
Bulgarian: 
В това видео ще оценим 
още повече
колко полезна е периодичната
система на елементите.
По-точно ще се фокусираме
върху групите
в периодичната система 
на елементите.
Когато казваме група,
ние просто имаме 
предвид колона.
Ще видиш, че макар да са
в една и съща група,
елементите имат различни 
атомни номера,
но имат сходни свойства.
Причината да имат сходни
свойства е в това, че
в повечето случаи имат еднакъв 
брой валентни електрони.
Спомни си, че валентните 
електрони участват в реакциите,
те са тези, които влизат
във взаимодействия.
И тъй като елементите с
еднакъв брой валентни електрони
ще реагират по еднакъв начин,
те образуват еднакви йони.
Еднакви йони.
Те имат еднаква роля
в йонните съединения.
За целите на това видео
ще се фокусирам най-вече
върху крайните групи
в периодичната таблица,

English: 
- [Instructor] In this video,
we're gonna gain even more appreciation
for why the periodic table
of elements is so useful.
And in particular, we're going to focus on
groups of the periodic table of elements.
When we talk about a group,
we're just talking about a column.
And as we'll see, even though
the elements in a given column
might have very different atomic numbers,
they all have similar properties.
And the reason why they all
have similar properties is,
in most cases, they have the same number
of valence electrons.
Remember, valence electrons
are the reactive electrons,
the ones that might
interact with other things.
And because elements with
similar valence electrons
will have similar reactivities,
they will form similar ions.
Similar ions.
And they will have similar roles.
Similar roles in ionic compounds.
Ionic compounds.
Now, for the sake of this
video, I'm gonna focus most on
the extremes of the periodic table,

Azerbaijani: 
Bu videoda biz
dövri cədvəlin elementlərinin
niyə bu qədər əlverişli olmasına 
daha da dərindən nəzər salacağıq.
Xüsusilə dövri cədvəlin elementlərinə
qruplar şəklində fokuslanacağıq.
Biz qrupdan danışarkən
sadəcə sütunlardan bəhs edirik
Gördüyümüz kimi 
sütun boyu elementlərin
çox müxtəlif atom
nömrələri olmalarına baxmayaraq
oxşar xarakteristikalara malikdir.
Və onların oxşar
xarakteristikalarının olması
çox hallarda eyni sayda
valent elektronlarının
olmağından irəli gəlir.
Xatırlayaq ki,valent elektronları 
aktiv elektronlardır
və digər elementlərlə əlaqəyə girə bilir.
Və elementlərin oxşar
valent elektronlarının
olması onların oxşar reaktivliyinin
və ionlarının olacağı deməkdir
Və onların oxşar funksiyaları da olacaq
İonik birləşmələrdə oxşar funksiyalar
İonik birləşmələr
Bu videoda, mən daha cox
periodik cədvəlin ekstrimlərinə,
sağ və soldakı qruplara fokuslanacam
çünki bu qruplar xarici elektron təbəqəyə ən yaxın olanlardır

English: 
the groups at the left and the right,
because those are the closest
to having a full outer shell,
either by losing electrons
or by gaining electrons.
So just to remind ourselves,
what does it mean to have
a full, full outer shell?
Well, in general, people
will refer to the octet rule.
For our second, third, fourth,
fifth, and on and on shells,
you're full when you have eight electrons.
Eight electrons.
The major exception to the
octet rule is the first shell,
where it is full with two electrons.
So helium, even though it
only has two electrons,
is very, very, very stable.
And the major data point that
we have around this octet rule
are the group 18 elements right over here,
also known as the noble gasses.
They're known as the noble gasses
because they're very unreactive,
they're very content,
they don't wanna mess
around with anyone else.
And that's because all of the noble gasses
have full outer shells.

Azerbaijani: 
ya elektronları itirirlər, ya da qazanırlar
Gəlin xarici elektron təbəqənin tam dolu
və boş olmasının nə demək olduğunu xatırlayaq
Belə ki, ümumi olaraq insanlar oktet qaydasını izləyir.
2-ci, 3-cü, 4-cü, 5-ci və digər təbəqələr
8 elektronu olduğu halda doludur.
8 elektron
Əsas kənaraçıxma isə 1-ci təbəqədir,
hansıki iki elektronla doludur
buna görə, helium yalnız 2 elektronu
olmasına baxmayaraq çox davamlıdır.
Və əsas məlumatlar göstərir ki, oktet
qaydası ətrafında 18 element var
bunlar təsirsiz qazlar olaraq bilinir
Bunlar təsirsiz qazlar olaraq bilinir.
Çünki onlar çox passiv,
onlar ətrafdakı heçnə ilə qarşılıqlı təsirə girmirlər
Və buna görə də bütün təsirsiz qazların
xarici elektron təbəqəsi doludur.
Heliumun xarici təbəqəsi ilk təbəqədir və doludur

Bulgarian: 
групите отляво и отдясно,
защото те са най-близко до това
да имат пълен външен слой,
или като отдадат електрони,
или като привлекат електрони.
Само да си припомним
какво означава да имат
пълен външен слой.
Хората принципно се сещат
за правилото на октета.
Втори, трети, четвърти,
пети и т.н. външен слой,
са пълни, когато имат
осем електрона.
Изключение от правилото
е първи слой,
който се запълва с
два електрона.
Хелият, който има
само два електрона,
е много, много стабилен.
Най-солидното потвърждение
на това октетно правило
е 18-та група ето тук,
т.нар. благородни газове.
Наричат се благородни газове,
защото те са химически инертни,
не влизат в химически
взаимодействия с никой друг.
И това е така, защото
благодородните газове
имат запълнени
външни слоеве.

English: 
Helium's outer shell is the
first shell and it's full.
Neon's outer shell's the
second shell, it's full.
Argon's outer shell is the
third shell and it's full,
and so on and so forth.
Now, if we go one group to
the left of the noble gasses,
we get to the halogens.
Now, the halogens have
seven valence electrons.
So you can imagine, they're
only one electron away from
having an electron
configuration like the noble gas
to the right of each of them.
So these halogens right over here,
these really like to attract electrons
to form a negative ion or an anion.
So you'll oftentimes see
fluorine as a fluoride anion,
so it has a negative one charge.
Or you'll also see chlorine
with a negative one charge
as the chloride anion.
And I could go on and on.
You'll often see iodine gain an electron
and have a negative one charge.
If you go one step to the
left, the oxygen group,

Bulgarian: 
Външният слой на хелия
е първи слой и той е запълнен.
Външният слой на неона
е втори слой и той е запълен.
Външният слой на аргона
е трети и е пълен,
и така нататък.
Но ако отидем в съседната група,
отляво на благородните газове,
там са халогените.
Халогените имат седем
валентни електрона.
Досещаш се, че им липсва
само един електрон,
за да имат конифигурация като
инертните газове,
които са вдясно от тях.
Значи тези халогени тук,
те много искат да
привлекат електрон,
като така образуват
отрицателен йон или анион.
Понякога ще срещаш флуора
като флуориден анион,
който има заряд –1.
Ще срещаш хлора като
отрицателен йон със заряд –1,
като хлориден анион.
Мога още да продължавам.
Ще срещаш йода с един
привлечен електрон,
и заряд –1.
Една стъпка наляво и сме
в групата на кислорода –

Azerbaijani: 
Neonda isə ikincidir və doludur
Arqonda xarici təbəqə III-dür və doludur
və bu belə davam edir
İndi isə əgər biz təsirsiz qazlardan bir qrup sola getsək
halogenlərə gəlmiş oluruq.
Halogenlərin yeddi valent elektronu var
Təsəvvür edin, onlar təsirsiz qazların
sağında olmaqla onların elektron 
konfiqurasiyasından
bir elektron geridirlər
Beləliklə sağda yerləşən halogenlər
neqative ion vəya anion
yaratmaq üçün
elektron alır
Buna görə flüoru daha çox mənfi yükü olan
flüorid anionu kimi görəcəksiz
həmçinin siz xloru da mənfi yükü olan
xlorid anionu kimi görəcəksiz
və bunun kimi davam etmək olar
Siz tez tez yodu elektron alaraq
müsbət yüklü ion kimi görəcəksiz.
Əgər bir addım sola getsək
oksigen qrupu olan
oksigen, kükürd və digərləri,
bu elementlərin altı valent elektronu var.
Beləki,xarici təbəqənin dolu 
olması yəni 2 elektron almaq

English: 
oxygen, sulfur, and on and on,
these elements have six valence electrons.
So it's still easier for them
to have a full outer shell
by gaining two electrons
than by losing six electrons.
So these elements also
like to attract electrons.
So you can see oxygen as an oxide anion.
It has gained two electrons,
it's swiped it from somebody else.
Sulfur as a sulfide anion.
Now, if you go to the other
extreme of the periodic table,
if you look at group one elements,
they have one valence electron.
And especially the ones that you look,
and you see in red here,
which are known as the alkali metals,
it's much easier for
them to lose an electron
to have a full outer shell
than for them to gain seven electrons.
The reason why hydrogen's
a bit of an exception is
it doesn't have to gain seven electrons
to have a full outer
shell, it has to gain one.
So hydrogen could lose one,
and essentially have no electrons,
or it could gain one electron

Azerbaijani: 
onlar üçün hələ də asandır 
nəinki 6 elektron itirmək
Bu o deməkdir ki, bu elementlər 
elektronları alır
siz oksigeni oksid anionu olaraq görürsüz
O iki elektron aldi
bu başqa elementdən gəldi
kükürd, kükürd sulfid ionu olaraq
İndi isə, periodik cədvəlin digər ekstrimlərinə baxsaq,
əgər birinci qrup elementlərə 
nəzər salsaq,
onların bir valent elektronu var.
Və xüsusilə buna baxdıqda,
və burada bu qırmızını görürsüz,
hansıki qələvi metallar olaraq bilinir,
onlara xarici təbəqəni tamamlamaq
üçün 1 elektron itirmək
7 elektron almaqdan daha asandır.
Hidrogenin istisna olmasının səbəbi
onun 7 elektron yox bir elektron
almağa ehtiyacı olmasıdır.
Belə ki, hidrogen bir elektron itirə
və elektronsuz ola bilər,
vəya bir elektron alıb
xarici elektron şəbəkəsini tamamlaya bilər.
Amma biz ionik birləşmələrdən bəhs etdikdə
qələvi metallar həqiqətən

Bulgarian: 
кислород, сяра и т.н.
Тези елементи имат
шест валентни електрона.
За тях е по-лесно да
допълнят външния си слой,
като привлекат два електрона,
отколкото да загубят
шест електрона.
Така че тези елементи
също обичат да привличат електрони.
Затова ще срещаме 
кислорода като оксиден анион.
Той присъединява два електрона,
свива ги от някой друг.
Сярата образува
сулфиден анион.
В другия край на периодичната
система
има група от елементи,
които имат един 
валентен електрон.
По-специално това са тези,
които са в червено,
така наречените
алкални метали,
за които е по-лесно 
да отдадат един електрон,
за да останат с запълнен
външен слой,
отколкото да привлекат
седем електрона.
Водородът е изключение,
защото той
не трябва да привлича 
седем електрона,
за да запълни външния
си слой, а само един.
Водородът може
да отдаде един електрон,
и да остане без електрони,
или може да привлече
един електрон,

Bulgarian: 
и тогава ще има пълен
външен слой като хелия.
Но когато говорим
за йонни съединения,
тези алкални метали
са наистина
едни от най-интересните
участници.
Защото, досещаш се,
за да станат стабилни,
те са склонни да
отдават един електрон.
Така че често ще ги срещаш
с един отдаден електрон
и заряд +1.
Често ще срещаш 
литиев йон със заряд +1,
натриев йон със заряд +1,
калиев йон със заряд +1.
По принцип това важи за всички
елементи от първа група
А какво да кажем за елементите
от втора група,
познати още като
алкалоземни метали?
За тях е по-лесно да
отдадат два електрона,
отколкото да привлекат шест 
електрона във външния си слой.
Обикновено ще срещаш
берилия със заряд +2.
Той може да отдаде
два електрона.
Магнезият ще има заряд +2.
Калцият ще има заряд +2.
Като казахме това, как очакваш 
елементите в левия край

English: 
and it would have a full
outer shell like helium.
But when we think about ionic compounds,
these alkali metals are really
some of the most interesting participants.
Because as you can imagine,
for them to get stable,
they wanna give away an electron.
So you're very likely to see them
having given away an electron
and having a positive one charge.
So you'll oftentimes see a lithium ion
with a positive one charge,
a sodium ion with a positive one charge,
a potassium ion with
a positive one charge.
And that's, in general,
true of all of these group one elements.
Now, what about these group two elements,
also known as the alkaline earth metals?
Well, once again, it's easier
for them to lose two electrons
than for them to gain six
and have a full outer shell.
So, you'll typically see beryllium
having a positive two charge.
It would have lost those two electrons.
Magnesium as having a positive two charge.
Calcium as having a positive two charge.
Now, given that, how would
you expect things on the left

Azerbaijani: 
ən maraqlı iştirakçı elementlərdir.
Çünki sizin də təsəvvür etdiyiniz kimi 
onlar davamlı
olmaq üçün iki elektron verir.
Gördüyünüz kimi onlar
bir elektron verdi
və bir müsbət yükləri var.
Beləliklə siz tez-tez litium ionunu
müsbət yüklü olaraq görəcəksiz,
natrium ionu müsbət yük ilə
kalium ionu müsbət yük ilə.
və ümumi olaraq
bu, bütün birinci qrup 
elementləri üçün doğrudur.
İndi isə, ikinci qrup elementlərinə baxaq,
həm də qələvi-torpaq
metalları olaraq bilinir
Yenə qeyd edək ki, onlar üçün 
iki elektron itirmək
6 elektron almaqdan daha asandır.
Tipik olaraq berilliumun
müsbət iki yükü var.
O bu iki elektronu itirə bilər
Maqneziumun müsbət iki yükü var.
Kalsiumun müsbət iki yükü var.
İndi isə, bunları nəzərə alsaq sol və sağdakı
elementlərdən necə ionik 
birləşmələr yaratmağı düşünürsüz?
Siz təxmin edərsiz ki, 
əgər qələvi metal varsa
halogenlə

English: 
and things on the right
to form ionic compounds?
So you might guess, if
you have an alkali metal
in the presence of a halogen,
things could get very reactive.
In fact, things will get very reactive
because these wanna give away electron,
these wanna take electron.
And that's what will happen.
The electrons will leave
the group one elements
and then they will go to the halogen.
And in the process it might
release a lot of energy,
but what you'd be left
with is an ionic compound.
For example, lithium loses a electron
and has a positive one charge.
That positive ion would
be very attracted to
a chlorine anion that has
just gained an electron.
Maybe it's the same electron,
or it swiped that electron
from another lithium atom.
And so these two things would be attracted
and they could form lithium chloride.
And all of these alkali metals
could play that same role
in this ionic compound as lithium.
So it's also typical
to see sodium chloride.
That is table salt.

Azerbaijani: 
çox sürətli reaksiyaya girər.
Faktiki olaraq, bunlar çox reaktiv olacaq
çünki bunlar elektron vermək istəyir,
bunlar elektron almaq istəyir.
Və beləliklə bu baş verir.
Elektronlar birinci qrup elementlərini tərk edir
və halogenə doğru gedir.
Proses zamanı çoxlu enerji xaric ola bilər,
amma nəticə olaraq
bizə ionik birləşmə qalacaq
Məsələn, litium elektron itirir
və müsbət bir yükü var.
Bu müsbət yük yeni 
elektron almış xlor anionuna
qarşı çox reaktiv ola bilər.
Bəlkə də bu eyni elektrondur
vəya bu elektronu 
başqa litium atomundan alıb.
Və bu ikisi reaksiyaya girərək
litium xlorid yarada bilər.
bütün bu qələvi metallar bu ionik
birləşmədəki litium kimi rol oynaya bilər.
Beləliklə adətən natrium 
xloridi də görə bilirik.
Bu süfrə duzudur.
Adətən kalium xloridi də görürük.
Beləliklə və s.

Bulgarian: 
и елементите в десния край
да образуват йонни съединения?
Вероятно се досещаш, че
ако имаш алкален метал
в присъствието на халоген,
ще протече бурна реакция.
Реакцията ще бъде бурна,
защото това иска да
отдаде своя електрон,
а този елемент иска 
да приеме електрон.
И точно това ще се случи.
Електроните напускат
елемента от първа група
и отиват при халогенния елемент.
В този процес може
да се отдели много енергия,
и се получава йонно съединение.
Например литият отдава
електрон
и остава със заряд +1.
Този положителен йон
е силно привлечен
от хлоридния анион, който
е взел един електрон.
Това може да е същият
електрон,
или може да го е взел 
от друг литиев атом.
Така тези два йона 
се привличат силно
и се получава литиев хлорид.
Всеки от алкалните метали
може да влезе в тази роля
в йонното съединение
на мястото на лития.
Често срещано е натриев хлорид.
Това е готварската сол.

Bulgarian: 
Често срещано е калиев хлорид
и така нататък.
От другата страна флуорът,
бромът или йодът
могат да играят ролята на хлора.
Така че може да срещнеш
натриев йодид или калиев йодид.
Повтарям, алкалният метал
отдава един електрон,
а халогенът приема 
един електрон,
след което те се привличат
взаимно
и образуват това 
йонно съединение.
Какъв тип йонно съединение
може да се получи
с елементите от втора група?
Да вземем калция например.
Логично е калцият
да отдаде двата си електрона,
за да има стабилен външен слой,
да има конфигурация като
тази на аргона.
Ако той отдаде два електрона,
тогава ще има заряд +2.
Можеш да си представиш,
че тези два електрона
ще отидат при два 
различни атома йод.
Всеки от тях ще има заряд
–1, което умножено по две...
и какво йонно съединение
ще се получи?
Ще имаме един калциев йон
и два йодидни.

Azerbaijani: 
Bundan başqa, flüor vəya brom vəya yod
özlərini xlor kimi apara bilir.
Belə ki, siz natrium yodid
vəya kalium yodid kimi
birləşmələr görəcəksiz.
Yenidən, qələvi metallar elektron itirir
halogenlər isə elektron qazanır,
və onlar birbirilərini cəzb edərək,
ionik birləşmələr yaradırlar.
B u iki qrup elementlərdən hansı
ionik birləşmələr əmələ gələ bilər?
Gəlin kalsiuma nəzər salaq, məsələn
Bu əsassız deyil ki, kalsium iki elektron
itirərək davamlı xarici 
təbəqə əmələ gətirir,
argonun elektron quruluşuna malik olur.
Belə ki,əgər o iki elektron
itirirsə onun müsbət 2 yükü var
Və siz görə bilərsiz ki, bu iki elektron
iki müxtəlif yod atomuna getdi.
Beləliklə onların hər birinin 
mənfi bir yükü, və iki dəfə,
və beləcə hansı növ ionik 
birləşmə əmələ gəldi?
Sizin bir kalsium və iki yodunuz var.
Kalsium yodid əslində
ionik birləşmədir göründüyü kimi.

English: 
It's also typical to
see potassium chloride.
So on and so forth.
And on the other hand,
fluorine or bromine or iodine
can play a similar role as chlorine.
So you could see something
like sodium iodide
or potassium iodide.
Once again, the alkali metal
would have lost an electron,
the halogen would have gained an electron,
and then they're attracted to each other
in forming these ionic compounds.
What kind of ionic
compounds might be formed
with these group two elements?
Let's take calcium, for example.
It's not unreasonable for
calcium to lose two electrons
to have a stable outer shell,
to have an electron
configuration like argon.
So if it loses two electrons
it has a positive two charge.
And you could imagine,
those two electrons get lost
to two different iodine atoms.
So each of them have a negative
one charge, so times two,
and then what type of ionic
compound could they form?
Well, you could have one
calcium and then two iodines.

Bulgarian: 
Полученото йонно съединение
всъщност е калциев йодид,
където калцият има
заряд +2,
а всеки от йодните йони
има заряд –1,
и тъй като те са два, общият
заряд става неутрален.
Какво ще се случи
между калций и кислород?
Калцият е склонен да
отдаде два електрона,
кислородът иска
да присъедини два електрона,
и се получава калциев оксид.
Ще спра дотук.
Голямата картина тук е, че
колоната, в която се намира елементът,
казва много за реактивността,
тъй като ни казва принципно
колко валентни електрона има.
Атомите са най-стабилни, когато
имат пълен външен слой,
което ни помага да предвидим
дали за тях е по-лесно
да отдадат електрони
и да образуват положителен йон,
или да привлекат електрони
и да образуват отрицателни йони.
Оттук може да се предвиди
какъв тип йонни
съединения
могат да образуват
различните елементи.

Azerbaijani: 
Onun ümumidə neytral yükü var
çünki kalsiumun müsbət iki
və hər yodun isə mənfi bir yükü var,
amma sonra səndə iki ədəd var, ümumi isə mənfidir.
Kalsium oksigenlə nə edə bilər?
Kalsium iki elektron itirməyi,
oksigen isə iki elektron almağı xoşlayır,
beləliklə siz kalsium oksid kimi bir şey görürsüz.
İndi isə sizi burda saxlayıram.
Böyük şəkil burdadır, 
bir elementin olduğu sütün
elementin reaktivliyi 
haqqında çox şey deyir
çünki bu sizə ümumi olaraq
neçə valent elektronu olduğunu deyir.
Və atomlar xarici elektron 
təbəqələri dolu olduqda davamlıdır
və bu sizə kömək edir ki,asanlıqla deyəsiz ki,
elektron alıb müsbət ion
yoxsa elektron itirib mənfi ion olsun.
Və bundan, siz müxtəlif elementlərdən
əmələ gələn ionik birləşmələrin növlərini
təxmin edə bilərsiz.

English: 
So calcium iodide is actually
an ionic compound you would see.
It has a neutral charge overall
because calcium has a positive two charge
and each of the iodines
have a negative one charge,
but then you have two of them,
so it is neutral overall.
What might calcium do with oxygen?
Well, calcium likes to lose two electrons,
oxygen likes to gain two electrons,
so you could see something
like calcium oxide.
So I will leave you there.
The big picture here is, the
column in which an element is
tells you a lot about its reactivity
because it tells you in general
how many valence electrons it has.
And atoms are most stable when
they have a full outer shell
and so that helps you predict,
hey, is it easier for them
to lose electrons and form a positive ion
or gain electrons and form a negative ion?
And then from that, you
could make predictions
as to the types of ionic compounds
that could be formed with
the different elements.
