हेगेलला 200 वर्षापूर्वी कोरोना विषाणूसारखं संकट जगावरती येणार आहे ह्याची चाहूल लागली होती का???
मानवी जातीच्या  इतिहासात असे काही अंधारमय आणि विध्वंसक कालखंड होऊन गेले आहेत की
फक्त हाडाचा माणूसच "मानवी जातीस काही भविष्य असेल" असा विचार करू शकतो.
आणि ज्यावेळेस सगळ्याच घटना आणि आजूबाजूला घडणाऱ्या गोष्टी
या उदास आणि भेसूर वाटू लागतात त्यावेळेस अशाच एका आशावादी माणसाची
अर्थात जर्मन विचारवंत, हेगेलची आठवण साहजिकच होते.
1830 साली त्याच "फिलोसोफी ऑफ हिस्टरी" हे पुस्तक प्रकाशित झालं.
त्यात हेगेल आपल्याला
इतिहासाच्या काळ्या कालखंडाकडे बघण्याचा एक वेगळाच दृष्टिकोन देऊन जातो.
ऐतिहासिक अंधारमय  घटनांकडे बघताना
तो त्या घटनांमधून निर्माण झालेल्या दुःखाचे उदात्तीकरण देखील करत नाही,
किंवा आपण त्या घटनांमधून पुढे जाऊ शकतो हा आशावाद देखील फेटाळत नाही.
तो फक्त आपल्याला एक दृष्टिकोन देतो आणि दाखवतो की
मानवी समाजाचा विकास एका सरळ रेषेत होत नाही.
तो सापशिडीच्या खेळासारखा चढ-उतार यांनी भरलेला आहे.
हेगेलच्या भाषेत इतिहास त्यांने  वर्णन केलेल्या डायलेक्टिकल अर्थात द्वंद्व पद्धतीने पुढे सरकत असतो.
डायलेक्टिक अर्थात द्वंद्व ही तत्त्वज्ञानामध्ये वापरली जाणारी एक संज्ञा आहे.
तीन गोष्टींची मिळून ही संज्ञा बनते.
THESIS म्हणजे वाद, ANTITHESIS म्हणजे प्रतिवाद आणि SYNTHESIS (सिंथेसिस) म्हणजे या दोन गोष्टींचं एकत्रीकरण.
वाद आणि प्रतिवाद या दोन्ही गोष्टींमध्ये सत्याच्या अर्थात खरेपणाचे काही घटक असतातच.
परंतु त्याचबरोबर वाद आणि प्रतिवाद यामध्ये
बऱ्याच प्रमाणात मूळ गोष्टींची अतिशयोक्ती आणि विपर्यास देखील केलेला असतो.
आणि यामुळेच या दोन गोष्टींमध्ये संघर्ष आणि संवाद होणं अपरिहार्य असतं.
जोपर्यंत या दोन्ही मध्ये उत्कृष्ट घटक
किंवा सत्य घटना एकत्र येऊन सिंथेसिस अर्थात एकीकरण
करत नाहीत तोपर्यंतच
तुम्ही THESIS  आणि ANTITHESIS  टाळून
सिंथेसिस अर्थात एकीकरण या घटकापाशी थेट झेप घेऊ शकतच नाही.
हेगेल विचार मांडतो की हाच क्रम आपण मानवी समाजाच्या इतिहासामध्ये सतत पाहू शकतो.
जग हे नेहमी लंबकासारखं एका टोकाकडून दुसऱ्या टोकाकडे झोकांड्या देत वाटचाल करत असतं.
तेही मागच्या  झालेल्या चुकांची दुरुस्ती करण्यासाठी
thesis and antithesis लंबकाची दोन टोके.
कोणत्याही घटनेचा समतोलपणा येण्यासाठी साधारणतः
thesis, antithesis आणि synthesis या तीन पावलांनी वाटचाल करावीच लागते.
उदाहरणार्थ, प्राचीन भारतीय प्रजासत्ताक 'कौशल' सारखी राज्य
ज्यांनी व्यक्तिस्वातंत्र्य आणि समानता या संकल्पनांचा शोध लावला.
परंतु संघटना आणि सैनिकबल याबाबतीत ते मागे राहिले.
संघटना आणि सैनिकबल याबाबतीत
महाजनपदे राज्यकर्त्यांना माहिती असल्यामुळे लहान कौशलसारख्या राज्याचा त्यांनी पराजय केला.
आणि स्वतःच राज्य वाढवले.
पण हे महाजनपदे समानता आणि प्रजासुख याबाबतीत मात्र मागे असल्यामुळे त्यांचाही पाडाव झाला.
आणि मौर्य घराण्याचं राज्य स्थापन झाले.
ज्यांनी स्वातंत्र्य, संघटन कौशल्य यांचा समतोल साधला..
म्हणजेच लिच्छवी सारखी राज्य thesis, महाजनपदे antithesis,  आणि मौर्यांचे राज्य सिंथेटिक होतं.
तेही हेगेलच्या विचारसरणीतूनच !!!
आता आधुनिक इतिहासात देखील बघायचं झालं
तर पहिले महायुद्ध thesis,
त्यानंतर झालेलं दुसरे महायुद्ध antithesis,
आणि या दोन्ही नंतर झालेले शांततेचे करार
त्यातून  जगातून मोडीत निघालेली हुकूमशाही,
आणि वाढलेली दृढ लोकशाही पद्धत म्हणजे सिंथेसिस होय..
हेगेल विचारसरणी आपणास हा विश्वास प्रदान करते
की मध्ययुगीन भारत जिथं मानवी मूल्य, संस्कृती, इत्यादी चांगल्या गोष्टी अस्तित्वात होत्या
पण त्याचबरोबर विज्ञान आणि शिक्षण यांचा अभाव होता. हे झाल thesis.
तसेच ब्रिटिश सत्ता, जिथं शिक्षण व विज्ञान यांचा प्रभाव वाढला
परंतु देश पारतंत्र्यात गेला हे झाल antithesis. याच प्रतीक आहे.
आणि या दोन्ही मधून उदयास आलेली स्वतंत्र सशक्त  लोकशाही
जिथं शिक्षण व विज्ञान आहे ते म्हणजे सिंथेसिस..
आता covid-19 या आजाराबाबत पाहूया...
या आजारामुळे लाखो लोक मरत आहेत. अर्थव्यवस्था ढासळली आहे.
हेगेलच्या दृष्टीने बघायचं झालं तर covid-19 अगोदर असणारे जग जिथं सर्वत्र सुरळीत चाललंय.
मोठ्या रोगांवर इलाज उपलब्ध आहेत.
त्याचबरोबर पर्यावरणीय संकट, दहशतवाद यासारख्या दुःखद गोष्टीदेखील आहेत
त्यालाच आपण THESIS म्हणूयात.
तर covid-19 या आजारामुळे ढासळलेली अर्थव्यवस्था, आरोग्य यंत्रणा,
तसेच पर्यावरणाचं झालेलं संवर्धन आणि कमी झालेला दहशतवाद हे ANTITHESIS   म्हणूयात.
अर्थात चांगले पर्यावरण, योग्य अर्थव्यवस्था, सदृढ आरोग्य, कमी झालेला दहशतवाद
हा आउटकम येईल हा आशावाद धरायला काय हरकत आहे???
हा आशावाद करूयात, कारण हेगेल चे विचार खूपच दिलासादायक वाटतात.
जेव्हा असं वाटतं की सगळच संपलय,
त्यावेळेस तो आपल्याला सांगतो कि आपण लंबकाच फक्त एकच टोक बघतोय
covid-19 मधील हे मागच्या दिशेन झालेल टोक .
तो पुढे आश्वस्त करतो, की हे टोक नक्कीच पुढच्या दिशेला परत येणारच आहे.
आणि सारं काही सुरळीत होणार आहे.
हेगेल आपल्याला आठवण करून देतो, covid-19 आणि त्याचबरोबर आलेला अंधःकार म्हणजे काही शेवट नाहीये.
अशा घटना नक्कीच आव्हानात्मक आहेत मानवी जातीसमोर.
परंतु ANTITHESIS,  म्हणजे याच घटना आहे कि  ज्या शेवट परत चांगला करणाऱ्या
व येणारा सुवर्णकाळ, अर्थात सिंथेसिसच्या गरजा आहेत.
धन्यवाद!!!
