Zaman kavramı tarihsel sürecin her anında birey ve dolayısıyla toplumların
hayatında tartışmasız bir öneme sahip olmuştur.
Zamanın bireyin hayatındaki önemi, algılanışı, kullanımı ve yansıtılması;
bireyin psikolojisinden içinde yaşadığı kültüre kadar birçok değişkene bağlı olarak değişir.
Bu konu ile ilgili kullanılacak olan anahtar kavramlar şunlardır:
Zaman, Zaman Türleri, Görüntü, Hareket
Bu programı izledikten sonra;
Zaman kavramı nedir?
Görüntü, hareket ve zaman arasında nasıl bir ilişki vardır?
Sorularına cevap bulabileceksiniz.
Zaman genel olarak bir işin, bir oluşun içinde geçtiği, geçeceği veya
geçmekte olduğu süre, vakit olarak tanımlanır.
Zaman söz konusu olduğunda çoğunlukla yaşanmış an, yaşanan an ve yaşanacak an
olmak üzere üç farklı zaman diliminden söz edilir.
Herkesin eşit şekilde sahip olduğu zamana ilişkin bir diğer ayrımı;
Objektif zaman, saate ve/veya takvime bağlı olarak ölçülebilen, gözlenebilen,
takip edilebilen zamandır.
Subjektif zaman ise algılanılan, hissedilen zamandır.
Kişiye göre farklılıklar gösterebilecek olan subjektif zamanın ölçülmesi daha zordur.
Zamanı diğer kaynaklardan yani para, insan gücü, ham madde vb. şeylerden ayıran
özellikleri ise şu şekilde sıralamak mümkündür.
Zaman bir ham madde gibi gerektiğinde kullanılmak üzere depolanamaz.
Yani zamanın ileride gereksinim duyulduğunda kullanılmak
üzere depolanması olanaksızdır.
Zaman ancak içinde bulunulan an tüketilebilir.
Zaman gerektiğinde başkaları tarafından kullanılmak üzere devredilemez.
Birinin zamanını başka biri onun adına kullanamaz.
Zaman sadece kişinin kendisine bağlıdır.
Zaman ikame edilemez.
Zamanın ne diğer bir malzemeyle ne de daha ucuz bir zamanla ikâme edilmesi
mümkün değildir.
Zaman yenilenemez.
Bir örgüt ürettiği mal, hizmet ve düşüncenin bir kısmını, tekrar kendisi için girdi olarak
kullanır ancak kullanılan zamanın ne doğal yolla ne de üretim yoluyla yerine konulması,
yeniden üretilmesi mümkün değildir.
Zaman para gibi borç alınıp verilemez.
ancak bir işi para karşılığında başkasına yaptırmak da bir bakıma zamanı satın almak demektir.
Zaman kavramına ilişkin görüş belirten ilk isimler arasında Platon
ve Aristoteles yer almaktadır.
Platon’a göre zaman, zihnin varlıkları bütünlüklü olarak, anında kavrayamamasının
sonucunda meydana gelmiştir.
Aristoteles ise harekete bağlı bir zaman tanımı yapmıştır.
Ona göre zaman, önce ve sonraya göre devinimin yani hareketin sayısıdır.
Zaman konusunda görüş bildiren bir diğer düşünür olan Kant ise, zamanın nesnel
dünyadan kazanılmış bir şey olmadığını ancak insanın nesnel dünyayı algılamasının
temel şartı olduğunu dile getirir.
Kant’a göre zaman öznel ve idealdir.
Zamanın insan zihninde var olduğunu belirten Kant, insanın bilincinde yer alan
zaman sayesinde, devam eden zamanda eşzamanlılığı ya da ardı ardına gelmeyi
ayırt edebileceğini belirtmektedir.
Henri Bergson'a göre ise, zaman bir nokta üzerinden diğer bir nokta üzerine
hareket eden kesintisiz, dinamik ve döngüsel olmayan şeydir.
İki farklı anlayışı olduğunu savunan Bergson için, birincisi; bireyin içinde var olan
ve sezgi yoluyla elde edilen süre, ikincisi ise nesnel dünyanın yansıması olarak
araya “mekân fikri sokulan süre” olduğunu ifade eder.
Zaman anlayışı göreli ve mutlak zaman olarak da ele alınmaktadır.
Newton, mutlak zaman görüşünü savunmaktadır.
Newton bu yaklaşımı çerçevesinde,
mutlak ve evrensel zamanın ölçülebilir, hesaplanabilir olduğunu ve zamanın
temelde dışsal bir öğeden bağımsız olarak aktığını belirtir.
Albert Einstein ise ileri sürdüğü izafiyet teorisi çerçevesinde evrensel bir zamandan
bahsetmenin mümkün olmadığını dile getirmektedir.
Fotoğraf makinesi ışıkla resmetmekte, nesneden yansıyan ışık makinenin
optiğinden geçerek yüzey üzerinde görüntü oluşturmaktadır.
Bu süreçte fotoğrafı çekilen nesnenin an’ı ile makinenin içinde resmedildiği an
neredeyse aynıdır.
Yani fotoğrafı çekilen nesnenin şimdiki zamanı ile makinenin içinde ortaya çıkan
görüntünün şimdiki zamanı aynıdır.
Bu nedenle fotoğraf makinesi şimdiyi resmeden bir aygıt olarak değerlendirilebilir.
Mekân ve hareketle ilişkili olarak fotoğraf makinesi nesneyi şimdiki zamanında
dinamik bir şey olarak değil statik bir şey olarak resmeder.
Yani an’ı dondurur.
Hareketli görüntüde zaman boyutunun oluşturmasında öne çıkan teknik,
estetik aygıtlar bulunmaktadır.
Bunlar;
mercekler, çekim ölçekleri, kamera açıları, kamera hareketlerinin kullanımı,
görsel efektler, kurgu, ses vb. ögelerdir.
Görüntü hareket ve zaman söz konusu olduğunda Gilles Deleuze’nin Hareket-imge ve
Zaman İmge, kavramlarına değinmek gerekir.
Deleuze’e göre hareket-imge temelde iki yolla oluşur:
Bunlardan ilki kamera hareketi diğeri ise montajdır.
Montaj, uyuşumlarla, kesmelerle ve uyuşumsuzluklarla bütünün belirlenmesidir.
Filmde ise hareket-imge montaj yoluyla değil, kamera hareketleri ile yaratılmıştır.
Buna ek olarak yönetmen açı, perspektif ve kadraj gibi unsurlardan yararlanmaktadır.
Sinemada zamanı ele aldığımızda “Reel Zaman”, “Kurgusal Zaman” ve “Hayali Zaman”
olmak üzere üçe ayırmak mümkündür.
Reel zaman, filmde geçen sürenin gerçek zamanla uyum hâlinde olduğu zaman türüdür.
Kurgusal zaman; filmde geçen bir zaman diliminin, öznel çekimlerle ya da kurgu yoluyla
gerçek zamana göre kısaltılması veya uzatılmasıdır.
Hayali zaman ise daha çok bilim kurgu filmlerde görülen, nasıl ve ne zaman olduğu
belli olmayan zaman türüdür.
Bunun yanı sıra filmdeki kahramanlardan birinin düşünceleri ya da istekleri
görselleştirildiğinde bu da hayali zaman olarak nitelendirilir.
Buna ek olarak sinemanın kendine özgü özellikleri dikkate alındığında
zamana ilişkin farklı bir kategorisi olduğu görülmektedir.
Zamanı bu çerçevede dört başlık altında incelemek mümkün olmaktadır.
Bunlardan ilki süjesel zamandır ki bu filmsel olayın sujede ele alınış biçimiyle ilişkili zamandır.
Filmdeki olayların bir gün içerisinde gerçekleşmesi hâlinde
filmin sujesel zamanı bir gün olmaktadır.
İkinci zaman türü ise, kameranın pelikül üzerinde kaydettiği zamandır.
Film üzerine kaydedilen zaman ile gösterim anındaki zaman birbirinden farklı olabilir.
Kaydetme hızı 8 kare hız olan görüntü 24 kare hızla gösterilebilir ki bu görüntünün
daha hızlı olmasına neden olacağından zaman algısını da etkiler.
Kameranın normal hızının üzerinde çalıştırılmasıyla ise yavaşlatılmış bir hareket elde edilebilir.
Sinemada zamana ilişkin üçüncü kategori ise izleyici tarafından algılanan zamandır.
Bir film deneyiminde, görüntülerin şimdiki zamanının yanında izleyicinin zamanı
algılamasının da etken oluşu nedeniyle karmaşık bir zamansallık söz konusudur.
Sinemaya ilişkin dördüncü zaman ise izleyicinin film izleme sürecinde
salonda tükettiği reel zamandır.
Zaman söz konusu olduğunda çoğunlukla yaşanmış an, yaşanan an ve yaşanacak an
olmak üzere üç farklı zaman diliminden söz edilir.
Mekân ve hareketle ilişkili olarak fotoğraf makinesi nesneyi şimdiki zamanında
dinamik bir şey olarak değil statik bir şey olarak resmeder.
Hareketli görüntüde zaman boyutunun oluşturmasında öne çıkan teknik, estetik aygıtlar;
Mercekler, Çekim ölçekleri, Kamera açıları, Kamera hareketlerinin kullanımı,
Görsel efektler, Kurgu ve Ses,
Sinemada zamanı ele aldığımızda “Reel Zaman”, “Kurgusal Zaman” ve
“Hayali Zaman” olmak üzere üçe ayırmak mümkündür.
Bu programda;
Zaman kavramı nedir?
Görüntü, hareket ve zaman arasında nasıl bir ilişki vardır
Sorularına yanıt arandı.
Konuyla ilgili daha ayrıntılı bilgi Görsel Estetik ders kitabının 8. ünitesinde yer almaktadır.
