa vurub gəzər avarə su

"O Rəhmət Peyğəmbərinin ayağının dəydiyi, gəzib dolaşdığı, mübarək torpağına qovuşum deyə, sular, heç durmadan ömürlər boyu başlarını daştan daşa vuraraq avara bir şəkildə axmaqdadır."

Son dövrün böyük şeyxlərindən M. Əsad Əfəndi Həzrətləri, Rəsulullaha duyduğu eşqin qovurucu atəşi üçündə yanmasını nə gözəl ifadə edər:

Təcəllayı-cəmalından həbibim növbahar atəş!

Gül atəş, bülbül atəş, sünbül atəş, haqqü-xar atəş!

"Həbibim, sənin gözəlliğinin təcəlla edərək ortaya çıxmasından ötrü, sənə aşiq olan ilk bahar atəş, gül atəş, bülbül atəş, sümbül atəş, torpaq və tikan atəş!.."

Buaı-afitabındır yaxan bil-cümlə uşşaqı;

Dil atəş, sinə atəş, həm dü çeşmi-eşq-bar atəş!

"Bütün aşiqləri yandıran, o mübarək üzünün günəş kimi parlaq nurudur... Bu səbəblə könül atəş, qəlb atəş, eşqinlə ağlayan bu iki göz atəş!.."

Nə mümkün bunca atəşlə şəhidi- işqi-qəsl etmək?

Cəsəd atəş, kəfən atəş, həm abı- xoş-güvar atəş!

"Bu qədər atəşlə eşq şəhidini yumaq mümkün mü? Cəsəd atəş, kəfən atəş, şəhidi yuyacaq dadlı su belə atəş!.."

Əslən xristiyan olduğu halda Həqiqəti-Məhəmmədiyyəni idrak etməyin həzzinə varınca, gözü yaşlı bir mömin və bağrı yanıq bir Peyğəmbər aşiqi halına gələrək Yaman Dədə adını alan, yaxın zamanların şairinin bu misraları nə gözəldir:

Susuz qalsam, yanan çöllərdə can versəm ələm duymam

Yanardağlar yanar bağrımda, ummanlarda nəm duymam

Alovlar yağsa göylərdən və mən məss eyləsəm duymam

Cəmalinlə fərağnaq et ki, yandım ya Rəsulallah

Nə dövlətdir yumub eşinlə göz, rəhnində can vermək!

Nəsib olmaz mı sultanım harəmgahında can vermək?.

Sönərkən gözlərim asan olur ahında can vermək

Cəmalinlə fərağnaq et ki, yandım ya Rəsulallah

Boyun bükdüm, pərişanam, bu dərdin Sən'de tədbiri

Ləbim qovruldu atəşdən dönər payinde təzkiri

Nə dem könlün murad eylərsə təltif eylə Qitmir'i

Cəmalinlə fərahnaq et ki, yandım ya Rəsulallah

Rəsulullahın, meraca yüksəlməsindən ötrü səmavi aləmdəkilərin şövq və həyacanını şair Kemal Edib Kürkçüoğlu bu misralarda nə gözəl ifadə edir:

Şəbi-meracda simasını seyr etdi deyə,

Qapanır yerlərə göy səcdeyi-şükran olaraq...

"Merac gecəsində Rəsulullahın simasını seyr etməsindən əldə etdiyi feyz ilə, Onun şənini ucaltmaq üçün göy, Rəsulullahın ayaq bastığı yerə şükr səcdəsinə qapanır!."

Can atar hər gecə Ruhul-Qüdüs ehrama girib,

Harəmi-möhtərəmi-quyuna mehman olaraq...

"Həzrət Cəbrail, Həzrət Peyğəmbərin hüzuruna qonaq olaraq girə bilmək üçün hər gecə həyacanla ehrama girər!.."

Bir görən bir daha görsəm deyə, Allah Allah

İtirər ağlını rüxsarına heyran olaraq...

"Həzrət Peyğəmbəri bir kerə görən, Onun gül yüzünə heyran olaraq ağlını kaybədər! "Allah, Allah!.." nidalarıyla bir kərə daha görməyin həyacanına qapılır..."

***

Allah Rəsulu-sallallahu əleyhi və səlləm- elə bir şəxsiyyətdir ki, Onu rəhbər seçib ona tabe olanların hər biri göydəki ulduzlar kimi insanlığın mümtaz şəxsiyyətləri halına gəlmiş; əbədi səadət və hüzura qovuşmuşlar. Əshabı, Haqq dostları və salehlər, həmişə O Kainatın Fəxri-Əbədisinə yaxınlaşa bildikləri ölçüdə fəzilət və qiymət qazanmışlar.

Görəsən Abdullah ibn Zeyd, Bilali-Həbəşi, İmam Nəvəvi, Seyyid Əhməd Yəsəvi və əmsallarının könül iqlimlərindən bizdə nə qədər pay var?.. Biz də, əshabdan bəri davam edən bu sevgi təzahürləri çərçivəsində, Allah Rəsuluna sevgidəki səviyyəmizi ölçməli və Ona nə qədər layiq bir ümmət olaraq yaşaya bildiyimizi müvazinət edib, ruhumuza mənəvi bir diriliş və oyanış peyvəndi hazırlamalıyıq.

Burada bəhs etdiyimiz İslam böyüklərinin halları da, əlbəttə ki, vəcd qəhramanı olan ulduz şəxsiyyətlərdəki ölçülərdir. Ancaq onları qiyamətə qədər gələcək möminlərin könül səmalarında ulduzlaşdıran, Rəsulullaha duyduqları eşq, şövq və bağlılıkdakı şiddətdir.

Bilirik ki, eşq və sevgi, iki könül arasındakı cərəyan xəttı kimidir. Gözəl bir mömin ola bilmək üçün, qəlbə bu istedadı qazandırmaq şərtdir. Müasir dövrümüzdə insanlığın yaşadığı böhranlar, bu qəlbi istedadın yox olmasından iləri gəlir. Bu üzdən nəçə dəyərlər heç olur, nəfs çarxlarda parçalanır. Axış və yönəlişlər daima dünyəvi və nəfsi olanda da, ruhun istəklərini heç kim başa düşə bilmir. Eşqi-məcazidən eşqi-həqiqiyə doğru qəlblərin məsafə qət etməsi, Məcnunun Leyladan başlayan səyahətini Mövlada nöqtələməsi, xam bir ürəyin təlimi nəticəsində yetişərək həqiqi eşqə varmasıyladır. Günümüzdə insanlıq bu eşqə möhtacdır. Yaşanan bütün bu cinayələr, şər əməllər, xamlıqlar həmişə eşqsizlikdən doğur.

Əsl sevginin böyüklüyü, lazım gəlsə sevilən uğrunda edilən fədakarlıq və edilən risk ilə ölçülür. Çox sevən biri lazım gəlsə canını verər, bir fədakarlıq etdiyini düşünməz belə. Sanki borcunu ödüyürmüş kimi rahat hərəket edər. Lakin əsl eşqi tanımayan, eşqdən nəsib almayan kimsələr, kəmala yetmə yolunu tutmamış və nəfsinin boyunduruğunda yaşayaraq könlünü israf və ziyan etmiş olar.

Dağların qəbul edə bilmədiyi əmanəti daşımaq, əslində insana təqdim olunmuş ilahi bir imtiyazdır. Bu qazanc və imtiyazı əsl mənasıyla əldə etməyin şərti də, həqiqi eşqə yetməkdir. Çünki, insan ruhundakı bu münaqişə və qovğa, ancaq həqiqi eşqdə əriyib itər. Kamil insan, bir örnək şəxsiyyətdən aldığı feyzli inikaslarala, heyvani təmayüllərdən ruhunu sıyırar, könlünü bir cənnət bağçası halına gətirər ki, oradan ilahi mənzələrarə pəncələrər açılar.

Rəbbmiz Quran-Kərimdə "Ruhumdan üfürdüyüm" (əl-Hicr, 29) buyur və insana özündən verdiği ülvi cövhəri xatırladır. Əgər bu ülvi cövhər və müjdə, mömini eşq və sevgi nəticəsinde kamala yertirə bilsə, o zaman qəlb, ilahi əsrar aləminə doğru istiqamət götürməyə başlar. İlahi aləmin sirləri, əşyanın həqiqəti, insan və kainatdakı sirr ortaya çıxar. Qul, qəlbi-səlim təcəllalarına məzhər olar.

Qul, bu hala yetişəndə Allah ilə arasındakı qəflət pərdələri aralanmağa başlar; "ölmədən əvvəl ölmək" sirrindən payın alar. Dünya və onun fani sevgisi gözündən düşər və könlündən çıxar. Beləliklə ruh, Xaliqinə yaxınlaşmanın tərifsiz ləzzətinə nail olar.

Həqiqi sevgini dadmamış olanlar isə, insanda mövcud olan heyvani hisslər çərçivəsini qırıb da mələk hissləri sahəsinə addım atamamışdır demək. Sevməyi bacarmayanın qəlbi, xam torpaq kimidir. Mərifət sevməkdədir. Çünki varlığın səbəbi sevgidir.

Bəşəriyyəti, səfalətdən qurtarıb səadətə götürəcək olan ilahi rəhmət, insanlığa üsvəyi-həsənə olaraq təqdim edilən Allah Rəsuludur. Həqiqi səadətin yolu, həqiqi eşqi Ondan öyrənmək, Onda fani ola bilmək və bu sevgilə Onun izindən gedməkdir.

Çünki Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm-, bütün kainatın didəsi, özü və varolma səbəbidir. Haqqın uca bir lütfüdür. Qul ilə Haqq Təala arasında bir vüslət rəhbəridir. O, anladıla bilən və ifadənin təriftən aciz qaldığı ülvi halları ilə qulluq məqamında bədəni fani olana qədər bizlərə, Haqqa qulluğun ən uca nümunəsi olmuşdur. Qısası O, aləmləri əhatələyən bir rəhmət və eşqdir. Ona ram olan aşiq könüllər, bu aləmdə daima Onun sevgisiylə yanıb qovrulacaq və hər dəm Onun ülvi vüsalının həsrətini udumlayacaqdırlar. Bu əhval-ruhiyyə üçündə:

"Cəmalinlə fərahnaq et ki, yandım ya Rəsulallah!" fəğanı ilə hər an ged-gedə artan sevgisini ərz edəcəkdirlər.

Bax Yunusları Yunus edən, Mövlanaları Mövlana edən də bu eşqdir. Həzrət Mövlana bu eşq ilə əbədi və həqiqi səadət iqliminə addım atmışdır. Onun səadəti, namütənahi yəni sonsuz Qədiri-Mütləqə vüslət idi. Çünki onlar, fani tən əsarətindən sıyrılıb sonsuza doğru məsafə aldıqlarından, yalnız sonsuzla məsud olarlar. Sonu olanlarla yəni fanilərlə əsl səadət nə qədər və nə ölçqdə ola bilər ki?.. Çünki səadət iqliminin yolu, eşq və sevgini layiq olduğu yerə yönəldməkdən ibarətdir. Belə ki, Həzrət Mövlananın bu sözləri, bir baxıma onun səadətinin qaynağını da göstərir:

"Canım (ruhum) var olduqca mən Quranın köləsiyəm. Mən Həzrət Məhəmmədin ayağının torpağıyam. Əgər biri, mənim sözümdən bundan başqa ən xırda bir şey belə nəql edəcək olursa, o kimsədən də onun sözündən də uzağam."

Həzrət Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm- ayağının torpağı olmağın və yoluna baş qoymağın mənası, bir ömür Ona eşqinə bağlı yaşamaq və hər işdə sünnəsinə tabe olmaq deməkdir.

Bundan başqa Varlıq Nuruna layiqincə tabe olub Onun ruhaniyyətinə bürünə bilmək üçün digər bir yolu da Onunla qəlbi rabitəmizi formalaşdırmaq və könüllərimizi Rəsulullah sevgisi ilə feyzləndirəcək salavatı-şərifi vird halına gətirməkdir.

Salavati-Şərif

Cənab Haqq, Quran- Kərimdə Peyğəmbər Peyğəmbərimizin -sallallahu əleyhi və səlləm- həyatına and içmişdir. Uca adını, Onun adı ilə birlikdə zikr etmiş və mömin bir qul olmağı, Onun nübüvvətinə iman şərtinə bağlamışdır. Hüzurunda səslərin yüksəldilməsinə razı olmamış, mübarək adının adi adlar kimi çəkilməsini istəməmişdir. Bütün bunlara əlavə özünün və mələklərinin, Ona çoxlu salatu- salam etdiğini bildirərək ümməti-Məhəmmədin də eyni şəkildə Ona bol salatu- salam göndərməyin fərman buyurmuşdur.

Belə ki, ayədə:

"Həqiqətən, Allah və Onun mələkləri Peyğəmbərə salavat göndərirlər (xeyir-dua verirlər). Ey iman gətirənlər! Siz də ona salavat göndərib (onun üçün salavat deyib) layiqincə salamlayın! (Allahümmə səlli əla Məhəmmədin və ali Məhəmməd; əssəlamu əleykə əyyuhənnəbi və rəhmətullahi və bərəkətuhu-deyin!)." (əl-Əhzab, 56) buyrulduğuna görə o uca varlığa salatü-salam gətirmək, möminlər üçün ilahi bir əmrdir.

Əshabdan Übey ibn Kab -radıyallahu anh- belə nəql edir:

"Gecənin üçdə biri geçəndən, Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- oyanıb qalxdı və belə buyurdu:

«İnsanlar! Allahı zikr edin! Allahı zikr edin! Yeri yerindən oynadan birinci sur üflənəcək. Ardından ikincisi gələcək. Ölüm bütün şiddətiylə gəlib çatacaq. Ölüm bütün şiddətiylə gəlib çatacaq.»

Həzrət Peyğəmbərə:

«–Ya Rəsulallah! Mən Sənə çox salavatı-şərif gətirirəm. Görəsən bunu nə qədər etməliyəm?» deyə soruşdum.

«–Istədiyin qədər et» buyurdu.

«–Dualarımın dörddə birini salavatı-şərifə ayırsam kifayət edərmi?» deyə soruşdum.

«–İstıdiyin qədərin ayır. Amma daha çox edərsən sənin üçün xeyirli olar.» buyurdu.

«–Elə isə duamın yarısını salavatı-şərifə ayıraram.» dedim.

«–İstıdiyin qədərin ayır. Amma daha çox edərsən sənin üçün xeyirli olar.» buyurdu. Mən yənə:

«–Bu halda üçdə ikisi yetər mi?» deyə soruşdum.

«–İstədiyin qədərin ayır. Amma daha çox edərsən sənin üçün xeyirli olar.» buyurdu.

«–Elə isə duaya ayırdığım zamanın hamısını sənə salavatı-şərif gətirməyə həsr etsəm nəcə olur?» deyində:

«–O halda Allah bütün sıxıntılarını alar və günahlarını bağışlayar.» buyurdu." (Tirmizi, Qiyamət, 23/2457)

Beləliklə Peyğəmbər aşiqləri, salatu-salamı dillərinə vird edərlər. Çünki salatu-salamlar, mömin könüllərdə Rəsulullahın sevgisinin artmağına səbəb olar. Rəsulullaha layiqincə tabe olub Ondan üsvəyi- həsənə kimi lazımi səviyyədə istifadə edə bilmək, heç şübhəsiz Quran və Sünnə həqiqətini qavramaqla mümkün olar. Bu da ancaq Həzrət Məhəmmədin -sallallahu əleyhi və səlləm- örnək əxlaqına və qəlbi dərinliklərinə yaxınlaşa bilməklə mümkündür.

Onun əsl vəsfıni tam mənası ilə dərk etməyə heç bir fani müvəffəq olamadı. Yüksək əxlaqı və yaradılışı layiqincə qavranamadı. Alimlər, mütəfəkkirlər, könül sultanları və Cəbrail, Onun yolunda əldə etməyi izzət; qapısında sail (dilənçi) olmağı şah-şöhrət bildilər.

Digər tərəfdən, İslami ədəbə görə dualar da, Allaha həmd və Rəsulullaha salavat ilə başlayıb yənə belə sonlanmalıdır. Çünki Peyğəmbər -əleyhissalatu-vəssalam- haqqında Allah-Təalaa bir dua və niyaz hökmündə olan salavatı- şərifin geri çevrilmiyəcəyinə inam mövcuddur. Dualarımızın əvvəlini və sonunu salatu-salam ilə bəzəmək də bu inamdan iləri gəlir. Yəni, qəbul olunacağına inanılan iki duanın arasına öz dualarımızı yerləşdirmək, onların da qəbulunu təmin etməklə əlaqədardır.

Həzrət Ömər -radıyallahu anh- buyurmuşdur ki:

"Dua, səma ilə ərz arasında durur. Rəsulullaha salavat gətirilmədikcə, Allaha yüksəlməz." (Tirmizi, Vitr, 21/486)

Belə ki, Bir gün Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- Peyğəmbərimiz, namazdan sonra Allaha həmd etmədən və Onun Peyğəmbərinə salatu-salam gətirmədən dua edən bir kimsə gördü. Bunun üzяrinə:

"Bu adam tələsdi." buyurdu. Sonra o adamı yanına çağırdı və belə buyurdu:

"Sizdən biri dua edəcəyi vaxt əvvəla Allah Təalaya həmd - səna etsin, sonra Peyğəmbərinə salatu-salam gətirsin. Daha sonra da dilədiyi şəkildə dua etsin." (Tirmizi, Dəavat, 64/3477)

İbn-i Abbas -radıyallahu anhüma-, dualarda Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- ilə təvəssülün etməyin əhəmmiyyətini vurgulayan belə bir hadisə nəql ədir:

Xeybər yahudiləri ilə Qatafan qəbiləsi arasında savaş vardı və Xeybər yahudilərlə nə vaxt onlarla qarşılaşsalar məğlub olurdular. Axırda:

"Ey Allahımız! Axızamanda göndərəcəyini vəd etdiyin o ümmi Peyğəmbər hörmətinə Səndən bizi müzəffər etəyini diləyirik." deyə dua etdilər və bu duadan sonra Qatafanı məğlub edə bildilər. Lakin, Allah Təala, onların dualarında zikr etdikləri Həzrət Məhəmməd -əleyhissalatu-vəssalam- Peyğəmbərimizi Peyğəmbər olaraq göndərəndə isə, Onun Peyğəmbərliyini və gətirdiyi kitabı inkar etdilər. Bunun üzərinə Haqq Təala:

"Onlara Allah tərəfindən əllərindəkini (Tövratı) təsdiq edən bir kitab (Quran) göndərildiyi zaman (onu qəbul etmədilər). Halbuki əvvəlcə (Məhəmməddən qabaq) kafirlərə (ərəb müşriklərinə) qələbə çalmaq üçün ("Tövratda adı çəkilən axirüzzəman peyğəmbəri gəlib bizə yardım edəydi!" - deyə Allaha) yalvarırdılar. Bildikləri (peyğəmbər) gəldikdə isə, (paxıllıq edib) ona inanmadılar. Allah kafirlərə lənət eləsin!." (əl-Bəqərə, 89) ayəni nazil etdi. (Qurtubi, II, 27; Vahidi, s. 31)

Görüldüğü üzrə, Rəsulullahın -sallallahu əleyhi və səlləm- Haqq qatındakı xətirı hörmətinə Allahdan yardım diləyən qeyri-müsəlmanlar belə Onunla aləmlərə gələn rəhmət və bərəkətədən istifadə etmişdir.

Cənab Haqq Quran- Kərimdə Allah Rəsulu-sallallahu əleyhi və səlləm-e xitab edərək:

"Halbuki sən onların arasında ola-ola Allah (sənə hörmət əlaməti olaraq) onlara əzab verən deyildir. (Tövbə edib) bağışlanmalarını diləyərkən də Allah onlara əzab verməz!!.." (əl-Ənfal, 33) buyurmuşdur.

Bu ilahi bəyan da, müşriklər haqqında varid olmuşdur. müşriklər belə sırf Ona maddi bir yaxınlıq səbəbi ilə belə bir imtiyaza nail olursa, möminlərin hansı ilahi nəmətlərə nail ola biləcəyi təsəvvürün fövqündədir. Üstəlik o möminlər yalnız o müəzzəz varlığa iman etmiş olmaqla yetinməyib, bir də o imanın özünü təşkil etmək üzərə Rəsulullah sevgisindən nəsib alırlarsa... Bax söz bu yerdə aciz qalır!.. həqiqətən də bir möminin könlü Rəsulullah sevgisində mərtəbə qət etsə, dünyada nail olacağı hüzur və səadət, axirətdə qovuşacağı məqam, o nisbətdə uca olar.

Beləliklə, əsla Ona salat və salamı unutma! Ən qorxulu gündə Onun təvəssül və şəfaətinə möhtacsan!..

Əhli-Beyt və Əhli-Beytə Məhəbbət

Əhli-Beyt bir evdə yaşayan ailə fərdləri mənasına gəlir. Peyğəmbərimiz -səllallahu əleyhi və səlləm-in ailə fərdlərinin bütününü ifadə edir. Bu mənada Əhli-Beyt Həzrət Peyğəmbərimiz və ailəsinə deyilir. Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm-ə salam və salavat gətirmək necə bütün möminlərə vacibdirsə, Əhli-Beytə ehtiram və məhəbbətlə bağlanmaq da bütün müsəlmanların vəzifəsidir. (Əhməd VI, 323)

Zeyd ibn Ərkam -radıyallahu anh- belə rəvayət edir:

"Bir gün Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- Məkkə ilə Mədinə arasındakı Xum suyunun başında ayağa qalxaraq bizim üçün bir xütbə etdi. Sonra da belə buyurdu:

"-Ey insanlar! Mən də bir insanam. Yaxın zamanda Rəbbimin elçisi mənim də yanıma gələcək və mən onun dəvətini qəbul edib gedəcəyəm. Sizə iki mühüm şey qoyub gedirəm. Biri insanı doğru yolla aparan bir rəhbər və nur olan Allahın kitabı Qurandır. Ondan bərk yapışın və ona sarılın!"

Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm- Qurani-Kərimə sarılmaq haqqında tövsiyyələr verdi. Sonra sözünə belə davam etdi:

"Sizə bir də Əhli-Beytmi qoyub gedirəm. Allahdan qorxursunuzsa, Əhli-Beytimə qarşı ehtiramla davranın! Allahdan qorxun və Əhli-Beytimə qarşı ehtiramla davranın!"

Yanındakılar Zeydə:

"Həzrət Peyğəmbərin Əhli-Beyti kimdir ya Zeyd!? Xanımları da onun Əhli-Beytindən deyilmi?"-deyə soruşduqda o:

"Xanımları da Əhli-Beytindəndir. Amma Onun həqiqi (əsl) Əhli-Beyti ondan sonra da sədəqə almağı haram olanlardır"-dedi.

"Sədəqə almaları haram olanlar kimdir? "-deyə soruşuldu.

"Əli, Aqil, Cəfər və Abbasın ailələridir"-dedi.(Müslim, Fəzailüs-Səhabə, 36)

Bir də mənəvi olaraq Əhli-Beyitdən olmaqdan bəhs edilir. Belə ki, Salman Farisi -radıyallahu anh- hər halı ilə o qədər gözəl bir nümunə şəxsiyyət idi ki, Ənsar da, Mühacirlər də:

"Salman bizdəndir"-deyərək onu paylaşa bilmirdilər. Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- də:

"Salman bizdəndir, Əhli-Beytdəndir!"-buyuraraq onu mükafatlandırdı. (İbn Hişam, III 241; Vaqidi, II, 446-447, İbn Sad IV, 83; Əhməd, II, 446-447; Heysəmi, VI, 130)

Hakim ət-Tirmizi, Xətmül-Övliya kitabında Allah dostlarının da daim ilahi zikrlə məşğul olduqları üçün Əhli-Beytdən sayıldıqlarını, lakin bunun sülbdən gələn bir yaxınlıq olmadığını, qəlbən və mənəvi bir yaxınlığı ifadə etdiyini bildirir. "Çünki Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- Allahın zikrini yaşadıb insanların qəlbinə yerləşdirmək üçün göndərilmişdir."-deyir. (Hakim ət-Tirmizi, Kitabul Xətmül Övliya, tədqiqat. Osman İslayıl Yahya, Beyrut, s. 345-346)

Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm-ailə üzvlərini könüldən sevər və ümmətinin də onları sevməsini arzu edərdi.

O, hədisi-şərifində belə buyurmuşdur:

"Siz sıx sayıldığınız müddətdə məndən sonra yolunu azmayacağınız iki mühüm əmanət buraxıram. Biri digərindən daha böyükdür. O da Allahın kitabıdır. Quran səmadan yer üzünə uzadılmış sağlam bir ip kimidir. Digər əmanət də ailə, Əhli-Beytimdir. Quran və Əhli-Beytim cənnətdə hovuzun başında mənimlə görüşənə qədər bir-birindən ayrılmazlar. Məndən sonra o ikisinə necə davranacağınıza diqqət edin! " (Tirmizi, Mənakib 31/3789)

Yenə bir gün Peyğəmbərimiz -səllallahu əleyhi və səlləm- əziz nəvələri Həsən və Hüseynin əlindən tutub belə buyurmuşdur:

"Hər kim məni, bu ikisini, bunların ata və anasını sevərsə qiyamət günüdə mənimlə birlikdə olar." (Tirmizi, Mənakib 20/3733)

Kainatın fəxri Həzrət Peygəmbərimizin Fatimə anamıza bir başqa sevgisi vardı. Heç bir ata Həzrət Peygəmbərimizin Həzrət Fatiməni sevdiyi qədər öz qızını sevə bilməz. Allah Rəsulu səfərə çıxdığında ailəsindən son olaraq onu ziyarət edərdi.

Ona bir yemək buyurulsa, "Qızım Fatimə acdır, ona aparın"-buyurardı.

Üsamə ibn Zeyd -radıyallahu anh- Allah Rəsulunun qızı Fatiməyə olan sevgisini göstərən bir hadisəni belə nəql edir:

"Mən Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm-in yanında otururdum.Əli və Abbas -radıyallahu anhumə- gəlib hüzuruna girmək üçün icazə istədilər. Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm-:

"Nə üçün gəldilər bilirsənmi?" buyurdu.

"Xeyir bilmirəm"- dedim.

"Amma mən bilirəm, onlara icazə ver!" buyurdu. Onlar da girdilər. "

«–Ey Allahın Rəsulu! Səndən, əhlindən kimi daha çox sevdiyini soruşmağa gəldik!» dedilər. Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm-:

«–Fatimə binti Məhəmməd.» buyurdu.

«–(Qan qohumluğu) olan ailəndən kimi sevdiyinizi soruşmuruq. (Onlar xaricindəki yaxınlarından kimi sevdiyini) soruşuruq.» dedilər.

«–Əhlimdən mənə ən sevimli olanı, Allahın (hidayəti ilə) nemətləndirdiyi, mənim də (azad edərək) ona lütf etdiyim Üsamədir!» buyurdu.

«–Bəs sonra kimdir?» dedilər.

«–Əli!» buyurdu. Bundan sonra əmisi Abbas -radıyallahu anh-:

«–Ey Allahın Rəsulu! Əmini ən axıramı saxladın!» dedi.

Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm-:

«–Əli hicretdə səndən əvvəl davrandı!» cavabını verdi." (Tirmizi, Mənakib, 40/3819)

Peyğəmbərimiz, eyni zamanda Həzrət Fatimə anamızı, cənnət qadınlarının ən fəzilətlilərindən olmaqla müjdələmiştir. (Əhməd, I, 293)

Lakin onu bu qədər çox sevməyinə baxmayaraq, dünya nemətlərindən çox istifadə etməyinə icazə verməmişdir. Dünyaya qarşı kiçik meyl etməsini uyğun bilməmiş, onu daim zühd və təqva ilə axirət səadətinə yönlədmişdir.

Bir gün Peyğəmbərimiz, sevimli qızı Fatimədə bir gərdanlıq gördü. O incə və zarif xanım, atasının məmnun qalmadığını qavramaqda gecikmədi. Dərhal gedib gərdanlığı satdı və puluna bir qulu alıb azad etdi. Peyğəmbərimiz -əleyhissalatu vəssalam- qızının əməlində çox razı qaldı. (Nəsai, Zinət, 39)

Həzrət Fatimə -radıyallahu anha-, nəzakətli və zərif bir xanımdı. Ev işləri isə xeyli çətin və yorucuydu. Həzrət Fatimə -radıyallahu anha- ocağı yandırar, yeməyini bişirməyə başlayırdı. Bəzən də atəşi üfrərkən çıxan qığılcımlar paltarını yandırırdı. Evi süpürməkdən üstü başı toz içində olardı. Un çəkmək üçün dəyirman daşını çevirməkdən əlləri, su daşımaqdan da çiyinləri yara olmuşdu.

Bir gün Allah Rəsulunun yanına bəzi əsirlər gətirilmişdi. Həzrət Fatimə, bunlar içindən ona bir köməkçi verməsini atasından xahiş etdi.

Lakin Həzrət Peyğəmbər -səllallahu əleyhi və səlləm- dünyadakı ən sevimli varlığı olan qızı Fatiməni yenə axirət aləminin hüzur və səadətinə yönəldərək:

"−Ey Fatimə! Allahdan müttəqi ol! Allahın fərz buyurduqlarına əməl et! Ailənin işlərin igör! Yatağına girəndə otuz üç dəfə sübhanallah, otuz üç dəfə əl-həmdulillah, otuz dört dəfə Allahu əkbər, de! Bu sənin üçün xidmətçidən daha xeyirlidir." buyurdu.

Həzrət Fatimə -radıyallahu anha-:

"−Allahdan və Allahın Rəsulundan razıyam!" dedi. Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm- ona xidmətçi vermədi. (Əbu Davud, Xərac, 19-20/2988)

Digər bir rəvayetde Peyğəmbərimizin bunları da dediyi nəq olunur:

"Vallahi Əhli Süffə acından mədəsinə daş bağlayır və məndə onlar üçün xərcəyəcək bir şey olmadığı halda, sizə xidmətçi verə bilmərəm. Əsirlərin qarşılığında fidyə alacağam və bu gəliri Əshabi-Süffə üçün xərcləyəcəyəm." (Əhməd, I, 106)

Peyğəmbərimiz -əleyhissalatu vəssalam-, övladını belə təvazökar bir yaşantı içində yetişdirmişdir. Çünki Fatimə xanım, Əhli-Beytə, altun silsilələrə, yəni Şah Geylanilərə, Bahaəddin Naxşbəndilərə, Əhməd ər-Rufailərə və daha necə övliya, sufilərə, din xadimlərinə və Allaha yaxın olanlara "ana" olacakdı.

Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm-in, ailə fərdlərinə mənəvi tərbiyə verməsi və onları əbədi həyata hazırlaması ilə əlaqədar olan bir misal da belədir:

Əhzab Surəsinin:

"Siz ey Peyğəmbərin zövcələri! Allahdan qorxacağınız təqdirdə siz (başqa) qadınların heç biri kimi deyilsiniz. (Sizin qədir-qiymətiniz, məqamınız daha yüksəkdir. Allahdan qorxsanız, daha şərəfli olarsınız). Buna görə də (yad kişilərə) yumşaq (əzilə-əzilə) danışmayın, yoxsa qəlbində mərəz (şəkk, nifaq və günah mərəzi) olan tamaha (özgə təmənnaya) düşər. (Danışdığınız zaman) gözəl danışın! (Allahın buyurduğu kimi, yaxud qəbul olunmuş qayda üzrə gözəl, ciddi bir söz deyin!). Evlərinizdə qərar tutun. İlkin Cahiliyyat dövründəki kimi açıq-saçıq olmayın. (Bər-bəzəyinizi taxaraq evdən çıxıb özünüzü, gözəlliyinizi yad kişilərə göstərməyin!) Namaz qılın, zəkat verin, Allaha və Rəsuluna itaət edin. Ey əhli-beyt! Allah sizdən çirkinliyi (günahı) yox etmək və sizi tərtəmiz (pak) etmək istər!" (əl-Əhzəb, 32-33) ayəsi nazil olanda Allah Rəsulu -səllallahu əleyhi və səlləm-, altı ay boyunca sabah namazına gedəndə Həzrət Fatimənın qapısına döymüş və:

"–Namaz(a qalxın) ey Əhli-Beyt! «Allah yalnız sizin günahılınızı bağışlamaq və sizi tər-təmiz qılmaq istəyir.»" buyurmuşdur. (Tirmizi, Təfsir, 33/3206)

Yenə əbədi həyatın ən mühüm sərmayələrindən biri olan təhəccüd namazı üçün Peyğəmbərimiz bəzi gecələr Həzrət Əli ilə Fatimənın qapısını döyüb:

"−Namaz qılmırsınızmı?" buyurmuşdur. (Buxari, Təhəccüd, 5)

Rəsulullah -səllallahu əleyhi və səlləm-in köləlikdən azad etdiyi Səvban -radıyallahu anh- belə nəql edir.

Rəsulallah –səllallahu əleyhi və səlləm-in azad etdiyi Sövban -radıyallahu anh- belə anlatır:

...Rasulullah –səllallahu əleyhi və səlləm- bir səfərdən qayıtmışdı. Fatimə da qapının üstünə bir pərdə asmış, Həsənlə Hüseyinə gümüşdən iki bilərzik bağlamışdı. Həzrət Peyğəmbər Fatimənin evinə gəldi, ancaq evə girmədi. Fatimə, Rəsululluhın evə girməməsinə, gördüyü işlərin səbəb olduğunu başa düşdü. Darhal pərdəni atdı, uşaqların qolundakı gümüş bilərzikləri çıxardı. Bunları iki uşağı arasında bölüşdürdü. Həsənlə Hüseyin ağlayaraq Rəsulullahın yanına getdilər. Rəsulullah –səllallahu əleyhi və səlləm- bu bilərzikləri aldı və:

"−Ey Sövban! Bunları filankəsin ailəsinə apar. Həsən və Hüseyin Əhl-i Beytimdəndir. Allah Təalanın onlara bəxş etdiyi gözəllikləri dünya həyatında yeyib bitirmələrini istəmirəm. Ey Sövban! Fatiməyə sümükdən düzəldilmiş bir gərdanlıq ilə (uşaqlar üçün) yenə sümükdən düzəldilmiş iki dənə bilərzik al!" buyurdu. (Əbu Davud, Tərəccül, 21/4213)

Kainatın fəxri – səllallahu əleyhi və səlləm - İslamın ilk illərində böyük fədakarlıqlar göstərən və dinini yaşaya bilmək üçün ailesi ilə birlikdə Həbəşistana hicrət edən Cəfər -radıyallahu anh-a da çox-çox istəkləri vardı. Xeybər fəthi tamamlandığı sırada Həbəşistanda qalan on altı nəfərlik hicrət karvan Həzrət Cəfərin başçılığı altında Mədinəyə qayıtmışdı. Karvandakılar, Rəsulullahın Xeybərə getdiyini öyrəndiyi vaxt, yollarına davam edib Allah Rəsulu -sallallahu aleyhi ve səlləm-ə qovuşdular. Həzrət Peyğəmbər Həzrət Cəfərin alnından öpərək:

"–Heç bilmirəm Xeybərin fəthinə, yoxsa Cəfərin gəlişinə sevinim!" buyurdular. (İbn-i Hişam, III, 414)

Həzrət Peyğəmbər, Qaza Ümrəsindən qayıtdıqları vaxt Həzrət Cəfərə:

"–Yaradılış və əxlaq etibari ilə mənə nə qədər oxşayırsan!" buyurmuşdular.

Cəfər -radıyallahu anh-, bu iltifatı-nəbəvî qarşısında həyəcanlanaraq vəcdə gəldi. Sevincindən, məsum bir uşaq kimi tək ayağı üzərində Varlık Nuru Peyğəmbərimizin ətrafında fırlanmağa başladı və özündən getdi. (Əhməd, I, 108; İbn-i Səd, IV, 35)

Yenə Həzrət Cəfər və dostları Mutədə şəhid olduqları vaxt, Allah Rəsulu –səllallahu əleyhi və səlləm- Mədinədə göz yaşları içində onların şəhadətini əshabına bildirdi və Allaha dua etdi. Daha sonra da Həzrət Cəfərin yetimlərini himayəsinə alıb onları yaxşı tərbiyə edib böyütdü.

Səhabə də Rəsulullah –səllallahu əleyhi və səlləm-in yaxınlarına böyük bir hörmət və məhəbbət bəsləyirdilər. Çünki sevən, sevdiyine olan məhəbbəti ölçüsündə onun dostlarını, xidmətçilərini, yediyi yeməkləri, geydiyi libasları, qısacası onunla əlaqəsi olan və onu xatırladan hər şeyi sevər. Məhəbbət artdıqca məhbubun ətrafında bulunan hər şeyə təsir edər.

Məhz Allah Rasulunu canlarından daha çox sevən səhabələr, Allah Rəsulunun yaxınlarından biri, O miniyinə mindiyi vaxt dərhal üzəngini tutardılar. (Heysemî, IX, 348) Qiyamət günü bütün qohumluq bağlarının kəsilib sadəcə Onunla bağı olanların davam edəcəyini bildiklərindən, Həzrət Peyğəmbərin yaxınlarından biri ilə evlənərək Onunla sehirli bir əlaqə qurmağı can və könüldən arzu edirdilər. (Heysemi, IX, 173)

Həzrət Peyğəmbər və səhabəyə tabe olan möminlər də Allah Rəsulu –səllallahu əleyhi və səlləm-in Əhl-i Beytini və Onunla əlaqəli olan hər şeyi sevməlidirlər. Kainatın fəxrinin ümmətinə qoyub getdiyi əmanətə sahib çıxmalıdırlar.

Allah Rəsulunun təmiz nəslindən gələn insanlar, günümüzdə İslam aleminin müxtəlif yerlərində yaşayırlar. Hüseyin -radiyallahu anh-ın nəslindən gələnlərə "Seyyid", Həsən -radıyallahu anh-ın nəslindən gələnlərə də "Şərif" deyilir. Osmanlılar, seyyidlərə "əmir", başlarına sarıdıqları yaşıl sarığa da "əmir sarığı" deyərdilər. Varlık Nurunun nəslindən gələn qadınlar da başlarına yaşıl bir örtü örtərdilər.

Osmanlılar, Əhl-i Beytə xidməti qiymətli bir vəzifə saymış və bunun üçün rəsmi bir məqam təşkil etmişdilər. Osmanlıda, Əhl-i Beytin işləri ilə məşğul olan bu rəsmi vəzifəlilərə Naqibül-Əşraf deyilmişdir. Naqibül-Əşraf, Həzrəti Peyğəmbərin nəslinden seçilir və Əhl-i Beytin bütün işlərinə baxar; nəsəblərini qeyd edər, doğumlarını və vəfatlarını dəftərə keçirir, onların sıradan peşələrə sahib olmalarına mane olur, qənimətlərdən özlərinə aid hissələri alıb aralarında dağıdır, xanımların bərabəri olmayan kişilərlə evlənmələrinə icazə verməzdi. (Mehmet Z. Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, İstanbul 1971, II, 647)

Naqibül-Əşraf, Həzrət Peyğəmbər övladının ümumi bir vəsisi hökmündə olup gördüyü vəzifənin şərafətindən ötrü ən yüksək məqamlardan birini tutur və xəlifədən sonra ikinci sırada durur. Padşah taxta çıxdığı vaxt ilk olaraq Naqibül-Əşraf, ona biət və dua edər, sonra digərləri biət edərdilər. Bayram təbriklərində də birincilik Naqibül-Əşrafa aiddi. Hər iki təbrikdə də padşah, Naqibül-Əşraf üçün ayağa qalxardı.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Ən Böyük Ehtiyac: Örnək Şəxsiyyət

Haqq Təala yerləri və göyləri insana xidmət üçün yaratmışdır. (Bax: Casiyə surəsi, 13) İnsanı da bu əşya və özü qarşısında cavabdehsiz və başlı-başına buraxmamışdır.

Yəni Allah həm kainata, həm də insana ilahi qanunlarla yön bəxş etmişdir. (Bax: Qiyamət surəsi, 36) Bununla da O, bu imtahan həyatının, dadlı bir hürriyyət və məsuliyyət tarazlığı daxilində yaşamasını təqdir buyurmuşdur. Ayəti-Kərimədə bu həqiqəti belə ifadə edir:

"Göyü. O ucaltdı, tərəzini (ədalət tərəzisini) O qoydu! Ona görə ki, çəkidə hədi aşmayasınız (insafı əldən verməyəsiniz)." (Rəhman surəsi, 7-8)

Bu, o deməkdir ki, insan kainatdakı ilahi ahəng ilə bütövləşmişdir. Yəni nəcə ki, bu əngin kainat aləmində ən cüzi bir yayınma belə olmur, eləcə də insanın Allaha olan bağlılığında da haqdan yayınma olmamalıdır.

Ariflər, bir ömür, özü də tarazlıq içərisində olan bir ömür yaşaya bilənlərdir. Onlar hər iki dünyanın ən bəxtiyar qullarıdır. Lakin fani ləzzətlərə və gəldi-gedər sevdalara qapılaraq nataraz yaşayanlar, bu dünyaya gəlmə və getmə sirlərindən xəbərsizdir. Bunlar, Haqq Təalanın kainatdakı ilahi nizam və sənətiylə bütövləşmiş, yüksək ahəngi qavraya bilməmişlər. Yazıqlar olsun ki, ömürləri darin bir qəflət və aldanış girdaibnda keçir, axirətləri isə bir zəlalətlə başa çatır.

Bu məsələnin izahı insan reallığında gizlənir. Bu həqiqətdir ki, insan bu dünyaya imtahan üçün göndərildiyinə görə xeyrə də, şərə də münasib olan bir varlıqdır. Bu iki bir-birinə əks olan meyl hər bir insanda mövcuddur. Çünki imtahan doğruya da, yalana da, yəni xeyrə də, şərə də müqtədir olmağı (güc yetirə bilməyi) tələb edir.

Bu səbəbdən insan ömrü daxili və xarici aləmdə aramsız olaraq xeyir və şərin mübarizəsi ilə keçir. Çünki ikisi də insanın fəaliyyətində hökmranlıq etmək istəyir. Yəni daxilimizdə xeyrin gücü olduğu qədər şərin də (yəni tərbiyə olunmamış nəfsin) bir gücü vardır. Bu səbəbdən xeyrin üstün gəlməsi üçün yalnız ağıl, idrak, fərasət və iradə kimi mələkələr kafi deyildir. Əgər bunlar kifayət edici olsaydı, Allah, ilk insan olaraq yaratdığı Həzrət Adəmi peyğəmbər təsdiq etməzdi. Ona, insanları dünya və axirət səadətinə nail edəcək ilahi həqiqətləri təbliğ buyurmazdı. Yalnız Allah Təala insanı hər zaman ilahi vəhy və peyğəmbərləri ilə Haqqa yönəltmişdir. Ağıllı da, könlü də qüvvətləndirən kitablar göndərmiş, mənəvi tərbiyəyə tabe tutmuşdur.

Ağıl iki ağızlı bir bıçaq kimidir; insanı terrora da aparır, saleh əməllər də işlədir. İnsan "əhsəni təqvimə", yəni qulun yetişəcəyi ən yüksək səviyyəyə ağılın köməyi ilə çatır. Lakin çox dəfə "bəl hüm ədəllə" –yəni idrak baxımından heyvandan da aşağı bir səviyyəyə də yənə ağıl ucbatından enər. Ona görə də ağlın dini intizam altına alınması lazım gəlir. O intizam da vəhy tərbiyəsidir. Yəni Peyğəmbərlik irşadıdır. Əgər ağıl vəhyin nəzarətində isə, insanı salamatlığa aparır. Lakin vəhyin rəhbərliyindən məhrum edilirsə acı bir aqibətə səbəb verə bilir. Onun üçün ağlın, ilahi razılıq istiqamətində tərbiyə edilməsi əsasdır.

Tarixdə çox zalım olub ki, ağlın zirvəsində olub. Lakin nəcə haqsızlıqlar və kütləvi qırğınlar etmişlərsə də ən zərif bir vicdan əzabı belə hiss etməmişlər. Çünki etdikləri zülmlər onlara görə ən ağıllı hərəkətlərdir. Məsələn, Hülaqu Bağdada girib Dəclənin sularında 400 min məsum adamı boğdu, lakin heç bir vicdan əzabı çəkmədi. Yənə İslamdan əvvəl Məkkə dövründə atalar ana ürəklərini yandıran, ananın səssiz fəryadları arasında qız uşaqlarını diri-diri torpağa basdırmağa aparırdılar. Bir qulu və ya bir ağacı kəsmək onların ağıl ölçülərinə görə eyni şey idi. Hətta buna çox normal və məşru (şəriətə uyğun) haqları kimi baxırdılar.

O insanlarda da bizim kimi ağıl və düşüncə vardı. Lakin tərsinə işləyən bir çarxın dişləri kimi idi. Gözlənilənin əksinə fəaliyyət göstərirdi.

Bütün bunlar göstərir ki, insan yaranandan gələn mütərəqqi və qeyri-mütərəqqi təmayül və istəklər baxımından irşada, tədrisə və istiqamətləndirilməyə möhtac bir varlıqdır. Ancaq bu istiqamətləndirmənin də yaranışa uyğun olması şərtdir. Bu da vəhy tərbiyəsi, yəni peyğəmbərlərin təbliğ və irşadı ilə mümkündür. Əks halda, yəni dünyaya gəlişimizə uyğun olmayan şəkillərdə bir istiqamətləndirmə olarsa, bu, tamamilə şər və pisliyin səbəbi olur. İnsanın sahib olduğu üstün verdiş sönür. Kainatın göz bəbəyi olan varlıq insanlığın heysiyyətindən kənara çıxır. İnsanlıq keyfiyyətlərini itirmiş adamlar da artıq canavarlaşar və cinayətlər edər. Çünki doğru istiqamətləndirilməyən bir ağıl, vicdanları korladır; şəfqət və mərhəmət hisslərinin önünə pərdə olur.

Çünki insanın yaranışında hansı xasiyyət hakimdirsə, bunun əksinə olan xasiyyətləri yox edən bir rol üstün gəlir. Belə ki, əgər xeyir üstünsə şəri, şər üstün isə xeyri təsirsizləşdirib boğmağa çalışır. Beləcə insanın daxili mübarizəsi bir ömür sürüb gedir. Bu da nəticədə insanın qurtuluşa yetişməsi üçün ilahi xəbərdarlıq, doğru yol göstərmək, nəsihət və nümunə şəxsiyyətlərə nə qədər möhtac olduğunu göstərir.

Elə bu həqiqət dolayısıyla Haqq Təala, Peyğəmbərləri və vəliləri bir-bir hidayət və tərbiyə rəhbəri olaraq insanlığa ayrıca lütf etmişdir. Ancaq o mahir, feyzli və bərəkətli mübarək əllərdə yetişdirilən insanlar, təbiətlərindəki gözəllikləri inkişaf etdirə bilmişlər. Qışa bənzəyən donuq xasiyyətləri bahar kimi gülüstana döndərmişlər. Belə ki, qız uşaqlarını diri-diri torpağa basdıran yarımvəhşi cahillik dövrünün insanları Peyğəmbər Həzrətlərinin irşadı sayəsində bəşəriyyətin ən qiymətli şəxsiyyətləri olmuşlar. Yəni onlar İslam nəmətinə nail olub vəhyin tərbiyəsinə girdikdən sonra könülləri və gözləri yaşlı, tək-tək olan mərhəmət abidəsinə çevrilmişlər.

Əslində insanlar yalnız mələklərdən daha gözəl qul ola bilirlərsə yer üzündə Allahın müstəsna saleh qulu olmaq vəzifəsini əldə edirlər. Yoxsa nəfs və ruh mübarizəsində ilahi imtahanı yoxa çıxaranlar aşağıların ən aşağısı olan bir səviyyəyə düşərlər. Elə dünya həyatı da insanların məhz bu iki hədəfdən hansını reallşdıracağını təsbit üçün yaradılmışdır. Yəni heyvanlardan da aşağı bir səviyyəmi, yoxsa mələklərdən də yüksək bir zirvəmi? Məhz insan, daxilindəki müsbət və ya mənfi təmayülləri öz iradəsi ilə bu ikisindən birinə istiqamətləndirir. Bu istiqamətlənmə də nəfs ilə ruh mübarizəsinin nəticəsinə görə reallaşır. Ancaq bu reallaşarkən də daim insanlar özlərinə qarşı hər cür təsirlərdən təkan alaraq hərəkət edirlər. Yəni insan gül bağçası üçündə isə gözəl qoxulara qərq olur. Əksinə olan yerlərdə isə üfunətli qoxulara bulaşır. Ətrafının onun üzərində əksi mütləq özünü göstərir. Elə bu səbəbdən varlıqlar arasında irşad, tərbiyə və təzkiyəyə ən çox möhtac olanlar insanlardır. Bu irşad, tərbiyə və təzkiyədən uzaq, sırf nəfsi və gödəndə yaşanan bir həyat, heyvanlar kimi, hətta onlardan da aşağı bir həyatdır.

İnsanların səfalətə düşməsi, zahirində və batinində yaşadığı, üçündən çıxılması çətin iləri gəlir. Əslində bu təzadlar (ziddiyyətlər) insanda, Allaha yaxınlaşdıran ən yüksək fəzilətlər ilə ən alçaq heyvani rəzilliklərin bir arada olmasından qaynaqlanır. Bu etibarla tərbiyə olmamış, könül dünyası rahatlığa qovuşmamış bir insanın daxili aləmində təbiətinə görə sanki bir heyvanın xarakteri gizlənir. Kimi tülkü kimi hiyləgər, kimi kaftar kimi yırtıcı, kimi qarışqa kimi yığımlı-dərimli, kimi də ilan kimi zəhərlidir. Kimi öpüb-dişləyir, kimi qaniçən kimi qan sorar, kimi də üzə gülüb daldan quyu qazar. Bunların hər biri ayrı-ayrı heyvanlarda təsadüf edilən xarakterlərdir. Özünü mənəvi bir tərbiyə ilə nəfsini əsirliyindən qurtara bilməmiş, dolayısı ilə sağlam bir xasiyyət qazana bilməmiş insan belə səfeh xasiyyətlərin çevrəsi üçündə olur. Kimidə bir heyvanın, kimidə bir nəçə heyvanın xarakteri hakimdir. Üstəlik sifətləri sifətlərində də əks etdiyindən o xarakterləri sezmək adam üçün çətin deyildir.

Əslində onların davranışları daxili aləmlərinə ən gözəl və yalan söyləməyən aynalar kimidir. İyirmi milyon insanın kəlləsi üzərində qurulan kommunizm vəhşi bir əməlin yamsılanması deyilmidir? Bir Firon üçün minlərlə insanın diri-diri basdırılmış məzarı olan piramidalar əslində acımamaq qeyri-mümkün olan bir zülm abidəsi deyilmidir? Bunlar ağıl süzgəcində indi lap çox insanı heyran edən bir tarixi ünsürlər olaraq görünür. Lakin haqq və həqiqət nəzəri ilə qiymətləndirildikdə ən qaniçən yırtıcıları belə sarsıdacaq və ürküdəcək bir vəhşilik lövhəsi üzə çıxır.

Bütün bunların müqabilində ilahi tərbiyə insanları nəinki bir ucdan haqsız yerə öldürməyi, əksinə onların ən xırda bir qul haqqına qarşı belə yumşaq bir mum kimi olmağı əmr edərək tərbiyə edir. Həzrət Peyğəmbər (səllallahu əleyhi və səlləm) yaşıl bir budağı da kəsməkdən imtina etmişdir. Məkkə fəthinə gedəndə balasını əmizdirən bir köpəyi ürkütməmək üçün ordusunu yolun o bir tərəfindən keçirmişdir. Yənə Peyğəmbər Əfəndizmi yanan bir qarışqa yuvası qarşısında dəhşətə gələrək: "Bu qarışqa yuvasını görəsən kim odlamışdır?" deyə mütəəssir olduğunu ifadə etmişdir. Bax, bu ruhla yoğrulan Osmanlı, Həzrət Peyğəmbərdən aldığı mərhəmət mayası ilə həm insanlara qulluqda, həm də məxluqata qarşı həssaslıqda səy göstərən nəcə vəqflər qurmuşdur! Heyvanların səhhətlərini belə düşünən vəqflər təşkil etdirmişdir. Bu şəfqətin bir təzahürüdür ki, o dövrlərdə ölkəmizə səyahətə gələn xaricilər, xatilərərində, it və pişiklərin Müsəlman məhəllələrində dolandığını, Xristian məhəllələrində isə heç görünmədiyini anlatmışlar.

Bunlar özü elə insanların nəcə tərbiyə edildiyinin və ya edilmədiyinin təzahürləridir. Qan töküb qan içən və qanla torpağı sulayan da insandır, möhtaca qan verib gül bağışlayan da insandır. Təzahür və imtahan budur.

Gör nə böyük hikmət var ki, bu dünyayi-aləmində müsbət və mənfi zidd xasiyyət sahibi olan insanlar birgə yaşayırlar. Bir misal ilə izah etmək lazım gələrsə bu hal, qaba və huşsuz heyvanların axuruna (mal bağlanıb yem tökülən nov) bənd edilən zərif bir ceyranın məcburən qatlandığı iztiraba bənzəyir. Bəzən pintinin biri comərd bir insanla, axmaq-alimlə, mərhəmətli-zalımla yanaşı yaşayır. Pinti; mərhəmətsizdir, qorxaqdır, qulluq göstərməkdən uzaqdır. Bunun muqabilində comərd isə mərhəmətli, təvazökar və qulluq göstərəndir. Axmaq alimi başa düşməz, zalım ədalətli olduğunu zənn edər və daim ətrafındakılara qarşı güc işlədər.Yəni mələk ruhlarla hüdudlanar, dünya həyatında birgə yaşayarlar. Biri Haqqı tanımaq, Ona qul olub Ona qovuşmaq yolunda olar, digəri aşağı məxluqların xasiyyətləri üçündə yaşamağı səadət güman edər ki, bunların da həyatı yemək, şəhvət, məqam və buna oxşar ehtiraslardan ibarətdir.

Əslində bir-birinə zidd xarakterlərin at oynatdığı bir dünyada yaşamaq çox çətin bir imtahandır. Lakin insan bu imtahan mrhələsini keçməyə məcburdur. Çünki dünya imtahanından keçərək ilahi qovuşmaya nail olmaq insanın əsl məqsədidir. Bunun üçün də onun pis əxlaqından sivişib təqdir edilən əxlaqlara sahib olması, yəni insanlıq şərəfi və heysiyyəti ilə yaşamaq tələb olunur.

Ruhu etibarı ilə səmavi olan insan, bədəni etibarı ilə də torpaqdan yaradılmışdır. Dolayısı ilə ruhu Allaha dönəndə bədəni də torpağa dönür. Bu cəhətdən yəni bədəni cəhətdən insan digər məxluqatlardakı xüsusiyyəti özündə yaşadır. Buna görə də onun özünü mənəvi bir tərbiyə və saflaşmaya təslim edərək öz nəfsini nəzarətə alması və ruhunu bəsləyi qüvvətləndirməsi zəruridir. Əks halda çöldən iblis və daxildən də nəfsin azğınlıqlarına məğlub olmaqdan qurtara bilməz. Onda da ruhun gücü zəifləyə uğrayar. Qurani-Kərimdə buyurulur:

"And olsun nəfsə və onu yaradana (ona biçim verənə); Sonra da ona günahlarını və pis əməllərdən çəkinməsini (xeyir və əri) öyrədənə ki, Nəfsini (günahlardan) təmizləyən mütləq nicat tapacaqdır! Onu (günaha) batıran isə, əlbəttə, ziyana uğrayacaqdır." (Şəms surəsi, 7-10)

Bu Ayəti-Kərimədə bildirilən, insanın daxili aləmindəki günah və günahlardan qorunmağı Həzrət Mövlana bu təşbih ilə izah edir:

"Ey Haqq yolçusu! Həqiqəti öyrənmək istəyirsən; Musa da, Firon da ölmədilər; bu gün onlar sənin üçündə yaşayırlar, sənin varlığında gizlənmişlər, sənin könlündə savaşlarına davam edirlər! Bu səbəbdən bir-birinə düşmən olan o ik adamı özündə axtarmağın lazım gəlir!"

Yənə Həzrət Mövlana belə buyurur:

"Bədəni həddindən çox bəsləyib inkişaf etdirməyə baxma. Çünki o, axırda torpağa veriləcək bir qurbandır. Sən, əsl könlünü bəsləməy qulluq et! Ucalıqlara yüksələcək və şərəflənəcək olan odur."

"Bədəninə yağ-balı az doldur. Çünki onu lazımından artıq bəsləyən axırda nəfsinin istəyinə qul olub rəzilcəsinə batıb gedir."

"Ruha mənəvi qidalar ver. Müsbət düşüncə, incə duyğu və ruhi qidalarla doldur ki, gedəcəyi yerə güclü və qüvvətli getsin."

Tərbiyə olunmamış bir nəfs nümunəsi kökləri çürümüş bir ağaca bənzər. Onun çürüklüyünün əlamətləri budaq, yarpaq və meyvələrində üzə çıxır. Qəlbdə də bir xəstəlik varsa, o, bədənin hərəkətlərində ortaya çıxır və zərəri görünür. Bunlar, müalicəsi zəruri olan kin, həsəd, təkəbbür kimi nəfsi xüsusiyyətlərdir. Bir mənfi sifətləin islahı isə, əvvəla, Allahın arzu etdiyi və göstərdiyi istiqamətə getməklə mümkün olar.

Ancaq həyatın müxtəlif məqamlarında təsadüf edilən, zəngin təbiətə malik olan insanlar üçün bu baxımdan qoyduqları iz ilə gedilməsi lazım olan nümunəvi şəxsiyyətlərin rəhbərliyinə ehtiyac vardır. Çünki insanın öz şəxsiyyətini formalaşdırma məsələsində ən əsaslı iki meyil "nümunə görürmə" və "təqlid etmə"dir.

Nümunə Götürmə və Təqlidə Meyil

İnsan doğulduğu andan etibarən hər sahədə bir nümunəyə möhtacdır. Çünki O, dil, din, əxlaqi sifətlər, verdiş kimi həyatını formalaşdıran bütün fikir, inam və fəaliyyətlərini məhz özündə nümayiş olunan nümunələr və onlardan aldığı anlayışlarla inkişaf etdirir. Bəzi xırda istisnalar olsa da, ümumən bu belədir. Məsələn, bir uşaq ata-anası hansı dildə danışırsa, o dili mənimsəyir. Daha sonra digər nümunələrlə ikinci, üçüncü və dördüncü dilləri öyrənə bilər. Yəni bir yaşından baxanda insanın təlim və tərbiyəsi bir çox təsirlərə əlavə olaraq özündə fitri mövcud olan təqlid təmayülü yolu ilə ona müsbət və ya mənfi şeyləri təqlid etdirməkdən başqa bir şey deyildir. Bunun sayəsində insan, əllərində böyüdüyü ata-ana, ailə dairəsi və nəhayət, yaşadığı mühitdən təsir alır və bu təqlidlərdəki istedadına görə müsbət və ya mənfi bir şəxsiyyət kimi cəmiyyətə daxil olur.

Ancaq insanın, dilinin və buna oxşar zahiri xüsusiyyətləri öyrənməsi ümumiyyətlə rahat olanda; onun dini, əxlaqi və mənəvi aləminin formalaşmasında böyük və ciddi əngəllər ortaya çıxır. Çünki ilahi iradənin insana imtahan məqsədi ilə vermiş olduğu və insanı heç vaxt tərk etməyən nəfs və şeytan kimi manəələr, bu cür fəzilətlərin təqlidindən insanları uzaqlaşdırır.

Digər tərəfdən, dini, əxlaqi və mənəvi aləm peyğəmbərlər və Haqq dostları tərəfindən formalaşdırılmayınca insanlar qəflət, zəlalət və üsyana sürüklənir. Beləcə onların əbədi səadətləri həzin bir məhrumiyyətə qayıdır. Bu baxımdan bəşəriyyət daim incə ruhlu, zərif və incə qəlbli rəhbərlərə möhtacdır. Onun üçündür ki, insanlar, müsbət və ya mənfi rəhbər qəbul etdikləri şəxslərə məftun olur, gücləri çatan qədər onları təqlid etməyə çalışırlar. Bu gün səfillik çirkaibnda boğulan bir qism məşhurları özünə nümunə götürərək onlara çatmaq üçün özlərini və əbədi səadətlərini təhlükəyə atanların halı nə qədər dəhşətli bir insan israfı və mədəniyyət iflasıdır. Bu dəhşətverici hal əslində boş buraxılmış könül taxtının doldurulması adı ilə yanlış şəxslərər təqdim olunaraq ziyan edilməsindən başqa bir şey deyildir. Mövlana (qüddisə sirruh) bu əcayib və qəraib halı belə bir nümunə ilə müqayisə edir:

"Quzunun qurddan qaçmasına heyrətlənmək olmaz. Çünki quzunun düşməni və ovçusu qurddur. Lakin heyrətlənəcək hal; quzunun qurda könül verməsidir. "

Peyğəmbərlərin Nümunəvi Şəxsiyyətləri

Bir insanı severək onun şəxsiyyət və xarakterinə heyranlıq hiss etməyin və onu təqlid etməyə çalışmağın fitri təmayül olduğu inkar edilə bilməyən, bir həqiqətdir. Bu baxımdan insan üçün ən mükəmməl örnəkləri əldə edərək onların izi ilə gedə bilmək çox mühüm bir məsələdir. Bu səbəbdən də lütf və kərəmi sonsuz olan Haqq Təala insana yalnız kitablar deyil, bir də o kitabların canlı ifadələri olan və min bir üstün keyfiyyətlərə malik peyğəmbərlər göndərmişdir. Onlar elə örnək şəxsiyyətlərdirlər ki, dini, elmi və əxlaqi davranışlar etibariylə hər tərəfdən mükəmməllik göstərərlər. Həm də o peyğəmbərlərin hər biri insanlıq tarixində məlum olan nümunəvi davranışları zirvəyə yüksəldərək bəşəriyyətə müstəsna qulluqlarda olmuşlar.

Dünyanın harasında olursa-olsun, insanlar arasında hökm sürən bir ədalət görə çarparsa, insanların qəlblərini bir-birlərinə bağlayan bir rəhmət və şəfqət varsa, yaxud bir camaata zənginlər şəfqətlə əməl edərək yoxsullara yardım etməyə qoşulursa, qüvvətlilər məzlumları qoruyursa, sağlam olanlar biçalərərə imdad edir, sərvət sahibləri evsizlərə görüm-baxım edib dulları doyurursa, tərəddüt etmədən bilin ki, bu fəzilətlər daim peyğəmbərlərdən və onların yolu ilə gedənlərdən bizə ötürülmüşdür.

Həzrət Adəm və Həvva (əleyhissəlam) ilə başlayan insan ailəsi dini rahatlıq və səadət iqlimində yaşamaq üzrə bu gün Məkkədəki Kəbənin yerini ilk ibadətxana etmişlər. Daha sonra həyati və ictimai lüzum səbəbi ilə ətrafa yayılan Adəm övladları zaman-zaman peyğəmbərlərlə doğru yola yönəldilərək dini həyatı yaşatdılar. İlahi həqiqətlər zaman-zaman bir nəçə din tarixçiləri və cahillər tərəfindən təhrif edildikcə Haqq Təala peyğəmbərlər göndərdi və bu təxribatı bərtərəf edərək dini yənidən canlandırdı. Bu qayda ilə insanlıq aləmi ilahi bir lütfün əsəri olaraq fərdi və ictimai böhranlardan həmişəlik qurtarmışdır.

Nəhayət, dünya gününün ikindisinə bənzəyən "əsri-Səadət" gəldi və Peyğəmbərimiz Məhəmməd Mustafa (səllallahu əleyhi və səlləm) ilə dini həyat ilk başladığı yerdə son bir kamal zirvəsini bir daha göstərdi. Artıq zirvə təşkil edən Kəmali Məhəmmədiyyədən sonra yəni bir kamal təsəvvür etmək mümkün deyildir. Çünki Peyğəmbərlər göndərməklə dinin təkrar dirçəlişi başa çatdırılmış, Allahın rizası olmuş dini İslam olmuşdur.

Belə olan halda deyə bilirik ki, insanın öyrənmə və istiqamətləndirilməsində fitri olan təqlid meyli üçün ən mükəmməl örnək sonsuz və dəqiq misalları ilə Allah Rəsulunun həyatında nümayiş etdirilmişdir.

ONU NƏ QƏDƏR SEVİRİK?

Könül və Ağıldan Düzgün İstifadə Etmək

Cənab Haqq, insanı mümtaz qılmış, ona əhsəni-təqvim, ən üstün varlıq olma şərəfini ehsan eyləmişdir. Bundan başqa; yerdə və göydə nə varsa insanın xidmətinə verdiyini bəyan buyurmuşdur. Tabii ki, bütün bunlar düşünən kimsələr üçündür.

Bu deməkdir ki, Allah-Təalaın bizim üzərimizdəki nəmətlərini təfəkkür etmək və onları verilmə məqsədinə görə dəyərləndirmək, ən böyük vəzifəmizdir. Xüsusəndə könlümüzü və ağlımızı ən doğru şəkildə istifadə etməklə mükəlləfik.

Ağıldan nəcə istifadə etməliyik?

Ağıl, nəfsə ram olmamalı, əksinə ilahi həqiqətlərə aşina olaraq imtahan dünyası üçündə olduğunun fərqinə varmalıdır.

Könlü nəcə istifadə etmək lazımdır?

Könül, Allah-Təalaa eşqin həqiqi məkanıdır. İlahi nəzərgahdır. Buna görə də hər cür masivadan (dünya işləri ) və günahdan təmiz tutulmalı, zikir və tövhid ilə dolu olmalıdır. Nəhayətdə Allahın hüzuruna bir qəlbi-səlim götürülməlidir. Bunu üçün də;

Yeganə Örnək, Həzrət Peyğəmbər

Cənab Haqq, bizləri xəbərdar etmək və irşad məqsədi ilə Peyğəmbərlər göndərmişdir. Lütuf və kərəm olaraq. 1400 il əvvələ qədər 124 mindən çox Peyğəmbər gəldi. Cənab Haqq ən çox sevdiyi, ən çox etina və müstəsna Peyğəmbəri də ən son göndərdi. Hər Peyğəmbəri bir qövmə göndərdi. O qövmün ictimai qurluşuna görə o qövmü irşad etdi. Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- Peyğəmbərimizi isə bütün bir bəşəriyyətə göndərdi. Qiyamətə qədər olan zamanı Onun təbliğinə verdi.

Allah, dünyada küfrün və cəhalətin ən dəhşətli zamanında Onu tək başına insanlığa bir hidayət rəhbəri olaraq bir günəş kimi lütf etdi. Bizlərə bir lütuf və ərmağan olaraq ehsan eylədi.

Möcüzələrin Ən Böyüyü

Allah Təala, Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- Peyğəmbərimizə möcüzələrin ən böyüyünü bəxş etdi: Quran-Kərim. Quran qiyamətə qədər Allahın kəlamı olduğunu və Rəsulullahın Peyğəmbərliyini sübut edəcəkdir. Qiyamətə qədər gələn bütün insanlıq Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- Peyğəmbərimizə verilən bu möcüzəni görəcək, yaxından tanıyacaqdır.

Həzrət Peyğəmbər, Quran möcüzəsi ilə elə bir cəmiyyət meydana gətirdi ki, adına Əsri-səadət cəmiyyəti deyildi. Dünyada belə ikinci bir cəmiyyət yoxdur. Çünki o gün, cahiliyyə insanlarından, yəni Hind Okyanusunun ən diibndəki insanlardan, fəzilət olaraq Himmalay Dağından daha yüksək zirvələrə yetişmiş insanlar meydana gəldi. Qızlarını diri-diri basdıran vəhşi bir cəmiyyət, Həzrət Peyğəmbərin təlim, feyz və ruhaniyyəti ilə Dəclə kənarında bir qurdun zəyif bir quzunu parçalamasına belə dayanamayacaq dərəcəde mərhəmət, şəfqət və məsuliyyət hisləri ilə dolu hala gəldi. Yalnız bu müvəffəqiyyət belə Həzrət Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm- şəxsiyyətindəki ucalığını və Onun nəcə mükəmməl bir üsvəyi-həsənə, yəni ən gözəl örnək olduğunu göstərmək üçün kafidir.

Korların Günəşi Müzakirə Etməsi

Əgər gözlər kor deyilsə Onu mütləq görər. Əgər çəp deyilsə, Onda heç bir nöqsan tapmaz. Yəni Ona qüsur izafə etməyə çalışanlar, əslində öz acziliyini, xəta və nöqsanlıqlarını ifadə etməkdən başqa bir şey etmirlər. Tarix, qövmlərin öz Peyğəmbərlərinə etdiklər iyrənc günah yaxma və zülümlərlə doludur. Çünki Peyğəmbərlərin təbliğ etdiyi ilahi həqiqətlər, bəzi insanlar nəfsi arzularına uymadığı üçün onlar bu gözəlliklərdən narahat olurdular. Buna görə onlar da yaşadıqları nəfsi həyatın normal və məşru qəbul edilməsini təmin etmək məqsədi ilə öz nöqsan və çirkinliklərini Peyğəmbərlərə yaraşdırmağa çalışırdılar. Bu gün də Həzrət Peyğəmbərə -sallallahu əleyhi və səlləm- qarşı yaxılan çirkin iftira kampanyalarının hamsı, həqiqətdə bu ehamlari yaxanlar öz pis əxlaqlarının və bədbəxtliklərinin əks olunmasıdır. Həzrət Mövlana nə gözəl buyurur:

"Dünyamızı aydınladan günəşi müzakirə etmək, onda qəsur axdarmaq, mənim iki gözüm də kordur, qaranlıqdır, çəpdir deyə mühakimə etmək özünü pisləməkdir."

"Allah, birinin pərdəsini yırtmaq, ayibnı ortaya çıxartmaq istəsə, onun könlünə, təmiz şəxsləri qınamaq istəyi verir."

İnsanlıq, nəinki pisliyi Həzrət Peyğəmbərə şükrünü nəcə dilə gətirəcəyini düşünməlidir. Çünki Onun doğumundan vəfatına qədər insanoğlunun qurtuluş və hidayəti üçün çırpınması qarşısında şükr hisləriylə dolmayacaq bir könül, könül deyildir.

Elə ki, Peyğəmbərimizin bizə sevgisi, bir ananın və atanın övladına olan sevgisindən daha çoxdur. O Peyğəmbər Peyğəmbərimiz ki; heç bir bəşərin özü qədər qorxudulmadığını, əza və məşəqqət görmədiyini, ac qoyduğunu bəyan edir. (Tirmizi, Qiyamət, 34/2472) Lakin vicdanı da bundan əsla şikayəci deyil. Lakin ümmətinin çəktiyi əzablar, Onun ürəyini yandırır. O elə mərhəmətli və bizi düşünən bir Peyğəmbərdir ki, dünyada bizim əffimiz və qurtuluşumuz üçün çırpındığı kimi məhşər günü də Ərşin altında bizi düşünəcək və səcdələrə qapanıb bizə şəfaət etmək üçün Allaha, duası qəbul olunana qədər gözyaşlarıyla yalvaracaqdır.

Bu qədər dünyada da axirətdə də bizə şəfaət üçün çırpınan bir Peyğəmbərə təşəkkür kimi biz də bu gün Onun arzu etdiyi bir mömin ola bilmək və Onu candan daha əziz tutaraq, Ona sevdalı bir könül ola bilmək üçün çırpınmalı deyilmiyik?

Sevən, Sevdiyinə Tabe Olar

"Hamı sevdiyi ilə bərabərdir." buyrur. (Buxari, Ədəb 96) Biz, Peyğəmbər Peyğəmbərimizi nə qədər seviriq? Tabii ki, bu sevgini, sevənlə sevilən arasında paylaşılan bərabərliklər kimi anlayıb yaşamaq lazım gəlir. Bir şəxs, sevdiyi ilə söz və özdə bərabərdir, davranışlarda bərabərdir, duygu və düşüncədə bərabərdir, yaşayışda bərabərdir. Yəni sevgidə belə bərabərliklər olmasa və sevən sevdiyinə tərs yolda olsa o vaxt sevdiyi ilə bərabər ola bilməz, Çünki sevmir. Elə buna görə birləşmiş qablar kimi, biz Peyğəmbər Peyğəmbərimizi bu gün nə qədər sevirik? Sünnəsinə nə qədər sarılmışıq? Övladlarımıza və ətrafına Peyğəmbər Peyğəmbərimizi nə qədtər tanıda bilirik?

Ona Tabe Olmaq Könül Tərbiyyə İstəyir

Bu qarışıqlıq dünyada və fəryad meydanı məhşərdə səadətimiz üçün həyatımızın hər mərhələ Peyğəmbər Peyğəmbərimizi örnək götərmə zərurəti vardır. Onu, ictimai/sosial həyatda örnək almalı, ailə həyatında örnək almalı, iş həyatında örnək almalıyıq. O, ən alt səviyyədən ən üst səviyyəyə qədər bütün insanlara yeganə örnəkdir... Onu nəcə örnək alacağıq? Bir kağızdan oxumaqla mı? Xeyir. Könül dünyamızda o örnəyin təlimini edərək... Cənab Haqq, bu tilimin üsulunu Əhzab surəsinin 21-ci ayədə açıq bildirir:

"Həqiqətən, Allahın Rəsulu Allaha, qiyamət gününə ümid bəsləyənlər (Allahdan, qiyamət günündən qorxanlar) və Allahı çox zikr edənlər üçün gözəl örnəkdir!." (əl-Əhzab, 21)

Bu təlimin birinci şərti: Allaha qovuşmağı ummaqdır. Hüzuri-ilahidə hesab verəcəyimizi heç bir zaman unutmayaraq davamlı bu şüur ilə yaşamamız lazımdır.

Bu təlimin ikinci şərti: Axirətə qovuşmağı ummaq və buna qəti bir şəkildə inanmaqdır. Faniliyi qavramağımız və onun sərhədlərini aşmamağımız lazımdır. Bunu Həzrət Mövlana nə gözəl ifadə edər:

"Dünya həyatı bir yuxudan ibarətdir. Dünyada sərvət sahibi olmaq, yuxuda xəzinə tapmağa bənzəyir. Dünya malı, nəsildən nəsilə ötürülərək dünyada qalır."

Bu baxımdan bir imtahan dünyası üçündə olduğumuzun fərqində olmağımız zəruridir. Bu şəkildə nəfsin arzularını yox edərək könlümüzü sonsuzluq səyyahı eyləməliyiq. Elə bir hala gəlməliyik ki, axirət bizim üçün qovuşma məkanını halına gəlməli. Bunun təlimi üçün də Peyğəmbərimizin üsvəyi- həsənə, yəni örnək şəxsiyyətindən pay götürmək şərtdir. O zaman Cənab Haqq, bizə cənnəti vəd edir və Cəmalına qovuşmağı ehsan edəcəyini bəyan edir.

Bu təlimin üçüncü şərti də: Allah Təalanı çox zikr etməkdir. Qəlibn Cənab Haqqla davamlı birgə olmağı vacibdir. Nə qədər bərabərlik? Bunun cavabı digər bir ayədə; "ayaqdaykən, oturarkən, yanı üstündəykən" şəklində verilir. (Ali-İmran, 191) Yəni davamlı bir bərabərlik... Davamlı olaraq ilahi kameranın altında olduğumuzu hiss edə bilmək... Rəbbmiz bizə şah damarımızdan daha yaxındır. Bəs biz Ona nə qədər yaxınıq? Bu yaxınlığı qura bilmək üçün Peyğəmbərimizi örnək almağımız lazım gəlir.

Həzrət Peyğəmbərin Dəyəri və Biz

Rəsulullah Peyğəmbərimizin kadrini və şərəfini idrak və tahsil etmədən Allaha doğru yol almak mümkün deyildir. Belə ki, Cənab Haqq, Quran'da bizə Həzrət Peyğəmbərə verdiği dəyəri bilhassa ifadə buyurur:

"Həqiqətən, Allah və Onun mələkləri Peyğəmbərə salavat göndərirlər (xeyir-dua verirlər). Ey iman gətirənlər! Siz də ona salavat göndərib (onun üçün salavat deyib) layiqincə salamlayın!" (əl-Əhzab, 56)

Cənab Haqq da Peyğəmbər Peyğəmbərimizə salavat etməktədir. Yaratdğı ən uca məxluquna şəxsən özü və mələkləri salavat etməktədir. Bunun əsl keyfiyyətini, bizim qəlbimizin, şüurumuzun, idrakimizin qavraması mümkün deyildir. Cənab Haqq yaratdığı bir məxluquna nəcə salavat edər? Bu xüsusda bəzi izahlar olmaqla birlikdə həqiqətdə bir sirri-ilahidir. Lakin burası bilinir ki, Allah-Təalaın Peyğəmbərimizə -sallallahu əleyhi və səlləm- çox müstəsna bir sevgisi və etinası vardır. Allah Təala, bizim də bunu qavramağımızı istəyir və belə emr edir:

"Ey möminlər! Siz də Ona çox salavat gətirin və tam bir təslimiyyətlə salam verin!"

Ancaq bu salavatı və bu salamı yalnız dilimiz yerinə yetirməməlidir. Hər halımiz Ona salavat və salam mahiyyətində olmalıdır. Ailə həyatımızda, iş həyatımızda, insanlarla davranışımız, Həzrət Peyğəmbərə salavat və salama layiq bir halda təzahür etməlidir. Məsələn düşünməlidir ki, Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- Peyğəmbərimiz mənim ailə həyatımdan, ticarətimdən və insanlarla münasibətimdə Ona yansıyan davranışlara təbəssüm edər mi? Balalarımı yetiştirməyimə təbəssüm edər mi? İbadət həyatıma təbəssüm edər mi görəsən?

Bu sualləri bu gün özmüzə soruşub nəfsimizi və könlümüzü hesaba çəkməzsək, müvazinət etməzsək sabah məhşər günü hesab və sorğumuz daha dəhşətli olacaqdır. Heç şübhəsiz ki, qiyamət günündə hamımıza:

اقْرَأْ كَتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبً

ا

"Kitaibnı oxu! Bugün sənə hesab soracaq kimi öz nəfsin yetər." (əl-İsra, 14) buyrulacaqdır.

O zaman əməl dəftərlərimizdə gizli və açığlığı ilə hər halımızı görəcəyiq. Öz həyatımızı, əməlimizi seyr edəcəyik. Namazlarımızı nəcə qılmışıq? Oruclarımızı nəcə tutmuşuq? Yalnız şəkil olaraq mı ibadət etmişik, yoxsa ruhumuz və qəlbimizlə də qulluğumuzu yerinə yetirə bilmişikmi? Allahın dünyada ikən bizə sayısız nəmətlərinə qarşı nələr etmişik? Lütf edilən ruh, ağıl, zəka, pul, mal, mülkün nə qədərini infaq edə bilmişik? Nə qədərini boş yerə xərcəmişik? Allahı və Həzrət Peyğəmbəri nə qədər sevmişik və nə qədər Allah və Rəsulunun əxlaqına bürünə bilmişik?

Bütün bunlar sabah əməl dəftərimizdə bizə göstəriləcək və qiyamət ekranlarında seyr etdiriləcəkdir. Ancaq əsl məsələ, burada görüb halımızı seyr edəbilmək və lazımi tədbiri görə bilməkdir.

Sevgi və Ədəb Imtahanı

Bütün insanlar bir imtahan dünyası üçündədir. Yəni bu dünya ilahi bir imtahan məkanıdır. Buradakı mühim imtahanlardan biri də, Həzrət Peyğəmbərə qarşı sevgi, itaət və ədəb xüsusundadır. Cənab Haqq buyurur:

"Ey iman gətirənlər! Allaha itaət edin, Peyğəmbərə itaət edin və (şəkk-şübhə, riya, küfr və nifaq kimi şeylərlə) əməllərinizi puça çıxartmayın!!" (Məhəmməd, 33)

"Ey iman gətirənlər! Səsinizi Peyğəmbərin səsindən artıq qaldırmayın və bir-birinizlə ucadan danışdığınız kimi onunla ucadan danışmayın! Yoxsa, özünüz də bilmədən, əməlləriniz puç olar.

Həqiqətən, Allahın Peyğəmbəri yanında astadan danışanlar (səslərini asta çıxardanlar) o kimsələrdir ki, Allah onların ürəklərini təqva üçün imtahana çəkmişdir (mö'minliyə layiq etmişdir). Onları (günahlardan) bağışlanma və böyük mükafat (Cənnət) gözləyir!

(Ya Peyğəmbər!) Şübhəsiz ki, səni otaqların arxasından çağıranların çoxusunun ağlı kəsmir! " (əl-Hucurat, 2-4)

Demək ki, Allah Rəsulu-sallallahu əleyhi və səlləm- Peyğəmbərimizə olan nəzakətimiz, Sünnəye tabe olmağımız, Allah Rəsulunu yaxından tanımağımız, könüllərimiz üçün bir təqva imtahanıdır. Ona eşqimizin dəyərləndirilmə vəsiləsidir. Eyni zamanda da Allaha yaxınlıq vəsiləsi...

Demək ki, Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- Peyğəmbərimizə qarşı pis rəftar edən, uzaqdan bağıran, Ona hörmətsizlik edənlər də ağıl etməyən, səfeh kimsələrdir.

Buradan bizə çıxacaq digər bir nəticə də, Allah Rəsulunu nəcə örnək götürdüyümüzdür. Həyatımızı, Allah Rəsulunun həyatıyla nəcə müvazinət etməliyik? Bu xüsusda da Quranın bizə açıq təlimatı budur:

"Peyğəmbərə itaət edən kimsə, şübhəsiz ki, Allaha itaət etmiş olur. Kim üz döndərsə (qoy döndərsin)! Biz ki səni onların üzərində gözətçi olaraq göndərməmişik" (ən-Nisa, 80)

Onu Sevmək Ölçüsü

Abdullah ibn Hişamın nəql etdiğı bu hədisə, Rəsulullaha sevginin hansı səviyyədə olmağını göstərmək baxımından çox mənalıdır:

"Bir dəfə Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- ilə birlikdə idik. Rəsuli-Əkrəm, orada olanlardan Həzrət Ömərin əlini ovucunda tutub otururdu. O əsnada Ömər -radıyallahu anh-:

"–Ya Rəsulallah! Sən mənə canımdan başqa hər şeydən daha sevimlisən!" deyərək Rəsulullaha olan sevgisini ifadə etdi.

Onun bu sözünün qarşılığında Peyğəmbər Peyğəmbərimiz:

"–Xeyir, canımı qüdrət əlinde tutan Allaha and olsun ki, mən sənə canından da sevimli olana qədər həqiqi iman etmiş sayılmazsan!" buyurdu.

Həzrət Ömər -radıyallahu anh- tez:

"–O halda vallahi indi Sən mənə canımdan da çox sevimlisən ya Rəsulallah!" dedi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu-sallallahu əleyhi və səlləm-:

"–Bax indi oldu ey Ömər!" buyurdu . (Buxari, Əyman, 3)

Həzrət Məhəmməd Mustafa -sallallahu əleyhi və səlləm- Peyğəmbərimizə belə bir eşq və sevgilə tabe olmalıyıq. Onu könül taxtımızın yeganə sultanı və həyatımızın öndəri olmalıyıq. Çünki Onu sevmək bizə fərz qılınmışdır. Haqq Təala, Quran- Kərimdə:

النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِم

ْ

"Peyğəmbər möminlərə onların özlərindən daha yaxındır..." (əl-Əhzab,6) buyurmuşdur. O, bizə öz canlarımızdan daha yaxın və daha iləridir.

Bu mənada Rəsulullaha -sallallahu əleyhi və səlləm- sevgi, hədisi-şərifdə də həqiqi imanın şərti olaraq zikr edilmışdır:

"Nəfsim qüdrət əlində olan Allaha and olsun ki; sizdən biriniz, mən ona; anasından, atasından, övladından və bütün insanlardan daha sevimli olmadıqca həqiqi mənada iman etmiş olmaz." (Buxari, İman, 8)

Bu baxımdan səhabə Rəsulullah Peyğəmbərimizin ən xırda bir arzusuna belə:

"Anam, atam, canım, hər şeyim sənə fəda olsun ya Rəsulallah!" deyərək əməl etmiş və hər vasitəylə sevdalarını təscil etdirmişdir.

Bu sevgiyə laqeyd qalmaq, hələ hörmətsiz davranmaq, bir cəhalət əsəridir. Bu sevgiyə sarılmaq da, qurtuluş rəsəptidir.

Onu Sevməyin Əlaməti

İnsan, çox sevdiyini çox nəql edir, hər vasitədə sevdiyindən söz açar və həmişə onun ətrafındakı məsələlərdən bahs edər. Özünü sırf işinə qaptırmış bir işadamı davamlı ticarətindən bahs edər. Belə qazandım, belə iflas etdim. Bunda bu qazanc var, onda bu qazanc var, və sairə... Kimi övladına düşkündür, hər zaman, hər yerdə övladından bahs edər. Lakin səhabə və böyük övliyaullah həmişə Peyğəmbər Peyğəmbərimizdən bahs etmiş və bundan əbədi bir ləzzət almışdır.

Tanıma, təqlid etmə və axirətdə Onunla bərabər olma istəyi ilə dolu bir Peyğəmbər eşqi! Cənab Haqq, Peyğəmbərimizi yaxından tanımağı və sevməyi hamımıza ehsan eyləsin. Amin!..

Aləmin varlıq səbəbi olan "sevgi"dəki sirlərdən biri də, sevənin, sevilənin halını əx zetdirməsidir. Sevən, nə ölçüdə istedad və iqtidarsız olsa da sevgi bəslədiyi kimsənin şəninə görə bir nəticə əlde edər.

Ondan Layiqincə Bəhs Etmək Çətin

Xalid ibn Valid -radıyallahu anh-, bir səriyyə əsnasında müsəlman bir əşirətin yanında qalmışdı. Əşirət rəisi ona:

"–Bizə Məhəmmədi -sallallahu əleyhi və səlləm- nəql edərsinizmi?" dedi.

Xalid ibn Valid -radıyallahu anh-:

"–Allah Rəsulunun o əbədi gözəlliklərini anladmağa gücüm yetməz. Təfsilatıyla bəhs etmək mi istəryirsən, bu mümkün deyil!" dedi.

Rəis:

"–Bildiyin qədəriylə bəhs et! Az və öz olaraq tərif et!" deyində Həzrət Xalid bu cavabı verdi:

اَلرَّسُولُ عَلٰى قَدْرِ الْمُرْسِلِ

"–Göndərənin kim olduğun yaxşı bilsən, göndərilənin qiymətini anlayarsan!.. (Göndərən, Aləmlərin Rəbb, Kainatın xaliqi olduğuna görə, göndərilənin şənini var sən hesab et!)"

Cənab Haqq, qəlplərimizə Əshabın Həzrət Peyğəmbərə olan eşqindən inikaslar nəsib eyləsin! Həyatı Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- Peyğəmbərimizin sevgisiylə gözəlləşdirməyi ehsan buyursun! Amin!..

Sonsöz

Allah Rəsulunun-sallallahu əleyhi və səlləm- uca şəfaətinə nail olmaq üçün, Ona tabe olmaq xüsusunda hansı nöqtədə olduğumuzu yənidən bir mühasibə edib həyatımızı burada bildirilən nəbəvi ölçülər ilə tarazlaşdırmalı, ciddi bir təfəkkür və çalışma iqliminə girməliyik. Onun ümmətinə yaraşan bir həyat sürməyin feyz və həyacanı üçündə ibadətlərimizə, davranışlarımıza, hislərimizə, düşüncələrimizə, günümüzə, sabahımıza, vəlhasil dünya və axirətimizə Onun bənzərsiz gözəlliklərini və dərinliyini əks etdirməyə çalışmalıyıq. Çünki insan, sevdiyinə sevgisi ölçüsündə məftun olaraq onu təqlid edər. Varlıq Nurunu lazımi kimi təqib və təqlid edə bilmək üçün də Onu əsl mənada tanıyıb örnək şəxsiyyətini lazımi kimi dəyərləndirməyə çalışmalıyıq.

Çünki bir tarla, nə qədər qabiliyyətli olursa olsun, üzərinə yağış buludları, günəşli bahar əsintiləri dəyməsə yaşıllanmaz. Qəlibn də münbit bir torpaq kimi məsuldar hala gəlməsi, insanlığa üsvəyi- həsənə olan Kainatın Fəxri-Əbədisi -sallallahu əleyhi və səlləm- Peyğəmbərimizə ram olmaqla mümkündür.

Çünki O, öncəkilərin və sonrakıların ən üstünü, fəzilət və kərəmlərin tükənməz qaynağı; aləmdəki bütün bərəkət və rəhmətlərin səbəbidir. Əzəl və əbəd həqiqətləri ilə dolu olan Quran- Kərim Ona əndirilmiş; iman cahanına ərmağan edilmışdır.

Bütün bunlardan çıxan umumi və nəhayət nəticə odur ki, Peyğəmbərimizə -sallallahu əleyhi və səlləm- və ya Onu ən cüzi miqdarda belə xatırlatmağa vəsilə olan hər şeyə qarşı ehtiram etmək belə azdır! Çünki o uca Peyğəmbər, "Mütəal" olan (yəni xəyal və idrakla dərk edilməsi mümkün olunmayan) Allah –əzimüş-şan- tərəfindən "Həbibim" xitabı-ilahiyyəsinə məzhər olmuşdur. Kainatın uca Xaliqinin, sayısız mələkləriylə birlikdə "salat və salam" etdiyi bu uca Peyğəmbərin fəzlu-kamalına yaxınlaşmaq, Onu idrak və ehatiya sığdırmaq, kəlmələrin məhdud imkanları ilə mümkün deyildir.

Əslində Onun ülvi mahiyyətinə aid bəyanı, sükutun sonsuzluğunda nöqtələməkdən başqa çarə yoxdur. Onu təsvir etmək üçün dillər mütləq bir acizlik üçündə ikən, bizim dilimizlə ifadəsi də okyandan bir qətrə misalı idrakımıza damlayan şəbnəmlər kimidir...

Xoşbəxt o möminlərdir ki; Allah Rəsulunun sevgisindən başqasına könül verməzlər, yabanı baxçaların saxta çiçəklərinə aldanmazlar!..

Hər zərrəmizlə Onun ruhaniyyətini tənəffüs edərək Rəbbmizə dönək..

Onun sevgisini hüccət alaraq Rəbbmizə yalvaraq..

Ol Seyyidül-Kəvnəyn Məhəmməd Mustafaya salavat!..

Ol Rəsulus-Səqaleyn Məhəmməd Mustafaya salavat!..

Ol İmamul-Harameyn Məhəmməd Mustafaya salavat!..

Ol Ceddül-Həsənəyn Məhəmməd Mustafaya salavat!..

اَللّٰهُمَّ صَلّ

ِ مُحَمَّدٍ عَلٰى

وَسَلِّمْ ۪ ِ اٰلِهوَصَحْبِه وَبَارِكْ وَعَلٰى

Cənab Haqq, əbədi səadət rəhbərimiz Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- Peyğəmbərimizin örnək şəxsiyyətindən layiqincə inikas edib, dünya və axirətimizi Onun gözəllikləri ilə taclandırmağı nəsib eyləsin. Onun gəniş ruhaniyyətlərindən könüllərimizə feyzlər ehsan eyləsin! Qəlblərimiz, Allah və Rəsulunun sevgisinə əbədi bir məkan olsun! Cənab Haqq, hamımızı Onun şəfaətinə nail eyləsin!..

Amin!

Lüğət

-A-

abid: İbadət edən, zahid.

acz, acziyyət: 1. Gücü yetməmə halı, güçsüzlük, iqtidarsızlıq. 2. Bacarıqsızlıq.

afak: 1. Üfüqlər. 2. Görümə sərhədi. 3. xarici aləm.

ahəng: Uyğunluq.

ali: Yüksək, uca, böyük, ulu.

alicənap: 1. Cömərt. 2. Şərəfli

amadə: Hazır, hazırlanmış, əmr gözləyən, əmrə müntəzir

-B-

bəsirət: 1. Qəlb ilə görmə, doğru və ölçülü görmə, oyanıqlıq. 2. Sezgi, uzağı görmə. 3. Fərasət, qavrayış.

bədii: 1. Gözəl. 2. Gözəllik.

bəlağət: Ədəbiyyat qaydaları elmi. Söz və yazıda düzgün, sənətlı və təsirli ifadə.

bəliğ: 1. Fəsih, düzgün söz 2. Fəsih, düzgün.

bəndə: 1. Qul, kölə, bağlı. 2. İntisab edən, tərəfdar.

biçarə: 1. Çarəsiz, zaəif. 2. Güçsüz, qüvvətsiz, macalsiz, dərmansız. 3. Zəbun, zavallı, düşkün.

-C-

Cəddül-Həsəneyn: Həsən və Hüsəyin -radıyallahu anhüma-nın mübarək babası.

cəmali-bakəmal: 1. Kamal sahibi bir gözəllik. 2. Cəmali-İlahi. 3. Allah-Təalaın lütuf, ehsan, kərəm kimi rəhmət təcəllisi.

Cəmali- ilahi, Camalullah: Haqq Təalanın sonsuz gözəlliyi.

cəmali sifət: Allah Təalanın lütuf, ehsan və mərhəmətinə dəlalət edən vəsfləri.

cəmali: 1. Allahın camal sifətlərinə aid. 2.xasiyyət baxımdan camal sahibi, gözəl, lütüfkar, mərhəmətli.

cismaniyyət: Cisimlə əlaqəli olan, maddiyyət.

-Ə-

əbədi: Sonsuz, daimi.

əl-Əmin: 1. Qorkusuz kimsə. 2. İnanan, güvənən. 3. İnanılan, güvənilən. 4. Peyğəmbərimiz -sallallahu əleyhi və səlləm- və Cebrail -aləyhissalam-ın vəsfi.

ənbiya: Nəbilər, Peyğəmbərlər.

əsfəli-safilin: Aşağıların ən aşağısı, cəhənnəm.

əhval (halın cəmi): 1. Hallar. 2. vaziyyət. 3. Təsəvvüfdə Allah vergisi olan mənəvi hallar.

əqrabiyyət: Daha yaxın olma, tamam yaxın olma halı, Allaha yaxınlıq məqamı.

Əlayı-illiyyin: Cənnət təbəqəlaərinin ən yüksəyi, ən üst məqamı.

əleyhissalatu-vəssalam: Allahın salat və salamı onun üzərinə olsun!

ələyhissalam: Allahın salamı onun üzərinə olsun.

əğniyai-şakirin: Allaha şükr edən və sərvətini rizayı-ilahiye görə sərf edən zənginlər.

-F-

Fəxri-Kainat: Varlıqların iftixar qaynağı; Həzrət Peyğəmbər -sallallahü aləyhi və səlləm- Peyğəmbərimiz.

faiq: Fövqünqdə olan, üstün olan.

Fariq (fariqə): Fərq edən, ayıran.

fərahnaq: Sevinçli, fərahlı.

fitrət: Yaradılış, təbiət. fıtri: Yaradılışdan olan, tabii, doğumdan gələn

fütühat: Fətihlər, zəfərlər.

-H-

həşr: Ölülərin qiyamətdə dirildilərək hesab üçün məhşərdə toplanması.

həya: Utanma, sıxılma duyğusu. Allah qorxusu və sevgisi səbəbiylə pis, əxlaq xarici və günah olan şeylərdən qaçmaq.

həzimət: Böyük məğlubiyyət, pozğun.

hüsul: Meydana gəlmə, olma, peyda olma, ortaya çıxma.

hüşu: 1. Allaha qarşı qorxu və sevgi ilə boyun əymə; bu duyğu ilə meydana gələn hal. 2. Alçaq könüllülük, altdan alma, təvözu.

-İ-

idrak: 1. Ağıl etmə, anlama, qavrama qabiliyyəti. 2.yetişmə, çatmaq, varma.

iftixar: 1. Fəxr etmə, öyünmə. 2. Şan, şərəf.

iqbal: 1. Bəxt, taleh. 2. Birinə doğru dönmə, gəlmə. 3. İşlərin yolunda gitməsi. 4. Arzu, istək.

imdad: Yardım, müavinət.

imtisal: lazımi olmanı etmə, bir örnəyə görə haərəkət etmə. 2. Alınan əmrə boyun əymə.

inikas: əks olunma, yansıma.

intiqal: 1. Bir yerdən başqa bir yerə geçmə, yer dəyişdirmə. 2. Miras olaraq qalma. 3. Geçmə, sirayə etmə.

iradə: Bir şeyi etmək və ya etməmək xüsusunda qərar verə bilmə və bu qərarı təqdim etmə qüdrəti.

irşad: 1. Haqq yolu, doğru yolu göstərmə, 2. Təsəvvuftə, mürşidin Allah yolunu göstərməsi.

istedad: 1. Qabiliyyət, bir şeyin qəbuluna, qazanılmasına olan təbii meyil. 2. Ağıllılıq. 3. Anlayışlılıq.

istiğna: 1. Aza qənaət etmə, tox gözlü olma. 2. Ehtiyacsızlıq.

iştiha: 1. Meyl, istək, arzu. 2. İştah, yemək yemə istəyi.

izan: 1. Anlayış, qavrayış, ağıl. 2. İtaət, söz dinləmə, boyun əymə. 3. Tərbiyə, ədəb.

-Q-K-

kabına varamamaq: Dərəcə və üstünlüyünə yetişməmək, fəzilətdə topuğuna belə yetişəməmək.

qətrə: Damla.

kifayət: Kafi miqdarda olma, yetmə, yetərli.

-M-

mərəz: Xəstəlik, dərt, bəla, dayanılması çətin olan bir hal

məzhər: 1. Nail olmuş, yetişmiş, qovuşmuş; nail olan, qovuşan, şərəflənən. 2. Bir şeyin təzahür etdiyi yer, əşya və maddə.

mədyun: Borçlu, minnətdar.

məftun: 1. Könül vermiş, vurgun, mübtəla, düşgün. 2. heyran.

məlahət: Gözəllik, şirinlik

mələkə: Bir işi uzun sürə təkrarlayaraq əldə edilən əl alışkanlığı və ustalıq, qabiliyyət.

Meydanı- iftixar: İftixar, öyünmə meydanı.

meyli: 1. Meyl, bir tərəfə əyilmək. 2. Sevgi.

muqtəza: 1. lazım gələn şeylər. 2. Nəticələr.

mülahizə: 1. Diqqətlə və təfərruatıyla düşünmə. 2. Diqqətlə baxma.

müstəqbəl: Gələcqk zaman, gələcəkdə olacaq.

müstəfid: İstifadə edən, fayda əldə edən, qazanan.

mütəəssir: 1. Hislərinə doxunulmuş, üzülmüş, kədərli, məhzun. 2. Təsir almış.

mütəmadiyən: Davamlı, ardı-arası kəsilməyən.

mütəvəkkil: Təvəkkül edən, əlindən gələni etdikdən sonra işini Allaha həvalə edən, Allaha güvənən.

müttəqi: 1. çəkinən. 2. Allahdan qorxduğu və Onu sevdiyi üçün günahlardan uzaq duran.

-N-

nəzərgahı-ilahi: Allah-Təalaın nəzər etdiyi yer.

nazil: 1. Nüzul edən, yuxarıdan aşağı doğru hərəkət edən, ənən. 2. Bir yerdə qonaq olan.

nəfh: Üfürmə, boru vəsairəni üfürmə.

nəfha: 1. Üfürmə, nəfəs. 2. Gözəl qoxu. 3. Rüzgarın bir kərə əsməsi.

Nəhy: 1. qadağan etmə. 2. Dində qadağan olan şeylərdən uzaqlaşdırmaq.

nəsəb: Soy.

nişanə: Əsər, əlamət, əmmarə, iz.

-P-

pərvanə: İşıq ətrafında dönən kiçik gecə kəpənəyi.

pərverdə: Bəslənmiş, tərbiyə ilə yetişdirilmiş, böyüdülmüş.

peyda: Bəlli, açıq, meydanda, zahiri, aşkar.

-R-

radıyallahu anh: Allah ondan razı olsun!

radıyallahu anha: Eyni duanın xanımlar üçün deyilən şəkli.

radıyallahu anhüm əcmain: Allah onların hamısından razı olsun!

radıyallahu anhüm: Allah onlardan razı olsun!

ram olmaq: 1. İtaət etmək, boyun əymək, özünü başqasının əmrinə vermə. 2. Qulun bütün varlığını Allaha -cəllə cəlalühu- bağlaması.

Rəsulus-səqaleyn: İnsanlar və cinlərdən meydana gələn iki aləmin Peyğəmbəri.

riqqət: 1. İncəlik, yuxalıq. 2. Nəzakət. 3. İfadədə incəlik. 4. Mərhəmət etmə.

rikkati-qəlbiyyə: Könül yuxalığı, könül incəliyi, mərhəmət.

-S-

saiq: 1. Sövk edən. 2. Xüsusi səbəb. 3. Amil.

sallallahu aləyhi və sələm: Allahın salat və salamı onun üzərinə olsun!

səlasət: İfadədə ahəng, açıqlıqvə axıcılıq.

sima: 1. üz çizgilərinin görünüşü, üz, çöhrə. 2. adam, şəxsiyyət, tip.

-Ş-

şücaət: İgidlik, cəsurluq, qorxusuzluq, qəlb təmizliyi.

şəhbal: Quş qanadında olan ən uzun tük, qanad.

şərarə: Qığılcım.

-T-

təqlid: Başqasının rəyi ilə əməl etmək. Bənzməəyə və ya bənzətməyə çalışmaq.

təqva: Allahdan qorxma, Allah qorxusuyla dinin yasaqlarından çəkinmə.

talakat: 1. Dil açıqlığı, düzgün sözlülük. 2. Gülərüzlülük.

təshih: səhvi düzəltmə, səhvin yerinə doğrusunu qoyma, düzəltmə.

tasvib etmə: Doğru olma, uygun görmə.

təcəlli: 1. Görünmə, bilinmə. 2. qədər, taleh. 3. Allahın lütfünə nail olma.

tədai: Çağrışım.

təkzib: Yalan olduğunu elan etmə, yalanlama.

tələqqi: 1. Qəbul etmə, alma. 2. Anlayış, görüş. 3. Şəxsi anlayış, şəxsi görüş.

təmayül: 1. Bir tərəfə doğru əyilmə, meyl etmə. 2. Bir kimsə və ya şeyə tərəfdar olma.

tənaküz: İki sözün bir-birinə uygun gəlməməsi, bir-birinin zıddı olması, paradoks.

tənəzzül: 1. Alçaq könüllülüq göstərmə. 2. Ənmə, alçalma.

tərvic: 1. Rəvac vermə, dəyərini artırma. 2. Dəstəkləmə, tutma.

təsəlsül: Ard arda gəlmə, bir-birini təqib etmə, zincirləmə.

təshir: sehrləmə, cəzb etmə. 2. özünə bağlama. 3. Əfsunlama

təskin: Sakinləşdirmə, təsəlli etmə.

təşnə: 1. Susuz, susamış. 2. Arzulu, istəkli, həvəsli.

təşrif: Şərəfləndirmə, şərəf vermə, gəlmə.

təvazö: Alçak könüllülüq, böyüklənməmə.

təvzi: 1. Paylama. 2. Hər kəsə payına düşəni vermə, çatdırma.

təzahür: 1. Zühur etmə, meydana çıxma, bilinmə, görünmə, görsənmə.

təzkiyə: Nəfsi, hər cür pis vəsflərdən və mənfi təmayüllərdən təmizləmə, gözəl əxlaq ilə təzyin etmə.

təzyin: Zinətləndirmə, bəzəmə.

-U-

ucub: özünü bəyənmişlik, qürura qapılma.

uxrəvi: Axirətə aid, axirətlə əlaqəli.

ülvi: Yüksək, uca.

-Z-

zahid: Zühd sahibi, şüphəli şeyləri və halalların bir qadını belə tərk edərək günahlardan qaçan, dünyaya haqq etdiyindən çox dəyər verməyən kimsə.

zəval: Yox olma, ölmə, ölüm, alçalma, yaxşı haldan pis hala düşmə, düşkünlük.

zühd: Dünyaya, maddəyə və mənfəətə haqq etdiyindən çox dəyər verməmə, rəğbət etməmə, qənaətkar olma, hər cür dünyəvi və nəfsi zövqə qarşı qoyaraq özünü ibadətə həsr etmə.

 əl-Əhzab, 41; bundan başqa bax. əl-Cuma, 10;
 Hər hansı bir əmrdən sonra, onun sərhədlərini və ya miqdarını müəyyən edilən bir açıqlama gətirilmədiyi zaman, o əmr ilə, o işi edəcəyə ən yüksək və ən fəzilətli səviyyəsi qəsd olunur.
