 
Терезенің жарығы

Дүкенбай Досжан

Published by Dukenbai Doszhan at Smashwords

Copyright © 2011

Smashwords Edition, License Notes

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior permission of the copyright owner.

Астана,

«Фолиант» баспасы, 2009 жыл

Таңдамалы әңгімелер

МАЗМҰНЫ

Ә. Кекілбайұлы. Жақсылық диқаншысы

Жақсы кітап қалай жазылады

Қымыз

Ергежейлі

Шипалы су

Құланшыда қалған із

Шортанбай

Көкпар

Арыстанды-Қарабастың желі

Ажалмен беттесу

Терезенің жарығы

Жігіттің бір жұрты

Өрік

Келіншек асу

Жылы жауын

Қызылқұмның желі не деп жылайды?

Құмда қалған кемелер

Пайғамбар

Нәресте

Мағжанды өлтіргендер

Жарық көрген кітаптардың қысқаша библиографиясы

Жақсылық диқаншысы

Адам естелікпен өмір сүреді. Ескеріле жүрсек деп ұмтылады.

Өткен ғасырдың 60 жылдар басында қаздай тізіліп Алматыға келіп, біріміз – ғалым, біріміз – атақты жазушы боламыз деп, арманның биік асуына баспалдақ қойған кезде ұшырасқан, шүйіркелескен, кейінше арамыздан қыл өтпестей боп достасып кеткен; Әуезовтің сөзімен айтсақ: «Толыспаған толстойлар мен шала шекспирлердің» бірі – осы Дүкенбай Досжан еді. Ол кездегі Алматы қандай?! Нөсерден соңғы саябақтай! Таудан төңкеріліп жеткен бұлт саусақ сұққандай қалың сорасын төгіп өткенде шаңы жуылып шуақтанған үйлер... тастан-тасқа секірген арық сылдыры мен бетінің сүт шұқыры ойылған қыз күлкісі еш айырғысыз... тістеген кезде әппақ сүті шыққан апорт алма... «Ә, бала, келіп қалдың ба?» – деп сәлемімізді жылы қабылдайтын әдебиет ақсақалдарының көбінің көзі тірі ол кезде – балағымен шаң сыпырып, етек-жеңі шұбалған костюмнен шіби қоразға ұқсап мойны қылқиып жеткен біздерді – нақа бір құда баласын көргендей – жылы ұшырап қауқылдасатын. Сол корифейлердің қолына су құйып, батасын алғанға мәзбіз. Басқан жері ойылып түсердей болып жүретін сол ағалар қайтіп қана жер қойнына сыйып жатыр десеңші!

Кісі топырағына тарта туады. Базбір кісіні есіңе алсаң – сол адамның өскен, өркен жайған туған жері мөлдірегеннен мөлдіреп көз алдыңа келе қалады. Енді, керісінше, әлгі жерлерді есіңе алып елестетсең-ақ – сағымның арасынан шыққандай болып сол өлкенің азаматы ойыңа орала кетеді. Мұндайда жер мен азаматты бөліп қарастыру қиын. «Туған жерден кіндігі үзілмеген» деген осыдан шыққан болар. Дүкенбайдың туған жері – ұзын аққан Сырдария мен жаралы жолбарыстай көлденең сұлаған бүкіс белді Қаратау арасы. Шыжыған күннің астындағы ұлан-асыр жусанды жазық. Жаңақорған жері. Сағымданған даңғайыр далада киіздей қалың жусан, тау іші ат тұяғын жемірген жоңқа тас; мұнда бірбеткей ұйымшыл, жанпида сірі, тастай төзімді малшы, диқан қауымы тіршілік етеді. Қыр беткейге керіз қазып, кетпенмен су жетелеп, сөлі сорғалаған өрік, інжір, шабдалы, қауын, қарбыз егеді, терін емеді.

«Жазмыштың жазуы» естелігінде жазушы балалық шағын төмендегіше тербейді: «...Шешемнің айтуынша, үш-төрт жасқа дейін тілім шықпапты. Өзіммен айналысатын адам болмаған. Әке – колхоз төрағасы – ылғи ат үстінде, шеше – қасына әйелдерді алып, қырдағы егінші, ойдағы шөпшіге білегінен шелегі түспей, жүз қаралы бие сауып етегіне сүрініп жүргені. Ертеңгісін киіз үй іргесіне тулақ төсеп, мені сол тулаққа отырғызып кетеді. Қолыма екі тас береді. Екі тас – ойыншық. Бірін-біріне ұрыстырып отырып, шекені шаққан күнге қалғып-мүлгіп құлап қалады екенмін. Күн еңкейе үлкендер келіп ішке кіргізіп қояды... Ертеңгісін тамақ беріп, кешегідей қолыма екі тас ұстатып, сыртқа шығарып кетеді...» (Д. Досжан. Шығармалары. Алматы, «Жазушы», 2007, 290-бет).

Бізді ең әуелі табыстырған әлгі айтқан жазушы ағаларымыз жүріп өткен – тауқыметі мол, бұрылысы мен бұралаңы жетерлік, асфальт жолға еш ұқсамайтын, бірде етекке құлдырайтын, келесіде қайқайып қырға биіктейтін шығармашылық жол еді. Сосынғы табыстырған – қиындығы мен қызығы қатар алмасып келіп жататын, тыныш жүрейін десең де тыныш жүргізбейтін, демалайын десең де демалғызбайтын, қамсыз, мұңсыз жүрейін десең де – еш мүмкіндік бермейтін шығарымпаздықтың сор азабы еді. Ұлы мәртебелі әдебиеттің сор азабын бастан өткере жүріп бір-бірімізді біле түстік, қуанышты, қайғыны қосыла бөлістік. Бір-бірімізді оқып, сынап, мінеп, көз ұшындағы көкжиекте бұлдырап көрінген шеберлік ауылына ат басын бұрдық.

Дүкенбайдың төлбасы шығармалары – «Отырар», «Фараби» атты тарихи хикаяттар. Университет қабырғасынан шығар-шықпаста жазды, оқырман қауымды «қазақ та қала салған, қаласында дегдар даңғылдар болған екен-ау» дегізіп елең еткізді. Ең әуелі жас жазушының сол дәуірдің қалыбын, бояуын тап басып тани білгені; бағзылардың реніш-қуанышын нанымды суреттегені; сөз саптауын, сөйлеу ырғағын, тіршілік базарын айнадан көріп тұрғандай құп елестеткені; кейіпкердің мінез-құбылысын «құйып келтіргені» сүйсінтті. Кейіпкерінің тынысымен тыныстап, жүрек бүлкілін тамыршыдай тап басып танығаны ерекше еді. Ат үстінде ойқастаған ожарды емес, кіндік жұртының уәйімін жеп, мұңын мұңдап, зарын шеккен перзенттерді елестеттік. Дүкенбайдың көркем кестесінде «Отырардағы» – Арыстан, «Фарабидегі» – Әбу-Насыр кәдуілгі жер басып, кеуде кере тыныстап жүрген, дәстүрлі дүниетанымы, кісілік ұстанымы қалыптасқан кейіпкер биігінде сомдалды. «Тарихи шығарма жазғанның жөні осылай» деп дереккөзге қол арта беру – жеткіліксіз еді. Бұған жарыса парасатты пайым, ұлттық ұстаным, түймедейден түйедей пәлсапа түйетін хаткерлік қажет еді. Хаткерлік сыннан автор қаламы төселген суреткердей сүрінбей өтті. Көкейге құп ұялаған, мөлдіретіп сурет салған көркемдігімен алды. Өрмегі қалың тіл қолданысымен баурады.

«Жібек жолы» романының алғашқы басылымына редактор болған Рамазан Тоқтаров қолжазбаны талқылау хаттамасында өз ойын төмендегіше өрбітіпті: «Бұл өзі бұрынғы «Фараби», «Отырар» повестеріне мүлде ұқсамайды, құрылымы бөтен, сөз саптауы сара, фабула – беломыртқасы Шыңғысхан жорығынан кейінгі Ұлы Жібек жолының тоқырауы, даңғылдан сүрлеуге айналуы, Ұлы Дала перзенттерінің алауыздық, бақталастық, жалғандықтан шілдің қиындай азып-тозуы пәлсапалық толғаммен көркемделеді. Отырардың жер асты құжырасында етек алған нашақорлық, жалақорлық, зинақорлық, бәлеқорлық Дешті-қыпшақ өркениетінің түбіне жеткенін көзбен сүзіп, көңілмен иланып жиренесіз...» Автор тарихи кейіпкерлерге қосымша, өз мақсұтын айқындай түсуге қиялдан алған он шақты кейіпкерді «іске қосып», түпқазық мұраты – зайырлы зиялылық, парасатты пайым туралы өрелі ой түйеді.

Қаламгер романды 27-28 жасында жазды. Алғаш «Жазушы» баспасынан 1973 жылы алпыс мың таралыммен орысшаға аударылып, 1983 жылы «Дружба народов» журналының қосымша жазылымы жүйесінде үш жүз мың данамен басылып шықты. Іле-шала шығарма неміс, мадияр, украин, монғол, түрік, пұштын тілдеріне аударылып, сол елдің өз баспаларынан жарық көрді. Роман туралы сол уақытта тәжік Зұлфықаров, түркімен Жұмагелдиев, қырғыз Қасымбеков, әзірбайжан Анар, армиян Грант Матевосян, молдаван Ион Друцэ, орыс Иван Уханов жылы лебіз жазды.

Көркем ойлайтынның сиясы майданда опат болған мың жауынгердің қанымен өлшенеді дейді көн кітапта.

Дүкенбай бір әңгімесінде жүректі құмыраға теңейді. Дүние тіршілігінде әлгі құмыраға қолға түскенді теріп сала береміз... Сала береміз... Бір белдің үстіне шығып, тыныс алғанда, әлгі құмыраны иықтан дүрс түсіріп, ой-хо-ой, дүние деген!.. Қазына көріп арқалап жүргеніміз не нәрсе деп... ішіне үңіліп қарасақ қой... зілдей ғып малданып арқалап жүргеніміз, әншейін, түкке алғысыз кәкір-шүкір болып шығады. Жүрек-құмыраға не болса соны жинай беруден сақтандырады жазушы.

Жүрегіне сөз қасиеті қонған, табиғатына тарта туған, «болсын» деген ілгергі тілеумен жүретін, баладай – аңқау, анадай – адал, ерекше дарын иесі – сөзден сөйлем, сөйлемнен – сурет көркемдеген жақсылықтың диқаншысы болып елестейді көзіме. Мұндай кісі зұлым болмайды, жаулық жасамайды. Жасайын десе де, қолынан келмейді. Жан әлемі шыны секілді – арғы-бергісі көрініп тұрады. Қызғаныш, аярлық, пасықтық сезімнен ада-күде, өз шайтанымен өзі өмір бойы алысып, жауласып өтуге бар. Үнемі басқыштап биіктеуге ұмтылады. Кемелденуден жалықпайды. Жазушы қаламынан туған кейіпкерлер: Қыдырма, Шортанбай, Ошақбай, Асанәлі, Тойболды, Яғымус, Оразалы – осы сөзіміздің дәлелі. Мәңгі ұйқыда жатқан бабалардың ауыр мұңын жан дүниесімен сезіну... ет жүрегімен езілу... фәнилік пен бақилықтың шекарасына терең толғанып «көз жіберу...» – қасиетті көркем сөз қонған қаламгерге, ілкі сөз иелерінен қалған көне жұрнаққа ғана тән мінез екеніне көз жеткіземіз!

Бұл күнде кітап теңіз. Шын жазушы мен жамаушыны айыра жүретін безбеннен айырылдық.

Сөз – сиқыр. Сөйлеу – өнер. Жазушылық – ұлы уәйім, шер тарқату. Сол уәйім, сол шер жазушының жүрегінен тепсініп шыққан тас кәусардай көп әңгімеден көрініс табады.

Баяғыда перғауындар бақилық болған перғауынның дереу кеудесін жарып, жүрегін алып тастап, орнына асыл тас салып балауыздайтын болған. Ондағысы, әлгі өлген перғауын Жаратқан иенің алдына барған кезде – сол перғауынның көзі тірісінде я біліп, я білмей істеген күнәсін жүрек шіркін Бас Иеге айтып қояды деп қорқады екен. Сол секілді Дүкенбай Досжан жүректің лепесін сияға малып жиырмаға жуық мөлдіреген хикаят жазды, кейіпкер жаратылысын жарқ еткізіп жүздің үстінде әңгіме туғызды. Бұлардың бәрін жіпке тізіп, ғылыми еңбек қорғап жатқан ғалымдар легі бір шоғыр.

Асылы, Дүкенбай қалай жазады?.. Қолтаңбасы несімен ерекше?..

«Өз басым көңілдегі күпті ойды қағазға түсірер кезде – әуелі сол нәрсені... сол ойды елестетіп алуға тырысамын. Елес – бірде алыстап, бірде бұлдыр тартып айқындала қоймайды. Бір сағат тапжылмайсың, екі сағат тапжылмайсың... ақырында әлгі елес сұлба-суретке айналады. Сұлба-сурет «тіріліп», өзге дүние ұмытылады. Енді инеге жіп сабақтағандай, қалам ұшына ойды сабақтап, қиялды үзіп алмай... сөзден – сөйлем, сөйлемнен – ой ағыны, ой ағынынан – сурет, суреттен – мінез, мінезден – болмыс... болмыстан – әрекет тәспідей тізіліп құйылып шыға береді» (Д. Досжан, сонда, 404-бет). Жазармандықты, жазғыштықты мұрат тұтып, сыңарезулеп тарта бермей, нағыз шығарымпаздық көркем сөз кестелеуді кәсіби деңгейге көтерген қарасөз тарланының бірі – Дүкенбай Досжан деп біліңіз.

Бағзы данагөйлер дүниеде өлмейтін үш нәрсе бар дейді. Бірі – халықпен мәңгі жасасып келе жатқан қадым тіл, екіншісі – ұрпақ жалғастығы, үшіншісі – кісіге жасаған жақсылық. Өңгесі көкжиектегі иретілген неғайбіл сағым. Академик Маррдың айтуынша: «Тіліне қарап халқын ал». Дәлірек айтсақ: тілі құнарлы, морфологиялық қолданысы, синтаксистік сұлулығы келіскен тіл мәңгілік. Осы мәңгіліктің бірі – қазақ тілі болса – сол тілдің мәйегін тел еміп – ұлт мінезінің лүпілдей соққан жүрек соғысын қағазға түсіруден опалы не бар дейсіз?!

Дүкенбайда бәрімізден ерекше бір қағаз бар. Ол – Республикалық кітап палатасының «Ең көп оқылатын жазушы» деген куәлігі. Сол қағазды былайғы жұрттың жарқыраған ордені, медалінен биік қойып, тозығы жетіп жыртылғанша қалтасынан тастамай, басына жастап кәделеп жүргені. «Бұл менің саусағымның сүйел болып, көз майымның сарқылып кітап жазғанымның қарымтасы ғой», – деп мақтанады кісіге.

Дүкенбайда бәрімізден ерекше бір мінез бар. Ол – күншуақта жалаңбас сағаттар бойы отырып ой кешуді ұнатады. Сол ойының ізін суытпай қағазға түсіргенше сырт дүниені мүлде есінен шығарады. Жанпида сірілігі – баяғы, бала кезгі, күншуақта, кең дүниені көзіне сыйғызып күнұзақ тапжылмай отырғанынан қалған өзгеше мінез. Жазушылықты, шығармашылықты базбіреулер бәйге жарысына теңеп жатады. Меніңше, Дүкенбай шығармашылығы бәйгеден гөрі, ат үстінде ойқастап қол төңкерген жорыққа келеді. Қалыбы бөтен, екпіні дүлей қол. Әр қырқаның басынан бұлт болып көтерілген шаңды, жер еңбегін тесіп жібергендей дүбірді сезсек – ол мына Дүкенбай Досжан бауырымыздың ұлы жосқыны деп танығанымыз жөн. Дүбірің басылмасын, жұлдызың жоғарылап жана берсін деп тілейік.

Әбіш Кекілбайұлы

Жақсы кітап қалай жазылады?

Бұл өзі ескі әңгіме болғанымен ойға азық ұлы тараудың басы.

Есте жоқ ескі мезгілде, Балқы жерінде Жалаледдин Руми есімді ақылгөй, әңгімешіл, бәйітшіл, қауырсын қаламы көптеген кітаптар туғызған білімпаз кісі өмір сүріпті. Әлгі кісі уақытының көбін қолжазбалар сақталған кітапханада өткізіп, түрлі хикаяттар жазыпты. Өзін-өзі пендешілік көп нәрседен тыйыпты. Сұқ саусағы сүйелденіп ертеден қара кешке дейін қағазға үңіледі. Кітапхана іші көбіне қаракөлеңке болып, көзі сіркеленіп жанарының нұры ерте қайта бастапты. Жылдар өте пендешілік нәпсіден бойын аулақ салып, беті жылтыр, бөксесі бұлтың ұрғашыға көңіл бөлуден мүлдем тыйылыпты. Байлық жинасам, жарқырап киім кисем, дәмді тамақ жесем, көңіл көтеретін шәрбат ішсем деген ойдан құлантаза арыла бастапты.

Әйтеуір аяғым жеткен жерге, өзімді білмейтін елге ойым, қиялым, дінім, дегенім жетсін деп ақ қағазға мөлдіретіп сөзден сурет салып, түрлі қызық әңгіме жаза беріпті, жаза беріпті.

Көркем сөзден кесте тоқу оңай ма?! Әрі-беріден жазғанда көз жанары қанталап, саусағы сүйелденіп, шеке тамыры лыпылдай соғып, талығып кетеді. Тамақ ішуді ұмытып, үңірейіп жүдейді. Көршілер: «Бүгін хан сарайында жарты әлемнен жиналған білімпаздар сайысы болады екен, әлгілердің әрбір сөзі інжу-маржан секілді, естіген де арманда, естімеген де арманда», – деп бар тәуірін иықтарына іліп кетіп бара жатады. Бұл көкең қоржын тамның түкпір бөлмесіне еніп алып, малдас құрып, кеудесінен келетін жозыға етпетінен сұлағандай болып, өзегі талғанша жазу жазып шұқшияды. Өзінен талай бұрын өткен небір ғажайып бәйітшілердің ұйқасын, ырғағын көлемді кітапқа арқау етіп сүйкектетіп отырғаны.

Алыс сапардан саудагер танысы оралыпты. Әлгінің әңгімесінің әрпі бөтен: «Ой, пәленше, қаракөлеңке үйде қағазға көміліп қалыпсың. Пәлен жерде алтын қақпалы хан сарайын тамашаладым, түген елде буыны сүйексіз жүз сұлудың биіне балқып, есімнен тандым», – деп төндіргенде бар ғой, мына пақыр Жалаледдиннің қызыққаннан көз алды жасаурап кетті.

Өзі құралпы тайдай туласып қатар өскен құрдасы үйінің тұсынан көлденеңдеп өтіп бара жатып соғыпты, әңгімесінің әрпі бөтен: «Ой, Жәке, бәйге атын жаратып, баптап, тазының баласындай етіп көрші түрікпендердің аламан бәйгесіне қосып едім, бес түйе бастатқан, қос құл жетелеген жүлдені жеңіп алдым, бір күнде байбатша болып шыға келдім», – деп даурыға мақтанып біраз уақытын бөлді. Үйді басына көтеріп домбыраға қосылып ән салды. Қазір барып базардан бағлан сатып әкелем, қос кәнизак қызмет жасап, көңілімізді табады, біреуі палау пісіреді, келесісі белі үзіле жаздап би билеп, көз алдыңда өнер көрсетеді деп... қараптан-қарап бұзылып, нәпсілік құлқы жеңіп барады ма. «Тіфә!.. тіфә!.. Беті аулақ кәпірдің, қыпша бел кәнизакқа аңсарым аумай, қара талқанға қақалып отырып кітап жазғаным опалы тірлік шығар» деп қиялын қайтара жинап алды. Ой түбінен ой терді.

Қонағын әзер деп қақпадан өткізіп шығарып салды. Үйіне қайтып келе салып қауырсын қаламын сияға малды. Ақ қағазға сөзін маржандай тізіп төгілдіріп отырған кезде есігін әлдекім тағы қақты.

Келіп тұрған медреседе бірге оқыған жолдасы екен. Кейінгі жылдары бұл жолдасы қасиетті Қағбаға барып, қажы аталып, басына дағарадай сәлде орап, машайық софы болып кетіпті деп естіген. Тәспісі шұбатылып үйге енді, төрге шығып малдас құрды. «Әрқалай іске талпын-талпын ба, нәтижесі не болары бәрі Алладан, бір Алланың әмірінен», – дейді ыңырси тіл қатып. Ақ құманды қайнатып, үстіне көк шай салып, кесеге құйып қонағына ұсынды. Машайық молда асықпай шайды мейізбен ішті. «Бір Аллаға құлшылық еткеннен басқаның бәрі өткінші, – дейді ыңырсып. Кітап жаз-жазба – бәрібір, миғұла кісіні жақсы сөзбен демдеп ақылды ете алмайсың». Тәспісін екі қайтара бармақпен теріп шықты. «Ал, жүремін, бір Алланың шапағаты арқасында бұйырған несібеңді теріп жеп жүр екенсің, іншалла, бағытың дұрыс, әйтсе де көп кітап жазамын деп көк ми болып – Жаратқан иені есіңнен шығарып жүрме», – деп құлқуалласын үш қайырып, үні құбылып аруақтарға бағыштап құран оқыды.

Сәлдесін қайыра төбесіне үйіп, кебісін киіп, тәспісін тырсылдата теріп, қош айтысып шығып жөнелді. Машайықтың уағызы, сөзі кеудесін қысып жібергендей сезілді. Есік пен терезені қоса ашып үй ішін желдетіп алды. Малдас құрып, сілкініп, қалам мен қағазға қайыра үңілді, жақсы сөз бен көз майымды аямайын деп бекінді.

Осы оймен Жалаледдин кітап жазуға кірісіп кетті. Ертеңгілік сәрілік ас ішуді ұмытты. Жозы үстіндегі қағазға аш күзенше, сұрақ белгісінше бүгілді. Мезгілдің қалай сырғанап өткенін білмеді. Алыс-жақыннан мұның үйіне бас сұғып, сәлемдесіп: «Хал сұрасып шығайыншы», – деген ағайын кісілердің мына жазушының сөзден, бөтен әңгімеден саппа тыйылып, тұйықтанған мінезін, сұрын көріп, «о, тобалап» түңілді. Тезірек кетіп қалуға асықты.

Жалаледдин бір күні есік алдындағы дөңгелек шағын әуіз жиегіне текемет төсеп, жозысын құрып, бас көтермей жазуын жазып отырған. Ту сыртынан оқыс үн шығады. Бұрылып қараса, жұпыны киінген, сырықтай ұзын, қолында асатаяғы бар бір кісі келіп төніп тұр. Әлгінің жанарында алмас бар ма деп ойлады. Қараған кезде назары тұла бойыңды тінткілеп кетеді екен. Көктен аяғы салбырап түскендей бұл неғылған керемет деп аңқиған күйі отыра беріпті. Әлгі жанарының оты мол кісі кие сөйлеп, сауал тастады.

Неғып отырсың, мүсәпірім?

Мүсәпір емеспін, әйгілі жазушымын. Алыс-жақын осы жұрт есімімді түгел жатқа біледі. Алты жыл болды: былайғы өмір-өмірге жететін ғажайып кітап жазып жатырмын, мұнда ақылды сөз, әдемі нақышты саз, ырғағы мол бәйіт, әсерлі бояу түгел қамтылған.

Кәне, әкелші, оқып көрейін, – деп әлгі алмас жанарлы кісі қолын созды.

Бұл қарсылық білдірместен қолы қалтырап, қалың көн кітапты көтеріп әлгі әулиеге ұсына берді. Ішінен ойлаған: «мынаның пысы басқаны сонша – неге жөн сұрамастан, құлақ қақпастан айтқанын істеп отырғаным қай сасқаным? Мұндай да тосын әссер болады екен-ау, сірә!» Әлгі әулие кісі тікесінен тік тұрған қалпынша көн кітапты аударыстырып оқи бастады, бір мезетте қабағына бұлт түйілді. Басын шайқап, қолындағы кітапты тарс жауып әуіз ішіне лақтырып жіберді.

Жалаледдин шошып кетті. Суға батып бара жатқан кітабына тұра ұмтылды. «Алжығаннан, адасқаннан саумысың, әй! Кісінің алты жылғы еңбегін лақтыруға қандай хақың бар!» – деп әкеден сыпыра боқтап, ұрып жіберуге шақ қалды. Әлгі асалы, сақалды жалаң бас кісі таяғын көлденең көтеріп мұның кеудесіне тіреді. «Сабыр қыл, – деді, – кітабыңды қазір қайта алып беремін». Сөйтті де ұзын таяғын көстең еткізіп әуізге салып жіберіп, әлгі судағы кітапты іліп алып, шетке шығарды. Таяғының ұшымен Жалаледдинге ұсынды. Жалаледдин көн кітапты жалма-жан ала сап парақтап шықты, аударып қарады, құп-құрғақ. Судан шыққан кітапқа ұқсамайды.

Таң қалғаннан үні шықпай қалғаны. Бұл келіп тұрған кісі тегін адам болмағаны. Барша жан-тәнімен өлшеусіз сыйлауға мойынұсынды.

Кітабыңды суға лақтырғаным: ішінен өтірік сөздер көріп қалдым. Жазған нәрсем өмірлі мәңгілік болсын десең – жалған сөз қоспағаның ләзім, – дейді әулие сабырлы үнмен, – халық кітап сөзіне балаша иланады, әйтсе де жалған сөз жадынан тез шығады, шыншыл сөз кісінің есінде мәңгілік сақталады, жатталады. Осыны ұққаның жөн, пірәдарым.

Ендеше алты жыл бойына жазған осынша еңбегімді отқа жағамын да, қайта бастаймын. Жұқа болса – жұқа болсын, көріксіз болса – мейлі, әйтеуір басынан аяғына дейін шыншыл сөзбен жазылуына ден қоямын, ұстазым!

Әлгі әулие кісі сақалын салалап, басын оң иығына қондырып, батар күнге қарап ойланып біраз тұрды. Сосын қоңыраулы үнмен тілге келді.

Жақсы кітап жазу үшін шыншыл оқиға, ақиқатты ой, ғажайып сөз теру аз әлі, – дейді баяу үнмен.

Тағы не істейін, әулием?.. Бас ием!.. Пірге жығыл десең – жығылайын, құбылаға бас қой десең – бас қояйын, шылауыңа ілесейін, әйтеуір өлтірсең де жақсы кітап жазуды үйрет, әулием!

Ендеше соңыма ілес, – деді де әлгі ұзын кісі асатаяғын көстеңдетіп жүре берді.

Жалаледдин қауырсын қаламын, қағазын, сия сауытын жалма-жан қоржынның басына тоғытып әлгі кісінің соңына ілесті. Асыққаны сонша, есігін кілттеуге мұршасы болмады. Қақпасы ашық қалды.

Әулие артына бұрылып қарамаған күйі күн батқанша жүрді, үлкен тауды бетке алып ай жарығымен көп аяңдады. Түн ортасы ауа бір бұлақ басына кідірді, екеуі де үнсіз, әулие қоржынынан қатқан таба нан шығарып бір үзіп бұған берді. Тастай суға уыс толтырып шөлін қандырды.

Аз дамылдап, сирақ созып демалып алған соң, қайыра жолға шықты. Тауды бетке алып тіркесіп, жаяулатып көп жүрді. Оң иықтағы табақтай ай бозарып таң белгісі білінді, бозторғай шырылдады. Бұлар биік қыратқа көтерілген кезде ажары ашылып ағарып таң атты. Ылди бет алқап екен. Ақ шаңқан әдемі қала сұлбасы шалынды. Әулие қала жаққа қаратып таяғын көтерді.

– Қала жаңадан ояна бастады. Сен бар да шаһар ортасындағы үлкен дүкеннен арақ сатып алып кел. Өзім осы жерде күтіп отырамын.

Мына сөзді естіген Жалаледдин шошып кетті. Жауырын ортасынан суық тер құйылып, жанары жасаурады. Қапелімде үні көмескі естілді.

– Тақсыр, қаладағы жұрттың көбі өзімді біледі, біреуі кітабымды оқыған, келесісі мешітте, тойханада ұшырасқан, қалай олардың көзінше арам су – арақ сататын дүкенге кіремін, көрген жұрт «арамның жолына түскен екен» деп аузы-басы жыбырлап өсек өрбітпес пе! Ту сыртымнан топырақ шашып әйкәпір атандырмас па, ұстазым!

– Ендеше мен саған ұстаз бола алмаймын, – деп әулие теріс айналды.

Амал жоқ, қатал кісінің әмірін тыңдауға тура келді. «Мақұл» деп шапанын иығына іліп, құлдыраңдай жүгіріп ылди төмен қалаға беттеп жөнелді. Көшеге түсті. Жұрт ұйқысынан оянып, үйреншікті тіршілігіне бой салып, аяғына жел бітіп, бірі базарға, бірі саябаққа жөңкіле бастапты. Жалаледдин арақ сататын дүкеннің ту сыртына келіп, кіруге батпай, төңіректеп көп жүрді. Өз-өзінен кіріптар хал кешті.

Амалы таусылған соң, өтіп бара жатқан қызметшіні кідіртіп өтініш жасады. «Шырағым, мына күміс теңгені алып маған бір шөлмек арақ алып кеп берші», – дейді. Қызметші құп алған күйі алақанына салған күміс теңгеге заматында арақ алып келді. Жалаледдин әлгі кәпірдің асын шапанының шұбалған етегіне жасырып, қымтап алды. Аяғы аяғына жұқпай жылдамдата жіті аяңдап, манағы тау басына, әулие жатқан жерге ентігіп жетті-ау әйтеуір. Ұстазына шөлмекті ұсынды. Нақа бір жауды жапырып жеткен қолбасыға ұқсап шоқыланып сөйлейді.

– Сенен бұл арақты алмаймын, – дейді ұстазы қатуланып, – мені де, өзіңді де алдап тұрсың. Қалаға қайтып бар да, жаңасын сатып әкел.

Деді де, ұстазы ашудан түтігіп Жалаледдинге күміс ақша ұсынды.

Жалаледдин қарап жүріп кіріптар хал кешкен тағдырына, одан қалды өзінің кісіге сенгіш, кісінің көңілін жықпайтын ақкөңіл мінезіне налыды.

Өстіп алаөкпе болып жүргенім кімге қажет деп ойлайды. Мына ойда жоқта сап ете қалған ұзын қараның соңына ілесіп салпақтамай-ақ, өз үйім, өлең төсегімде көн кітабымды жазып, қарнымды тыр-тыр қасып жатқанымда ғой біреу келіп ұрар ма еді. Өз басыма өзім бейнет тілеп жүретін, құйысқанға қыстырылған тезек секілді тұзым жеңіл, бейнетім қалың сормаңдаймын.

Амал жоқ, ұнжырғасы түсіп, ілби басып манағы таныс қалаға қайыра енді. Дүкенді төңіректеп көп жүрді. Түске таман кісі аяғы сиреген кезде дүкенге лып еніп, жалма-жан арақ сатып алып, әлгіні қойнына сүңгітіп жіберіп, жедел сыртқа шықты. Біреу көріп қалмады ма деген сыңаймен маңайына жалтақтай қарап жөнеле бергені сол еді. Қарсы ұшырасқан бір кісі бажынап қоя берді. Соншалық үні жағымсыз болар ма?!

– Жалаледдин мырза, қойныңыздағы бұлтиған не нәрсе?

– Жәй, сірке суы ғой.

– Оны не істейсіз?

– Қамыр ашытқанға, залалды жәндікті улағанға... – деп тұтыға сөйлеп желімше жабысқан пәледен құтылғанша асықты. Алды-артына қарамай безді. Әлгі көзтаныс кісі көше бұрышында аңырайған күйінше қалып қойды. Қырқа басына ентігіп әзер жетті. Шөлмек ұстаған қолы дір-дір етіп кетеді. Ұстазының жүзі жылымапты.

– Әкелген арағыңды тасқа төгем, – деді ұстазы, – бұл жолы өзіңді де, жолай ұшырасып сұраған кісіні де алдадың. Үшінші рет бұйырамын. Мына күміс теңгені аласың да қалаға қайтып барасың, таныс дүкенге енесің, ішінен қызыл арақ сатып аласың. Сол қызыл арақты шапаныңа да жасырмайсың, қойныңа да тықпайсың, басыңдағы сәлденің ортасына қыстырып қоясың. Жолай бетіңе төгілсе – төгілер, мойныңа шашылса – шашылар, сәлде үстінде теңселдірген күйіңше әлгі қызыл арақты өзіме алып кеп бересің. Бар, әмірімді бұлжытпай орында!

– Тақсыр, осы әурешілік не үшін қажет? Абыройдан әбден айрылып біттім, өзіңіздің уақытыңыз еш болды, қанша күміс теңге текке құрыды. Осынша әурешілікке түскендегі түпкі нәтиже не болмақ?

Әулие кісінің қабағы жабылып, түнере түсті, үні жер астынан шыққандай бәсең естілді.

– Өлмейтін кітап жазғың келе ме?

– Иә, тақсыр, қайтсем тірі сөзім өлмесе екен деп өліп-өшіп жүргенім осы емес пе!

– Ендеше бар, әмірімді екі етпе!

Жалаледдин «жазған құлға дауа жоқ» деп, мойнын иығының ішіне тыға, аяңдап қайыра таныс қалаға жол алды.

«Өзіме де осы бейнет керек еді» деп іштей өзегі өртене өкінді. Бұл заманда не көп: қаңғыған машайық пен әулекі әулие көп. Қайсыбірінің айтқанын істеп ұшпаққа шығарымды құдайым білсін. Бәрі кеудесін қағады, бәрінің сәлдесі дағарадай. Жай халықты алдап: алдыңды болжаймын, артыңды қымтаймын, бәле-жаладан қорғаймын деп өтірік көлгірсіп, білгішсіп, білек сыбанып басыңды даң қылуға шебер. «Қожаға ерген тері арқалайды, төреге ерген ер арқалайды, әулиеге ерген ауа жайылып, әркімге күлкі болып қиялынан айрылады» деген сөз рас шығар. Болар іс болды, бояуы сіңді. Енді бұрылып, ақыл жинауға мұршасы жоқ, мойнын иығының екі ортасына тығып, томпаңдағаннан томпаңдап әлгі қызыл көз пәленің айтқан қызыл арағын алып кеп береді.

Жалаледдин бет алған бағытынан, бастаған ісінен еш айнымайтын қасарыспа бірбеткей мінез иесі еді. Таныс дүкенді төңіректеп, қызметші іздеп көп айналған жоқ, турадан-тура салып отырып жетіп барды. Дүкенші шал аңырайып қарайды. Бұл көкең бір уыс күміс теңгені әлгінің алақанына сылдыр еткізіп төге салды. Қарлығыңқы үнмен: «Әкел!» – деді. Дүкенші «Жарықтығым, нені сұрап тұрсың?» – деп дәнемені түсінбеді. Жалаледдин сұқ саусағын шошайтып: «Ананы әпер!» – деді. Дүкенші манағыдан бетер таңырқады: «Жарықтығым, жарқыным, қашаннан бері салынып ішіп жүрсің ібілістің асын?» – деп өзеуреді. Бұл түнерген күйінше тырс етіп үндемеді, дүкенші мына жазушының құйынның ішінен шыққандай әлем-жәлем түрінен шошынды, әпер дегенін әперді, есікке дейін елпек қағып шығарып салды.

Жалаледдин басынан сәлдесін сыпырып, әлгі қызыл арақты сәлдесінің ортасына қыстырып, жан-жағынан қолорамалмен бекітіп байлап тастады, басына қайта киді. Бұл жолы көше бойлап асықпай аяңдады. Біреулер соңынан аңырайып қарап қалыпты, келесі біреу басын келіше шайқап, соңынан сұқ саусағын шошайтады, қарқылдасып күлгендей болады. Шөлмек шайқалып қызыл арақ бетіне, желкесіне шашырайды. Беті моншақтап терлеп, көз алды бұлдыр тартады. Ой, пәле-ай! Көретін құқай жарық жалғанда таусылып бітпеді ғой. «Көресіңді көрмей – көрге кірмессің» деген бұрынғылардың сөзі рас болғаны ма сонда? Жердің жарығы болғанда, соған түсіп қана, жер астымен әлгі қызыл көз әулиеге арамның асын жеткізіп берер еді ғой. Жалпақ жұрт өсек отын өртше лаулатып әкетері анық енді.

«Несін айтасың, көп кітап жазып, жұртқа өнеге-өсиет үйреткен жазушы-екең ішіп кетіпті!»

«Көшеде, сәлдесіне арақ орап әндетіп жүретін әпендіге, әуейіге айналыпты».

«Бұтында лыпасы жоқ деседі, жел тұрғанда шапанының етегінен абыройы көрініпті».

«Сол да өнегелі кісімін деп кітап жазып, жер басып жүр-ау, оның жазғанын әжетханаға қыстырып қойған ләзім».

Осындай еттен өтіп, сүйекке жеткен удай ащы сөздер гу-гу етіп құлағына ызың-ызың естілердей.

Тау басына ілби басып, тірі рух болып әзер жетті. Сәлдесін шешіп, ортасына қыстырған арақты алды, тең жарымы шашылып-төгіліп, жібек матаға оңбай сіңіпті. Ұстазына ұсынды. Ұстазының назары өткір, тау басына шыққан кісідей бетіне қызыл бояу жұғып, мейманасы тасып, жанары жалт етіп, жасын ойнағандай. Рухы асқақтап, мүлде басқа, бөтен мінездің адамы болып көрінді. Өркештеніп отырып былай деді.

– Өзіңді өзің жеңе білдің! Бұдан былай жолың ашылады, бағытың түзеледі. Жүрегіңнің түбінде кір қалмаса ғана жүрек сөзін айта аласың.

Ұзамай күн батып, салбыраңқы кеш түседі. Тау ішін қарабарқын түн тұмшалайды. Алыс қиырдан табақтай қызыл ай туады. Қызыл айдың астында, төбе басында ұстаз бен шәкірт бір-біріне қарсыласып малдас құрып отырады. Ұстаз қоржынынан жарты таба нанын алып бір үзіп аузына салады, өңгесін: «Мә, күні бойы жүгіріп, әбден шаршадың, жеп тауыс», – деп Жалаледдинге ұсынады. Нан жеп болған соң құтысынан су құйып береді. Манағы қиямет қиындықпен алып келген қызыл арақтан ұстазы бір ұрттап, өңгесін: «шөп нұрлансын», – деп жерге төгеді, босаған шөлмекті қоржынының бір басына бұлтитып салып алады. Қолын жайып, күбірлеп бата жасайды, бетін сыйпап шәкіртіне қарайды.

«Құлағыңды сал, Жалаледдин, аспанда қалқи жүзген қызыл ай, жерде көк шөп, әлемдік ұйқасқа өз жүрегінің лүпілін қосқан сансыз еркек пен ұрғашы түнгі тыныштыққа ұйып, тыңайып, жасарып оянбақшы, өміріңе сабақ болсын, баяғыдан бергі саған жұмбақ болып келген іс-қимылыңның шешуін айтайын, алдыңа жайып салайын», – деді ұстазы.

Әуелгіде күңгірлеп шала естілген ұстаз сөзі бірте-бірте құлағына анық шалынды, естіген сайын жүрегіне, бойына өзгеше күш құйылғандай жеңіл тартып, арқа-басы кеңейіп, айтып болмас әсерге бөленді, қан тамырының соғысы жиіледі. Ерекше тосын әсерге шомады, жүйке тамыры шымырлап қоя бергені.

– Жартылай жазушы – оқырман көзбояушысы, жартылай тәуіп – жан садақасы, жартылай молда – жаратқан ие алдаушысы, жартылай сопы – сайтан сыбайласы, – деп аз кідіріп аңырайып алқара аспанға қарап алды, түпсіз терең аспаннан ой маржанын бір-бірлеп үзіп отырғандай сезілді. Сөзін әріге жалғады:

– Кітабы өлмейтін жақсы жазушы болу үшін үш тағылымды ұстану керек, бейбағым. Құлағыңа құйып ал. Бірінші: жазған нәрсеңе я пендешілік құлықпен, я тіршілік қамымен өтірік сөз кіргізіп жіберуден сақ болу керек. Өтірік сөз кітабыңды өлтіріп тынады. Екінші тағылым: Жазу жазған кезінде «осыным қалай болар» деген жүрегіңнің түбін күдік шалмасын, «халық қалай қабылдайды» деген қате түсінік – көз алдыңа тұман тұтқанмен бірдей. Өмірді, өзгені, болмысты қате түсіну көз алдыңа көк тұман тұтады, ол көк тұман жүрегіңнің түбіне күдік ұялатады, күдік ұялаған жүректен жақсы өнер тумайды. Не жазсам да бұл нәрсені өзімнен басқа ешбір кісі жаза алмайды, мұны жазу өзімнің ғана талайыма жазылған, менің ғана қолымнан келеді деген ірілікпен іске кіріскен ләзім. Ірі іске кіріскенде жүрек түбінде діріл болмасын, кір қалмасын, шәкіртім. Үшінші қағида: өзін-өзі жеңе білетін мінез ғана үлкен істің үдесіне шығарады. Өзін-өзі жеңе алатын мінез – әрбір істің қазығы, бейнетқорлық – байлауы. Айнығыш мінез үлкен өнер туғыза алмайды, тау басына шығармайды, жарым жолда қалдырады. Әлгіде үшінші мәрте жұмсағанда барып өзіңді-өзің жеңе алдың. Көп мұсылман қауымы арамдық арақта дейді, арамдықты ең әуелі пиғылыңнан, ниетіңнен, қалыбыңнан, мінезіңнен аластай біл, мүсәпірім.

Мына сөзді естіген Жалаледдин қаламгер көкірегі ашылып, өзін-өзі құс қанатына мінгендей сезініп, бұдан былай жазғаны мінезінен, жүрегінен туындап, өтірік сөз қосылмаған мәңгілік өнер боларына көз жеткізді, имандай сеніп, ұйи түсті. Ұстазына басын иіп, ризалық алғысын айтты. Тау баурайына салбыраған сабалақ бұлт жөңкіліп жетіп жауын емізіктеді.

Бір ғажабы, ұстазының үсті су болмады, құп-құрғақ қалпы отыра берді. Мұның үстіне жартылай жауын тиді. Әйтсе де бұдан былайғы жазғаны оқырман көкейіне терең сіңіп, мәңгілік қалатынына нық сенді, өмір кітабының иесі болатынын анық сезді.

Дүниеге есімі әйгілі Жалаледдин Руми ақын жұртты тамсандырған жап-жасыл өнер өлкесіне осылайша келген еді: бірінші – жазғанына өтірік қоспау, екінші – жазып отырғанда жүректе кір, көлеңке болмау, үшінші – өзін-өзі жеңе білу кейінше ғажайып шайыр ғаламат кітаптардың авторы – Жалаледдин Румиден басталған деген әңгіме бар. Біздер соны қарапайым қазақы тілмен баяндап қана бердік, қадірлі оқырман.

Жақсы кітап жазудың тауқыметі әлі талай тағдырға жетерлік.

Қымыз

(Аяулы ағам Сәрсенге!)

– Ағаң шақырып жатыр, – деген дауыстан төргі бөлмеге ентелей ендім.

Босағада ұшыраса кеткен жеңешемнің жанарынан жас көрдім. Тұла бойым дір ете түсті: әлі жылауға жетпеген, әйтеуір бір үзіліп түсуге тиіс, төгілуге тиіс жалғыз тамшы ғана жас. Бөлменің іші алакөлеңке, қоңырсалқын екен. Қос терезе кең ашылған. Жібек шілтер сырттағы шілденің керімсалы мен шыбын-шіркейіне көлегей боп, әрәдік лықылдай соққан лептен көлең ете түседі. Төрде, тақтай еденге көсілте салған ақ төсек, үстінде арыстай созылған ағам жатыр. «Кереуеттің шиқылынан миым ашып кетті» деп төсекті жерге салғызған. Елудің үстіне енді ғана шыққан палуан денесі көрер көзге кішірейіп кеткендей. Бас жағындағы үлкен керсенде базардан алып келген құнан қымыз шүпілдеп тұр, тағы да татып алмапты. Ішпесе де өстіп басында тұрады. Жұпар иісі танауымды кернеп кетті. Осы қышқылтым нәрден қайран аға кер даланың, оның төсіндегі көкпардың, дүрсілі басылған жастығының қасиетін қайта сезінеді екен ғой. Сезіп жатып марқаяды екен ғой. Енді білдім.

Ағаны дімкәс алғалы жылдан асты. Кешегі Ұлы Отан соғысының өртіне күйіп шыққан, сосынғы Сыр бойының көп бейнетіне белшеден батып шыныққан томардай денесі әуелде дертке сыр бермеді. ...Жапанда жүз жасаған қара ағаш болмаушы ма еді. Өзегіне құрт түссе де ондаған жылға өңін бермей, өмір үшін күресетін. Көктем сайын шыбығына нәр жіберіп айбарлана шулайтын. Өзегін зәлім құрт кеміріп, кеуектеп біткенше бүр жара беретін. Ақыры күллі денесі боркемік боп шірігенде барып күресін тоқтатушы еді, үр бұтағы сояу-сояу болып қаңқасы ғана қалатын. Сонда да көпке дейін жығылмай жол қараушыдай қалқиып тұратын. Қазіргі ағамның халі тап сол алып дарақты елестетті. Қайран ердің ажал құрты қай жерінде жүргенін білмеймін. Әйтеуір бойына еніп кезіп жүргені анық. Әуелде ағам жарты жылға дейін ұжым жұмысынан қалған жоқ, күйекті өткізді, малды Сырға аударды, тырбанып келесі көктемнің қамына кіріскен, денеге түскен дертке ырық бермей көп сүйретілді. Жеңешем екеуміз ғана ағаның шын ауырып жүргенін білдік. Қалған жұрт құлағанша сезген жоқ, қайта жиын-тойда, отырыста: «татып алмайсың, сірә, молда боларсың», «дүние жиып байығалы жүрсің бе?», «ұжым бастығынан өсіп райкомға барарсың тегі» деп қажап, әжуалап бітетін. Қара ағаштай қайыспай жүре берер ме еді, пәле қазанбас Әуелбектің тракторшы баласынан басталды, сол дарақы араққа тойып алып паромға түседі, тракторын тақтайға қисық қойып дарияға құлайды. Ажалсызға дауа жоқ, тырбанып жүріп өзеннен өзі шығыпты, су жаңа трактор дария астында ұйыққа батып қалыпты. Дәл сол күні аға үйге ренжіп, қабағына кір тұтылып келген, содан «жұмыстың қызығы қалмады түге», – деп жүрді. Жеңешем пісірген астың «дәм-тұзы білінбейді», – деп бір сездірді, осыдан біраз бұрын ғана балға теңейтін тәтті шәй, қышқыл тұшпара, үлпілдек қазы қалай ғана өзгеріп кеткенін білмедік. Сосын «асқа зауқым шаппайды», – деді, сосын, «ас өтуі қиындап жүр», – деді, міне екі айдың жүзі, – сар жамбас болып төсекте жатыр.

– Далабай қарағым, – деді аға.

Тізерлеп қасына тақадым. Қолы тарамыстанып кетіпті. Тамырының соққаны әзер білінеді. Көзіне көзім түсіп кетіп еді, шын қуандым, жанары нұрға толып жайнап жатыр екен. «Беті бері қараған білем» деп ішімнен лүпілдей қуандым.

– Құланшының басында отырған Ақтәтеңнің қолынан бір торсық қымыз әкелші.

Үнінен әлсіз діріл сезілді. Ол діріл үміттікі ме, әлде әлдеқашан ұмытылған сағыныштыкі ме, әйтеуір жүрегімді қозғап-қозғап кетті. Ағаның бас жағында керсен толы қымыз тұрып, қияндағы Қаратау ішінен, осы орталықтан күншілік жердегі жылқышы ауылдың қымызын сұратқанына қайран қалдым. Қала қымызы мен дала қымызының айырмасы мол, әрине. Қаланыкі тықыр, қу келеді. Сүтті сауғаннан бастап ашытып, үйді-үйге таратып сатқанға дейін ылғи қаңылтыр, шыны, қалайы ыдысқа құяды ғой. Сол пәлекеттерден деп ойлаймын. Әлгі сөзден көңілге демеу кірді. Аңсап жатқан сусынын әкеліп берсем құлантаза сауығып кететіндей көрінді. Жедел тысқа беттедім. Ауызғы үйде жеңешем көк шәй суытып отыр екен, жәудір ете қалды, көзінде манағы жалғыз тамшы жас. «Таудағы Ақтәтемнің қолынан ағама қымыз әкеліп беремін», – дедім. Жеңешем айтарға сөз таппай толқып кетті білем, аздан соң: «Томпаңдаған қарағым-ай», – деп күрсінді.

Кең аулада көк жоңышқаны бырт-бырт үзіп жүрген Ақтаңкерді жетелеп келдім. Жотасы жұмырланып ойқастап қалыпты, жануар аяғын билеп басады. Жеңешем сарайдан ер-тұрманды әкелді. Атқа салдым. Киім ауыстырдым. Күн екіндіге еңкейе берген, жолдың шалғайлығы да, таудың қиын асуы да сескендірмеді. Аттанып кеттім.

Ақтаңкерді еркін көсілтіп қолдың саласындай қара адырға сіңген сайын тау лебі қанық сезілді. Демі салқын. Бала кезімде ағама еріп қауындыққа баратын едім. Екі құлақ, үш құлақ болып қылтиып қауын өскіні көрінетін. Ағаның: «үзесің!» дегеніне де қарамай, етпеттей түсіп, әлгі нәзік құлақша жапырақты иіскейтінмін. Сонда танауымды кәмек қауынның ашық иісі кернеп кететін. Құныға жұтамын. Дәл сол әдемі жұпар танауыма тағы келді. Даланың тынысы осындай екен ғой.

Ақтаңкер жайлауды сағыныпты. Қайта-қайта пысқырып қойып, тізгінді сүзе аршындады кеп. Сүрлеу жолдың қиыршығы жүгері қуырғандай бытырлайды. Тұяғынан тас ұшқандай болады. Жалының асты шылқылдай бастады. Серпе қайырып, келесі жағына аудардым, асты дегдісін дедім. Асудың қыр арқасына жеткенде күн батып қас қарайды. Айдың жаңасы-тын. Сәлден соң аттың күміс тағасындай болып сол бүйірден қылтиып көрінді, көрінгенмен мардымды жарығы жоқ, жол сілтер сүлдесі ғана. Күжірейген асуды белге ұрған қамшыдай сары сүрлеудің сорабымен салып келемін. Жылқы сүрінбейді. Талай жортып өткен үйреншікті жолы. Әрәдік аяқ астынан шошына ытырылып торғай ұшады, Ақтаңкер дір ете түседі. Алыстан нөсер гүрілі естілді, жарқылдатып шақпақ жағып, жонның үстімен келеді. Тезірек асудан асып үлгермесем саяқ нөсер жетіп үлгеруі қақ, сосын сусоқты итше сүмеңдейсің. Қия жартас қаусыра қысып, бұлталаққа басып, шүңейтке құдитты. Ер ат қолдауына лықсыды. Құлаққа судың талып-талып сарыны келеді, түнгі дыбыс тым алыс, бұл – басын тасқа ұрып ағатын Құланшы өзені. Мен сол өзеннің жағасындағы ескі қыстауда туыппын. Келген сайын көзіме ыстық басылады. Тау тынысына саяқ нөсердің иісі қосылып кеудені кернеді. Бұлт күрк-күрк жөтеліп жоннан асып жоғалды. Құтылғаныма қуандым.

Әлі есімде, осы Шырағдан қиясында көкпар шабылды. Онда ағам жылқы фермасында меңгеруші болатын. Есімде қалғаны, ауыл балалары көкпаршыларға еліктеп, шыбық көкпар шауып жүргенде көршінің қараборбайы жаман «мертіккен», үйіне жылап жоғалған. Көкпаршылардан естігенім бұл: Ақтаңкердің бап кезі екен, арқыратып кеп қосылған. Сөйтсе ұрымтал жерден ұратын арамзалар көп кездесіп серкеден айрыла беріпті. Ылди жігіттері араққа тойып алған, дәңгәсарлау, серке көкпарды қақпақылша қағып, таулықтардан құтылып кететін болады. Жазыққа шықса-ақ ұстатпайды. Шаң қаптырып тастап кетеді. Әзірге діңкесін құртып, тырбаңдатып қойған қақпақыл аджыр еді. Қайран аға сонда ашынды деседі. Көзіне қан толыпты. Толмаса сөйте ме. Қашыртқыға салған ылди жігітінің соңынан сүмеңдеп жетіп, борт еткізіп жұлып алады, алады да ат басын шүңейтке бұрады. Жұрт шу ете түседі. «Мойны үзіліп өледі», – деседі. Ызы-қию болып жабыла қуған. Сонда Ақтаңкерді сұмдық шүңейтке тастап жіберген кезде, соңында шұбатылып келе жатқан жігіттер үзіліп қалған. Жүректері лоблып кері айналған. Батып ешқайсысы түсе алмаған. Есіл аға сорғалаған бүркіттей етекке бір-ақ жеткен. Өзгелер қия жолмен кібіртіктеп ілесем дегенше аға ұзап кетеді. Сол жолы Ақтәтенің отауына көкпар салыпты. Ақтәте білектері көгерген көкпаршыларға қарымта қайырып, бата сұрап, ту серкесін шығарып берген екен. Ылди жігіттері: «тауда көкпар шауып жұлын үзгенше, қымызға қанып, құдай деп, шалжайып жаталық», – деп аттан түсіп қонып қалыпты. Түні бойы көкпар қызығы қымыз қызуына қосылыпты деседі.

Оқиға есімде қалмас та еді, қалатын несі бар, соғыстан кейінгі жылдары апта сайын, әрі кетсе ай сайын қырғын көкпар шабылатын. Дәл сол көкпардан соң ауыл арасын сөз аралаған, шөп басы қимылдаған. Өсекші әйелдерден естігенім. «Не білгенің бар! Перме бастық Ақтәтемен ашына екен ғой!» десті. «Қайдағыны көкімеші. Қойнында жаңа түскен, қуыршақтай келіншегі бар емес пе? Перме бастықты сарықарын әйелге қалай қиясың?» – деді. «Естіген құлақта жазық жоқ. Перме бастық соғысқа аттанар алдында мұрты енді тебіндеген бозбала көрінеді ғой. Содан: «Жеңеше, олай-бұлай болып кетсек, не көрдік дейміз, аманат қып алып жүрер бірдеме бер», – депті. «Қата қалғыр-ай, ә!» «Ақтәте сонда жылап тұрып бойтұмарын жігіт мойнына тағып беріпті деседі». «Бойтұмардың сырын білесің ғой, сүйген адамына ғана сыйлайды», – десті. «Сайқал-ай, жұрт сыйлаған азаматты қалай өсекке таңасың?!» десті. Өз басым, әңгіменің анық-қанығына көз жеткізген емеспін.

Жылқышы ауылға таң бозында іліндім.

Шағын ауыл әлі ұйқыда көрінді. Өрістегі биелерді қайырып келуге кісі шықпапты. Желі басы бос. Шымы түтіліп, қисіңді болып кетіпті. Төрткөз сырттан тоқпан жілікті күрт-күрт кеміріп жатыр екен, маңқ-маңқ үрді. Үлкен отаудың шыпты есігі ашылды, дүбірден оянды білем, шал шықты. Бұл Ақтәтенің «құдай қосқан» қосағы. Жылқы қайырып, бие сауғаннан өзге өнері жоқ, арқауы бос, арамдығы бар, қиын кісі. Тізесінің құрысын жазып тұрды, тұрды да Ақтаңкерді қаңтарып жатқан маған тақады. Өзімен-өзі боп жілік кеміріп жатқан итке кейіді.

– Ашаршылық басыңнан кетпегір иттің баласы!

Ойы: «Осы шиборбайдың жылтыңдап келуінен жаным шошиды. Бұл қазақ жай жүрмейді, біреуге ор қазбаса басы ауырады».

– Отағасы, сау-саламатсыз ба? Мал-жандарыңыз аман ба? – деп құлдырай сәлемдестім. Ондағы ойым: қырысқан қабағын жазу. Кең дүниені тарылтып тұратын жабайы мінезін жұмсарту еді. Ұсынған қолымды ұстай салды.

– Бұл да бір ит болып үрсе қайтеді. Тамағынан жіліншік өткендей қомағай. Орталықта тұрсаң ғой имиіп аштан қатар едің. Иттің баласы!

Ойы: «Бұл жай жүрген шиборбай емес. «Еке, еке» деп аузыңдағыны қақшып кететін сұмның өзі. Сыпайысын қарай көр. Сақтанбасаң арам қатасың. Ұяласы анау, жұрттың таза төсегін арамдап, өсекке таңып, тәңірге жазып өле алмай жатқан».

– Сауын биелерді қайырып келер мезгіл болған жоқ па, отағасы?

– Ақтаңкерді астыма берші. Қайырып келе қояйын. Өз атым шыбындап қырға шығып кеткен білем, – деді. Деді де, ыржия күліп кеп, қолымнан тізгінді алды. Бусанып тұрған атты аядым. Ыңқылдап, тартпасын қатайта бастады. «Иттің баласы», – дейді әлдекімге. Осы мезет үлкен отаудан Ақтәтем шықты. Ақтәте десе Ақтәте ғой! Ақ жаулығы келісті жүзін ашып, жарқ ете түскенде, алпысты алқымдаған кейуана кісінің орнында қылықты келіншек тұрғандай сезілді. «Сырлы аяқтың сыры кетсе де сыны кетпейді» деген осы да. Таза киінеді, толқып жүреді. Ел-жұртының алтын асықтай алақанына салған қадірлі тәтесі ғой бұл! Ақтәте алақанын енді шығып келе жатқан күнге қалқалап тұрды да, Ақтаңкерді бірден таныды. Бұл шақта көсілген жануардың үстіне жарбиып үй иесі қонақтап үлгерген.

– Ақтаңкер ғой мынау, құдай-ау! Оқымыстым екен ғой! Айналайыным менің! Тәтеңді ұмытпапсың тегі!

Келіп мені бауырына басты. Тамағыма жас тығылды. Ақ жаулығынан сүйдім. Әлгі жарбима Ақтаңкердің үстінде жарбиып отырған.

– Түс былай! – деді түтігіп. – Тұлпардың тұяғынан садаға кеткір!

– Биелерді қайырып келе қояйын десем.

Айтуын айтса да қобалжыды білем. Жарбима аттан сыпырылып түсе бастады. Шалбарының бауы ердің басына ілініп қалып, шешіліп кетті. Енді бүгежіктеп, аяғы жерге тиісімен, ышқырымен әлек болды да қалды.

– Ұят деген болсайшы сенде! Алыстан келген қонақтың атына жармасқан тентек бала болушы еді. Жылқыны айғырыңмен қайырып кел!

Жарбима бүкшеңдеп жылқыға жоғалды. Ақтәте мені отауға бастады. Үйге кіргізді. Төсекті жинап, төрге көрпеше жайып, қолтығыма көпшік тастады. «Жайласып, деміңді ал», – деді. Әр кезде «тәтесін іздеп келген қарғам менің», – деп естіртіп айналып қояды. Түңлікті ашып, есікті түрді. Сегіз қанат ақ отауға лақ етіп жарық төгілді.

Үй ішін енді бағдарладым.

Оң қанатта үлкен ақ торғын шымылдық. Шымылдықтың ішінде күміс зерлі ағаш кереует тұр. Атлас тысты әдемі көрпе, көмпиген құс жастықтарды төсек үстіне жиыпты. Одан өзге осы үлкен үйде көзге түсерлік жиһаз жоқ. Дүниесін қыстауға қалдырып, жайлауға жеңілдеп шығатын жылқышылардың әдеті бұл. Үйдің сол қанатында көзге әуелі түсетін қос қабатты биік сөре. Беті ашық. Осы өлкеге әйгілі Ақәділ ұстаның қолынан шыққан бұйым бұл, ол кісі өзі жасаған дүниені ылғи өрік ағаштың өзегімен әшекейлейді. Сөренің төрт жақтауы піскен қауындай сарғыш түсті қатты ағашпен зерленген. Көзді тартып құбыла жалтырайды. Сөреден төменіректе керегенің басына ілген қос бірдей саба шермиіп тұр, бірі тай саба да, келесісі құнан саба. Сабалардың сырт жүні құндыздың күзгі түгіндей күреңітіп, жылтырап кетіпті, ішіндегі қымыз табы өтсе өстеді. Бұл сабаларды Түркістан ұсталары жасаған: жылқының терісін іреп сойып алып, көлеңкеге кептіреді, сосын қымыздың бетіне шыққан іркіттен и жасап, сол иге салады. Құнан терісі бықыраған и ішінде апта жарым жатады. Сосын исіңді болған теріні кермеге іліп, қырғышпен қырады, шелиді, шелін алады. Көгеріп таза терінің өзі қалады. Енді мұны саба ғып тігеді. Тобылғыны жағып, ащы түтінімен сабаның ішін ыстайды. Ысталған сабаға саумал құйып, ұзақ шайқайды. Сосын саумалын төгіп тастайды. Және ыстайды және саумалмен шаяды. Қашан ішіне құйған қымыздан тері дәмі кетіп, тобылғы табы қалғанша өстіп алмастыра береді. Бал татитын тәтті қымыз әзірлейтін әдемі саба дүниеге осылайша келеді.

Төменіректе торсық: жылқы терісінің мойнынан жасалған қолбала ыдыс. Мұның да әзірлеу әдісі әлгідей. Тек тобылғының түтінімен ыстамайды, теріге өрік талдың не ұшқаттың сөлін сіңдіреді. Торсықтың қымызы екі-үш аптаға дейін дәмін сақтайды. Жолаушы жол жүргенде, батыр жорыққа шыққанда торсық қымызын алып шығатын болған. Торсық қымызы арнаулы қонақтарға әдейілеп ашытылады. Дәмі үгітілме, кермек, қанға от қосатын қызулы келеді. Ойлап отырып сілекейімді жұттым. Күрең торсықтан төменіректе, тақтай текпішектің үстінде әдемі екі екпе қауақ тұр. Бүйірі қып-қызыл. Сыр диқандарының қолдан егіп, ұзақ уақыт күнге аударыстырып ұстап, күлге отырғызып пісірген қауағы. Қауақты бұрын көрмеген кісі ыдысты ілкі зергердің қолынан шыққан саз құмыра деп қалуы кәдік. Өйткені, қауақ қолдан иіп келтіргендей: бүйірі дөңгелек, мойны жіңішке, қызылқоңыр, әсем дүние. Қақпағы да қауақтан ойып жасалған. Жанында, босаға мен қауақ арасында, қайыңнан істелген күбі тұр. Піспегінің сабы қылтияды. Ішінде қымыз болмағаны. Күбі екі жерден, жоғары ернеуінен бір, төменгі етегінен бір қайың қабығымен құрсауланған. Қарап отырсаң ағаш жігі білінбейді. Аузына таман бие сүтінің көбігі ағарады. Өңге ыдыстың сырты мұнтаздай таза, бапкер қолында тұрған мұражай бұйымдары тәрізді. Мұндағы әр ыдыс әйгілі ұстаның қолынан шыққан. Қайталанбас оюын, ұсталық өнерін осы босағада айқындай түсетін секілді.

– Ағаңның көңілін сұрап бара алмай-ақ қойдым. Ирек қамшы итшіліктен қол тимейді. Түнде ғана түсіме кірген екен. Ерні кезеріп: «Ақтәте, шөлдеп жүрмін», – дейді. Содан көңілін сұрап қайтуға бекініп тұрғаным еді. Құлағыңнан күн көрініп сен келе қалдың. Енді өзіңмен ілесіп барып қайтамын. Қарғам-ау, тегі!

Көңілі босап отырып қымыз ұсынды.

– Бір торсық қымыз әкел деп ағам жіберіп еді.

Ақтәте қымыз сапырып отырған ожауын түсіріп алды, жаулығының ұшымен көзін сүртті. Қырын отырған. Жанарының ұшынан шашырап әжім сызықтары көрінеді. «Қартайып қалыпты-ау» деп ойладым. «Мейірбанды асыл жан көне бұйымдай тозып бітіпті. Баяғы сыңқылдаған күлкісі, аңқылдаған әзілі жоқ. Көне сурет секілді. Мұң ғана қалған. Күлкі де, кейіс те, өкпе де, наз да жоқ, жалғыз мұң ғана қауқиып отырған».

Сырттан Жарбиманың шаңқылы шықты. Әлдекімдерді сыпыра боқтап жүр.

– Сирағың сынғыр, қуаяқ, заразап, қулықтан туған, шуың түскір...

– Оқымысты қарғам-ау, неге ертерек айтпадың? Құнан қымызды жаңа ғана сабадан флягке қотарып қойып едім. Шөпшілер күн көтерілмей-ақ «көніміз кепті, қымыз әкел», – деп аспазын салдыратып жібереді де тұрады. Әттеген-ай!

Ақтәте қинала ойланып қалды.

– Әттеген-ай! Айдың жаңасында жайылған биенің қымызы қулық, емдік қасиеті аз, сусын ғана. Айдың ортасында жайылған биенің қымызы дәрі. Жылқы ай жарығымен жайылып таңдаған шөбін теріп жейді, әсіресе, ай сәулесімен ашылатын шашыратқы, өңіл деген шөптердің гүлі неткен қасиетті десеңші! Айдың аяғында жайылған биенің қымызы арақ қана деп атам айтып отырушы еді.

Таңдайды үйірген үгітілме қымызды сіміріп салғанымда шекемнен тер бұрқ ете түсті. Енді аңғардым, қолымдағы алтын жалатқан зерен екен. Жалтырап алақанымда аунап тұр. Маңайына сарғыш нұр түсіреді. Бүйіріне қошқармүйіз салған, ауыр, сүйекті... мектепке таймен қатынап жүрген бала кезімде, орта жолда, қазіргі Шырағдан адырында Ақтәтенің үйі отырушы еді. Егіншілерге қымыз әзірлейтін. Таңдайым кеуіп, үңірейіп кеп отауға түсетінмін. Қымыз сұрауға батылым бармай, төменде, жаутаңдап отырып қаламын. Сонда ойымды қапысыз ұққан қайран тәтем қауақтан қымыз құйып беретін. Кесемен ұсынатын. Сол заманда да осы зерен сөреде көз тартып тұратын еді, бірақ қымыз құйылмайтын. «Ақтәте қымызды неге зеренмен бермейді екен?» деп талай ойлағам, сұрауға батылым бармайтын. Жылдар өтті, кісі қартайды, ыдыс көнерді, Ақтәте бүгін сусынын сол зеренмен ұсынып отыр. Бірінші рет алтын жалатқан зерлі зеренмен сусындадым. Сырын сұрағалы оқталғаным сол еді. Сырттан құлын ұстаған жылқышылардың дабырасы шықты. Әсіресе таныс дауыс әкетіп барады.

– Жамандатқыр, желкең үзілгір! Құрық сал, бұғалықта! Қымызға бәрі құмар, асау ұстауға ешкім табылмайды. Қаталап қалса да таратам, желіні жинаймын, жылқыны жонға қуам! Атаңа нәлетті бері қайыр!

– Ақтәте, қиналмаңызшы. Сіздің қолыңыздан татқан саумалдың өзі дәрі емес пе!

– Саумалы несі, қарғам-ау. Көзім тірі тұрғанда сендерге саумал ішкізбеспін. Қымыздың сертін білмейді екенсің ғой. Саумал қымызды жақтырмаған адамына береді. Оны ішкен кісі түзге шыққыш келеді де байыз тауып отыра алмай, жөніне жоғалады. Құнан қымызды сырласар қонағына құяды. Оны әуелі мәслихаттың кеніші деседі. Ғашықтар мен ақындарға дөнен қымызды құйған. Көңілге желік бітіріп, көкейге құрт түсіретін қасиеті бар ғой. Сусынның сосынғы төресі – бесті қымыз! Қу қымызды жауға шабар батырлар мен бәтуаға жүрер елшілер ішеді. У қымызды қазақ кезбе, бақсы, бәдік, саудагер жандарға беретін болған. Әр қымыздың атына сай мінезі болады: соған орай жол-жоралғы жасалады. Оны білмесек сүткіл ірітіп, қымыз ашыттық деп жарықтықтың аруағын қорлап неміз бар.

Әлгі сөзімнен қатты қысылдым. Ағат сөйлеп Ақтәтенің жалпақ ел қадірлеген өнеріне, біліміне көлеңке түсіргендей болдым. Ақтәтем қымыз ашытуды өнерге санайтын.

– Тағы құяйын, қарғам?

Сұрауын сұраса да қолымдағы зеренге қымыз құйған жоқ. Жай ғана сыпайыгершілігі еді бұл. Алақаныммен зереннің бетін жаптым. Ақтәтем артық құймайды. Жақсы қымыздың дәмін алып, тамырға таратып ішсін дегені, бас-көз жоқ сіміртпейді. Әсіресе, мынадай қадірлі ыдысқа құйып берген кезде қомағайлық жасап, үстеме құйғызбадым. Зерен түбіндегі ұрттам ақты шайқап, ыдысын қызықтап, ойланып отырып қалдым. Ақтәте жүзіме зер сала ұзақ қарады, бетіне бозаң нұр жүгірді. Жаулығын түзеп, бір тізерлеп орнынан көтерілді.

– Әлгінің даусы ауылды көшіріп барады ғой. Көршімізде жаңа түскен келіншек бар еді, содан ұят болды-ау. Үйде қонақ бар демейді. Құтырып кетеді. Қартайса да қалыпқа келе алмай қойды. Мен барайын, – деп тысқа беттеді.

Жарбиманың даусы саппа басылды.

Сөренің ішінде жиде ағаштан шапқан, тау сағыздай сары зерен тұр. Ағаштың діңін қуалап ойып алыпты. Жарықтықтың бунақ-буыны бәз қалпынша сақталған. Бояусыз-ақ бунағы білініп, өңі ашылып, жалтырай түседі. Ұстаның діңді қуалай оюына қарағанда ағаш жазда қиылған. Бойында сөлі бар кезде шабылған. Әйтпесе зерен жұқарған мезетте түбі тесіліп кетері хақты. Жазғы тал көн секілді созылмалы келеді. Ұста қиялын табиғи бояуымен, қаттылығымен, жеңілдігімен байытып тұр. Бұл да Ақәділ ұстаның көзі.

Зергердің көзі жоқ болса да қолынан шыққан өнері өлмепті. Атақты зергер ұсталар қартайған шағында таңғажайып бұйым жасап қимас кісілеріне сыйлаушы еді. «Көзімдей көріп жүр» дейтін. Суреттеуге тіл жетпейтін қазымыр өнерін ел ішіне қалдыратын, тарататын. Сөйтсем, сол кісілердің өмірден кеткісі келмегені екен ғой. Өлмейтіндер ғана артына өлмес өнер қалдырады.

Аһылап-уһілеп үйге Жарбима кірді. Салдыр еткізіп қауақтан қымыз сімірді. Даңғыр еткізіп шелекті бір тепті. Отыра кетіп аяғындағы етігін шешті, есік жаққа дүрсілдетіп атып-атып жіберді. Төсек іргесіне жантая кетті.

– Иә, бала! – деді.

Сөзі шаншудай қадалды.

– Ылдида не жаңалық бар?

– Ештеңе жоқ!

– Қойшы-ей, өздерің қазит оқып, кинә көресіңдер, сөйтіп «ештеңе жоқ» дейсіңдер. Мына біз ғой тас керең, көр соқыр. Ана жылғы Гитлер сықылды бір бұзақы сап етіп Қаратауды арқасына сап әкетіп бара жатса да білмей жата береміз, сірә.

– Сіздерге де газет әкеліп тұратын шығар.

– Аудандық қазиттен өңгесін түсінбейміз тегі. Апырмай, ұмытып барады екенмін. Өзіңдей бір қазитшіден сұрап алғалы жүр едім. Осы өкімет күніге пәленбай қазит шығарады, ертеден қара кешке радиосы сарнайды да тұрады, соған сөзді қайдан таба береді түге? Сөзі түгесілмейді ме шіркіннің? Айтшы?

– Түгесілмейді.

Менің жауабыма қанағаттанбады білем, аңырып, аларып жатты-жатты да қорылдап ұйықтап кетті. Сырттан Ақтәтем кірді. Бұл кезде мен алдымдағы қымыз дастарханды жиып, зеренді сүртіп, өз орнына қойып үлгерген едім. Көрді де күліп жіберді. Қолына шелекті алды. Бие сауғалы бара жатқанын білдім. Көргім келді. Сыртқа ілесіп шықтым. Ақтаңкерді көрші жігіт отқа жіберіпті. Ас пісіретін қараша үй жақтан қызыл орамалды келіншек бұлтылдап көрінеді.

Ақтәте әуелі шелекті әбден ысқылап жуды. Таза ыдысты соншама жуғанына таңғалдым. Сосын суын сарқып күнге қаратып жатқызып қойды. Әбден кептіріп алмақшы.

– Сүтке жалғыз тамшы су қосылса қымыз қасиетінен айрылғаны. Бие құрғақ ыдысқа сауылады, – деді.

Ақтәте биелерді теріп сауды. Байқаймын, кәрі тіс биелерді тастап кетіп барады. Жақында ғана желіге үйретілген, әлі шабының қытығы кете қоймаған жас биелерге жанасады. Оларды сауу ешкі баққаннан бетер қиын. Елеңдеп бір орнында тұрмайды, шелекті тебеді, құлынына иімейді. «Басын ұстап көмектесейін», – деп көріп едім. Ақтәте: «Бөгде иістен мүлде құтырады», – деп жолатпады. Шелекті сол білегіне іліп алып, тамағын лық-лық еткізіп, шабына иіліп, оң қолымен биенің сауырын сипайды. Бөксесін қағады. Төмендей келіп жас қулықтың жұмсақ желінін ұстайды, оң тізерлеп, ұшы күлдіреген үрпіні созады. Ақшыл сүт сыздықтап шелекке дыз ете түседі. Биенің қытығы келіп жалт бұрылады. Ақтәте кері тайқиды. Тағы тақайды, еркелетеді, өстіп жан тері шығып, көп бейнетке батып жүріп түске дейін қос шелектей сүтті әрең сауды. Ағама бола өстіп жүргенін сездім. Әйпесе, көршідегі жылқышы жігітті шақырып, биені тырп еткізбей ұстатып қойып саууына болмас па еді.

– Неге биенің басып ұстатып саумадыңыз?

– Қарғам-ай, онда жылқы дірдектеп қорқып тұрады да сүттің маңызы тамырда қалып қояды. Жақсы қымызға биенің өз еркімен иіп берген сүті бап келеді.

– Жуас, кексе биелерді қалдырып кеткеніңіз қалай?

– Егде жылқының сүті желінінде тұрады, ал жас биенікі тамырдан жиылады. Әрі қақсалдың сүті тез ашиды да, күші бірден бетіне шығады. Жас биенікі бабына екі түнемеліден соң ғана келеді, әл-қуаты түбінде жатады. Иә... қымыз да жылқының мінезіне байланысты. Жас биенікі кісіні жасартады, дәрі боп сіңеді. Теріп сауып жүргенім содан ғой, – деді Ақтәте.

Өзен бойынан арбасын салдыратып шөпшілердің аспазы келді. Үй иесі тай сабаның қымызын қалайы флягтерге қотарып қойған екен. Аспаз амандық жоқ, саулық жоқ, арбаңдап арбасына тией бастады. Әлден уақытта шаруасын бітіріп үйге бас сұқты. Тәтем қымыз құйып берді. Сөренің төменгі жағында тұрған қара тостақпен ұсынды. Аспаздың көзі демде жасаурап, мұрты едірейіп шыға келді. Темекісінің түтінін ширатып көп отырды. Сосын: «Тісім сақырлап бара жатыр», – деп нан сұрап жеді. Сол күйі омалып қалар ма еді. Шал оянды. Көзі шатынап, тікенекше қадалды.

– Асқа келгендей аранын ашып, атауын ішіп отырғанын қарай гөр мұның. Іштеріңде аждаһа жатады ғой деймін. Үш бірдей тай сабаны кеше ғана әкетіп едің, енді тағы жетіпсің. Қымызбен тал суарасыңдар ма, әлде өзенге құйып балық аулаймысыңдар, айтшы кәне! Басқармаға айтып еңбек күндеріңді қырықтырам, бәлем, тұра қал, шөпші емес, қорқаулар кілең!

Аспаз «басқармаға айтам» дегеннен жаман шошынды, арбаңдап тұрып, арбасын салдыратып жоғалды.

Ақтәте торсықтағы қалған қымызды қауаққа құйды. Сосын:

– Оқымысты қарғам, ағаңа қымызды арнап ашытам енді, – деді.

Есіттіріп айтты, Жарбима күреңітіп, жанынан бәкісін алып жер шұқыды. Өзім Ақтәтенің ел айта беретін қымыз жасау құпиясын көргім кеп өліп барам. Екі көзім кейуананың қимылы мен қолында... Ақтәте торсықты босатты, әйтсе де тым сарықпады. Ыдыстағы сарқынды әдемі ашытқы болады. Енді бір тізерлеп, оң қолымен торсықтың аузын керіп қойып, сол қолымен шелектегі сүтті сыздықтата құйды. Келесі шелектегіні де түгел қотарды. Ең ғажабы, ыдысты шайған жоқ. Көзім жетті, торсықтағы сүтке жалғыз тамшы да су қосылмады. Торсықтың аузын қайыс бауымен байлады. Сосын алдына алып, бесік тербеткендей ақырын шайқап бірауық отырды. Ыдыстың да, сүттің де дыбысы білінбейді. Тіпті, торсықты тербете-тербете Ақтәте қалғып кеткендей болды. Әлден уақытта төрдегі текеметтің бұрышын көтерді, астындағы шөбі сарғая бастапты, торсықты сол сызға тастады. Сөйтті де үстін текеметпен қайта жапты. Астынан дым тартып, үстінен жылу ұрып, көлеңкеде, сарқындымен ашыған қымызға тең келер дәру сусын болмайды деседі.

Зады қазақ қымызды жеті түрлі ыдысқа ашытады. Көнек: бұл тайыншаның, не ботаның мойын терісінен тігілген, көлемі орташа, сусынын қолмен шайқап ашытатын ыдыс, қымызы қытымырлау болады. Мұны көбіне бірер биелі диқандар істейді. Сосынғы мес – бұл керуен мен жорық ыдысы, ішінде сүт көліктің жүрісімен шайқалып ашиды, көбіне жылқының қарын терісінен жасалады. Келесі тосық, сосынғы тай саба, құнан саба. Сосынғы қол күбі, қымызға қайың күбі ғана дәм береді, сосын екпе қауақ. Жетісу қазақтары қымыз ашытуға қарынды жаратады, кәдімгі қойдың қарыны, бірақ қарын қымызы көпке шыдамайды, жінігіп кетеді. Ең асыл қымыз қол торсық пен тай сабаныкі ғой.

Алдымызға гүжілдеп ақ самаурын келді. Дастархан жайылды. Ақтәтеден қымыз құйып беретін ыдыс сырын сұрағалы оқталғаным сол еді. Көрші жігіт кірді. Екі үй көбіне ас-суды қосыла ішетін секілді, әсіресе қонақ келгенде ыдыс-аяқтары да, қызмет-қарбаласы да бір көрінді. Жігіт келе өзімсініп самаурынды алдына жылжытып, шай құюға кірісті. Ақтәте әбдіресін ашты, ішінен шекер, науат, сықпа, қауынқақ, май, құрт, мейіз алып дастарханға үймелетті-ай кеп. «Әшейінде қатқан қара нанға қақалар едік, басқарманың інісі кеп қарық қылдың-ау», – деп қағытты Жарбима. «Ақтәтенің сандығынан қыздан өзгенің бәрі шығады», – деп көрші кеңкілдеді. Дастархан үстіндегі таңғажайып тағамдарды сұғынып жей алмадым, манағы шәрбат қымыздың дәмі таңдайымнан әлі кетпей тұрған. Қайта-қайта тамсанғым келеді. Жалғыз кесе шайды әрең сораптап жантайтқаным сол еді: «Қарғам-ау, осының күллісі өзіңе сақтаған сыбағам еді. Сықпаға бал қосылған, майдың тортасы айрылған, ұнға салып қыстан сақтап жүрген тайдың қақ жамбасын асам өзіңе. Асқа дейін қарның ашып қалады-ау. Қолымнан дәм татпағалы қай заман», – деп Ақтәте елжіреді. Алғыс айтқалы ауыз ашқаным сол еді. «Бұларға ас берме, арақ бер. Сонда ғана реңі кіріп, сөзі түзеледі. «Сақтадым, қақтадым» деп отырғаныңды бұл бала қаланың әлгі... әлгі... шұбалған, суы аққан...» – деп Жарбима сөзінен жаңылып қалды. Көрші жігіт есіне сала қойды. «Е-е, гәлбасаға айырбастамайды, оқығандар сол гәлбасаға болмаса жамбасыңа, қазы-қартаңа пысқырмайды да», – деп қойып қалды.

Жарбиманың сөзі Ақтәтеме жаман әсер етті. Біреу кеудесінен нұқып қалғандай болды. Жүзі сынып, сырт айналды. Ақтәтені мұндай аямаспын. Орнымнан атып тұрып шалжайып жатқан Жарбиманы тепкілегім келді, Жарбима емес жалпима жасағым келді. Түсім бұзылып кетті білем.

– Қарағым-ай, іргедегі торсықты аударып қойшы, – деді Ақтәте.

Айналып, текеметті көтеріп, торсықты аударып жатқыздым. Ақтәте айтуын айтса да өзі келді, «дұрыс істемедім бе» деп қатты қысылдым. Торсықты ақырын қозғады, лекіте шайқаған жоқ, піскен жоқ, қозғады да қойды. Сосын ұқыппен қайыра қымтады.

Бие сауымы басталған. Шелегін білегіне іліп, шөпшілерді қарғап Жарбима жөнелді. Күресетін балуанша білегін түрініп жылқышы жігіт шықты. Ақтәте ас қамымен қазанға айналды. Биелер әдетте төрт рет сауылатын. Бұл жолы үш рет әрең иіді. Қарулы жігіттің құрығы астында биелер дірдек қақты, Жарбиманың шелегі даңғырап құлын біткенді шошытты. Ақырында үсті-басының бәрі сауыс-сауыс сүт болып жеткен шалына Ақтәте жарлық жасады. «Құлындар буынып өлер, босат, жылқыны қырға айда», – деді. Қоңырау үнді бейбақтар бостандық алып секектеп енелерінің бауырына тығылды. Күні бойы қатқыл қол созғылап ауыртып тастаған үрпіні үлпілдек тілімен талмады. Бие біткен емірене шұрқырады. Сосын шыбын-шіркейі аз қырға жөңкіді; соңдарында құйрық-жалы желкілдеп, сирағы майысып, құлыншақ құлдырайды.

Ақтәтенің ұнға салып сақтаған сүр жамбасын қолыма алғанда күн батып бара жатқан. Сары алау күн қолымдағы жамбасқа соншама ұқсады. Тұз сіңген, майы мен еті қосыла қатып сары мейіз болған, дәмі де, нәрі де бойында қалған асыл мүше. «Асыл мүше, сені сақтаған кісінің жүрегінде сағыныш пен ілтипат болмаса бағаланар ма ең өстіп? Әркімнің көңілінде жүрген қимас сыр, ән, айтылмаған әңгіме, ішілмеген қымыз, бәрі-бәрі сендей-ақ болар. Бұл жалғанда өзіңе арнап мүше сақтар, жамбас қақтар жақының болса – армансызсың. Сен де біреудің есінде екенсің, көңілінде жүрген көрінесің». Бет алдымда еріп батып бара жатқан алау күн бұл өмірдің соншама қысқалығын ұқтырса, қолдағы асыл мүше адам мен адам арасындағы тәттілікті аңғартты. Сол тәттілікке табындым әрі іштей сүйсіндім.

Сүр мен жас ет аралас туралған ақтамақ ас үнсіз желінді. Қою сорпаның бетімен май жүзді.

Ақтәте көрші үйдегі жас келіншекті шақырып алып сөредегі ыдысты жуғызды. Білегі майысқан ибалы жан екен. Кейуананың қол астында орамалша желпілдеді. Әуелі ағаш астауға су ысытып құйды, ыдыстарды салды, сақырлатып шайып шықты. Енді иығына жұмсақ сүлгі асып, ұшымен бір-бірлеп ысқылай бастады. Ақтәте қымыз құятын ыдыстарды өзі сүртті. Әрәдік үркек немені еркелетеді. «Келініме қымыз құюды өзім үйретіп жүрмін», – дейді. «Әлі-ақ шаршы топқа сусын ұсынатын бапкер қол болады»,-дейді. Әр ыдысты қолына алған сайын оның сырын әңгімелейді.

– Қымыз күткен қазақ ыдысын да сыйлап ұстаған. Әр ыдыстың иесі болады. Қымызды кесемен жай кісіге ұсынатын. Келім-кетім көпшілік ішеді. Мешкейлер мен саудагерлер тостақпен сусындаған. Оларға жұтары мол болса болғаны. Дәмін алып тұшынып жатпайды. Зеренмен асыл достар ішкен. Көремісің, жарықтықтың өзі де арудың көзіндей ойнап тұр-ау. Соққан зергеріне, шапқан ұстасына сай зереннің де әрқилысы болады. Қолымдағы Ақәділ ұстаның өрік ағаштан ойған алтын көз зерені. Ғашық жандарға қымызды алтын жалатқан көзеге құйып берген. Қақ күмістен соғылған көземен ақын, сері, сыпа, сал ішкен. Ілгеріде ауылға бір сері түсіп, қымыз ішпей жатып алғанда, атам бейшара осы қақ күміс көзені ат шаптырып Саураннан алдырған еді. Батыр мен палуанға қыпша бел құмырамен қымыз ұсынады екен.

«Ақтәтенің асыл досы болғаным ғой онда» деп ішімнен лүпілдедім.

Көнекөз кейуана мен жас келіншек ыдыстарды жуып, сүртіп шыққанша көп сырласты. Астан соңғы сергітпе сері қымызды келіншек құйды.

Қауақтағы қымызға піспек салып ұзақ толғады. Аударып ағаш табаққа құйды. Дастархан жиегіне әкелді. Бір тізерлеп қырын отырды. Жас келін әлгіде ғана сорпа құйған қалайы шөмішті табаққа сала берген еді. Ақтәте тоқтатты. Ағаштан ойған сырлы ожау ұсынды. Жас келін ожаумен алдындағы ақты төрт мәрте толғап сапырды. Сапыру сыйлайтын кісінің санына байланысты. Әр кісіге арнаған әдемі ілтипаты. Сол қолына зеренді алды. Оң қолымен ожау көтерді. Сусынның сылдырын сездірмей ыдыстың шетін ала құйды, зеренді тым толтырған жоқ, бір елідей ернеу қалдырды. Ожауды қайыра табақ шетіне ілді. Енді зеренді оң қолына алмастырды. Ақ білегін созып қымыз ұсынды.

Көз алдымнан буынсыз бишінің өнері өткендей сезілді. Нәзік қолдың әсерлі биін көрдім. Зеренді ұстай бергенде байқағаным, ақ білек дір ете түсті. Сыншы көзден қысылып отырғанын білдім. Білектің аса нәзік дір еткені де әлгі бидің жалғасы секілденді, қимылына сыр мен наз қосып кетті.

Уылжыған шәрбат қымызды тамсана жұттым. Сері десе сері-ақ екен. Бірден басқа шауып, жүйкені талмаусыратты.

Төсекті тысқа салып қойыпты. Көпке дейін көз іле алмадым. Ойдағы өзеннің сарыны біресе алыстап, біресе жақындап, құлаққа жұмсақ әуен құйды. Денем қызды. Маңайға жалбыз әтірі жайылды. Түнгі самал бетімді сипап, көрпені түрткілеп, қойныма кіргісі келеді. Қымтана түсем. Бейне, бала кезгі, қысты күні қойныма алып жататын кішкентай мысығым секілді. Жұп-жұмсақ. Пырылдайды ма-ау?! Бетіме сүйкене ме-ау?! Зеңгір көкте қызыл шоғы жылтылдап самолет ұшып барады, пырылдаған сол екен. Самал ұйықтатып тастапты.

«Далабай қарағым!»

Дәл жанымнан ағамның қоңыр даусын естігендей болдым. «Далабай қарағым!» Атымды атап шақырады. Алыс сапарға аттанып барады ғой деймін. Сезем, сезем де қоштасып қалғым келеді. Анық ағамның даусы. Көзімді ашсам таң құлақиектеніп қалыпты. Орнымнан қалай ыршып тұрғанымды білмеймін. «Ағам жалғыз жұтым қол қымызға зар болып жатқанда менің ұйықтағаным қалай?» Өкініштен өзегім өртенді. Егіліп жылағым келді. Ақтәте анадай жерде, желі басында, соңғы құлынды кермеге тұқыртып байлап жатыр екен. Қасына жетіп бардым.

– Тәңірім-ау, не болды саған? Жылан шақты ма, әлде қарақұрт тиді ме? Өңің жоқ қой!

Түсім бұзылып кеткенін сонда білдім.

– Ағам ауырып жатқанда менің бұл жүрісім қалай?

– Тіфә-тіфә! Сау тұрсаң болғаны. Қазір шайдан соң жүреміз. Мен де ылдиға түсіп ағаңның көңілін сұрап қайтамын. Шалды Ақтаңкерге жұмсадым.

Жаны жоқ байғұс қалбалақтап қалды. Үйге ертіп келді. Кешегі әдемі зеренге қымыз құйып беріп еді, тамағымнан өтпеді. Шай ішілмеді. Жарбимадан естідім, Ақтәте түнде ауық-ауық тұрып торсықты аударып шығыпты. Кешегі орнында емес, сәкі үстінде, керегеде ілулі тұр екен. Қолына алды. Бауын шешіп, қымызға салқын ауа жұтқызды. Аузын қайта байлады. Су сүлгіге орап, қоржынға салды. «Енді бір күн түнегенде айтулы қымыз болатын еді», – деді. Әлденеге өкініш білдірді. – Ылдиға жеткенше аши жатар», – деп едім. «Қарғам-ай, шайқалып ашыған қымыз шадыр болады, тыныш жатып ашыған қымыз көнбіс келеді», – деді.

Сөренің төменгі суырмасын ашып, ішінен төрт қырлы әдемі қорап алды. Қораптан алақанның аумағындай жұмыр көзе шықты. Жиде ағашының көзінен шапқан шымқай қызыл ыдыс. Күн сәулесіне тисе шоқтай нұрланғалы тұр. Ернеуінде емшектей бұлтиып кішкене көз қалыпты, кәдімгі ағаштың көзі. Көзді шауып тастаса көзенің қасиеті жоғалады, ұстаның серті осы. Ұстаның ұстасы ғана осылайша жиде жігерінен тозбас, оңбас ыдыс шабады. Соңында аңызға парапар дүние қалдырады.

Есіме енді түсті. «Ақтәтенің қолында Нартай ақын қымыз ішкен көзе бар деуші еді. Сонысы болар» деп ойладым. Анықтап сұрауға батылым бармады. Ақтәте әлгі көзені орамалға ұқыптап орап, қоржынның келесі басына салды.

Күн көтеріле қос аттылы ылдиға жол алдық.

Ат тізгіні барынша босады. Сыр мінез жануарлар жер бауырлай бүлкектетеді кеп. Жол бойы Ақтәте қоржынның торсық салған басын көлеңке жағына алып отырды. Түс әлетінде Арқарбұлаққа келіп түстік. Ақтәте қоржынын жерге қойды, торсықты салқын суға бірауық жатқызды. Сосын барып бауын шешіп қымызға таза ауа жұтқызды. Аузын байлай бастаған. Емініп отырғанымды көрді де: «Қарғам-ай, иіскеп байқашы?» – деді. Сөйтті де торсық ернеуін танауыма тақады. Көзімнен жас шығып кетті, уылжып піскен қауынның ашқылтым иісі көкірегімді ашып жіберді. Елтіп қалғандай болдым. «Ернеуінен иіскегенге осындай, ішіндегі қымызын ішсем талып түсермін, сірә», – деп ойладым, Ақтәтеме айттым, ол кісі көп бажайлаған жоқ, жалғыз-ақ: «Шолпан туа қымызға қаздың бір түйір сүр майын жұтқыздым», – деді. Торсықты сулы сүлгіге қайыра орап, қоржынға салды. Атқа қондық.

Орталыққа кешқұрым қайтқан малмен қосыла кірдік. Көше бойы азан-қазан, у-шу, ауа кілкіген шаң. Ақтаңкер пысқыра бастады. Тұяғы сыртылдаған қой-ешкінің соңында бір-бір бала, үйірлей бөліп алып, томпылдатып қуып барады. Уақ мал ауылға бауырсақтай шашылды. Әлдеқайда жетім қозы маңырайды. Күні бойғы қапырықтан, қатқыл жусаннан қаталаған байғұстар тыпырлап қорасына жетуге асық. Құдық суына аңқасы ауады. Алдымызда есегін қос бүйірден тепкілеп бақташы барады екен. Сәлемдескені сол ма, әлде миы ашыған ба, бізді көрді де киіз қалпағын шешті, ішінен тақиясын алып бетін сүртті, басынан бу шықты. Әлдеқайдан жетім қозының зары естілді. Ағамның еңсесі биік үлкен дарбазалы үйіне қараған мезетте көз алдым қарауытып жүре берді. Үй алды қарақұрым кісілер екен. Аттан ауып түсіп бара жатқанымды ғана білемін.

Жетім қозы мен екем.

Ақтәтем еңіреп тұрып торсық толы қымызды ағамның топырағына төкті.

Жылдар өтті, жақсы ыдыс көнерді. Отызға шықтым. Алда көзге суық, көңілге жат, тайғанақ жолды қырықтың қырқасы жатты. Қырық дегенің шаршаған жүректің сүреңсіз, дамылсыз дүрсілін тыңдау, тағы да жастық аулынан қашықтай түсу, тағы да шаштың сиреуі, тағы да жақсылардың кемуі, тағы да бойдағы күштің сарқыла түсуі еді. Тағы да Ақтәтенің қымызын аңсау еді. Қызыл жидеден шапқан, ернеуінде емшектей ғана көзі бар асыл көзе; кісіліктің, қимастықтың куәсі сол бір ыдыс бұл күнде жеңешемнің сандығында сақтаулы деседі.

Ергежейлі

Оны көз көрген үлкендер араб сөзінің нәшімен «Яғымус» деп атайтын, ал ауылдың тіл мен жағына сүйенген қылжақбас жастары «Жағымсыз» дейтін.

Өзім ес білгелі осы бір күстана момын жан қос есімді қиналмай көтеріп, шаң көшеде сұр есегін томпылдатып почта тасумен келеді. Мен көргелі жұдырықтай шақылдағы шағын көсе еді, әлі сол. Мұқым өзгермеген. Әкем ергежейліні ылғи есіркеп-мүсіркеп, ұшпақты сөзін аямай, кісімсітіп, қоқайтып жүретін. Еркелетіп «Кішкентай» дейтін. Содан ба, бізге бауыр басып кеткен, көрген жерде үйіріліп тұрады. Қолы босай қалса белінің құяңы ұстай беретін шешеме қолғабыс етеді; аула сыпырады, уақ малды айырысады, самаурынға ағаш жарады. Тынымы жоқ. Кейде көз алдыма домалап жүрген қара доп елестейді, қаңғалақтап бірде ас үйден, бірде ауыз үйден шығады, әмбе көңілді, әмбе сергек сол Яғымус.

Бірде мектептен қайтып келе жатқам, қарсы ұшырасты. Кермалдасқан бейпіл ауыз балаларға ілесіп аңдаусызда «Жағымсыз» деп қалыппын. Ренжіді білем, кірпиязданып кетті. Үйге айтып барыпты. Сол күні мінезі морт әкем қатты кейіді.

– Кісіде кішкентайдың тілі ащы, жәндікте бүйінің уы ащы. Тақуаны мазақтап не жының бар? Тілі тиіп кетіп жүрсе қайтесің?

Бірауықта сабысына түсіп, ойлансын деді ме, Яғымустың тарихын әңгімеледі... «Серіктік артель ұйымдасып жатқан жиырма сегізінші жыл екен. Қатықсыз қара аталаға тамақ күйдіріп, шалбардың жыртығын қолмен басып жүрген кез де. Кеспірі жаман жалғыз аяқ жоқшылық. Жоғары жақтан, ұмытпасам, Бұхардан Пақыриддин деген ғұлама келген. Қасында үйелмелі-сүйелмелі қос кішкентайы бар. Заман дүбірінен үрікті ме, әлде сапырылысып жатқан сол жылдар толқыны пақырды жаңғақша қақпақылдап әкетті ме, кім білген, қаңғымалап жүріп үшкіл Қаратау ішінен шығыпты ғой. Жағына пышақ жанығандай жүдеу. Соғыстан кейінгі құмырадай сәлдесі о күнде зерендей ғана-тын. Медресе тамамдаған көзі ашық кісі көрінді. Келе көрпелдес қазақы ауылды жатсынған жоқ, аз күнде-ақ бауыр басып жақындасып кетті. Жұрт жер жыртса ол өгіздің басын ұстады: орақ орса шалғысын шыңлады. Басы ауырып, балтыры сыздағанды үшкіреді, түшкіреді. Ешкім оның бетін қаққан жоқ, төрінен көсілтіп орын беріп, ас алдында аузына қарады. Жамбасы жерге тигеннің жаназасын шығарды, ағайынның аласына пәтуасын айтты. Сәбидің шашындай селдір елдің «Молдекесі» атанды.

Айналайын ағайын арасы алтын бесік қой. Жұрт асарға жиналып жіберіп, төрт бөлмелі жұмыртқадай үй тұрғызып берді. Біреуі отынын, біреуі соғымын, келесісі астығын апарды. Өз алдына от түтеткен отауға айналды. Молдекеңнің сәлдесі дабырайды.

Сондағы көрген жұрттың таң қалғаны екі нәрсе еді. Бірі – жұрт жыртығына жамау таппай жүргенде Молдекеңнің ақ жібектен жадағай шапан жамылатыны. Екіншісі – қасындағы былдырлаған қос кішкентайы еді. Ол күнде жалғыз басты еркектің бала ертіп жүруі ерсі-тін. Әлгі бейшараларды Молдекеңнің перзентіне жорып далиғанымыз бекершілік екен. Кейінше аңдасақ, жанындағы қос тәйтік бала емес, кәдуілгі орта жасқа келген ерлі-зайыпты ергежейлі болып шықты. Молдекеңді қайда шақырса олар да құлдырап сонда барады. Бірі пірінің дәрет суын жылытса, келесісі жайнамазын әзірлейді. Алла тағала құлағына сыбырлап тұрған секілді. Молдекеңе бас ұстатсаң қос құлағы солардың сыбағасы.

Есімде қалғаны, ораза тұсында осы дәндәку Күмісбектің әкесі Нұрбала Молдекеңе сауал қойды. Қояр да қоймай отырып пәкене жандардың мәнісін сұрады. Молдекең бейһал сөзге бармады. «Бұл байғұстардың арғы тарихын білмеймін», – дейді. «Кешегі жылан жылы Бұхар көшесінде аштан өлгелі жатқан жерінен тауып алғам. Үйге әкеліп ас бердім, әл жиғыздым. Ем жасадым. Бибімнің тірі уағы, жуып-шайып жүріп кісі қалпына келтірді. «Жарылқаушымыз осы ғой» деп ойлады ма, әлде тәңірі ниетін аударды ма, соңымнан екі елі қалмайтын көлеңкеме айналды. Перзентімдей болып кетті. Бар сыры осы», – депті.

Мейлі де, бұл дүние сиыр бүйгеріндей қырық буылтық емес пе. Ауыл қазағы қай буылтығын біліппіз. Көп ұзамай ергежейлі келіншек екіқабат болды. Үйінен шықпай қалғанын білдік. Молдекең жарықтық марқайып қуанып жүрді. Ергежейлі жігіт иесіне сыңар ілесті. Ұлы Отан соғысының басталған жылы ғой деймін, тоғыс айтып, егіс орағы біткен кезде ергежейлі келіншек аман-есен босанды. Саршұнақтай ұл туған. Молдекең марқайма мінезге ие, тоқты сойып қалжа жасады, жетімге жеті теңге үлестірді. Жігіттерге көкпар берем ғой деп талпынып еді, осы дәндәку Күмісбек: «Ергежейліге көкпар шапқан ауыл атанамыз», – деп рұқсат етпеді. Жер сабалап отырып алды. Қойшы, сонымен, Молдекең күні-түні кітап ақтарсын, жас нәрестеге ат іздесін енді. Ақыры: «Пайғамбардың қасына ерген ержүрек сахабасы, соның есімі» деп ат қойды. Сөйтіп «Яғымус» болды. Шалдарды жиып батасын алды.

Бірде ауылда үлкен ас болған. Қазіргі дәндәку Күмісбектің әкесінің асы. Күмісбек алдында ғана ферма меңгерушілігінен босап, почтаның бастығы болған. Молдекең өлі аруаққа қона жатып құран шығарған. Ергежейлі жігіті жанында еді. Жақпас ас ішті ме, әлде ғайыптан дерт жабысты ма, таң әлетінде аласұрып ауырғаны. Әуелі құлындаған даусы құраққа шығып шыңғырсын, сосын көгеріп-сазарып ықылық атсын, көп қиналып демі үзілді. Асқа жиналған жұрт жүдеп қалды. Қайтсін, кішкентай болса да кісі санаты ғой, үйренісіп кетіп едік. Күлуге жақсы болатын. Көңіл жықпайтын, әмбе әзілді көтеретін. Көп ұзамай құсадан ергежейлі келіншек те көз жұмды.

Соңында жұдырықтай Яғымус қалды. Адам болмас деп ойлағанбыз, күдер үзгенбіз. Ертеден қара кешке жақ жаппай шырылдайтын. Молдекең шапанының етегіне салып тербетіп отыратын, ыңылдайтын, күңіренетін, зікір сап уататын. Бие сүтін беретін. Көретін жарығы бар екен, өлмеді, өлермен-ді. Аяғына мінгесін-ақ нағыз сайтанға айналды. Көше иттерінің соры болды, қолында тобылғы сақпаны, сартылдатып көрінген мақұлықты қуатын, көрінген тайларды бас білгі ететін. Бүгінде кімнен кем, ауылдың сұқ саусақтай азаматы, поштакеші, Молдекең марқұмның тірі көлеңкесі. Жоқтың көзі.

Молдекең көз жұмарында мені шақыртқан. Етегіме сүрініп үйіне жеттім. Жарықтық жанары жанып бой жасап жатыр екен. «Досеке», – деді. «Сері мінез адам едің, аманатым бар», – деді. – «Яғымусты қанатыңа ал», – деді. «Үлкендер қорлық жасамасын. Жылап қап жүрмесін», – деді.

Сол үні қазіргідей құлағымда».

Яғымусты енді түсінгендей болдым. Ауылдың терістік пұшпағында Молдекеңнен мирасқа қалған үлкен үйі бар. Төрт бөлмелі еді, екеуін Нұрбаланың Күмісбегі запперме кезінде тартып алған. Тары құятын қойма жасатты. Яғымусқа қос бөлмесі тиді, онысы ауызғы және төргіге бөлінетін. Ауызғыда отыны, астығы, жем-шөбі, көне дүниелері жататын. Төргіде баланың темір кереуеті, қаңылтыр пеш, қашан барсаң да сол пеште от гулеп жанып тұратын. Үстінде ақ шәйнегі сақырлап қайнайды. Өзі бұрынғының байбатшасы секілденіп аяғын темір төсекке асып жіберіп, әлдебір көне сарынды ыңылдап айтып жатады. Кеудесінде қол басындай жиде домбыра, қолдан шапқан. Тартпайды, тыңқылдатып шертеді. Ондық шамның жарығындай сығырайған жылусыз, көп көзден оңаша, құпия тіршілік кешетін. Сол күйін көремін де қайран қаламын. Домалақ жерде адам менмендігінен, өзімшілдігінен өткен күш жоқ қой деп ойлаймын. Ең арғысы қатты жел тұрса да «домалап кетемін» деп қорқатын, тысқа шықпайтын, құлашқа толмас бойы бар осы жан да бұл дәуренін ештемеге айырбастамас-ау. Өзгеше болуын тілемес те. Ешкім оның: «маған мынау қиянат болды», не «пәлен затқа зәру едім» деген пендешілік қыңқылын естіген емес.

Алдында ғана мектептен қайтып, сілелеп, тырайып жатқам. Ауызғы үйдің есігі тықырлады. Көршінің тіміскі мысығы болар деп ойладым. Сабалақ-сабалақ боп сұмдық ашқарақ. Түтін аңдыған иесі секілді. Тұрып, сұғанақ немені қуып жіберуге еріндім. Есік ашылды. Табалдырықтан тұмсығы қақайып березент бәтеңке, сосын қара сөмке енді, сосын домаланып Яғымус көрінді. Шаңнан көзі ғана жылтырайды. Басынан сабан шляпасын алып еді, төбесінен бу көтерілді. Жаз күнінде бастан бу шыққанын көргенім осы. Бәтеңкесін тасыр-тұсыр шешті де жаныма жетіп келді.

– Інісінен айналдым! Өзіңе журнал әкелдім, газетің мінекей, хатың мінекей!

– Жайша ма?

– Орталыққа әртістер келді. Екеумізге билет алдым. Қызық деседі!

Өткен жолғы концертте отырып ұйықтап қалғаным есіме түсті.

– Бармаймын.

Яғымус жылан басқандай ыршып түсті.

– Өткен жолғы облыстың дыңғырлағы емес. Мәскеуден!

– Кино болса бір сәрі. Артист дегенің өзіңнен артық емес: санын шапаттап билейді, сарнап тақпақ айтады, көзін қысып анекдот соғады. Несі қызық?

Осы мезет Яғымустың жүзі құмығып кетті. Онсыз да алақандай үшкіл беті бүрісіп-тырысып кішірейе түсті. Кеспірі қалмай қолымнан ұстады. Жанарынан айтып болмастай жалыныш, үрей, шарасыздық көрдім. Аяп кеттім.

– Өткен жолғыға ренжіп жүрсің бе әлі? Мейлі, «Жағымсыз» десең дей бер. Концертке барып қайтайықшы.

Яғымус кешкі серуенге ылғи мені алып шығатын. Әсіресе, түнемесіне жалғыз жүруге қорқады. Арақ ішіп, екі иығын жұлып жеп жүрген дәңгасар жігіттерден қаймығады. Солардың мазағынан қорынады. Келістім.

Кештетіп велосипедпен қиқалақтап орталыққа жеттік. Яғымус артыма жарбиып мінгесіп алған. Екі ара жаяу жүріске алыс. Итырақтап есек міну ерсі. Содан қиқалақпен қиқалақтайтынбыз. Клуб алды құжынаған жұрт. Әшейінде «сайтанның ойыны» деп кино көрмейтін кәриялар таяғын артына ұстап сытыр-сытыр басады. Кимешегі ағараңдап кемпірлер жүр. Бірін-бірі өңкеңдеп қуысқан кластас балалар ұшырасты. Күллісінің аузында: Ергежейлі! Ергежейлі! Яғымусты мазақтап жүр ме деп қаупайлаймын. Қиқалақты клубтың қорасына апарып қойдық. Кіреберісте саусағына қыстырған темекісі бар күміс тісті Күмісбек ұшырасты.

– Ергежейлінің ойынына Жағымсыз да келіпті! Нағашысымен танысып қайтпақшы! Әй, ішінде бөденедей ғана келіншегі бар екен, құда түсіп алып қал!

Қарлығыңқы дауысы елді көшіріп барады.

– Әй, пәтуасыз! Ауылды көшірмей қойсаңшы енді! – деп бір қария тыйып тастады. Өйтпегенде әліптің аяғы қызылшеке төбелеске айналар еді. Почтаның бастығы болса қайтейін. Е күміс тісті Күмісбектің, е өзімнің мұрным жалпияр еді. Ойын аллауәкбар болар еді.

Топырласып ішке енді. Яғымус билетті ең алдына алыпты. Жарық өшті. Шымылдық сырылып ашыла берді. Тұла бойым ду ете түсті. Күмісбектің айтқаны шын екен. Терең төрден әсем киінген, қара көбелектей бантигі бар, жұдырықтай жігіт шыға келгені. Қимыл қалпы, сөйлесі тура Яғымус. Тәкаппар, маңғаз. Үні сыңғырлап тұр. Яғымустың жіңішке, шыңылтыр даусын ерсі санайтынбыз. Сөйтсек оның да өзінше нәші, өзінше сәні бар екен. Кең даланы басымызға көтеріп барқырағанға үйренгеміз де. Кішкентай кісінің шыңылтыр үнінен де оңаза бояу сезілетін секілді. Яғымусты да жұнттай етіп киіндіріп, алақанға салып құрметтеп сахнаға шығарсақ қой: дәл осылай суырылар ма еді, жұртты аузына қаратар ма еді деп ойлаймын.

Оң бүйірімде, топыраққа аунаған шіби қораз құсап, балаға арнап тігілген олпы-солпы костюмнен мойны ғана қылқиып, сабан шляпасының ернеуі қабысып отырған серігіме қараймын. Қараймын да көңілім құлазиды. Көзіме күзде, үйірінен адасып қалған, қауырсыны ұйпаланған, әр көлшікке қаңқылдап қойып, зарлап ұшқан шүрегейді елестетем. Өз үйірінсіз, өз теңісіз күні қараң. Яғымус та ортасынан айрылған, өзін білмейтін, түсінбейтін, менсінбейтін үлкендер арасында қаңғып жүрген жетім екен ғой. Жарты дән екен ғой. Тамағыма қатты бір нәрсе кептеліп қалғандай жұтына алсамшы.

Жұрт дуылдасын кеп. Сахна төріне стол әкелді. Үстін масатымен жапты. Арғы жағынан аршыған жұмыртқадай аппақ келіншек шықты. Жібек орамалдай желп-желп етеді. Белі қылдырықтай. Келіншек стол үстінде бұратыла билесін, секіріп-серпіліп көркем гимнастика жасасын. Сүйегі жоқ па дерсің. Қарасам, Яғымустың жүзіне қан теуіп, жанары шоқтай жайнап кетіпті. Әлсін-әлі жұтынады. Кенет арт жақта отырған Күмісбек шыдамады білем.

– Мынау адам емес, резеңке ғой! – деп қойып қалды.

Яғымус сіріңкедей шырт ете түсті.

– Айменкүнің секілді жас қыз емес пе?

– Сенбеймін, тілім тасқа, сенбеймін!

– Бұл қазақ неге сенсін?!

– Резеңке болмаса да, нақа осың ғой әншейін шүберек!

– Қараңғылықты қойсаңшы бұл!

– Әй, Жағымсыз! Жерден шыққан жік секілденіп қыстырылмай жайыңа отыр. Тәшкент барып көзбояушы, даршы, майрампаз дегеніңнің күллісін көргем. «Қараңғы», – дейді ғой.

Яғымус күміс тіспен ұғыса алмайтын болды. Қызыл көз пәледен үндемей құтылды. Шырық бұзылды. Әлгідегі көрікті көңіл құйын тигендей ұйтқыды.

Шоқтай жайнаған жанары солғындап, қарашығы күл басқан көмірдей кішірейіп, ұрты суалып кетіпті. Мойны қылқия түскендей. Әлденеге қапа болса өстетін әдеті. Көңілсіз қалпы көпке созылмады. Қайта серпілді. Ұясынан енді талпынып, ұшуға қам қылған қарғаның балапаны тәрізді, құнжыңдай қол соғады. Шымылдық жабылғанда арқын-жарқын арсалаңдап, артына жалтақтап, жұрттың ең соңынан шықты. Қиқалақты ортаға алып, жаяу жүрдік. Ай сүттей жарық. Ауыл ұйқыда.

– Қайда асығамыз, әңгімелесейік, – дейді ол.

Мен ергежейлі келіншектің сұлулығын айтамын.

– Гүл секілді соншама нәзік, – дейді ол.

Өріктің гүліндей үлпілдеп тұр-ау шіркін!

– Иісін сездің бе? – дейді ол.

Түнгі ауаның әтірі ме деп қалып ем.

– Келіншектің иісі сол.

Иіс демекші, жас күнімде есіл-дертім қауын салған бақша болатын. Диқан әкем: «Қауынның пәлегін мыжисың», – деп ішін аралатпайтын. Шілде шыға әңгелекті аңсаймын. Әрине, жыпырлап жатқан көп түйнектің, көк түйнектің арасынан уылжып піскен әңгелекті айыру қиын. Әдетте ол жасырынып жатады. Амалын табамын. Жел үп етсе болды бақшаның ық жағын торимын. Ауаны құныға иіскеймін. Сонда танауыма жұп-жұмсақ жұпар иіс жетуші еді. Төрттағандап, еңбектеп, бүкеңдеп, иіскей-иіскей піскен әңгелектің дәл үстінен түсетінмін. Жұдырықтай қауынды құныға үзем. Сілекейім сорғалап соғам сосын.

Уылжып піскен әңгелек әлгі келіншекке соншама ұқсайды екен. Ергежейлі келіншектен әңгелектің иісін сездім.

Сол оқиғадан кейін Яғымус танымастай өзгерді. Бұрынғы шолжаң, шодыр мінезден пышақкесті тыйылды. Ауыл балаларымен шақылдасып тәжікелеспейді, күміс тіспен де ұрысуды қойды. Қолды-аяққа тұрмай домаланып жүрген шымыр, шатақ жанның орнында көзінің асты көгіс тартқан, пәруана тақуа ғана қалды. Бұрын домаланған доп болса, енді кеш түйнектеп, қожданып, піспей қалған иттүйнекке ұқсайды. Кісінің иттүйнегі. Біртоға, түсініксіз халге түсті. Келе-келе үйінде үңірейіп жатып алар, сөйтер де аһ ұрып күрсінер, жиде домбыраны тыңқылдатар.

– Бейшара ауырып жүр білем, – деп әкем күдіктене бастады.

Ауыл арасына сіңіп кеткен қалалық фельдшер бар еді. Көпшілік оны «Фельдшер ақсақал» деп атайтын. Қой өсіріп, еденіне текемет төсеп, қазақыланып кеткен. Ылғи шашын қырғызып, қауын секілді сопақша басына тақия киіп жүретін. Тақиясы зерлі, қолдыкі. Ақсақалға әкем барып айтса керек. Кешкілік Яғымусты көруге келді.

Қолында дәрі салатын қобдишасы, зонтигі бар. Қысы-жазы қаудырлатып балоньи плащ киеді.

Яғымустың басында журнал қарап отырғам.

– Хал қалай?

Көрген кісіге сәлемнен соң айтары осы. Қаудырлатып плащын шешті. Зерлі тақиясын алып тізесінің басына кигізді. Орамал сұрады. Сонымен асықпай басын, желкесін, алқымын сүртті, тіпті шаң тұтқан құлағының ұңғыл-шұңғылына дейін уқалап шұқылап шықты. Сосын маған босағадағы төңкерулі тұрған самаурынды нұсқады; онысы «су құйып, от сал, гүжілдеп тұратын болсын» дегені. Тым шайқор. «Самаурынның гүжілін естіп отырмасам ас сіңбейді» дейтін сөз осы ақсақалдікі. Мен тұра сап самаурынға жармастым.

– Такой джигит кокпар тякат надо! – деп отырып Яғымустың таңдайына үңілді, көзінің үстін шертті. Фельдшер ақсақал күллі ауруды «ұшынған», не «шошынған» деп екі топқа бөлетін. Сол бойынша ем жасайтын. Яғымусты ұзақ қарап «ұшынған» деп тапты. Ағы мен көгі аралас уыстай таблетка берді. «Балақай, маржа надо», – деп кеңкілдеді.

Сылпылдап отырып самаурын суды жалғыз тауысты.

Бірте-бірте Яғымус көкпар тартпақ түгілі қалқиып есекке отырып почта тасудан қалды. Дімкәсі үдей түсті. Жан ауруы еді бұл.

Осы құлаперен көңілді заманда, дүрия даланың кең төсінде неге ғана тарылып, тарығып, жүдеп жүргеніне өзі де таңданатын. Неге ғана көңілі құлазиды? Табанын неге жер тартады? Жұртпен тең иық боп тілдесе алмайды, ылғи төменшік, ылғи итырақы. Өзгелер құсап бұл да қара басының қамы жолында ұмтылар еді, тыртысар еді, сөйтіп бір шаңырақты қиналмай асырар еді. Түтіні тік өрлеп шығар еді. Ілгері басқан аяғы кері кетіп, ыңыршағы айналып, бұралқыдай бұратылып тірлік кешуіне не себеп, не гәп? Осыған түсінбей дал.

Мейлі, өзге тұқым, бөтен дән болсын. Онда ана шашын қырғызып, тақия киіп жүретін фельдшер ақсақал ше? Ол да осы ауылға бөтен емес пе? Адал дос болса да өзге жақтың қазағы емес пе?

Пәлі-ай, ақсақалдың жүрісі ерекше. Үстінде қаудырлақ плащы, бұтында саршұнақтың ұртындай делдиген галифе, аяғында шиқылдаған сақтиян етік. Сол етікті сықырлатып күн көтеріле үйінен шығар, кірпиязданып көкке қарар, кері айналып зонтигін алар. Сөмкесін салақтатып мойнына асар. Ауыл ортасында биік төбе бар, үстінде басы қураған жалғыз қара ағаш, түбінде жайдақ отырғыш: содан ауыл алақанында тұрғандай көрінеді. Ақсақал сөмкесін ағаш бұтағына ілер, көзілдірігін көзіне емес, маңдайына киер, отырғышқа көсілер. Жанқалтасынан түспейтін «Акушерство» журналын алар. Нақа бір ішіне инесі түсіп таба алмай отырғандай парақтайды, шұқшияды, пәруана тіршілікті ұмытады. Ал Яғымусың шалжиып ағаш көлеңкесінде отырмақ түгілі уақтылы шай ішуге мұршасы жоқ.

Төсегінен тұра сап тырбаңдайды, киінеді. Жуынады, көлігін ерттейді, қоржынын салады, орталық қайдасың деп ал шап, ал боздат. Күн көтеріле совхоз орталығындағы почтаға жетер. Күміс тісті Күмісбек оқып отырған кітабының арасынан қандала көргендей кіржиер, кіржиер де басын шайқар. Сағатына қарар. Тісін көрсетер.

«Жолдас Пақыриддинов Жағымсыз», – дер. «Жағымсыз» дегенді нығыздап тұрып айтар. «Сағат бақандай онды ұрыпты, мына газет-журнал, хат-хабар жұрт қолына қашан тиеді?» – дер. Қабағына бұлт үйірілер. «Иек астындағы Қосүйеңкіні қоялық, шілдің тезегіндей сай-сайға тозып кеткен қойшыларға қашан жетпексің?» Яғымуста құдай сүйер қай қылық бар?. Мүләйімсуді білмейді. «Сенің осы қағаздарыңсыз қараң қалыпты. Бүгін оқымаса ертең оқыр. Құдайдың күні таусылмаса газет-журнал таусылмас». Күмісбекке тоқтам болар ақыл жоқ. «Міне, біз бұ түрімізбен қайтіп оңаламыз? Сенің қарыс сүйем қадамыңмен қыбырлап жүргенде заман өзгерер, дарияның суы суалар, Қаратау мүжіліп құрыр». «Сенің қазымырлығың құрымас тегі!» «Сен көгертпейсің, бәрін тып-типыл етесің. Ақырзаманда жер бетіне өніп шыққан жіксің, жөгісің!» «Әй, әй, тіліңді тарта сөйле, алатының мына қайыршының қоржыны ма! Ал ендеше!» Тегін сиырдың тезегі емес. Атып ұрады. Хат дегенің күзгі жапырақша жауады. Почта кеңсесінен өрт шыққандай болады.

Өтіп бара жатқан кәрия бұрылады. Мән-жайды аңыстайды. «Яғымуспен мұқым бітіспеймісің сен! Қирап, өртеніп бара жатқан не жұмыс сенікі?! Күміс тісіңді ақситып там баққанша ақ тер, көк тербоп қой қырқып жатқан қырықтықшыларға көмектеспеймісің?» – кәрия жекіп-жекіп жөніне кетер. Нұрбаланың Күмісбегі кермалдасуын қояды. Оны тоқтатқан әлгі кәрияның сөзі емес, өзінің сасық қулығы. Яғымус мұның қанша жесе де таусылмайтын май шелпегі ғой. Күмісбегің құм санаған есепқой. Яғымусқа айлық жалақысын берерде өнер танытады, жоқ пәлені табады. «Пәленбай доплотной хатты тегін таратып жібергенсің», – дер. «Иығыңа асып жүретін сөмке әпердім», – дер. «Шетен қалпағыңды жу», – дер. Қойшы әйтеуір, жалақысының жартысын алып қалмай тынбайды. Ылғи сөйтеді. Яғымус шақылдасқаны болмаса, кісінің көңілін жықпайды, иі жұмсақ, арқауы бос. Жолдастыққа жақсы. Егер бұл почтакештікті тастар болса орнына сөз жоқ кепкасы қиқайған тікаяқ жастың келгені. Тікаяғың ауызбастырық бермек түгілі «дүниеңді қосып жиып па едің» деп тілегін тәрік етер. Бетінен алып, арыз жазар. Парақор деп күлін суырар. Осыны сезеді де, жым болып басылады.

«Бәтір-ау, жылдам жүр дегенге талағың тарс кетеді. Өкіметтің мүддесі ғой. Халықтың тапсырмасы», – деп жіңішкереді. Қызметкерін арқадан қағып аттандырып салады.

Яғымус мол жортыспен Қосүйеңкіге қайыра жетер. Шаңқай түс. Күн шекеде шақшияды. Дөң басында фельдшер ақсақал мөлиіп әлі отыр. Жай емес, ауру күтіп отыр. «Жүре қалыңыз», – деп сабылып жететін ешкім көрінбейді. Жұрт жұмыста, кемпір-шал тымау-сымауды елемейді. Әні шақырады, міне шақырадымен отырғанда қарны ашады, жүрегі сазады.

Облыс орталығында өскен, сол қалада қырқыншы жылдары дәрігерлік училище бітірген бұл кісінің елден ерек қасиеті бар-ды.

Ол қасиеті – мұржадан шыққан түтініне қарап сол үйде қандай тағам пісіп жатқанын айнытпай білетіндігі. Мәселен дейік! Түтін әуелі сұйқылтым сызылып тұрып, бір ауқымда бұрқ-бұрқ етіп будақтар болса – етке қамыр салынып жатқаны. Ал әлгі сұйқылтым түтін сол бетінше сұйыла берсе – ол үйдің қазанында бұрқылдаған быламық қана. Мұржа үздік-создық ақшыл-көкшіл түтін лоқсыса – қазанында еттен төмен, шайдан ілгері – палау ма, жұқпа ма, тұшпара ма, соның бірі болғаны.

Аңқылдаған адал кісіні елдің бәрі жақсы көретін. Содан ол «Акушерство» журналын қойнына сүңгітіп, орнынан лып көтерілді. Ілулі тұрған сөмкесін, қолшатырын алды. Терістікке қарай томпаңдай жөнелді. «Дәп сол, веттехниктің үйі. Кеше кешкісін келіншегі кеп: «кіндік атасы-ау, нәрестенің жауырыны жабысып, түнемесіне шырылдап шығады», – деп шақырып кеткен. «Жабысса жабыса түссін. Кіндік атасын құрқол жіберуді біледі, жөн-жобаны, жоралғыны білмейді», – деп ішінен кейіп қитығып отырған. Енді, міне, көкала түтіні қол бұлғап шақырды емес пе. Жас қулықтың қазысына сылқияр тегі. Жетер, жетер де қаудырлағын шешер. Қазандық жанына малдас құрып отырар. «Келін, жауырыны жабысқан баранчукті әпкел», – дер. Кәнігі қасапшыдай борбайынан көтеріп қарар. Танауына ақтамақ астың қазы қосқан құйқалы көңірсігі келіп тұрса көңілденіп кететін әдеті. Бұл сөйтеді. Осы тәтті қиялмен топырақ жолды көрпілдетіп келе жатқанда орталықтан оралған Яғымус қарсы ұшырасады.

Яғымустың самайын кіреукелеп шаң тұтып кеткен.

– Яғымус балақай, қалай, тәуір болдың ба?

Яғымус қос қолын бірдей ұсынады.

– Берген дәріні ішіп түгес. Жылқының жас сорпасын іш.

– Ұйқым нашар. Басым зырқылдайды. Түнемесіне белім көтертпей қалады.

Ақсақал әлдене есіне түскендей кілт қайрылады.

– Әй, балақай, саған үйлену керек, – дер.

Яғымус мәңгүрт күйге түсіп кете береді, өзімен фельдшер ақсақалды ойша салыстырады. «Ол неге уайым-қайғысыз?» деп ойлайды. «Мені тас төбемнен ұрып, тұқыртып бара жатқан не пәле?» деп мөжиді. Бейһал тақсіретке килігеді. «Тірі жанмын ба тегі? Өстіп өлімсіреп жүріп, тырайып түссем ғой, жоқтап көзіне жас алар жан бар ма?» Фельдшер ақсақал: «Балақай қатты ұшынып содан оңала алмады», – дер. «Тағдырға шара бар ма» – дер. Күміс тісті Күмісбек: «Жер астынан шыққан жік құсап жынымды келтіруші еді, тырапай асқаны тәуір болды», – дер. Далабайдың әкесі: «Молдекеңнің аманатын орындай алмадым. Яғымустың қадірін білмей қор қылдық, жылаттық, жәбірледік. Енді, міне, айрылдық», – дер. Далабай ше? Жан дүниесімен қопарыла жылайтыны анық. Дүниедегі жалғыз досы ғой ол».

Өмірге қуаныш қандай қажет болса, мұң мен реніш те соншама керек-ау деймін. Тіршілік мұқым марқайма көңілге, қуанышқа кенелсе адамдар масығады, мұңаюды ұмытады. Күлкінің қадірі кетеді. Әрәдік өмірдің мұңын, ренішін татсаң, соларды жүрегіңмен ұғынсаң, өзіңе бұйырған қуаныш-күлкің де дәмдірек, баяндырақ болар-ау. Өміріңе мән-мағына қосылар-ау.

Өз ойымша Яғымус осы ауылдың әдемі мұңы еді.

Яғымусты көріп кәдімгі кісілер арасындағы мүбәрәк мұңды, айталмас сағынышты сезінер едім. Адамдар ғана бір-бірінің көңіліне тимесе, сәл ғана көңілдірек етсе, сәл ғана көңіліне қараса бұл өмір қаншама тәттіленер еді. Бұл өмір жұмаққа айналар еді.

Фельдшер ақсақалдың сөзіне алғаш рет мән берген әкем болды.

– Жаманның сандырақтағаны келеді деген. Фельдшер ақсақалдыкі жөн шығар. Яғымусты үйлендірсек қайтеді?

– Оған кім тимекші? – деп шешем шынымен шошыды.

«Оған кім тимекші» деген сөздің астарын әкем де, мен де түсіндім. Әкемнің ойға алған нәрсесінің үдесіне шықпай тынбайтын әдеті. Тыртысып отырып алады. Қыңырайған жағына жығылып тынады.

– Молдекеңнің аманаты мойнымда. Жаны жалғызсырап, сүйегі сырқырап жүрген шығар. Үйлендірейік. Қалыңдық іздейік.

Іздеп жүріп ақыры тапты. Тапқаны күйеуі көкпардан мерт болып, үйіне қайтып кеп отырған түйекештің қызы болды. Қолында нәрестесі бар. «Ештеме етпейді. Екі жарты бір бүтін болып адам қатарына қосылады», – дейді әкем. «Қайдам?» – дейді шешем. Есігінің алдына шығып, өткен-кеткенмен сыңқылдап сәлемдесіп тұратын қызыл келіншекті елестетем. Оны жұрт «домалақ қыз» дейтін. Қазір «домалақ келіншек» болған. Түртіп жіберсең денесінде саусағыңның табы қалар тырсиған семізше жан еді. Бойы пәкене. Күлегеш-ақ. Бейне, аузы-мұрнын шығара күлкі құйып қойған құмыра тәрізді, жүрсе де, тұрса да сылдырап күле береді. Шешемнің айтуынша, кәриялар күйеуінің қазасын есіттіргенде де күліп жібере жаздапты, артынша-ақ ернін тістеп, еңірепті-ай!

– Бәтшағар, Яғымустың кішкене үйін күлкіге толтырсын, – дейді әкем өз ойына өзі риза болып.

Сосын домалақ келіншектің үйіне сан мәрте сабылып жүріп әкесін көндірген. Қасқа сиырды қалыңмалына өткізді. Түйекешке шапан кигізді. Домалақ келіншек кет әрі емес көрінеді. Жаз өтіп қауын қазан боларда Яғымус үйленді.

Өшіп бара жатқан қоламта қайта тұтанды. Қисық мұржасы қарақошқыл түтін саңғыды. Жер иістеніп кеткен көрпе-жастығы күнге жайылды, терезеге қызыл перде тұтылды. Шағын үйден ертеңді-кеш сыңғырлаған күлкі естілетін. Фельдшер ақсақал Яғымустың үйіне шақырусыз барыпты. Күміс тісті Күмісбек «тойдың сарқыты» деп қона жатып ішіпті. Көре көзге Яғымус та түрленіп, құлпырып кетті. Бұрын өлеусірей ілбитін көлігі енді көше шаңын бұрқылдата жортатынды шығарды. Әсіресе, әкем мәз.

«Бір ошақтың отын сөндірмедім», – дейді.

Мектептен қайтқан бетім еді. Домалақ келіншектің күлкісін ести кеткім келді. Яғымустың үйіне бұрылдым. Тақап келгенде іштен жаман шаңқыл шықты. Есік тұтқасынан ұстаған күйі қалт кідірдім. Домалақ келіншектің үні өңменімнен өтті.

– Әдірам қал-ау, қызғаныш сенің не теңің?!

– Алтын босағамды таптатып, ақ төсегімді былғата алмаймын.

– Бай болып жарытып жүргендей сонша неге бұлданасың-ей?!

– Сол ит неге сүмеңдеп үйімнен шықпай кетті. Әнеукүні қойшыларды аралап кеткенімде іздеп келіпті. Қолыңнан сыбаға жепті. Енді бүгін сүтке тойған мысықша мұртынан күле ме-ау, мажықтыра ма-ау, әтаңа нәлет, күміс тіс!

– Жаманды-жақсылы бастығың емес пе? Сыбаға берсем саған жақсы қарасын дегенім.

– Сыбағаңды білем сенің!

Ішім ұлып сала берді. Расында, мал қайырып жүргенімде Күмісбектің шалбарының балағы шұбалып осы үйге кіріп бара жатқанын көргем. Ұры иттей сүмеңдеуі жаман еді. Яғымус үйінде ғой деп ойлағам.

Кірместен тайып тұрдым.

Сол жүз шайыстан кейін Яғымус пен домалақ келіншектің тұзы жараспады. Түтіні тік шаншылып шықпады. Отбасында ұрыс-керіс арылмаған адамның сұры белгілі: арқасында ауыр жүк тұрғандай имиіп, ыңыршықтайды, итырақтайды. Қабағын кір тұтады. Жағасы кірсіз ақ нейлон киюші еді, жуылмаған соң тастапты, кір көтергіш қоңыр көйлекке ауысты. Шалбары гармонға ұқсайды. Жұмысына ерте жөнеледі, кеш оралады. Қойшыларға қона жатып қайтады. Мұны шешем сезіпті.

– Жүнің жатып кетіпті ғой, ауырып жүрмісің?

– Жай әншейін.

– Домаланған келіншегің үстіңе неге қарамайды-ей?

– Жай әншейін.

– Шөп басын сындырмайтын деректірдің қатыны емес шығар. Қарағайдай жігіттің тапқанын ішіп, салқын саяда отырып несіне кергиді? Есік көрген демей, балалы қатын демей, қыздай қып құда түсіп алып бердік. Ол жырқылдақтың шашын жұлайын мен.

«Жай әншейін». Яғымустан бөтен сөз шықпайды. Ренішін де, қуанышын да ішіне жасырып үйренген. Осы мінезі Яғымусты жол жиегінде жатқан тасқа ұқсатушы еді.

Кәдуілгі тас. Жаңбыр шайып, жел мүжіп, суық сорып, күн қыздырып бетіне белгісін салған. Сыртекі көзге әлгі тас соның бәріне төзген секілді: Тіпті, түсін бермеген дерсің. Тас қалпы қалған. Әйтсе де сол қораш, қожыр мықтыға зер салып үңілген сайын әлгі ойымның теріс екенін түсінем. Оның бетінен құмырсқа ізіндей уақыт әжімін көрем. Жауын тамшысының иісі, күн қызуы, қар сызы ап-айқын сезіледі. Қазір күз болса да тас жүзінен қыс табы білінеді. Қадалып қараған сайын ешбір күш қарсы тұра алмаған, нешеме ақылды жан амалын таппаған Ақырет деген ақырғы сөзге, тажалға сыр бермеген тас қана. Сол ғана ұзақ күрескен. Қасарысуды үйреткен. Ақырғы мезетке дейін езіліп-мүжіліп кетпеуді, жоғалмауды, сыр бермеуді тастан үйренеді екенбіз. Ендеше сол мінезі Яғымустан табылады.

Ауыл ортасындағы төбенің басынан Яғымус ұшырасты. Жанына келіп сәлемдескенше сезген жоқ. Көзі толы қызыл нұр. Жалқынданып батып бара жатқан күнге қарап ойланып отыр екен. Мен де еріксіз батысқа бұрылдым.

Ауылдың бұл беті көзге ілігер тұлдыры жоқ мидай жазық болатын. Беріде бозамық шаң білінеді. Қайтқан малдың сорабы бұл. Сосын көкте екені, көкжиекте екені белгісіз әлдебір ноқат көрінді, бозторғай болғаны. Күн еріген сары май секілді көкжиекке сіңіп барады.

Яғымустың жанары осы мезет кішкентай күнге ұқсады, жарығы таусылып, батып бара жатқан қызыл нұр ше. Қызыл жас. Сол. Ызығуыт өмірде жалғыздық деген дерттің болатынын бірінші рет сонда сездім. Әлгі қызыл жаста сол дерттің тұнбасы, тұзы, үлкендерге деген өкпе, тіпті күміс тісті Күмісбектің қиянаты, біздің әзіліміз, жәбіріміз, бәрі-бәрі тұнып тұр-ау, тұнып тұр. Жүрегім әлдебір жаманшылық сезгендей езіле соқты.

– Далабай, күннің бетінде де өмір бар білем, – деді ол.

Жауап беруге батпадым. Бірдеме десем-ақ Яғымус күн батқан жаққа кетіп қалатындай көрінді. Егер ол шынымен кетіп қалса кімді ермек етпекпіз, кімге күлмекпіз? Үй-үйді аралап кім хабар таратады, кім көшені шаңдатады? Кешкі көлеңке ғана қалады ғой, сол көлеңкеге ілесіп бүкшеңдеген Күмісбек қалады, күміс тістер қалады.

Ертесіне әкемнің сөзінен шошып ояндым.

– Әттес-ай! Яғымус әлгі күлегешімен ажырасып кетіпті. Бетпақ неме аядай үйді тартып алып, Яғымусты қуып шығыпты.

Яғымусты домалақ келіншекпен енді қайтып көңіл жарастыра алмасын білдім. Сынған тастың бүтінделмесін, кешегі жалқын күннің қайыра оралмасын білдім. Иісі жұпар әдемі әңгелекті енді қайтып татпасымды сездім. Сосын жастықты құшып ұзақ жыладым.

Шипалы су

**1**

Санаторийге келген Семетей қолында путевкасы болмаған соң курсовка алып пәтер жалдап емделетін болды. Астанадан дабырайып жеткенде жіңішкеріп қалай қайтсын?! Пәтерді санаторийдің бас дәрігері сілтеді: сілтеген жоқ-ау, жазып берген тілдей қағазымен оп-оңай тауып алды. Сарыағаш селосының түстігіне орнаған шағын аулалы томпайған төрт бөлмелі үй екен. Жылы суға келген ел адамынан алдында ғана босапты. Үй иесі қырыққа жаңа шыққан төртбақ, шегір көз, тобылғы торы қазақ – өзін «Бұқалай» деп таныстырды. Білегін түріп ырсылдап еден жуып жатыр екен. «Саратовта тұратын шешем келген еді», – дейді. «Екі күн жатып әлгіде ғана шығарып салдым: өзім болсам пенсия қуып жүрмін, келіншегім жұмыста, қарт кісіге арнаулы күтуші керек көрінеді». «Пәтерақыны алдын ала төлеп қояйын», – деді Семетей. «Жалғыз қызым бар, мектепте, үйді таза ұстап үйренгенбіз... Шешемді санаторийде істейтін қарындасыма жөнелтіп салған бетім осы». «Үйге дейін екі-ақ аялдама жер екен», – дейді Семетей. «Газ пешінен от қашып оң қолымның саусағын солайымен шарпып кеткені. Май айынан бері боспын. Здаш алмайтын шығарсыз. Жиырма төрт күн бойына бір шаңырақтың астынан өреміз, таза ауа, ақ жайма... Әбден зықым шыққаны содан»... Шындығында, Бұқалайдың оң қолы жай түскен жас сексеуілдің томарындай құрысып қалыпты. Пырылдап еркелеп аяққа сүйенген бала мысықты іліп ап ауызғы бөлмеге атып жіберді. «Заң қызметкері болғаныңыз мұндай жақсы болар ма?» – деп өз-өзінен кеңкілдесін. «Екі-үш заң тармағын үйретіңіз, отағасы. Дұрыстап көжемізді тауып ішейік біз де. Бұл күнде заңсыз қия басу қиын болып барады. Балағымды шұбалтып өткен жұмада ауданға барайын. Даланың қазағы әр есікті бір қағайын. Бірде «түс боп қалды», – дейді: бірде «кеш боп қалды», – дейді. Мені миғұла қылды түге. Кілең кер ауыз білгіш. Кілең қалтаңа көз салатын қулар. Ерегіскенде үстеріңнен арыз жазамын дедім; көк тиын көрсетпеймін дедім. Шәйнек қайнап кетті, отағасы!..»

Семетей аяғын қарыған салқын еден ызғарынан ығып оң қабырғадағы диванға жантайды. Сол бүйрегі суықтан қорқатын. Жер түбіндегі жылы суға қуып келген де, мына шолақ қолдың пәтеріне жүгіндірген де осы бүйректің әлегі. Жол соғып шаршаса да көз шырымын ала алмады: бөтен жерге оңайлықпен үйренісе қоймайтын қашанғы әдеті.

Әлгідегі оқиға көз алдына көлеңдеген.

Санаторийдің бас дәрігері мұрты құлағына шапшыған, аңқылдаған жайдары жігіт екен. Қазақ болса дағы «келіп қапсыз», «шай қыламыз», «бек құптаймыз» деп өзбек тілінің сөйлеу мәнерімен сыпайы қабылдаған. Семетейді таң қалдырғаны – жігіттің шырмауық мұрты. Ұшы едірейген «мысық мұртты» да, сыпайылар қоятын «қияқ мұртты» да, модашыл жастардың еңіреген «жылауық мұртын» да білетін-ді. Тап мұндай жақ етіне жабыса жоғары өрлеген келістіні көргені осы.

– Астанада тұрасыз, бір ауданның білдей заң қызметкерісіз, – деп сыр суыртпақтай сөйледі бас дәрігер.

– Путевканы жұрт жыл бұрын қамдайтын көрінеді, ал өзім демалыс алған соң барып іздедім, – дейді бұл ештеңесін жасырмай.

– Осыдан он күн бұрын телефон соққаныңызда ғой өз қажетімізге деп қалдырған путевканың бірін қолыңызға ұстатар едік.

Облыстық кәсіподақтағы кісілер осы курсовканы әзер тауып берді, – дейді бұл адалынан танбай.

– Басыңыз жас, өмірден үйренесіз әлі, – дейді бас дәрігер.

– Санаторий орын бермесе де ем жасайды деген кәсіподақтағы кісілер.

Сонымен бас дәрігер көзінің етегіне әжім торы шашырап отырып тілдей қағаз сүйкеген. Өзі білетін пәтершінің үйін сілтеген. Бір маусымда мың жарым адамды қабылдап, барлығының қас-қабағына қарап, емдеп үлгеріп жатқан үлкен санаторийдің бас дәрігері кішіпейіл болар деп тегі ойламаған. Көктемдегі тасқындай дамылсыз ағылған кісілермен азғана болса да уақыт тауып, жылы-жылы тілдесіп, жанына медеу сөз айтып шығарып жатқан бас дәрігердің іскерлігіне тәнті қалды. Жергілікті басшылардың осындай бесаспап, ісіне мығым мамандарды тауып ала қойғанына қызықты. Өмірде осындай тура, адал, ағынан жарылатын жігіттер көбейсе ғой деп тілеген. Көшеге еңсесі көтеріліп марқайып шыққан.

Сол жігіттің сілтеуімен келіп Бұқалаймен танысты.

Сырттан сыңғыр еткен жас қыздың үні естілді. Басын жастықтан көтеріп алды. «Келіншегім жұмыста, содан күні бойы үйге сыймаймын», – дейді ас үйде кесе-шәйнекті салдырлатып жатқан Бұқалай. «Перизат, нан тура, қияр кес». Перизат қыз баяғы бала мысықты кеудесіне көтеріп алып бұл жатқан залды басып түкпіргі бөлмеге өтті. Өтіп бара жатып көзінің астымен жалт етіп қараған. Қыз жанары соншама тұнық, ақ-қарасы айқын, мойыл қарашықтың ішінде үрлеп жіберсең жайнап жанатын кішкене шоқ қосыла кетті. Жастықтың шоғы. Ауызғы бөлмеде «пенсия» деп, «таза ауа» деп самбырлап жүрген Бұқалайға сұлу қыздың сорпасы қосылар емес.

«Мына молақ қолды қарабайыр жігіттен де перизат сұлу дүниеге келгені, ә!» – деп ойлайды столға отырып жатып.

«Күніге бір мәрте шипалы су моншасы, екі күн сайын асқазан шаю, өт алу екен санаторий емі», – дейді бұл.

«Қойған зат өмірі орнында тұрмайды», – дейді Бұқалай мұздатқышты сарт-сұрт ашып.

Столдың бір шетінде сызылып қыз отырғанда шайды салдыратып молақ қолдың өзі құйды. Семетей мұны іштей ерсіге жорыды.

Терезеден көрді, түстіктің мың сан қарғасы тұтаса ұшып ауып барады екен. Биыл қыс қатты болады деген шалдардың сөзі рас ендеше. Түстікті осынша көп қарға жайлаған, ә! Мұңы қалың қарлығыңқы, жарықшақ үндер денені тітіретті. Кеседегі шайы суып қалыпты. Апыл-ғұпыл ұрттады да қандым деген ишара белгісін жасап, кесені жантайтып қойды.

2

Санаторий қойын кітапшасына жазылған «шипалы сумен жүйке тамырды ояту» деген емді оқығанда әжептеуір қуанған. «Дұрыс болды-ау өзі» деп іштей өрекпіді. Осы күні жүйкесі жұқарып тырс етсе – шырт ете қалатын боп жүргені рас. Әсіресе, астанадағы лауазымды бір мекеменің кішігірім бастығы болғалы жексенбі мен сенбінің өзіне тиесілі демалыс екенін ұмытқан. Қит етсе – телефон: қит етсе – ал кетті, ал жытты!.. Түн ішінде жылы төсегінен суырып кеңсеге қуып тығады. Түс кезінде шаң-шаң қағазды қопарып жымысқының жолын іздейді. Жас келсе іске деп шау тарта бастаған егде жолдасы да барша ауыртпалықты бұған артты. Жауапкершілік маймаң қақтырды содан.

Қанша шаршаса да әділет ауылынан адаспас, қанша жүктесе де арқасы майыспас-ау: жанына батып бара жатқаны – көлденең көз. Көлденең көздің мәнісі былай.

Бұл өмірден сирек болса да қылдан тайған қылмысты мен құлқынның құлы жегішті тап басып тауып, әшкере етіп жүрмін десе: ең алдымен әлгідей қу мұның жолын аңдитын секілді. Келіншегін ертіп кешкі сейілге шығады дейік. Көше қиылысынан көк машина лып етіп шығып, алдын орағытып тұра қалады. «Қай жерге барасыз, Секе, апарып салайын... Пәлен жердегі төлен дегеннің танысымын, Секе... Аяқ ылауыңыз болуға жарасақ қанекей, Секе...» Амалсыз келіседі. Кейде дос-жаранымен қосылып қолды бір-ақ сілтеп көңіл көтеруге ресторанға соғатын. Даяшы мінсіз қызмет көрсетеді. Шампан атылып, қуырылған қоян еті жауған содан. Дай-дай болып тізгінді біраз жіберіп алып, кофе ішіп басылып, есеп айырысуға ақша ұсынған. Әлгі даяшы безектеп ақшаға жоламайды. «Жо-о-о, көке... ақысы төленіп қойылған, көке... ұсақтамайтын әдетіміз, көке... Жо-о-о!..» Өткен айда болар, киім ілгіш іздеп Калинин ауданының үй мүлкін сататын дүкеніне кірген. Іздеп келген заты болмай кете бергені сол еді. Аға сатушысы ұшыраса кетті, халат киіп, белін буған, білегін сыбанған сылыңғыр жігіт. «Секе, өзім кешқұрым жеткізіп саламын... Секе, шетел сервантын тыққызып қойғанмын, француз шамдалы, Секе... араб отырғышы, Секе... неміс; Секе...»... Тфу!.. Ішінен түкірді.

Содан бері келіншегімен кешкі сейілге шықпай жүр; ресторан аулына ат басын бұрмағалы қашан; зат сатып алуға ылғи әйелін жіберетін әдет шығарды.

Тұла бойына шашырап тиген жылы су фонтаны жүйкесіне май сылағандай әсер етті. Мерзімді уақытысы өтіп кетсе де рахаттанып тұра берді. Көзін жұмып және ойға шомған. Ілкі дәуір жер қозғалысынан ашыған қамырдай көпсіп барып басылған Қаржантау сілемінің тереңінен шыққан су осы. Жер қыртысының қан тамырынан атылып жатқан секілді. Шипалы суға шаршап жеткені рас. Бір жазушы жолдасы ішкенде: «жыланның уы тісінде, адамның уы ішінде» деп өзеуреп қоймайтын. Қызметте, тұрмыста қатарының алды боп, аты шығып, көзге түсіп келе жатқан жігітке сөз ереді білем. Сол сөз Семетейді де мезгілінен көп бұрын ішмерез етті. Өз ішіне өзі үңіліп, самайын ұстап ойланып отырып алатын әдет шығарды. Маңайдағы болып жатқан жақсылық пен жамандыққа, кемістік пен жеңістікке көкірек көзімен қарайтын көнтерлі мінез тапқанына кей-кейде шүкіршілік қылып қуанатын...

Ол кезде жоғарғы оқуды қатар тамамдап, астанада қызметке қалған сайдың тасындай кілең сыпалар мен серілер еді. Әр кеңседен телефон құлағын көтеріп амандық-саулық сұрасып тұратын, мерекеде балаларын жетелеп бір-біріне қыдыратын. Бұған қызыққан да, қызғанған да табылды. Шетінен құймақұлақ, орысша-қазақшаға бірдей жетік, жүзінен ұяты көрінген өрімтал жастар тұғын. Енді ше? Қызмет деген кешқұрымғы телегейдей толқын атқан шетсіз-шексіз шытырман өлке көрінеді: қайсысын алысқа ілестіріп әкетті, қайсыбірін тереңіне тартып көзден таса етті, әйтеуір саптары жыл санап сирегені рас. Бұл ойлайтын: шырқымыз бұзылмас, тәтті ауыздың дәмі кетпес деп. Сөйтсе төзімді ыңғуырдай кеулеп, ерік-күшті сынға салар шындық шықты алдынан. Курстас бір сыпайы әлме-әл күндестік дертіне шалдығып, жөнді-жөнсіз мұны өсекке таңды. Ең аяғы өзінің бастықпен жұғысқаны, пәтерді жылдам алғаны, келіншегінің көнбіс, биязы мінезі де сол сыпайының пыш-пыш әңгімесіне арқау болыпты. Жиналыста тәуір сөйлегені пәле боп жабыссын. Жұмыс десе дүниені ұмытатыны жақпапты. Ол шіркіннің тілеуінше бір шаригі кемдеу, бос шелектей даңғырақ болу екен. Содан кейін жолдасқа да сын көзімен қарайтын болды, кіріптар хал кешіп сап-сап басылып қалды. «Кеңесшіл», «үйкүшік» деген ат жамады. Енді ғой жанымен жадырап кетпей, біртоға мінезге үйірсектеуі; өзіне де, өзгеге де үркектей қарауы, жасына жетпей қиялға ден қоюы – сол сыпайы салған жараның тыртығы. Жылы су әуізінің астында тұра берер ме еді: сырттан кезекші әйелдің шығыңыз деп кейіген үні естілді.

Сүртінді, киінді. Басы зіл тартып, жүрегі жиілеп соқты. Шипалы судың әсерінен қан қысымы артып, әлсіреп қалатынын бас дәрігер ескерткен. Түстік ішетін мезгіл болыпты. Жұртпен бірге әңірейген кең асханаға енді. Іші араның омартасындай гуілдеп кетіпті: ыстық күнге терлеп-тепшіп желпінген диетшік кілең. Даяшы қыздар зыр жүгіріп қызмет жасайды. Бұл отырған дастархан мәзірі капуста салат, шалқан мен сәбіз сөлі, сүт көже, күріш ботқа екен, тәбеті тартпаса да ішке тепкілеп соғып алды. Әлден кекірігі азып сыртқа шықты. Санаторий аллеясына теңге-теңге шуақ жұғыпты. Тораңғы түбіндегі отырғышта шуаққа маңдайын төсеп көзін жұмып отыра бергісі бар. Әйтсе де бас дәрігер емнің перезісін сақтап, уақтылы төсегіне жатып демалуға қосқан. Жолай буфеттен кешкі шайға деп жылқы сүрін, сиыр тілін, қорап толы шикі жұмыртқа сатып алды. Аяңдап автобус аялдамасына келген.

Қасына сүрме жаққан жұқа келіншек кейуана кісіні автобусқа шығарып тұр екен. Семетей танымаса да үлкен кісіге сәлем берді. Шаң үйіріп тоқтаған «сіріңке қорабына» әуелі кемпірді өткізді. Жылы ұшырап сәлемдескесін бе, әлде кәрілерде бола беретін сыр бүкпес бала мінезге басты ма, Семетейді бірден өзімсініп іш тартып әкетті. Қабатынан икемдеп орын босатып жатыр. Бұл барып екі кісіге билет алды. Кемпірдің жанына келіп отырды. Кісіні сыртқа теппейтін аңқылдаған ашық екен.

– Байғұстың бағы ашылмаған, – дейді бұған еңсеріле бұрылып. – Әлгі өзімді шығарып салған қызымды айтамын. Бетіңнің қызылы барда біреудің түп етегінен ұста деймін – көнбейді: санаторийдің сапырылысқан асханасында тамақ тасып зыр жүгірген жұмысты таста деймін – болмайды.

Бұлдырап қалып бара жатқан жұқа келіншек туралы айтып келеді. Кейуанамен танысты.

– Бұқалайдың үйінде тұрып емделемін де. Ол баламның да оңып жүргені шамалы. Қу аяқ қатыны миын атала қып, басын айналдырып жіберген. Осы жасыма дейін кісінің қолына қарамаған жан едім. Қайтейін, қуатым кеміді, бір күн ауру, бір күн саумын. Бұқалай мен Ақалай рұқсат етсе енді жер түбіндегі Сартаовқа сандалмай-ақ осында қалып қойсам ба деймін.

Тізіліп автобустан түскесін де, жататын үйге жеткенше де Семетейдің қағаздай аппақ, ашық көңілін «Рұқсат етсе» деген кейуана сөзі сап-сап баса берді. Шіріген жұмыртқа болмасын осылар. Қайран ана! Түн ұйқысын төрт бөліп, ақ сүтін беріп аялап өсіргенде, ұл мен қыздың жолына жастық қызығын, жар қызуын сарп еткенде, енді жетті, жетілді дегенде көрсеткен опасы осы ма? Ілгергінің сөзінде: «Анаңды Меккенің өзіне үш рет арқалап апарып қайтсаң да қарызын өтей алмайсың», – деген сөз бар. Расында, шеше байғұс қартайып, қажыған шағында төріңнен орын босатып, шыныаяқ шайыңды ақ көңіліңмен ұсынсаң қанекей. Жоқ, Бұқалай анасына бөтен қабақ таныта қоймас. Қапелімде қолын күйдіріп алып қаріп боп қалғаны болмаса саудыраған жүгері секілді жігіт көрінеді.

Семетейдің жасынан қорқатын бір ғана нәрсесі бар-тын, ол – күдік болатын. Табалдырығыңнан күдік кірді дегенше үйден береке қашады; көңіліңді күдік алса-ақ ісің оңбайды. Сол күдікке бой алдырмай үйренген еді. Ауланың тақтай қақпасын сықырлата ашып еніп келе жатқан бұл екеуін көріп Бұқалайдың түсі өзгеріп сала берді. Шешесінің қайтып оралғанына қуанбады.

Қолын қос ұрт галифесінің қалтасына салып состиып тұрды-тұрды да ыржиып күлкі нышанын жасады. Суық күлкінің болатынын сонда сезді. «Келіп қалдыңыз ба?» – деді кеудеден нұқығандай етіп. «Келініңіз жұмыста».

Семетей бөлмесіне еніп, сырт киімін шешініп, төсегіне қисайды. Ақ жаймалы, атлас көрпелі жұмсақ кереует тұла бойын тітіретіп әкетті. Мұздай екен. Шипалы су моншасынан балқып терлеп келген денесі құрыстанып ұстады да қалды. Төбеге қарап сіресіп жатып ойлаған: бұл адам өзінің парқын қашан түсінеді деп. Тіршіліктің күнгей бетінен неге безеді? Ту сыртынан қарасаң кісі қызығарлық. Қиып түсер қырықтың үстіне енді шыққан, жер қопарып, тас аударғандай күші бар: екі сөзінің бірі «пенсия». Басындағы дәулет мынау: жалтыраған жиһаз, сыңғырлаған шыны, кірсе шыққысыз жұмыртқадай үй, аршыған пияздай қызы өсіп келеді. Ендеше ел аман, жұрт тыныштықта өз-өзінен неге кіріптар, алдына емес, артына қарайтыны қалай? Ертеңді күні екіндіге еңкейіп, ақырет сапарының алдына барғанда: «Оу, Бұлаға, өмірден не қызық көрдіңіз? Кімге қайырым жасадыңыз?» – деп сұрарсың. «Сонша тез өтіп кеткенін білмей қалыппыз, үй ішінде көлденең шөп жатқызбадық, өкіметтен пенсия алдық, пәтерші ұстадық», – деп деп мардымсуы мүмкін ғой.

Неге екені белгісіз, әлгідегі ана мен бала кездесуінен көңілі пәсейіп қай-қайдағылар ойына орала берген.

Қабырғаның арғы жағындағы дабыр-дұбырдан сезіп жатыр, жұмыстан Бұқалайдың келіншегі оралды. Кесе-шәйнек сылдырап күйбең көбейді. Перизат әлдене іздеп бұл жатқан бөлмеге бірер мәрте бас сұғып кетті. Келіншектің даусы электр қоңырауын шалғандай зыңылдап естіледі. Өстіп жатып мызғып кеткен екен дейді. Терезеден қып-қызыл ай төніпті. Бұрын-соңды тап мұндай жарқын қызыл ай көрмеген.

Қараңғы бөлмеге мысықтабандап дыбыссыз басып Бұқалай еніпті.

– «Секе, ұйықтап қалғансыз ба?» – дейді сыбырлап.

– «Қатты шаршаппын» – дейді бұл өң мен түстің арасында жатып.

– «Түн жамылып отырмыз ғой, адалынан сөйлесейікші, Сәке! Құдай біледі, мені жатып ішер, не жанаяр көріп іштей кінәлап жатырсыз. Бекер өйтесіз. Өмірбаянымды айтып берейін ендеше. Кәмелеттік аттестат алысымен сол кездегі жаппай дырдуға ілесіп бір жылдық шоферлық курс тамамдадым. Аудан мен санаторий арасында жолаушы таситын автобус айдадым. Жілігіме май жүгіріп кеміктеніп келе жатқанда қырсық айналдырды. Темір жол үстінен өте бере автобусым өшті де қалды. Әрі бұраймын, бері бұраймын – оталмайды, жүрдек поезд өкіріп келіп қалды. Ақыры штраф тартып әзер құтылдым. Ресторанның асханасында мүше бұзып, ет шауып тұратын жұмыс болады екен: екі жылдай қайқайып ет шаптым. Жеңгеңмен де сол жерде таныстым. Сосын қысы-жазы көкөніс өсіретін үлкен теплицаның қоймашылығына жоғарыладым. Іншалла, алдымызға үлкен де, кіші де келіп тұрды. Сөйтіп жүргенде мына қолды от шалды. Пенсия тағайындатып алсам, келешегі ауылдың жекеменшік сиырын бақсам деймін. Маңайдың бәрі мақта танабы, аңдысып сиыр бағуға ешкім шықпайды. Екі жүздей қара өреді, ай сайын сиыр басына екі сомнан төлейді... Мінекей, ешкімнің үстінен күн көріп жүргенім жоқ, еңбегім адал, қоғамда орным бар азаматпын.

– Ендеше ылғи бас пайдаңды ойлайтының қалай? Осы өміріңде бір пендеге істеген жақсылығың бар ма?

Бұқалай бас жағындағы жайдақ орындықта отырған. Мөлиіп ұзақ ойланды.

– Бар, – деді қуанып кетіп. – Неге болмасын?! Автобус айдап жүргенімде бір балалы әйелді маршруттан бұрылып вокзалға жеткізіп салғанмын. Ақшасыз екен, аяп кеттім, көк тиын алғаным жоқ. Сосын бас пайда дегеніңізді түсінбедім. Ет шапсам да, қоймашы болсам да – бәрі өкіметтің жұмысы. Ауызға түсіп тұрған несібеден айрылғым келмейтіні рас. Кім де болса қақшып жер еді. Мәселенки, мына сіз, астанадағы бір ауданның білдей заң қызметкерісіз, адал істейсіз, әйтсе де жалғыз жалақымен бала асырап, дәулет құрап жүрген жоқсыз ғой! Шыныңызды айтыңызшы?!

– Заң қызметкері еш уақытта қылдан таюға тиіс емес, әділеттің ауылы, туралықтың түп етегі біздерміз, деді Семетей.

– Сенбеймін, сенбеймін, – дейді Бұқалай. Жалғыз жалақымен күн көремін дегеніңізге сенбеймін.

Әлгіде терезеден төніп тұрған нарт қызыл ай ойысып кетіпті. Бөлмеге қою қараңғылық құлады. Сол қараңғылыққа сіңіп Бұқалай да жоғалған.

Төсегінен тұрып қабырғаны сипалап жүріп жарық жақты. Бөлмеде өзінен басқа жан жоқ, есігі жабық. Осындай да елес болады екен-ау деп таңданды, құдды өңімдегідей тегі. Ертең күндіз Бұқалайдан ауызба-ауыз сұрайыншы: шынымен ет шапты ма екен, штраф тартты ма екен. Түстіктің айы мұншама қызыл болады деп бұрын ойламаған.

3

Аса терең жер астынан қайнап шығып жатқан шипалы су моншасы дел-сал етіп терлетті. Тыныс алатын бөлмеде аз отырып жүрек дүрсілін басты, терін таратты. Аяңдап асханаға келген. Құмық котлетін шабдалы сөлімен итергілеп, кексе диетшімен сұхбат құрып біраз отырып қалды. Кейуананы автобус аялдамасына шығарып салған жұқа келіншек асханада ұшырасты. Қалайы подноспен тамақ тасып ұшып жүрген. Жанынан өте бере күлім қағып бас изесіп сәлемдесті, көзі мөлдіреп, ерні үлбіреген сүйкімдінің өзі. Жұқа келіншек самал желпіп және өткенде самайынан тер бұрқ етті. Жалт еткен жанарынан ығып, төменшіктеп, сыртқа шыққан.

Саусағын су сорғып тастапты, аппақ. Тас текпішекпен еңіске түсіп аялдамаға жеткен. Жол ернеуінің шымы таптаурын. «Сіріңке қорабында» селкілдеп келе жатып та, жататын үйіне тақағанда да түнгі өң мен түстің арасында жатып Бұқалайдың елесімен сөйлескенін ойлады. Ертеңгісін Бұқалайдан «менің бөлмеме кірдіңіз бе?» деп сұраған. Үй-иесі бұлқан-талқан ашулансын. «Пәтершінің бөлмесіне беймезгіл бас сұқпайтын әдетіміз», – десін. Содан кейін әңгімеге тартып, сыр суыртпақтап көрген: Бұқалай бір кездері, шындығында, ет шауыпты, балалы әйелді вокзалға тегін апарып салыпты.

Қақпа алдында Бұқалай мен шешесі қарсы ұшырасты.

Кемпірдің түйіншек орамалын тобылғы торы қолтығына қысып алыпты. Семетей сұрамаса да «келіншегім жұмыста» дейді. «Бұл үйде шешемнің жағдайы болатын емес. Санаторий асханасында даяшы болып істейтін қызына апарып салмақпын. Ақалайдың жалғыз басы, пәтері кең»... Семетей жалғызаяқ жолдан шығып, таяққа сүйеніп ақырын ілбіген кейуананы өткізді. Жүзіне тіктеп қарауға дәті шыдамады бірақ.

«Иә, Асанқайғы аңсап өткен тыныш тұрмыс, қоңыр дәулет, қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған мамыражай уақыт осы емес пе? Ендеше кең дүниені қушитып тарылтуға неге құмармыз? Кеше көрді – Бұқалайдың дастарханы тас боп қатып қалған құрт, кепкен нан, кетілген қант; ертеңгілік-кешкілік қорегі – көк шай. Өзегім тартса қайнатып жермін деп әкеліп қойған жұмыртқаны «дауыс желбезегім нашарлаған» деп шикілей шағып жұтты кеп, жұтты кеп». Жүдеу оймен бөлмесіне еніп, төсегіне келіп қисайған.

Екінді ауа Перизат мектептен оралды. Әуелі есік сарт ашылды. Дөңгелек жүзіне сұлулық қосқан танадай қос жанары, үшкіл иегі, сосын жұп-жұқа тамағы екен. Дала иісі қызбен кірді.

– Ағай, – дейді. Бұрын мұндай ашық деп ойламаған. – Жұмысқа жіберетін болды... алысқа!

«Алысқа» деген сөзді абайсызда ұмытып қалмайын, жерге түсіріп алмайын дегендей соншама сызылып айтты.

– Көмекке кім барады дегеннен-ақ бірінші боп қол көтердім. Құрбыларымның барғысы жоқ: бірі ауруханаға жатпақшы, келесісі дөкей ағасына айтқызбақшы. – Мақта терген қызық, ағай. – Кішкентай танауы желпілдеп қуанып кетіпті. – Көкем пенсия қуамын деп естісе жібермейді, апам да жұмыстамын деп қырсығады. Сіз айтып рұқсат әперіңізші!..

Перизаттың қасының арасы қосылып, қабағына көлеңке қалқыды. Терезеге қарады. Әуелі Қаржантау бөктерлеп, одан әрі Алай асып таспадай созылып кетіп жатқан даңғыл жолға сүзіледі. «Апырмау!», – дейді Семетей іштей елжіреп, құмырысқа илеуіндей осынау өмірге нәзік жүрек лүпілін қосатын, іңкәрлікті еске салатын, таң самалындай соны, сергек леп әкелетін мынадай перизаттар ғой! Тымырсық тіршіліктің, шипалы судың бұларсыз қызығы кәні?! Өңгесі бас ұрғызбайтын жұмыс пен қолға түспейтін пенсиядағы: бауырға жиналған өт пен қан қысымы ғана ғой.

– Мен білсем, сіз – ана таудың арғы жағынан келгенсіз. – Сосын жаңа есіне түскендей: – Қар адамы секілдісіз,– деді. – Өйткені, топырақ адамдарға ұқсамайсыз, – деді.

Жеп-жеңіл қалай келсе лып етіп солай шығып кетті. Тар бөлмеде даланың иісі ғана қалды.

Семетей санаторий қойын кітапшасын алып ертеңгі күнге белгіленген ем-домды сүзіп шықты.

4

Сарыағаш суының қасиеті майлап қойғандай жылп-жылп етіп денеге жұқпайды, моншасына түскен кісі бес минутте ағып терлейді, ішсең тоймайсың. Келгелі бері он екі мәрте ыссы су моншасын қабылдаған; асқазанын шайып, су сорып, үш килограмм салмағын жоғалтты. «Жетеді», – деді емдеу кітапшасына көз жүгіртіп шыққан шырмауық мұртты бас дәрігер. Семетейдің жиырма төрт күн ішінде әжептеуір оңалып, жасарып, жасаңғырап қалғанына шынымен қуанып отыр. Біреудің қуанышын өз қуанышындай көріп шаттана білу екінің бірінің қолынан келмейтін іс. Үлкен жүректі, кісілікті таңдайтын қасиет ол. Бас дәрігер жігіттің жан тазалығына, жақсы мінезіне риза болды әйтеуір. «Келесі жылы тағы келіңіз, қуана қарсы аламыз. Мына зерттеу қағаздарына көз жүгіртсек ішкі сарайыңыз әбден тазарған секілді. Қалаға барған соң қалыптан шықпай күтініп жүргейсіз. Әсіресе, бальзам қосқан араққа жоламаңыз». Семетей рахметін айтып, соңғы рет құмық ботқасын жеп, соңғы мәрте төрт қалбыр жылы су ішіп, село шетіндегі пәтеріне аяңдаған. Өзін соншама сергек, жеңіл сезінді.
Осының бәрі Перизатты тап кеше жұмысқа аттандырып салғанның арқасы деп ойлаған. Кісіге жасаған титтей жақсылықтың өзі иесіне үлкен қуаныш, құлшыныс, жігер әкелетінін жаңа білді. Әуелде Бұқалай бұрқырап біраз тулаған, пенсия алудың жолын үйретіп дәріс оқыды, үш жерге орысшалап «арыз» жазып берді, көндірді әйтеуір. «Жұмыстамын» деп болмаған қайық бөкселі келіншектің бастығына барып жолықты, әрі ырғасып, бері ырғасып күнделікті шаруасынан бір сағат ерте босататын етті. Сөйтіп жүргенде «жүйке тамырды оятатын» екі моншасын жіберіп алыпты. Мейлі де... Ай жарымға болса да Перизаттың көңілі өссін, жер көрсін, алыс арманына асықсын, көкжиегіне ұмтылсын. Тымырсық тіршіліктен аулақтай тұрсын.

Аялдамада кейуана мен қасына сүрме жаққан Ақалай тұр екен. Келіншек кемпір шешесінің түйіншек орамалын тор көзге салып алыпты. Семетейді көргенде кәрияның қолындағы ақ таяғы қалтырап кетті. Көзінің алды бұлдыр тартып, жүрегі ойнап, қиыс бұрылды бұл.

Селоға жаяу тартқан.

«Сіріңке қорабының» шаңы көміп өте шықты. Терістіктен желкем көтеріліп кәрі тораңғыларды қозғай бастады. Сарғайған жапырақ жоғарыдан төгіліп жатыр. Тіршілік те жапырақтан аумайтыны қызық деп ойлаған Семетей. Көктемде күнге құмартады, шілдеде жаңбыр аңсайды, тазалықты сүйеді, жұлдызбен сырласады, бір күндері түк болмағандай желге ұшып дүниеден өтеді. Өмір деген асығу болар, сірә! Иә, өмір осы жапырақтың сыбдыры, желдің уілі, күннің жылуы екен: өңгесі топырақ, ауа және судан жаратылған адамның аяқ тырпылы, жүрек лүпілі ғана. Азғана тіршілікте сол лүпілді қадірлей білсек, сол аяқты түзік бассақ қанекей ендеше?!

Пәтеріне келсе Бұқалай пенсия қуып ауданға жүргелі жатыр екен. «Туыстай болып кеттік, келесі жылы және келсеңіз есігіміз ашық, – дейді. Семетей киім-кешегін жиып чемоданға салды. – Жолашар жасап палау басатын едік, келіншегім жұмыста. – Кемпірді жаңа қайтып әкеліп тастады, – дейді қопарыла күрсініп. Әлгі қуаяқ қардың әуселесін ауданнан келген соң көремін... Қалайша әңкиген үйде жападан-жалғыз тайраңдар екен! Шешені қалай бақпас екен!.. – Қайыс белдігін шіреніп тарта-тарта шарт үзді. – Өй, атаңа нәлет-ай!.. өй, жел етек-ай!.. Қойған зат өмірі орнында тұрмайды», – дейді шкафты сарт-сұрт ұрып сұмдық күйініп.

Семетей чемоданын алып, шетен қалпағын киіп «ал қош!» деп сыртқа шыққан.

Үй іргесіндегі сынық отырғышта бүрісіп кейуана отырған. Әлгіде үйге кірерде байқамапты тегі. Үнсіз жүре беру әбес, айналып келіп кейуанаға қолын ұсынды.

– Шипалы су жақты ма, шырағым? – дейді кемпір. Үні жер астынан шыққандай. Қапелімде жанарына жас тығылып не дерін білмей қалды. – Мен де Саратовқа қайтамын, – дейді. – Шалымның жатқан жеріне барып қисаямын.

«Мен де, мен де» деген сөз құлағын шағып көп жерге дейін шығарып салды. Автобусқа отырып алыстағы ақ бас тауларға тігілді. Соншама сұлу, маңғаз, асқақ жатыр. Кәрі тораңғы үдере шулады. Алыстан ақ бас таулар кідіреді, шаң-шаң жапырақ, үйлер, жолдар зырлап қалып жатыр. Перизат қызбен қоштаса алмадым-ау деп қиналды. Сол жәудір жанар енді кімге нұр шашар, енді кіммен лүпілдеп тұрып сырласар десеңізші?! Қазір қайда жүр екенсің, қарағым?! Қай алысқа қарап тұр екенсің?!. Не де болса қанатың ерте қайрылмасын, көңіліңді кір шалмасын әйтеуір!

Сосын жүрегіне жылы шуақ болып құйылған санаторий бас дәрігерінің қарапайым кішік мінезін көп жерге дейін жанына медеу тұтты. Жүрегіне жылу дарытты. Бұл жерге келгендегі шипалы су ішкені, емделгені әңгіменің ұзын-ырға желісі ғана. Ең бастысы – бас дәрігердің орынбасары Қошқарұлы Убайдолла есімді жігітпен танысты, сырласып, түсінісіп үлгерді. Перизат есімді жаны таза қызға көмегі тиді. Екеуі де екі үймек қазына, аңқылдаған ақжүрек адамдар екен. Кім біледі, күндердің күні болғанда, Убайдолла екеуінің арасындағы ұлы достық жұрт қызығып оқитын үлкен романға айналатын болар. «Әр адамның өмірі бір-бір роман» деген классиктің сөзі бар. Ендеше былайғы өмірінде Убайдолланың тіршілік-тынысын қазып, зерттеп өтуге бел буғаны анық.

Құланшыда қалған із

**1**

Сегіз жасар Дүйсенбі – Құланшыны, бұлақты, жұмсақ мысықты, сосын сағымды сағынатын шығармын деп ойлаған.

Құланшы – қара шатқалды жарып ағатын көгілдір өзен, қысаңнан шығар қойнауында үлкен дөңгелек саз, саздың ортасында жапырағын шулатып Әулие ағаш тұрады. Ағаш тамырының астынан жүлгелеп бұлақ ағатын. Жылқы қамайтын кең дуал қора, қора төрінде төртбақ қоржын там. Жылқышының үйі жалғыздыққа үйренген. Етекте басын тасқа ұрып сарқырап жатқан тау суы, әрәдік төбеден шақпақ шағып өтетін бұлт, бұтағын шайқаған Әулие ағаштан өзгесі тым-тырыс-ау, тым-тырыс. Әсіресе, Дүйсенбіге қиын. Үй іргесіндегі күншуақта отырып қалғып-мүлгитін, жұмсақ мысықпен ойнай-ойнай жалығатын.

Нан, бәтеңке бар. Жетпейтін – адам мен сөз.

Құрығы шошаңдап үй көрмейтін көкесі сөзді қайтсін? Үй тірлігінен артылмайтын апасы қайтсін? Сосын өз-өзінен күбірлеп сенделіп кетеді. Әулие ағаштың түбіне барып құмырсқа санайды, өзеннің сылдырын тыңдайды. Ыңылдап ән айтады. Бөгде біреу естісе өзеннің сарыны, ағаштың шуылы дер еді; Дүйсенбінің әні сол.

Үйге кірсе ғой кеудесінен келетін терезе алдына тұрып алып сыртқа телміретін. «Жарықты бермейсің», – деп апасы жекиді. Терең көкжиек пен биік белдерге үңіле-үңіле жанары талады. Ұшқан құс көкесінің қалпағы боп қалбақтайды. Жыртық бұлт жөңкіген жылқылар болып елестейді. Құйрық-жалы ұйысып көшіп жатыр, кетіп жатыр.

Түн баласына желдің уілі, Әулие ағаштың шуылы күшейген. Жылы көрпенің құшағына енген. Ұйқы ұйығына шым-шымдап батып бара жатыр екен дейді. Ауызғы үйде әлдене салдырады. Көзін ашып алды. Әлдекім қараңғыда жүрген секілді.

– Апа! – Апасы ояу екен.

– Сыртқы есікті іліп пе едің?

– Ілгенмін.

– Ауызғы үйді аралап жүрген кім?!

– Қорықпа, құлыным. Ол ескі қыстаудың иесі – үй иесі.

Апасы түсіндіреді: ескі үйдің иесі болады дейді. «Үй иесі» күндіз көрінбейді, түнде ғана келеді. Қазан-аяқты аралап тамақ іздейді. Адамға тимейді. Қайта отбасының амандығын тілейді. Бәле-жаладан сақтандырып жүреді.

Дүйсенбінің енді есіне түсті, апасы артылған тамақты ылғи таза ыдысқа құйып қоятын. Әлдекімге арнап сақтап жүретін.

– Апа, үй иесіне тамақ қалдырмай қойсақ ашулана ма?

– Ашуланбайды, өкпелейді. Өкпелесе келмей қояды. Сосын жақсы тілек тілейтін ешкім болмайды, құлыным.

Үй иесі Дүйсенбінің көзіне не қилы құбыжық болып елестейтін. Мүсәпір, қайыршы құбыжық ше?!

Ертесіне құрығы шошаңдап көкесі келген. «Қарагердің үйірі ылдиға құлады», – дейді. «Қарагер айғыр саяқтарды үйірден қуып шығарып жіберіпті». «Саяқтарды іздеймін деп бармаған жерім, баспаған тауым қалған жоқ». Дүйсенбіге тоқпан жіліктің майын шағып берді. Қолдан шапқан жиде домбырасын алып шертті. Үй ішіне сөз кірді. Пеш қызуына балқып қалғып кеткен екен дейді.

Ауыз үй және салдырады. Тастай қараңғы. Біліп жатыр. Үй иесіне жіліктің майын қалдырмаппын деп өкінген. Өкпелеп кететін болды деп уайым жеген. Көкесі апыл-ғұпыл тұра сап шам жақты. Көйлек-дамбалшаң арбаңдап ауызғы үйге жүгірді. Сұмдық соғыс басталар деп ойлаған. Шындығында, ожау түсті, зерен құлады. Таза тостаққа құйып қойған нарын төгілді білем. Мияулаған ащы дыбыс шықты. Көкесі әлденені бажылдатып сыртқа атты. Есікті тарс жапты. Тырс етіп дыбыс шығаруға қорқып Дүйсенбі жатыр.

Үй иесі деп жүргені – өзінің жұмсақ мысығы екен, ертесіне білді. Жүні үрпиіп, жанары жыпылықтап қатты жаурап қалыпты.

Көкесі тәртіп бұзғанды аямайтын. Әсіресе, қашаған құлынды қуса, табаққа тиген мысықты көрсе – жыны қозады. Түнгі оқиғаны ұмытпапты. Таң әлетінен тұрып етігін киді, атын ерттеді. Жұмсақ мысықты жылатып ұстап дорбаға салды, дорбаның аузын тас қып байлады. Ерінің басына ілді. «Шу!» деп атына мініп қыр асып жөнелген. Жер басындағы жалғыз үй құлазып қалды содан.

Апасы берген нанды жемеді, қымызды ішпеді. Үй іргесіндегі күншуақта күні бойы мүлгіді.

Ертесіне барып өзен суының сарынын тыңдап қайтқан. Әулие ағаштың бұтағына өрмелеймін деп көйлегін айырып алған. Үй іргесіндегі шуаққа кеп маңдайын төседі. Басы кеудесіне домалаңдай бастаған. Әлдене мияулаған секілді.

Қарайды, қақпа алдында дірдектеп жұмсақ мысығы тұр. Қарны қабырғасына жабысып, жүні жатып қалыпты. Табаны тілім-тілім. Таудың арғы жағынан үйді тауып келгені таңғаларлық. Өзен суынан қалай өткені беймәлім. Ертесіне құрығы шошаңдап көкесі келген. «Мынау мақұлық емес, шайтан алғыр, шайтан шығар», – деген. Апасы: «Бір ашуыңды қи, балаға серік боп жүре берсін», – деді... Енді ғой сол жұмсақ мысықты екі тау арасына қиып тастап жүре беруге қиналып отыр.

2

Көкесі сырттан кепкен ағаш ұстап кірген. Үй төрінде отырған мектеп директоры Тойлыбай орнынан жеңіл көтеріліп, қол беріп сәлемдесті. Кішік көңілмен мал-жанның амандығын сұрады.

– Әулие ағаш қартайыпты, мына бір бұтағы ұшар басынан сынып түсіпті,– дейді. – Енді ат байлайтын қазық жасаймын. Дүйсенбі, шаппа шот пен жаңғырықты әкелші.

Дүйсенбі сұраған затын зәуметте тауып әкелді. Тойлыбай құс көпшікке қылжия құлаған.

– Жаңа оқу жылы басталғалы жатыр. Анадағы уәдемен Дүйсенбіні интернатқа алып кетуге келдім, Досеке.

– Бала жас қой әлі, бір жыл мәулет беріңдер, айналайындар.

– Болмайды, біздің де үстімізден қарайтын өкімет бар.

Көкесі шаппа шотты сілтеп жатып ойлаған: құдды желім деп. Қыстағы соғымның жарты етін алғалы ет бауыры езіліп шыға келді. Ауыз ашса – Дүйсенбіні оқытамын, ауыз ашса – қымыз бен ет. Отыздың жуан ортасында ликбезді бітіріп жұрт қатарлы біз де ат мініп жүрміз; фашистпен атыс деді – атыстық, жылқыны көбейт деді – көбейттік. Үкіметтің айтқанын жерге тастаған жоқпыз әйтеуір. Тап осылар қарғадай баланы оқымысты етпейді, көр де тұр, миын су қып жібереді.

Тойлыбай ойлаған: өмір ағымынан қалыс жүрген дүмшелерден қалдық бәлеге деп. Жаңадан шаңырақ көтерген интернатқа бала толмай жатқаны анау; «жас, жас» деп қисығына қыңырайған әке мынау. Ертеңді күні ОНО-дағылар жасы жеткен баланы оқуға неге тартпағансың десе, бүгінгі ұрпақтың келешегін ұмытқансың десе – не деп ақталмақшы?

Қыртыстанып, кіржиіп отырып қойнына қолын жүгіртті. Саусағымен санап бір топ қызыл ала қағаз суырып алды. Жайымен жылқышының жанына қойды.

– Ойбай, мұның не? – Көкесі қасақана білмегенсіді.

– Қыстағы жеген соғымның теңгесі.

– Қалтаңды бекер қағасың. Тау арасында жүрген адамға ақшаның керегі қанша?! Ағайын арасында ауыс-түйіс болмай тұрмайды.

Көкесі ақшаны көргенде қуанғанын сездіріп қойды.

– Адал ақшамызға жас ет тауып жей алмаймыз. Керегінде қол ұшын бергеніңізге ризамын.

Ақшаны ұялғанның күнінен беріп отырғанын байқатты.

Көкесі ақшаны алып, елемегенсіп, қалтасына сүңгіте салды. Шаппа шотты қадап сілтеп қазық ұштауға кірісті. Бұл мезетте сырттан ағаш тегенеге қымыз құйып апасы кірген. Дастархан жиегінде отырып ожауын созып қымыз сапырды. Сусынның беті шытырлап көбік сындырды. Биенің сүті сапырумен піседі, көбігі сынса жуасығаны дейтін.

Тойлыбай сырлы зеренмен жуас қымызды сімірді кеп, сімірді кеп. Маңдайынан тер тамшысы жылтырап кекірік атты. Жанарының нұры жанды.

– Бұл бала өзгеше болды әйтеуір, – дейді апасы уайым аралас үнмен. – Көзіңнен таса қылма, қайным. Өзге малшы-құсшының тентектері су жағалап, тау-тас кезіп жүргенде мұның мөлиіп отырысы мынау. Алдына қоймасаң өздігінен ас та ішпейді. Тілі де кеш шықты. Мына бақырауық шалға талай айттым: атыңды ертте деп, Дүйсенбіні мінгестір, ауданға тарт, дәу доқтырға көрсет деп. Қатынның сөзін құлағының сыртымен тыңдап үйренген.

Көкесінің көзі аларып есік жаққа шырт түкірді. «Көп сөзді қойып тамағыңды болдыр» дейді. «Үш жасында ұмытып, айдалаға тастап кетсең сенің де тілің кеш шығар» дейді.

Үлкендердің сөзінен есінде. Дүйсенбінің үш жасында құла түзде ұмытылып қалғаны рас. Көкесі ғой көші-қон десе желпілдеп кетеді екен. Ат жалына оратылып өскен соныға жылқы жаюға асыға ма, әлде зеңгір аспан, тұнық суға мас бола ма – кім білген?! Сол жолы да киіз үйдің қаңқасын түйеге теңдеп бере салып атына мініпті. «Ендігі шаруаны өздерің тындырыңдар», – деп тақымы дымданып шоқытып қыр асып жоғалыпты. Көштің қалған бейнетін көретін апасы, сосын қартайған ұмытшақ әжесі. Сондайда белін орамалмен буып, білегін түріп, жіті қимылдап жүк артқан апасы есінде қалыпты.

Жүк тиелер, көш тізілер. Бірі бас түйені жетелеп, бірі биіктегі қом ішінде қалғып-мүлгіп жөнелер. Баланы алды ғой деп бір-біріне сенер. Көп ырғалып қоналқыға жетер. Жүкті шешіп, уықты шаншиды. Қазанды түсіріп, қол шаяды. Сонда барып «Бала қайда?.. Бала қайда?..» болады. Жар жиегінен домалап кетті ме деп үңіледі, бұйра шалғынның арасында ұйықтап қалды ма деп іздейді – табылмайды. Түнімен дүрлігіп шығады. Ертесіне көкесі атын қан сорпа ғып баяғы жұртқа қайыра келер. Сөйтсе Дүйсенбі қаннен-қаперсіз жабайы жуаны үзіп жеп жүр дейді.

Баланың таңдайын басып, үйіне алып келіпті.

3

Кәрісін бұтағы сынып түскен зәулім дарақ бір күндері құласа Құланшыны не қарауылдайды? Құстар қай биікке ұя салар, тынымсыз құмырсқалар қайда өрмелер? Терезеден қарап тұрып Дүйсенбі Әулие ағашқа жаны ашыды.

– Осы сен қазаныңа тас салып қайнатып жатырмысың? – дейді көкесі кейіп. – Әлгінің қарынның бүрін жалап кетті ғой.

Етегіне толып қалған ағаш жаңқасынан сілкіп төгеді. Тойлыбай директордың уайымы бөтен.

– Адал ақшамызға жас ет тауып жей алмаймыз, – дейді.

Апасы сыпыра жиегінде етке нан жаюға кіріскен.

– Қайным, білмейсің ғой, – дейді. – Мына ағаң төрт жыл соғыста шоқайы сартылдап жүріп алақандай алтын сағат олжа әкелген. Осы бала құртты соны сорлатып.

Көкесінің төрт жыл бойы жаумен атысып жүріп алтын сағат әкелгені рас. Шығыршық бауы салақұлаш, жиегі сап-сары, сыртылдап кеп соғатын. Көкесі ауданға барса шынжырын төгілдіріп төс қалтасына салып алатын. Жылқыға шықса керегенің басына іліп кетеді. Көңілдің ынтығы, көздің құрты тегі. Сағат тақсам бойым тез өсер, ақылым көбейер деп ойлаған Дүйсенбі.

Желіде қасқа құлын буынған күні ше?

Көкесі құлынды босатуға жүгірген. Апасы бие сауып жүрген. Тәуекел деп керегенің басына өрмеледі. Жеңін жыртты, қарнын тырнатты. Алтын сағатты алып түсті ақыры. Мойнына асты. Демде өзгеріп кеткен шығармын деп ойлаған.

Үй сыртында асты ұйық, беті тұнық суат болатын. Айнасы сол. Бара қос тізерлеп үңілген. Айдын бетіне ақшыл сәуле жүгірді. Жүзіне нұр шағылды. Кенет алтын сағат мойнынан сыпырылып суға шолп етті. Ұйыққа шым батты. Зәресі ұшты. Балағын түріп суатқа қойып кетті, әрі жүгірді, бері жүгірді. Суат түбінен қара лай көтерілді. Ентігіп көкесі жеткен. Қолын салып іздеп-іздеп таба алмады. Бар айтқаны: «Тұнық жатқан суды бекер лайладың», – деді. Сол күні апасы екеуін құр қымызбен жатқызған.

Әлгі жер әлі күнге Алтын суат аталады.

– Атасының көрі, фашистен олжа табамын деп жүрген мен де ақымақпын, – дейді көкесі қазықты ұштап жатып кеңкілдеп.

– Неге?! Табаны қалың трофей бәтеңке киіп келгендердің талайын көргем, – дейді Тойлыбай жеңістік бермей.

4

Табақтағы жас еттің исі танау қытықтады. Көкесі мүйіз сапты кездігімен қазы турады. Тойлыбай тоқпан жілікті жұдырығымен ұрып сындырамын деп құлаштады-ай кеп. Қолын ауыртып алды. Болмаған соң майлы кемікке азу басты.

– Ылдидағы ыздима қызметкерлер шетінен тауық пен қоян асырап жатыр деп естігем.

Тойлыбай өз-өзінен иығы селкілдеп күлген. Әуелде жылап отыр ма деп қалды.

– Тауық пен қоян, – дейді кеңкілдеп. – Еһе-еһе, еһе-еһе! Бір жаз қоян асыраймын деп үйімді құлатып ала жаздадым. Ол шіркіндер ашықса болды жердің астын кеулеп кетеді екен. Отыз қоянның біреуін ғана тісімізге бастық. Өңгесі бет-бетімен қашып кетті. Тауықты да ұстадық. Есік алдындағы көгеріп тұрған жоңышқаны жеп бітірді, жем де шақ келмеді. Бар рахатын көршінің ұры иті көрді.

Апасы үйеме табақ еттің үстіне көк жуа тураған тұздық құйды. Дүйсенбінің өзен бойынан теріп келген көк жуасы.

– Қайным, бұл бала кішкентай күнінде сағымды қолымен ұстаймын деп қаңғып кеткен.

– Түсінсем бұйырмасын.

– Шілдеде сағым шықпаушы ма еді, соны қолмен ұстап көремін депті бұл ақымақ.

Апасы мен көкесі бұл ұйықтап жатқанда көрші қонған қойшының ерулігіне кетіп қалыпты.

Киіз үй. Түрулі есіктен үп етіп леп соқпайды. Шілденің күні жанып тұрған. Ыстық қазаннан шоршыған бауырсақ секілді әлсін-әлі аузын ашқан торғайлар есіктен ұшып кіреді. Дүйсенбі басын көтерді, тұрып, табалдырық түбіне келді. Ой-хой-ой!.. дала мұншама кең болады деп ойламаған. Дүние есік пен төрдей деп жүрген.

Алыста судың толқыны, не түйенің өркеші секілді сұлу ирек сылаңдайды. Сырғып өтіп жатыр, өтіп жатыр. Әуелде апасының ақшыл жаулығы ма, көлеңдеген етегі ме деп ойлаған. Қолымен ұстап көргісі келген тұғын.

Табалдырықтан аттап тысқа шықты. Шекесін күн қыздырды. Жалаң аяғына жусан батты, сосын шөңге. Әсем толқын қол созымға келтірмей сырғып қаша түседі. Қол бұлғап шақырады. Бұл томпаңдап ілесе береді. Сұлулыққа қызығады. Аңқасы кеуіп әбден шөлдеген. Талай сүрініп алақанын тіреп қайыра түрегелген. Тізесі дірілдеп дәрмені біткен. Көкжиекке телміріп жылап жіберген.

Көкесі түс ауа жусан арасында танауы тершіп ұйықтап жатқан жерінен тауып алыпты. Дүйсенбі кейінше білді – адам баласына жеткізбейтін арман деген болады екен, сол арман мен сұлу сағым егіз секілді.

– Жолдастарым мазақ қылып күледі. Әйтпесе бір жаз шошқа асырасам ба деп ойлаймын, – дейді Тойлыбай. – Қоян мен тауықтан бүйіріміз шығатын емес. Мегежін ластау хайуан, бірақ ақшаның көзі. Бір туғанда оннан асыра торай береді. Күзде семіртіп, үйітіп сатса ғой, ақша пішен боп үйіледі. Баяғы ата-бабаларымыздың екі жылда бір боталайтын түйе асырап, сіңірі шиқылдап кедей болып өткенін осы күні түсіндім.

Көкесі кездігін алақанына жанып табақтан шегініп кетті. Қабағы қыртыстанып қонағына жаратпай қарайды. Сырттан қатты жел шайқаған Әулие ағаштың гуілі естіледі. Тойлыбай өзінің аңқылдап отырып аңғал сөйлегенін жаңа сезген. Сонысын жуып-шайғысы келді білем. Шекесіне көлденең түскен сұйық шашын білегінің сыртымен жоғары ысырды.

– Дүйсенбі жөнінен қам жемеңіз. Жаңа интернатқа жатады, астында ақ жайма, аузында ақ бөлішке болады. Қысқа қарай күн суып кетсе, біздің үйге жатып оқыр. Келініңіз балажан.

Жылқышы Доскей ойлаған: осы күнгінің зымыстаны сен боларсың деп. Жыланды да жекжат қыларсың бұл түріңмен. Ылдидағы мектепке директор болып келгеніңе екі-ақ жыл: сегізді он жылдық еттің, малшылардың балаларына интернат көтердің, жұрттың аузында «Тойлеке!.. Тойлеке!..» Екі сөзіңнің бірі «Малшының баласы... Малшының қамы». Дүйсенбіге мұғалімді жұмсай салуға құдіретің жетпей қалған жоқ. Түп ойың – әріден тұзақ тастау, жылқышының қамқоршысы болып көріну, көкешім.

Тойлыбай ойлаған: бұрын фашистпен шайқасқан, орден алған абыройлы жылқышы бар, бірақ мінезі мінез емес дегенге сенбеуші едім. Енді көзім жетіп отыр. Ау, бүгінде дүниенің бет-жүзіне қарамайтын, алған мырза емес, берген мырза деп шашып жүретін малшы озған жоқ па?! Жиырмасыншы ғасырдың көзі тірі Шығайбайы ғой бұл. Орденге ұсынарда басшылар оңбай жаңылысқан.

Сырттан Әулие ағаштың ұлардай азынап шулаған дыбысы естілді: Дүйсенбі дастарханнан шегініп кетті. Қолын майлық орамалға сүртті. Сыртқа шыққан. Есік алдында директордың үш аяқты су жаңа тырылдағы тұрған. Айналып қызықпады. Ағашты аяды.

Зәулім дарақ туған топырақты, тіршілікті қимай зор денесімен теңселіп тұр екен. Тарамыс тамыры қара жерді қатып ұстаған. Ағашты ертеде Дүйсенбінің бабасы тігіпті, содан бері Құланшы бойында жаманшылық, жұт болған емес деседі кәриялар.

Бұлақ басына келген. Жиегінің шөбі жатып сарғая бастапты. Көдеге құйрық басты. Бұрқылдап қайнап шығып жатқан кәусарға саусағын малған. Мөп-мөлдір, мұздай. Су бетінде шеңбер сызып сақина жүзді. Жиектегі жалбыз тербелді.

Бұлақсыз күні өтпейтін.

Әлденеге ренжісе, не жәбір көрсе салып жетіп осында келетін. Суынан уыстап сіміреді. Басында ойнайды. Бара-бара суға төнсе-ақ, ойын бөлсе-ақ сергіп жүре беретін болды. Тамыр-тамырына шымырлап күш құйылатын. Ішінен тұнатын.

Ана жылы апасына ілесіп, тау асып, нағашысына қыдырып барған. Нағашысы ат дүбірін естісе ас батпайтын шабандоз екен. Күніге құйын қуып көкпар шабады. Күніге ер-тұрманын оңдайды. Үйге қайрылу жоқ. Қонақ күтетін де, шыңыраудан су тартатын да, мал жайғайтын да – нағашы апасы. Кей-кейде шөлдеп бүйірін соққан киіктің лағы үй жанына дейін келетін. Сонда жүріп шөлдегені есінен кетпейді.

Ойлайды: директорға ілесіп ылдиға жөнер, мектепке барар, сонда бұлағын кімге қалдырмақшы?.. Сусынын қайтіп қандырмақшы?.. Ең қиыны сол болар!..

5

Етпеттей жатып бұлақтың тіс сындырған суынан сімірді кеп, сімірді кеп. Ту сыртынан дауыс шықты. Еңсесін жазып басын көтерді. Үй алдында көкесі қол бұлғап шақырып тұр екен. Жайлап тұрып, көлеңкесін қиғаш басып, жанына келген.

– Ағайың ылдиға алып кетеді, – дейді. – Үстіңдегіні сыпыр да таза көйлек-дамбалыңды ки, қымызға қанып іш.

Тойлыбай ағасы басынан сипады.

– Шашы өсіп кетіпті, оқасы жоқ, шаштаразға соғып сыпыртып тастаймын.

– Ұстарамен қырсын, – дейді көкесі. – Иіс су сеппесін. Жүрегім көтеріледі.

Мотоциклдің доңғалағын теуіп көріп жатқан Тойлыбай таңданады.

– Иіс суды балаңызға себеді ғой.

– О не, мен не – тартып туған соң!

Дүйсенбі үйге кірді. Ішкі бөлме астан-кестең. Апасы көрпелерді құлатып, әбдірені ашып шала бүлініп жатыр. Су жаңа бәтеңке шығарды, ши барқыт шалбар алды. Бәтеңке кең болып тұмсығына қағаз тығып киді. Көктемде көшкенде құлақшыны жұртта қалған. Көкесі ауданға барғанда киетін ала кепкасын берді. Лық етіп көзіне түсті. Газетті шеңберлеп бүктеп ішкі кемеріне салған, енді екі ұрты едірейіп шыққаны. Апасы әлмә-әл жаулығының ұшымен жанарын сүртеді. Шалбары ұзындау болып, балағын ішіне қайырып тігіп жатқан. Көкесі кішкентай Дүйсенбінің сықпытына қарап отырды-отырды да орнынан тұрып, қамшымен қонышын сабалады.

– Мұндай тіршіліктің ішін ұрайын!.. Он жыл құйымшағым тесіліп, тепектегенім жетер, жылқыны өткіземін, ылдиға көшемін. Екі қолға бір жұмыс табылар. Дүйсенбіні оқытамын. Мен де қисайтып шәпке киіп, қыдиып көшеде жүремін!

– Сіздей сері ылдидағы бұлт секілді маса мен кілкіген шаңға шыдамайды, – деп Тойлыбай жүгінеді. – Айтпады демеңіз, өкінесіз, макарон қуырып жеп, жылы квас ішесіз. Бұл күніңізге зар боласыз!

– Мынау не енді?.. Осы да өмір ме?.. Газеттің бәрі былтырғы. Радио сөйлемейді. Кейде нөсердің гүрілін машинаға жорып елегзиміз кеп.

Тойлыбай ойлаған: бұл жылқышының бір шаригін соғыста неміс атып түсірген деп. Әйтпесе биік астауынан, қымыз бен қартадан жеріп; қағаз деп, көше деп мөңірер ме?! Қыранды жерге, құмайды көкке телміртіп ынтық қылған қым-қиғаш тағдыр тәлкегі осы. Ылдидағы май топырақтың арасында міндет, жауапкершілік болмаса бір күн тұрмас едім. Жанға жайлы жұмыс пен саялы жер іздеп қарамды батырармын.

Көкесі ойлаған: ылдиды сығалап жүрген бірер қу деп. Сол танысым секілді кеңседе қалғып-мүлгіп отыруды мен де білемін. Сосын шәниіп жатып телевизор көреді, шахмат ойнайды, кроссворд шешеді. Уақытты қалай өлтіруді білмей мына біздер төрт қабырғаға сыймаймыз, желдің уілін, ағаштың шуылын тыңдаймыз. Тегі болмаған соң атқа мініп ойға-қырға лоқылдата жортақтаймыз. Екі тау арасында қымыз ашытып, қазы айналдырып жүре берсін дейді бұлар.

– Кей түндері ойдан ой қуып көз ілмей шығамыз, – дейді жылқышы.

– Әсіресе, үлкен көшенің бойы жаман. Күндіз-түні ағылған машина миымызды шағып бітеді. Басымыз жастыққа тисе-ақ қор ете қаламыз, – дейді директор.

– Әкесінің көрі, осы да тұрмыс па?! Төрт жүкаяқ, қос кебеже, екі сандық, қосауыз мылтық. Бұл үйдің барша мүлкін базарға шығарса мың сомға жетпейді, – дейді жылқышы көкесі.

«Екі мыңға араб төсегін аламыз деп қатын құлағымды жеп жүрген» деп ішінен іриді Тойлыбай. «Алдыңғы жылғы демалыс ақшама фортепиано түсірдік, балалардың бәрі қазір айналып қашады, босқа орын алып тұр әншейін. Былтыр ғана қонақ бөлмені сықап ағашқа толтырдық. Ас үйде айналатын жер қалмады. Мотоциклге мініп бастың ауған жағына қаңғып кетсем деймін кейде. Жетпейді-ау ақша, жетпейді...»

Келер күзден қалмаймын, – деп бекінді Дүйсенбінің көкесі. «Жылқысын өткіземін, ылдиға көшемін. Текемет пен алашаны өртеймін. Сақыр-сұқыр еткен ағаштың не келістісін көкең жисын, кроссвордты көкең шешсін. Мектептің қарауылы болсам да қатарымнан қалмай сигар шегемін, екі ұрты томпайған галифені тастап, сым шалбар, судырақ плащ киемін, бәйге күреңді сатам да мотоцикл аламын, көшеде зырлатамын содан. Көрде тұр – кімнің шаңы зор екен».

Апасы ғана қамкөңіл, Дүйсенбінің бетінен сүйіп, өбектейді. Мотоцикл қорабына үлкен торсық қымыз таңды. Тойлыбайдың қоржынына сыбағаң деп қос қазы, төстік, түймеш, сықпа құрт салды. Жылап қалмасын деп қайта-қайта нығыздап тапсырып жатыр. «Қарның ашса жерсің» деп қалтасына кепкен ірімшік толтырды. «Ал қош, құлыным», десті. Көкесі қамшысымен қонышын сабалады.

Кішкентай Дүйсенбі мотоцикл қорабында селкілдеп тау асып бара жатып Құланшыны, бұлақты, Әулие ағашты ойлады, жұмсақ мысықты ойлап жанарына жас үйірілді.

6

Директор Тойлыбай кішкентай Дүйсенбіні ылдидағы малшы балаларына арнап салған интернатқа түн ішінде әкеліп орналастырған. Тау жолы, бейне, машина доңғалағындай кедір-бұдыр. Селкілдеп-секектеп жолай әбден сілкілеген. Төсекке жамбасы тиісімен тас болып ұйықтапты. Ертесіне күн көтеріле бірақ оянған.

Қарайды: әңірейген кең бөлмеде екі-ақ бала жатыр. Өзгелер таудан әлі түсе қоймапты. Серігі шашын ұстарамен қырғызған, кертіш танау, қалқан құлақ, кетік екен. Сыр бойындағы қауыншы диқанның баласымын, атым – Мыңжасар деп таныстырды. Өзі әлдеқашан ояныпты: мұның ұйқысын күзетіп көп отырыпты. Тұрып киінді, жуынды. Мыңжасар екеуі тізбектеліп сыртқа шықты. Ауланың іші абыр-сабыр: бір тәтей сатыға өрмелеп қабырғаны әктеп жатыр, бір тәтей алдына алжапқыш байлап ас үйде жүр.

Тізбектеліп қақпаның алдына шығып тұрды. Ары баруға қорықты. Көше толы құжынаған машина, басып кетер деп ойлады. Интернат дегені – дым жақсы емес, түк те жақсы емес, түк те қызық емес деп түйген Дүйсенбі.

– Басына өрмелейтін ағашы, жарысып ойнайтын құлыны жоқ, тоңқалаңдаған машина ылғи, – дейді Дүйсенбі. – Мен білсем қазір Жүзжасар сөлі сорғалаған қауын жеп отыр, – дейді Мыңжасар.

– Жүзжасарың кім?

– Інім ғой ол, оқуға жасы жеткен жоқ деп тастап кеткен, ілесемін деп ботадай боздап қалып еді.

– Үйдің төбесіне өрмелеп шығайық, – деді Дүйсенбі. – Мүмкін, екі тау арасындағы біздің үй көрінер, мүмкін, түтінінен танырмын, жылқылардың дүбірін естірмін.

Мыңжасар таудан келген құрдасына бұрылған. Шынымен даусы дірілдеп, шынымен үй төбесіне шықпақшы. Көз ұшында бұлдырап, көгеріп, көлденең көсілген Қаратауға үңіле қарағысы келіп-ақ тұр екен.

Шортанбай

Түу-у-у!

Жердің бетін жалын шарпып, сағым ұшты. Қаратау белі кеткен қара нардай кирелеңдеп шөгіп қалған. Өркеш-өркеш құба жондары бірде қашықтап, бірде жақындап мұнартып тұр. Мына жақтан он шақты құйын атой салып, құйғытып келеді. Бұрылып қарап еді, желке тұсынан бір топ бала құйын дүркіретіп жарысып барады екен. Бұл құба жонды, ана Атырабат шөлін құйын ғана жайлап алып, баяғы бабасы айтқан; «Жын-шайтанның жымы етіп жіберіпті». «Ох, заман-ай!» деп, кепкен таңдайын тақ еткізіп, Шортанбай оң аяғын сылти басып кеп, балшық үйге еніп кетті. Су сеуіп салқындатып қойған тіреу түбіне жалп етіп отырды да, қолындағы балдағын босаға жаққа ырғытып жіберді. Шор-шор үлкен басының бір бұрышына әзер ілігіп тұрған жамау-жамау тақиясын алды. Тершіген маңдайын, мойнын тақиямен көсілте-көсілте сүртті де, оны алақанына салып қағып-қағып басының бір жеріне қайта жапсыра салды. Бұрышта қамыр илеп отырған әйелі Тоқбала ернін сылп еткізіп: «Тақия шақ келе ме саған, киген құрлым, қаққылап құртасың», – деді. Оны елеген Шортанбай жоқ, есік жаққа, онан әрі құйыны құтырған далаға қарады:

– Әлгі бала қайда жүр, ә? Ендігі мен Қарашеңгелге барып келетін ем. Мына ыстықта атты құртатын болды ғой, ала өкпе ғып! Аттың қадірін біле ме бұлар?! «Дүкенге барып келейін» деп құлағымды жеп қойды түге. Сен де қосылып, «шәй жоқ, бәтеңкеңнің бауы жоқ» деп қоймадың!

Тоқбала алара бір қарап қойды.

– Дүкенге есекпен-ақ барып келсе болар еді. Бұлар қит етсе атқа жүгіреді. Енді, міне, сарша тамыздың ыстығында атты қинап... Әй, маған да обал жоқ, көне салған.

Тамсанып-тамсанып жіберді де, төр жаққа қолын созды.

– Қарағым, насыбай шақшаға қол жалғап жіберші, – деді. Төрде бүк түсіп, өлең жазып жатқан аққұба бала, шақшаны алды да, итініп кеп қолына ұстатты. Насыбайды ернінің астына салып, біраз ойланып отырды. Әлден уақытта басын көтеріп, төрде бүк түсіп, өлең жазып жатқан аққұба балаға қарады. Аяныш білдіргендей қабағы кіржие қалыпты.

– Сөйтіп, ақын боламын де. Менің де суырып салмам бар-ды. Мына жеңгеңе үйленер кезде бұл атырапта менен асқан ақын жоқ еді. Аруақ қонды ма, қыдыр дарыды ма, әйтеуір тілге тиек болмай кетті...

– Қазір де айтасыз ба?

– Жоқ-ә! Соғысқа барған соң қойып кеттім ғой. Төрт жыл бел шешпей фашистермен шайқасу оңай ма? Мына аяғым содан жарадар. Елге келген соң бабамның жолын қуып ат ұстадым.

– Бабаңыз кім болып еді?

– Пәлі, баламысың-ау деген. Атышулы Сазанбай шабандозды білмеуің ұят екен. Өстіп жүріп өлең жазасың, ә!

Қабағы кіртиіп, есік жаққа қарады. «Тф-ә!» деп табалдырықтан асыра түкіріп жіберді.

– Әлгі бала қайда жүр, ә? Жүгермек-ай, ат қадірін түсінбей-ақ кетті-ау. Тал түсте тепеңдеп жетіп келеді енді. Күн қайтқанша бір үйге көлеңкелей тұрмайды-ау. Жануар қарнын тартып қалып еді... Әй, Тоқбала, тамағыңды тездет енді!

Төр жаққа бұрылып, бүк түсіп, өлең жазып жатқан аққұба балаға қарады. Қаламы ақ қағаз үстінде шиық-шиық етеді. Тақырдан дән терген тауықтың балапаны болушы еді. Мынаның қаламы да құдды сол балапандай. Бұл шіркін қайдан тауып жазады екен?

– Алматыларың аманшылық па? Әне жылы мына аяқтың ылаңымен мен де барып едім. Мәшине дегенің Қалтақ қойшының отарындай шұбап жатушы еді.

Ақын бала өзін ақындар санатына қосқан екі кітабын жарыққа шығарған Алматыны, сүйікті Алматысын мына шалдың қорлағанына қапа болып отыр. Әсіресе, ондағы мыңғырған машиналардың қайдағы бір Қалтақ қойшының отарына теңелгеніне көнгісі жоқ. Далаға бар, өмірден үйрен дей берген соң... келіп еді. Ойлап-ойлап, пәлен жыл көрмеген оңтүстіктің Созақ ауданын таңдаған. Онда аптап күн бар, сап-сары қымыз бар, ең бастысы шабандоз нағашысы Шортанбай бар. Міне, енді солардың қан ортасында... өмірмен қоян-қолтық араласып... бүк түсіп, өлең жазып жатыр. «Саяңды мен сағынам, Алматының қайыңы...»

Тоқбала асты түсіріп кеп дәл алдына ала дастарханды жайды. Далада қалып, суы ысып кеткен құманды әкеліп қолдарына су құйды. Шортанбай жамбасындағы шапанның қалтасынан бәкісін алды. Аузын шайып тастап, бері жақындап отырды. Ернеуі кетілген үлкен ағаш табаққа екеуі де ентелей жайғасты. Тоқбала тұздық қамдап, қазан басында салдырлатып жүрген. Даладан керімсал соғады.

Ақын баланың мұрнын жас еттің хош иісі жарып барады. Үңіліп қарап еді, қамырсыз, картошкасыз кілкіген майлы ет. Қамыры бар-ау. Бірақ, мазасыз, әр жерде бір шұқымы көрінеді. Сүбесі сыпырыла жаздап піскен үлкен жамбасты қолына ұстата салды. Өзі де турап отырған етінен әр кезде бір кесегін аузына тастап жібереді. Қылпып туралған ет табақ ортасына тау болып үйіліп қалды. Тоқбала қазанда қалқыған майлы сорпаға аз-маз пияз турады да, әлгі тау боп үйілген еттің үстіне құя салды. Ақын бала әлгі ұстатқан жамбастың етімен-ақ тойып қалды-ау. Сыпайылық сақтап, табаққа қолын созған болады. Жанына тізе түйістіре келіп отырған Тоқбала әлсін-әлсін: «Жесеңізші, алыңыз енді», – деп қояды.

– Қала жайламай-ақ, малмен жан баққан қазақпыз. Өзім осы совхоздың жылқысын бағамын. Шүкір, ешкімнен кем емеспіз, – дейді Шортанбай аузы астан босай қалғанда. Сөзге Тоқбала килікті.

– Қалқам-ау, әлгі ащы су болмаған соң алмай отырсың ба? Манағы бала да кешікті. Осы тұрған жер неғып... Дүкенші де бір сырбаз ит. Күн ысыса үйінен шықпай қалады. Мейірбанды баласынып жүр ме?

– Ойбұй, о не дегеніңіз? Баланы босқа әуре қылып. Ішпейтін едім ғой. Жақпаған соң қойғанбыз. Өзі де жағымсыз-ау, әтәңе нәлеттің!

– Қымыз құйып бер онда! – деді Шортанбай әйеліне иек қағып. Өзі әлі манағы қарпытудан танбай отыр. Қара табақтың да іші шұңғылданып, тереңдеп барады. Жүрегі кілкіп, көзін тайдырып, есік жаққа қарады.

– Көрінбейді, ә? Бір үйге кідірген шығар. Атты аяса сөйтеді. Осы сенбіде қойшылар тойы болмақшы еді. Өкімет бәйге, көкпар береді деседі ел. Соған Күреңді даярлап жүргем...

Қолын майлыққа сүртіп, дастарханнан шегініп шықты. Самайынан шып-шып тер моншақтап, жүзіне қызғылт рең кірген. Дөңгелек қой көздері жылы нұрға толы. Үлкен салалы саусақтарының майымен шоқша сақалын сүйкеп-сүйкеп өтті. Әйелі ұсынған орта кесе сорпаны алды.

Ақын бала есік жаққа жалтақ-жалтақ қарайды. Күрең атты борбайлатып отырып, әлгі баланың салып жетіп келгенін қалап-ақ отыр. Атты аяп өлеміз бе? Шаппай, жортпай не бітірмек. «Құйын қуалап кеткен ол жоқ, келмей ме енді. Атты байлап жіберіп, ердің басынан қара дорбаны алса ғой. Ол дорбаны ептеп ұстап үйге әкелер. Дорба ішінде сылдыр-сылдыр, сыңғыр-сыңғыр етіп әлгі көкмойын шынылар көздің жауын алып тұрады-ау. Көздің құрты ғой, шіркіндер!.. Былай қарасаң, ішкің де келмейді. Мына құйын құтырған иен далада ішпей қайтесің, құса боп өлемісің? Мына шал отыр атын айтып, көкпарын жыр ғып. Ең болмаса селт еткізер әңгіме де қозғамайды...» Есік жаққа еміне қарап қойды.

Елең ете қалысты. Шынымен дүбір шықты. Кәдімгі суыт жүрген салт атты жолаушы дүбірі. Шортанбай отырып-отырып санын бір-ақ соқты.

– Ой-бұй-й! Жүгермек-ай, атты құртты-ау! Ай, жануар-ай, күнге күйіп пісіп қалды ғой. Тағы да жәй жүрмей жортып келеді. Енді не қыласың бұларға? Атты қан сорпа ғып бұзды да жіберді. Әй, қатын, әкел ана балдақты, – деп күңіреніп, түтігіп орнынан тұрды. Оң қолындағы таяғы сықыр-сықыр етеді. Тоқбала да зыр қағып, көбелектей ұшып-қонып жүр. Шалының ашуынан да қорқып барады.

– Отағасы-ай, қойыңызшы! Байғұс бала қайдан білсін?! Қарашы өзі де шүкәйттай боп, күнге күйіп кетіпті. Қонақ келгесін жаны қалмады ғой.

Баланың түрін көргесін Шортанбайдың ашуы басылып қалды. Ақ көбік тер басқан Күреңге бір, түтігіп, күйіп, бір уыс болып ер үстінде отырған ұлына бір қарап қойып тізгінді ұстады.

– Түс енді, жарбимай, – деп жекіп қалды.

Мейірбанның үзеңгіге де аяғы жетпей ат үстінен сыпырылып келеді. Асығыста бір балағы таралғыға ілініп қалып, көне шалбары жыртылып, дыр етті. Әрі қысылып, әрі қорқып, сасқалақтап жүріп түсті-ау әйтеуір. Танауы тершіп үйге жүгіріп кірді. Бір қолы ышқырында жүр.

– Апа, арақ жоқ. Сыпабек қатынымен қыдырып кетіпті, – деді.

– Алда қағынғыр-ай. Әні, өстеді ғой деп ем-ау. Осы қисықтан құтқаратын күн туса екен. Нақ керек кезінде зым-зия жоғалады. Балаға да обал болды-ау. Қойшылардың соңынан сүмеңдеп жүретін көшпелі дүкен болушы еді. Жылқышыны адам екен демейді. Жылқыны таста, қой алайық десем, ана әкең көнді ме! Қой бақсақ қой – күнде бір бастық дедек қағып келіп тұрар еді, қас-қабағымызға қарар еді.

– Қапа болмаңыз енді. Баста әуре қылмайтын нәрсе еді. Ішкілікке жоқпын ғой, – деп, ақын бала орнынан тұрып тысқа беттеді. Босағада бос жатқан қара дорбаны теуіп кеп жібергісі келді.

Күн ауып алыпты. Манағы маңайда қаптап жүрген құйындар да жоқ. Сонау Раң өзенінің арғы беті қаптаған қой. Қойлы ауыл. Түтіндері тік шаншылып шығады. Қыбырлап қозғалып, есекке мінген қойшылар өзенге құлап келеді. Бастары қалтаңдап үзіліп түсердей.

Үй артындағы көлеңкеде аттың терін үгіп, күйбеңдеп Шортанбай жүр. Ыңылдап, сипалап, Күреңді айналғандай болады. Құлағының түбінен қасиды. Енді қолына үлкен ат тарақты алып, ұйысып қалған құйрық-жалы жібектей сусылдап таралып, сүзіліп тұрды.

Шортанбайдың бұл тірлігіне ақын бала қызыға қарайды. Апыр-ай, ә, мұндай да ұқыптылық болады екен-ау! Аттың тарамаған бір тал қылы қалмады ғой. Мына мүсін, мына мойын тастан қашалғандай көрікті-ақ. Тұрғызып қойып, қарап тұрар ма еді.

– Ә, көзің қызықты ма, ақын бала? Бір сен емес, Күреңге қызыққан қаншама жан. Шынымды айтсам, талай жан қолқа салды. Бергенім жоқ. Құдай қаласа, ертеңгі қойшылар тойында ел-жұртты бір шулатамыз.

– Бұрын бәйгеге қосып па едіңіз?

– Құнанында қосқаным бар. Озып келді. Биыл бесті. Нағыз шабатын шақ. Қыстай арпа бердім. Бірақ, көктем шыққалы қара отқа жайыла алмай келеді. Жусан да күйіп кетті. Қара отпен қарнын тартып алсам ба деп едім...

– Шабаз, тұқымы жақсы ғой мұның. Өзіміздің Ақалтеке мен құлан айғырдың тұқымы. Марқұм әкеміз айтып отырушы еді, Құланды ұстаған жігіттің арманы жоқ деп.

Күлімдеп, жүзіне нұр ойнап, армансыз бір толқып кетті. Таяғын сықырлатып аттың сол қолтығына келді. Әлі сөйлеп жүр. «Жылқы тұқымы, мына Күреңнің атасы қай тұқымнан, анасы қай тұқымнан», жыр қылады дейсің бір. «Пәлен дегеннің асында пәлен жылқыдан озып келіп еді. Арғы атасы ма, арғы атасы кешегі аласапыран заманда Мөңке батырды құтқарған екен. Беріде бұлардың балаларын ескерген адам болған жоқ. Қойшы-қолаңшы мәстек қып мініп алды. Сойып, тауысуға айналған. Өзім соғыстан қайтып келсем, осының тай атасы мініс болып бір бригадирдің астында жүр. Тани кеттім. Өлуге айналған екен. Содан колхозға мына қатынның жалғыз сиырын орнына өткізіп әрең алдым. Әйтеуір, әлпештеп жүріп, келер қыста барып үйірге салдым».

– Сағатың қанша болды, қарағым?

– Бес жарым.

– Бесін болып қалған екен-ау? Ау, Мейірбан, қайда құрып кеттің?!

– Не көке? – деп, Мейірбан жүгіріп келді. Аузының кенересіне жаңа ғана ішкен айраны жұғып қалыпты. Манағы жыртылған балағы жамалған. Кішкентай қарны тыңқиып ышқырын керіп тұр. Қап-қара кекілі көзіне түсіп мазасын алады. Тілін шығарып, аузының айналасындағы айран қалдығын жалап алды.

– Не дейсің, көке?

– Атты терлетіп келші. Бүгін қамау терін алайық... Қазір жабулап беремін. Сонау Қарамолдадан бір-ақ қайт! Орта жолда сәл кідіріп түзге тұрғызып аларсың. Қамшың қайда?

Үйден Тоқбала шықты. Қолында майысқан ақ шелегі бар.

– Мейірбан-ай, аяқ киіміңді ки. Башайыңды үзеңгі жеп қояды...

– Тәйірі, не қылар дейсің? Кел мін! Қатынқамалға жеткенше қамшы салма. Қайтар бетте тізгінді екі-үш рет жіберіп алуыңа болады.

Он жасар Мейірбан талыстай Күреңнің үстінде титімдей болып көрінеді. Ыржиып, күлген болады. Әкесі көйлегін ышқырына салып, аяғын таралғыға қыстырып, қомдап жатыр, қолына үкілі қамшы берді. Тізгінді екі-үш жерінен түйіп бала қолына шақтап қысқартты. Ат басын бұрып, «шу» деп жіберді.

Күрең ауыздығын сүзе, дүсірлетіп жорта жөнелді. Аршындап, арындап барады. Үстіндегі Мейірбан желп-желп етіп, тізгінмен қоса бүгіліп-бүгіліп түседі, лезде қырқадан асып ғайып болды. Көпке дейін дүбірі басылмай тұрды. Сары далаға тұлпар кетті.

– Тастап кетпесе игі еді, – деп ақын бала Мейірбанды уайымдай бастады. Жүрегі бір жаманшылық сезгендей. – Өзіңіз неге мінбедіңіз?!

– Мені ауырлайды. Сексен килені көтеріп отыз шақырым жер шабу оңай ма? Белі кетеді ғой.

– Қаршадай баланың тақымы қалай шыдайды? Бір жерде тастап кетіп жүрсе.

– Сыр мінез ғой. Құнан кезінен өзі шауып жүр.

Деуін десе де, Шортанбай да толқи бастаған сияқты. «Сонша алысқа жібермей-ақ, Қатынқамалдан қайтарсамшы. Ай, қызбалық-ай! Ол межеге жетем дегенше күн де батады. Баласынып жүрмесе, жануар есті еді, я, құдая, өзің жар бола гөр!»

Екеуі де батар күнге қарады. Қызарып-қызарып Қаратау өркешінің айрығына тақап қалыпты. Күні бойы ыстығын төгіп-төгіп, сөнуге айналған сексеуіл шоғындай. Шортанбайдың қой көзі де қанға толып, шоқтай жанып келеді. Балдағын сықырлатып есік алдына барды. Шапашотты алып қазық істеуге кірісті. Қолы дірілдеп, ісі өнер емес. Анадай жерде сиыр сауып жүрген Тоқбалаға қарайды, ақын балаға сыртын беріп отыр.

– Енді есіме түсті. Жаңа сенімен әңгімеге алданып жүріп, байқамай... шаптауына ескі тартпа салып жіберіппін ғой. Қараң қалғыр, шіріп тұр еді. Ат арындап алғасын шарт үзіледі-ау!.. Ау, Тоқбала, не ғып жүрсің?! Қойсаңшы енді сиырдың желінін соза бермей!

Жүзінде аңқау-адал адамның кешірілмес кейісі білінді. Қатуланып қапа болып отыр. Қолындағы қазықты лақтырып жіберді. Анадай жерде сүйек кеміріп өліп жатқан Майлыаяқты таспен жіберіп ұрды. Қыңсылап жайына ол кетті. Жарты шекесі ғана қалған күнге қарады. Көзі қанға толып кетіпті. Балдағы сынардай болып зарлап, сықырлап тұр.

– Күн батар кезде балаға ат шаптырар ма? Орға түсіп кетсе қайтесің? – деп, Тоқбала күңкілдеп келеді. – Ешкімнің сөзіне тыңдау жоқ мұнда...

– Өшір үніңді! – деді Шортанбай қатуланып.

– Сабыр қылыңыздар. Үнемі шабылып жүрген жылқы мінез көрсете қоймас. Кәнігі ғой, – деп ақын бала білгенін айтып тоқтау салмақ болды.

– Ей, не білгенің бар! Үнемі шабылып жүрген жоқ еді ғой. Құнанынан кейін шапқаны осы. Қыста қолда ұстағаным болмаса, мінілген жоқ. Көктем шыға үйірге қосқам. Әбден айғыр болып жүрген жерінен той болады деген соң, кеше ұстап әкеліп едім. Әрі аңқау басым, сен келген соң, есіріп, көрсете қояйын деп. Басты пәле, үйірге түсіп жүрген жерінен кеше келгені ғой...

Ошақ басынан Тоқбаланың сарыуайымға толы үні шығып еді, едірейіп тұрған Шортанбай тағы дүрс ете қалды.

– Өшір үніңді!

Бұл шақта күн әбден өшіп, соңғы шапағын жинап-теріп, көк аспанды жалап-жұқтап, қас қараюға айналған. Сонау өзеннің арғы бетінен қойшы ауылдың жылт-жылт еткен оттары көрінеді. Жылаған баланың даусы шығады. Бір ит үн созып дауыс көтеріп еді. Анадай жерде мөлиіп жатқан Майлыаяқ та басын көтеріп алып, қыңсылады кеп. Енді тұмсығын көкке шаншып үздік-создық ұли бастады. Тамағы қырылдап жер-жиһанды көшіріп барады. Ақын баланың төбе құйқасы шымырлап жөнелді. Шортанбай да шыдай алмады білем.

– Кет, әрмен! Иттің баласы, жаманшылық шақырма!– деп кейіді кеп.

Ит арағырақ барды да, үздік-создық тағы ұлып жөнелді. Қойшы ауылдың иттері де қосылды. Бұл жолы Шортанбайдың жан даусы шықты.

– Әй, қатын мылтықты әкел үйдегі! Бір жолына садаға!

– Шортеке, сабыр етсеңіз. Иттің ұлығанында не тұр! Хайуан емес пе, – деп ақыл қосып жатыр ақын бала.

– Отағасы, ашуыңды қишы. Кісіден ұятты... – деп Тоқбала да тоқтау салғысы келді.

– Әкел енді, әкел дегесін!..

Саңқ етіп атылған мылтық, қаңқ еткен ит үніне қосылып сары даланы, ана адырды аралап жарысып жөнелді. Енді бір сәтте маңай құлаққа ұрған танадай тына қалды! Тіршіліктің үні өшіп, құлағы бітеліп тұрды. «Не боп қалды түге?» – дегендей қиядан қылқиып ай қарай бастады. Жымиып күлгендей болады. Әлдеқайдан қыздың сыңсығаны ма, баланың шырқырағаны ма – құлазыңқы үн келеді құлаққа. Түн күңгірт, шілденің күрең түні. Көк аспанды мың сан жұлдыз торлап алған. Сыбыр еткен жел жоқ.

– Аман болса Қатынқамалдан бері асты, – деді шал. Сүйеніп тұрған таяғын тастай бере, жерге жата қалып тың тыңдады. Бұлар да ішін тартып қатып қалған. Қыбыр етсе болмашы дыбыс, сол дүбірмен қосыла келетін өмір дыбысы үзіліп кететіндей. – Әзірге дүбір естілмейді.

Шортанбайдың есіне жас кезінде басынан өткен бір оқиға түсті. Жүрегі дір ете қалғандай болды...

Өзі де Мейірбандай кішкентай еді. Бірақ жасы ересектеу, он үшке тақаған. Жылан жылы ма-ау, қоян жылы ма, есінде жоқ. Атасымен қосылып Түркістанға барғаны бар. Айдап барған малын сатып, астыққа айырбас жасады. Бірер түйе ұн артып алды. Енді елге қайтты. Бір күн жүріп бұл әтірепте атасы ғана жақсы білетін Құл асудан асып Баба атаға түсті. Алда әлі үш күншілік жол бар.

Баба атаға қонған жерде атасы қатты ауырып, ертеңгісін төсектен бас көтере алмай қалды. Енді бұл саса бастады. Науқастың бері қарайтын түрі жоқ. Әрі бұлар аттанған шақта ауылда ашаршылық еді. Кешіксе бала-шаға қырылады. Сонда қайран атасы кішкентай Шортанбайды жанына шақырып алып қаршадай немересіне ақыл айтты. Әлі есінде: «Балам, Құлаға өзің мін де, байталға бірер пұт ұн артып алып ауылға тарт, елге жет. Маған қарайлама. Хабар тигізсең, Жанұзақ өзі келіп алып қайтар. Бір ескеретінің, күндіз саймен, түнде жолмен жүріп отыр. Адассаң айға қарап сал. Маңдайыңда ай тұрсын ылғи...» Жылап жүріп атқа ауыздық салды. Атасын үй иесіне тапсырып, жөнеліп кетті. Жетегінде кер байтал, жүрегінде тәуекел.

Сонда да осындай ай туып еді. Құба жонмен дамылсыз жортады да отырады. Жас бала әр нәрседен шошына береді. Бұл далада нелер жоқ. Шақылдаған шибөрі, ұлыған қасқыр, жалғыз жортқан ұры, бәрі бар. Әсіресе, жалғызілікті жолаушыға қиыны жолда қорымдар көп. Әрқайсысының қорқынышты аты бар. Жылаған ата, Батыр қалған, Аттан төбе, Қатынқамал...
Осы Қатынқамалға жеткен түні соңына қасқыр түсті. Жұт болса, қасқыр құтыратын әдеті емес пе. Ай туысымен-ақ бір үйірі тори бастады. Жүрген сайын өкпені қысып, қадамды тарылтып барады. Шортанбайдың көзі тұнып, арқасынан мұздай тер саулап ақты. Енді бір сәтте жалт қарап еді, қамшы сілтер тұста арланның тісі сақ-сақ етті. Шошып кетіп, шарр етіп, байталдың тізгінін босатып жіберді. Астындағы құла айғыр ышқынып, жымып жөнелді. Аш қасқырлар кер байталды қамап алып қалды.

Сол шапқаннан шауып отырып, ай бата ауылға жетті. Жаман шошынғаны сонша, анасын танымай, талай күн тілі күрмеліп сөйлей алмай жүрді... Сол қорқынышты түндер, сол ұзақ жол, қаршадай кезі есіне түссе, жүрегі ауырғандай болушы еді. Енді, міне, сол жүрек дәл сондағыдай аттай тулап, аузына тығылып тарсылдап тұр.

– Дүбір естілетін сияқты. Балақай, сен тыңдашы, – деді жерден басын жұлып алып.

Ақын бала да жерге сұлай кетіп, біресе оң құлағын, біресе сол құлағын топыраққа тосты.

– Құлағым шуылдайды ма-ау, ештеме естілер емес, – деп міңгірлейді. Жан тері шығып, әбден қысылды.

– Жүрегің болды онда... Әй, қатын, есекті әкелші. Жолға шығайын, – деді. Тамағы құрғап қалған, үні қатқыл, ащы шықты. – Осындайда керек болар деп мінгіш әкелгем. Әнебір жетім зоотехник зар жылап қойды ма. Зиянын тигізбей жүре ме бұл жұрт. Әтаңа нәлеттер-ай, қол ұшын бермейді-ау! Мінгішке жем бер деп құдайдың зарын қылдым. Жылқыны жегенде болмаса, мал демейді ғой...

Ақын бала шыдай алмай, анадай жерде жайылып жүрген сұр есекке жүгіре жөнелді. Бара сап аяғынан тұсауын алып жетекке икемдеп еді. Әбден ерқашты болып қалған хайуан екен. Төрттағандап кеп тырысады. Ызасы келіп, салпаң құлағынан тұсаумен тартып жіберді. Ол «мұнан да құқайын көргенбіз» дегендей басын шайқады да сол мінезінен танған жоқ. Шаң-шаң қыр арқасын жиіркене ұстап тұрып, тәуекел ғып ырғып мінді. Тақымынан ақ шаң бұрқ ете қалды.

Жортақтатып, тықырлатып отырып Шортанбайдың нақ алдына келіп бір-ақ тоқтады. Тоқбаланың әкеп берген ерін салған жоқ.

Оң аяғын есектің қыр арқасына асып тұрып, таяғын тіреп қалып, ырғаң етіп, мініп алды. Қатты: «Ыхх-а!» деп, тебіне түсіп, жортақтай жөнелді. Үйдей кісінің астында кішкентай сұр есек кирелең-кирелең, тыпың-тыпың етіп жылжып барады. Ол қос өкпеден қорс-қорс тебінеді.

Мына жақтан Тоқбаланың ашынған даусы шықты.

– Құдая, мұның мінезін пендеге бермесін. Балаға да, әйелге де рақымы жоқ... Бар арманы – бір ат. Жер ортасына келсе де көкпар десе далбаңдап жүргені. Осы бір адыра қалғырды ас қатықсыз отырғанда туғалы тұрған жалғыз сиырымызға алып еді. Не рахат көретінін білмеймін. Бұған біреу: «Атыңыз жақсы екен» десе, бес күн тамақ ішпеуге бейіл...

– Сабыр етіңізші... Дүбір шыға ма?.. – деді, ақын бала елең етіп. Тоқбала жанын қоярға жер таппай кетті.

– Тіліңе май, садағаң кетейін!

– Әне, әне! Қырқадан бері түсті, – деп ақын бала қышқырып қалды. Көзіне жып-жылы жас келді.

– Әне, көрдіңіз бе?.. Ай астында...

– Әкесі ше?

– Көре алмай тұрмын...

– Аман болғай, ақ тілеулі пендесі еді құдайдың.

– Жылағаны несі... мұндайда қуанар болар еді?!

Еті қызып алған Күрең талмай самғап, сыпыртып келеді. Ай астында сары даланың бетімен сырғып келе жатқан қара құйын тәрізді, әр кезде жылт-жылт, жалт-жұлт сәуле шығады. Бұл айға шағылысқан ауыздық пен үзеңгі еді. Ақын бала бұқпалап, бұғып әлгі қара құйын арасынан құртақандай Мейірбанды іздеді. Әйтеуір бірдеме қалтаң-құлтаң елес беретін секілді. Қара құйын жылжып жақындап қалды.

Тұсына тақап келгенде, ұшып барып, шаужайға жармасты. Тоқбала да шырылдап жеткен екен. Ат жалына тиген ақын баланың қолы күйіп, тұзды суға салғандай тыз-тыз ашыды. Бұлқынған бұлшық ет, шылқыған тер, сусыған жал қол тигізер емес. Ер үстінен Мейірбанды жұлып алды.

Шеше байғұс баласын бауырына қысып, ышқынып жылап, сілейіп тұрып алды. Ақын бала дір-дір еткен Күреңнің тізгінін ұстап аңырып тұрған. Анасынан бұрын етегі арасынан кішкентай Мейірбанның жарықшақ үні шықты.

– Аға-ау, тұрмаңыз! Тер қатады, – деді.

Селк етіп, сасып қалып, Күреңді сүйрелеп жетелей жөнелді. Қалың құрым жабу астында ат қан сорпа болып терлеген. Саудыраған төрт аяғы сары жусанды күтір-күтір кешеді. Желкесінен ып-ыстық лебі тиеді. Жануардың демі терең, әріден үздік-создық ішін тартып тыныстайды.

Ана тұстан Шортанбайдың «ыхы-ыхы» деген үні, қатты жөткіргені естілді. Сұр есек те қан сорпа болып қалған. Ышқынып, үздігіп, өлуге бет алып тұр. Балдағы, белі қоса сықырлап қасына тақады. Тотығып, тозып қалыпты.

– Бәрекелде-е! Дұрыс істегенсің, жетектеп суытқан жөн мұндайда. Өзің пәлекет екенсің-ей! Өлең жазудан өзгені білмейді екен десем. Атқа қырың болды өзіңнің. Адам болатын бала, міне, өстеді, – деп шын риза болып, ақын баланы қолпаштап, балдағы сықыр-сықыр етіп жанаса жүріп келеді.

Үлкен жанарлы атты, ақын баланы айналғандай болып ішіп-жеп барады. Жалынның арасына, терлік астына қол жүгіртеді.

– Әй, Мейірбан, немене шешеңнің етегіне оралып қалдың? Қызбысың сен? Кел мұнда!.. Қарамолдадан қайттың ба? Ат неше рет түзге тұрды? Аз екен, ә! Шаптауы үзілді деймісің-ей?

– Ие, ат әбден қызған еді. Ер лық етіп босап кеткендей болды. Тізгінді тартып қарасам, шаптауы шарт үзілген. Бүгіліп, салбырап келе жатқан тартпаны алдым да, тістеп тұрып бір ұшын босатып, доғалақтан әрең өткіздім...

– Шапқан ат үстінде ме?! – деп ақын бала сұмдық таңданды. Ежірейіп тұрып қалды.

– Ие...

– Несі бар, өзіміз осындай кезімізде көкпар тартқанбыз. Бұл әлі бәйге шабудан басқаны білмейді әрі үйкүшік-ақ. Қазан-аяққа үйір, бәтшағар, – деп Шортанбай баланы кемітіп, мұқатып тастады.

Ол болса ыржиып кеп күледі. Бұл дүниеге қызыққаннан басқа қабағында кірбіңі жоқ. Жалаң аяғын көтеріп, башпайларын бір-біріне үйкеп, ысқылап қояды. Арт жағынан, ошақ басынан шешесінің даусы шығып еді. «Айран ішіп келем, көке», – деп, дың етіп, бұрылып жүгіре жөнелді.

Маңай маужырап қалған. Дәл маңдайдан аппақ ай сәулесін төгеді. Үп еткен сәл-пәл жел бар. Мына даладан қышқылтым, кермек жусан иісі келеді. Күнімен аптап ұрып, топыраққа сүңгіп, ұйқыда жатқан жәндіктер тіріле бастады білем, дың-дың, тысыр-тысыр, пыр-пыр көбейіп кетті.

– Жетер, балам. Тізгінді бер, суға байлап келейін, денесі мұздасын, – деп Шортанбай ақын баладан тізгінді алды. Қисаңдай басып, атты жетелеп, анадай жердегі айдынға апара жатыр. Шаршап, қажығанын ұмытып кеткендей. Әйелі айтқандай, ат жолына жанын пида қылуға бейіл. Елпеңдеп, жалпақтап, құрдай жорғалайды кеп. Атағы дүйім жұртты дүңкілдеткен шабандоз нағашысының мына мінезі әуелгіде ақын балаға ұнамаған; тым жеңілтек көрініп еді.

Енді өзі елігіп еріп келеді. Жылқы жайында нелер қызық хикая тыңдауға құныққан. Апырмау, ат күткені ше, қарап тұрғың келеді... Бұл өзі ақын жырлап, жазушы көрмеген қиын кісі болды. Мінезін қай «пунктке» жатқызса екен. Меланхолик пе, сангвиник пе?.. Олай болса, әлгі профессор айтқандай, атқұмар қазақты көркем әдебиетке жағымсыз бейне етіп пе, жоқ жағымды етіп пе?.. қай жағынан кіргізген мақұл? Бақандай бес жыл ежіктеп, енді, міне, бір мінездің табиғатын тани алмай тұрғаны...

«Тәйірі, адамды адамша жырлайықшы осы!»

Бұл ой ақын баланың басына бүгін таңертең, бұл ауылға, нағашысының үйіне енгеннен бастап келіп еді. Енді, міне, Күреңді суға байлап, одан үйге қарай нағашысымен қатар келе жатқанда да қинап қоймады. Басын жеп келеді. Оқыста ық етіп, жусанға сүрініп кетті. Жер сүзіп барып қалды.

Шортанбай қолтығынан демеп қап, аттың әңгімесін үзе тұрып, енді ақын баланың жайына көшті.

– Жілік майың үзіліп қалған ғой, ап-арықсың. Ағарғанды көп іше гөр. Қалада қай бір күтім бар дейсің, біреуге-біреу қарамай, безіп бара жатқан бір тірлік. Бір күні, бұлар неге сонша асығады десем... кәзит алуға жүгіріп барады екен. Сені де сол кәзит қуған болар-ау!

– Болса болар, – деді ақын бала еркінен тыс.

Бұлай дегісі келмеп еді. Әлгіде басына кірген ой шеңгелінен шығармай, әлі өзіне-өзі келе алмаған. Болса болар деп ойлады. Шалдың бұл пікірінде шамданатын дәнеңе жоқтай. Қайта, қалада нелер тілдің майын тамызатын тағлым ортада, татымды сөзді кім айтты бұған. Еститіні бәзбаяғы кітаби сөздер: «Жолдас! Бұл өмір ме – бұл өмір. Жасаймыз, жаңартамыз...» Үйге де келіп қалыпты-ау.

– Алты айналымға шейін Күрең ортада отырады. Ұзаққа шабатын жылқының кәсібі сол. Тек шаң жұттырмай, топтың шетін алып отырған жөн. Бұл саған сабақ, құлағыңа құйып ал, – дейді Шортанбай. Анадай жерде, ошақ жаққа тесіліп Мейірбан отырған.

Бұлар есік алдына су сеуіп, текемет төсеген жайлы орынға қылжия-қылжия кетті. Тоқбала кеп шынтақтарына көпшік тастады. Жантайып жатып, аспанға, аппақ айға сұқтана қарады. Мұрнын жаңа піскен сүттің хош иісі жыбыршытып жіберді. Бұрылып еді, екі аяғын көсілтіп жіберіп, арасына үлкен ақ табақ, Мейірбан бас көтермей сүт ішіп жатыр. Ат тізгінін қалай тарту жайлы сыр шерткен әкесіне ұйқылы-ояу көзімен қарайды да, сүтті бастырмалатып ұрттай жөнеледі.

Тоқбала ақын балаға қымыз ұсынды. Қаңсып қалған тамағына май жұққандай әсер етіп, салқын сары қымыз тіл үйіріп, шымырлатып әкетіп барады. Шекесінен салқын тер бұрқ етті. Әріректе жантайып жатқан Шортанбай тамсанып-тамсанып, бұлар жаққа алара қарайды.

– Табағымен әкелсеңші былай! – деп кейіп жатыр.

– Апырмау, қонақ бар ғой енді... – деп қысылған Тоқбала қымыз толы нән керсенді қарсы алдында лық еткізіп апарып қойды. Әйелінің қолынан ожауды алып, созып-созып сапырды кеп. Арагідік ақын балаға да құйып қояды. Артынан ожауын көсіп-көсіп өзі ұзақ-ұзақ сімірді. «Уһ» деп, жан шақырып жантая кетті...

Ашық аспан астында, ашық көңілді жандар арасында ақын бала рахат ұйқыға шомды. Қаратау жақтан мап-майда леп соғады. Қытықтайды, сыбырлайды. Аққұба дөңгелек жүзді ай шығып алып ұзақ қарады.

Шортанбай түс көрді... Бәйге. Жер қайысқан жұртты таңырқатып Күрең жүр жетегінде. Ұлы сүрең, ұлы дүрмек екен дейді. Аттар сөреге тұра бастады. Қас қылғандай, атқа мінетін Мейірбан зым-зия жоғалды. Таптырсыншы қанекей. Амал жоқ, шобырға да жөндеп отыра алмайтын ап-арық ақын баланы мінгізуге тура келді. Жыларман боп, өкініштен өзегі өртеніп, күйзеліп кеп, талыстай Күреңге ақын баланы жарбитып мінгізіп еді. Ел-жұрт күңіреніп кетті. Мүлде жасып, тұлпарға қатын мінгізгендей, көңілі құлазып... түсінде... жылап жатты Шортанбай.

Көкпар

Сердалы атқа қонғанда күн тас төбеде тұрды. Сап-сары дала, қап-қара қойшылар жүр. Шыр еткен бозторғай жоқ. Әуе айналып жерге түскендей. Қиырда құйындар жарысып барады. Қос қыран ауыздарын арандай ашып, анадай жердегі молаға келіп қонды. Мең-зең қапырық дүние. Осы сәттегі тіршілік заңын ешкім түсінбестей. Түсінетін де ешкім көрінбейді. Тек сарғайып кеткен күн ғана ішіп-жеп жалана түседі.

Иә, осы күн көкжиекке жеткенде өзіне қандай қатер төнерін Сердалы сезген жоқ. Әлі күн еңкейгенше бірқыдыру уақыт бар. Әдетте, мұндайда ештеме ойламайды. Алдыңды ойлап, қобалжып кетсең, жолың болмағаны. Бұл жерде тек тәуекел шешеді. Ата сөзі, ата заңы осындай.

Сердалы есін білгелі селт етіп қорқып көрген жан емес. Бірбет, қызба, қыңыр болып өскен. Әлгіде жүрегі лоблып, басы айналғандай болды. Шекесін ұстады. Қолынан сусып түсіп бара жатқан Күреңқасқаның тізгінін ұстап қалды. Тұла бойы шым еткендей болды. Самайынан суық тер бұрқ етті. Бұрын көкпарға шығарда марқұм әкесінің өлімі елестемеуші еді. «Маған бүгін не болған? Манағы Қарақыздың жылап қалғаны әсер етті ме?» – деп ойлады. Әкесі көз алдына тағы елестеді.

Ол кезде он жаста еді. Ертеден қара кешке дейін қозы қайтарады. Бір күндері ел дүрліккен той болды. Қым-қуыт көкпар шабылды. Ат дүбірін естісе делебесі қозып, есі шығып кететін әкесі сонда атқа ер салды. Шешесі: «Атың суусыз, барма!» – деп жалынып, шаужайына жармасып жүр. Өзі әкесінің барғанын қалап-ақ тұр. Көкпар әкеліп берсе дейді. Жаз бойы тісіне бір түйір ет тимеген. Жылап жүрген шешесіне жақтырмай алакөздене қарайды. Біраз жерге әкесінің артынан томпаңдап жүгіріп барды. Ар жағында өзі білмейтін ұлан-асыр ұлы сүрең. Сыңсып қалған шешесіне де, томпаңдап ерген өзіне де қарамай, жауырыны күжірейіп, қандыкөз әкесі кетіп барады. Алдында қоп-қою шаң. Күшке болмаса, ақылға ырық бермес шартта-шұрт ұстасқан білектер, жер дүниені солқылдатқан дүбір. Құйқаны шымырлатқан ащы айқай. Сол дүрмек әкесін де жұтып жіберді.

Қас қарайып кеткен. Шешесінің алдында, екі көзі төрт болып отыр. Әшейінде: «Көкең көкпар әкеледі», – деп алдандыратын анасы бүгін сұп-сұр болып, қатып қалған. Ауық-ауық денесі тоңғандай болып селк-селк ете қалады. Жанары жол жақта. Осылай отырып, Сердалы ұйықтап кетіпті. Әлден уақытта шыңғырып қалған анасының даусынан шошып оянды.

Көз алды бұлдыр, буалдыр бірдемелер. Есік алдында ат жалын құшып әкесі тұр. Аузынан, мұрнынан қан тамшылайды. Босағада арыстай болып бұзау көкпар жатыр. Бірер жігіт әкесінің үзеңгісіне жармаса береді. Енді байқады, аяғы таралғыға қарысып қалған екен. Шешесі де еңіреп шырқ айналып жүр. Жігіттер ұзақ уқалап аяқты жаза алмады. Уақыт өтіп жатыр. Ақырында бір жігіт кездігін алып, тартпаны шарт қиып жіберді.

Аттан түсірісімен әкесі дүние салды. Жұрттың айтуынша өкпесі күйіп, зорығып кеткен көрінеді...

Әке қазасы жас Сердалыға қатты әсер етті. Көпке дейін жаман суреттер көз алдынан кетпей қойып еді. Қадірсіз, құнсыз өткен қайран әкесі! Сол әкенің қайратын берсе ғой... Көрсетер еді-ау!

Жасына жетпей шашы ағарып кеткен шешесі қайғыға шыдай алмай, көп ұзамай дүние салды. Бұл далада жалғыз өзі қалды. Әкесінің даласын жалғыз өзі мекен етті. Қу жетім атанды. Қара жылқышы атанды. Әкесінің көзін көріп, қайырымын алған жандар да сирей берді. Тіпті, Сердалының дүниеде бар екенін де ешкім білмеді. Ұмытылып кетті. Кең дүниенің бір бұрышындағы бір үйір жылқыдан басқаны білмейтін қара баланы кім ескерсін.

Опасыз дүниеде жалғыз жұбанышы қалды. Ол әкесіне ұқсау еді. Ол шалдардың: «Әкесінің аузынан түскендей бәтшағар!» – деген сөзі еді.

Сол шалдар Сердалының атасы да шабандоз болған деседі. «Сабаз, бір күнде жалғыз өзі үш салымға дейін салып кетуші еді-ау! Әй, Көріқұлдай шабандоз жоқ қой қазір. Адамдар да майдаланып кеткен. Тыртаңдап лақ көкпарды зорға шабады. Олардың білегі мына біздің беліміздей болатын. Бұл жалғаннан не сабаздар өтті ғой. Замана не болар екен?» – деп кемсең қағатын.

Көріқұл атасы да көкпардан өліпті. Додадан көкпар алып шығып келе жатқанда қаскөй жігіттер атын қақтырыпты. Ағып келе жатқан ат үш домалап түскен. Ердің басы Көріқұлдың ішіне кіріп кетіпті дейді. О да бір мына даланың қаралы күні еді...

Ол тықыршып қалған Күреңқасқаның тізгінін тартты. Күн әлі шақшиып тұр. Жердің астынан шыққандай жан-жақтан аттылы жігіттер қаптап келеді. Өз әкесінің даласы тағы да тіріліп келеді. Бұл далада көкпар болмақ! Жиырма төртке жаңа шыққан Сердалының көз алдында өз заманы. Жатып қалған уақыт та сүйретіліп тұрып, жылжып жөнелгендей, сірә!

Қасына бай аулының шал-шалағайлары жақындап қалыпты. Атынан түсіп қарсы жүрді. Шетінен қол беріп сәлемдесті. Шалдар қауқылдасып жатыр.

– Бұл қай бала?

– Серіқұл бейшараның жалғыз көзі ғой.

– Садағаң кетейін көкпардың пірі еді. Қырғызалының намысын бермей өтті ғой. Әкесіне тартса, мына көкпар осы баланыкі болар.

– Әкеңді көрген ақсақалдарға көрсет өнеріңді.

– Өрімдей жас екен ғой. Отау тігіп пе ең, балам?

– Ондайы жоқ әзір. Қолы қысқалық қылып...

– Атыңның белі қалай?

Сердалы тұңғыш рет тіл қатты.

– Бір жұмалық таң асуы ішінде.

– Тартар не екен? – деп сұрады жарғақтай шал қасындағысынан.

– Үш жасар серке көрінеді, жігіттің жігіті шыдар.

Шалдар әлі қауқылдасып барады. Сердалы үнсіз қалды.

Ту сыртынан дүбір шықты. Кіл сайдың тасындай жігіттер. Бірлі-жарымын болмаса көбін жыға танымайды. Бай аулының еркесін орталарына алып, жерді солқылдатып көшіріп келеді. Ат құйрығын шарт түйісіп, сыңар білектерін түрініп алған. Әнебіреуі есерленіп, құйғытып келіп Сердалыны аш бүйірден мытып өтті. Өзгелері қарқ-қарқ күледі. Қит етсе, ыржалаң мінезге басады. Өздеріне ұнайтын сияқты.

– Көкпарға келген жігіт пе десем, қара жылқышы екен ғой, – дейді, әлгі серігі.

– Ет қыздыруыңа да жігіт шақ келмес саған, – дейді қасындағысы қыңсылап.

– Өй, әкеңнің... Бүгінгі көкпар тақымымда тозар!

Өңкілдеп күлді. Запыран тастағандай аузынан. Ащы нәрселерді айтады. Серіктері етек-жеңіне жел үрлеп қолпаштайды кеп.

– Мақұлышқа тек дода керек!

– Анадағы көкпарда әлдекімнің итін тақымға басып кеткенін айтсаңшы! Ай сонда төбем көкке бір жетті-ау!

– Қойшының басын жарғаны есіңде ме? Қолы қатты-ау сабаздың!

– Әкесінің көріне... Көкпарға жаратылған жан ғой!

Мақұлыш дегені одан сайын есіріп, мәңгіп барады. Жолай кезіккен әр жігітке бір арс етіп, дәнасарланып бітті. Ақырында тартпасы шарт үзіліп ауып қала жаздады. Шашпау көтергіші шауып барып ат үстінде ерін түзеп жатыр. Анаусы әлдекімдерді сыпыра боқтайды кеп.

Сердалы бұл жолы да тұйық қалды. Сары далаға жұрт толып жатыр. Астарында кіл жарау ат. Көкпар басталып та кеткен. Ол Күреңқасқаның белін босатып, біраз аялдап тұрды. Көз ұшындағы қосқа қарады.

«Сол қоста нәркес көзі жәудіреп Қарақыз отырған болар». Әлгіде еңсесін басқан ауыр ой сейіліп жүре берді. «Әйтеуір опасыз өмірде өзін сүйетін, көңіліне медеу болатын бір жан бар екен. Жанын шүберекке түйіп, жолына қарап отыр-ау».

Күн ауа бастапты. Көкпар да құж-құж қайнап түстікке ойысып келеді. Алдыңғы аттар болдырған. Көп ұзамай арттағылар қуып жетті. Жерге түсіп кеткен көкпар теңкиіп көрініп жатыр. Серкені қос білек қатар көтерді. Тағы да тартыс. Оншақты атты бір жерге үймелеп, ұмар-жұмар болды да қалды. Біреуді біреу біліп болмайды.

Күреңқасқаның тартпасын шірей тартты. Қарақыз берген орамалмен маңдайын шарт түйіп алды. Қазір атқа қонады. Қашан түсері беймәлім. Көзі жасаурап, көз ұшындағы қос жаққа қарады. Терең ышқына бір күрсінді. Атқа ырғып мініп, көкпар шабылып жатқан жазыққа шауып түсті. Қою шаң көміп кетті. Әр тұстан шыңғырған, қышқырған айқай құлақты жарады. Мұнша көп адам жиылар деп Сердалы ойлаған жоқ еді.

Әкесі мың сан аттылы қалың көкпарға қаймықпай кіретін. Өзі де Күреңқасқаның тізгінін тартқан жоқ. Мініскер болған ат көкпарды өзі табады. Басы әлі қатты. Бірер шоғырды басып өткенде тартысқа жетті. Алда қос атты бірін-бірін ала алмай толқып барады. Күреңқасқа да өңмеңдеп қол ұсыным жанасқа келді. Енді сын өзінде. Оң жақтағы шойын қара жігіттен асып барып серкенің бір борбайын ұстады. Үш ат қатар қағысты.

Мұндай қоржынды тартыс өте қауіпті. Сәл қатардан қалса ат екпіні оп-оңай жұлып түсіреді. Немесе қалған екі ат бір жаққа күш қосып кетсе, қолды опырып әкетеді. Бұл жерде тек білек күші мен ат арыны шешеді. Жігіттер мықты көрінді. Берісер болмады. Күреңқасқа ышқынған сайын тарта-тарта көкпар салмағы Сердалы жаққа лықси түсті. Міне, арғы жігіт те сусып қалды. Екеуара ырғасты енді. Тұзды тер көзін ашытып, жер зырқырап жұлқынып қалып барады.

Серкенің алдыңғы екі аяғы бір бөлек, артқы аяқтары бір бөлек қосақталып байланған. Бұл ұстауға жақсы. Қолын шым-шымдап сол айрықтан өткізіп алды. Енді жастайынан үйреніп, әбден машықтанған сан түрлі айла-тәсілдерді салуға болады.

Көз ілеспес шапшаңдықпен ат жалына жатып кеп қалды. Иесін қимылынан танитын Күреңқасқа жалт бұрылып жөнелді. Осы сәтті күткен Сердалы да үзеңгілі аяғымен шойын қара жігіттің көкірегінен ыңқ еткізіп теуіп өтті. Жігіт қатты толқып барып көкпарды босатып жіберді.

Енді байқады, қауіптің үлкені алда екен. Сырт жағынан тағы біреуі ұстап үлгеріпті. Ес жиюға мұрша берер емес. Әлгі жігіт ауық-ауық ат бауырына жатып алып жұлыныңды үзіп жіберерліктей күшпен сілкіледі кеп. Тұла бойды зырқылдатып барады. Екі рет еріксіз бүгіліп түсті. Айлаға салып көкпарды сәл жіберіп қалды. Аттың екеуі де сүрініп кете жаздады. Қапылысты пайдаланып сарт еткізіп тақымға басып алды. Енді анау қайта қайрат қыла алмайды.

Күреңқасқаның бауыры жазылып жүре берді. Қатты екпіннен соққан жел тұншықтырып барады. Аузы кермек татиды. Міне, аттылар тобын айналып өтіп келеді. Қуғыншылар көп-ақ. Әлі көпшіліктің шаршай қоймаған кезі. Негізгі топтан сытылып бері қарай салды. Көкірегін жел кернеп, шабыт бөлеп, көз алдына әкесі келді. Иә, ол да осылай шабатын!

«Тарт, тарт!» деп қышқырып екі-үш жігіт алдынан андыздап шыға келді. Жар астында күтініп тұрғандар. Тіп-тіке ат қойды. Көкпар заңында бұлай қарсы шабуға болмайды. Қарсы шапқан қашанда қауіп. Қатты келе жатқан атты қағып ұшырып жібереді. Мұндайда сәттер ғана қымбат. Бірінші жігіттен Күреңқасқаның өзі құтқарды. Зулап өткенде сарт тиген қол шекпенінің бір етегін жұлып алды. Екіншісі тұстасты. Ат жалына жатып алған. Астындағысы да сұр жебедей екен. Жоқ, жануар сол баяғы мінезін жаңылмай қайталады. Сұр жебе аттың ығымен қиыса бере, жалт бұрылды. Бұрылыстың қаттылығы сонша өзі ат үстінен ауып түсіп қала жаздады.

Ең ауыры – үшінші кезек. Күреңқасқа оны да артқа салды. Ақырындап еңкейіп тартпаны тарта бастады. Жақсы ат иесінің ойын таниды. Иесі мүлт кетсе, ол да есебінен жаңылып, арынынан айрылады. Сенуден қалады, қорғаншақ болады. Көкпар атының көңіл-күйіне, шабысына шабандоздардың қатты көңіл қоятыны содан. Бұл да таразының екі басындай. Үшінші жігіт ойлағандай мықты болып шықты. Үйдей екен.

– Уа, әкеңнің... Көкпар сенің не теңің?! – деп ұстаса кетті. Енді байқады. Мақұлыш екен. Маңдайын керек қарыс қылып қызыл орамалмен таңып алған. Бір кереметі, әлсін-әлсін әлгі үйдей жігіт ат бауырына жатып қалғанда жоқ болып кетеді. Екі білек сарт-сұрт ұстаса кетті. Әдетте, ақырып, айбат шегіп келген қарсыластың сұсы басқыш келеді. Ә дегенен-ақ көп жігіттер асып-сасып, абдырап жібере салады. Сердалы тіксінген жоқ. Қаны қарайып кетті.

Жұрттың бәрі осы тартысты күткендей еді.

Дала төсі тым-тырыс болып, сап-сап басылып қалды. Ешкім арашаға түспек емес. Екі-ақ жол бар. Бірі – Мақұлыштың қолын қаусата жұлып көкпарды әкету; екіншісі – мына даланың шаңын қауып қала беру. Иә, Сердалы мұны түсінді.

Мақұлыш атының арғы сауырына бұлт етіп жатып қалды. Сәл кешіксе тегеурінді күш алып түспек. Көз ілеспес шапшаңдықпен өз салмағын көкпарға қоса аттың қамшылар жақ бауырына құлады. Бел үзілердей ауыр күш ортаға түсті. Беріскен ешкім жоқ. Жатып тартысудың мұндай алма-кезек түрі атқа ауыр тиеді. Көп аттың белі кетіп, кирелеңдеп қалады. Шабыстары кілт басылды. Сердалы сол жатқан күйі тізгінді тіспен тартты. Күреңқасқа жалт етіп оңға бұрылған. Екі аттың арасы жазылып жүре берді. Анау да көпті көрген кәнігі екен. Әрі қарай бұрылып үлгерді. Жұла тартқан дүлей күшке шыдамас та еді. Көкпар тағы да қайыстай созылып барып өз серпінімен қос атты қайта қосып жіберді.

Мақұлыштың қып-қызыл көзін, білеуленген жақ еттерін тағы көрді. Түрі жан шошырлық. Екеуі де қайта түрегелді. Келесі тартысты Сердалы бастады. Қарсыласы жағынан денесімен лық етіп түсіп көкпарды бар салмағымен жерге сілкіді. Мақұлыш серкені ердің басына ұстай қойды. Ер басы қарш сынып түсті. Енді бастарын түйістіре қатар шауып, қолтық қаға тартысты. Сердалының тұла бойы тоқ жүргендей ду-ду етеді. Ананың да дымы құрып, аузы арандай ашылған. Езуі ағарып кетіпті. Кезек сілкілеседі, кезек тойтарады. Аттар орта шабыспен алып барады.

– Иттің баласы, жібер, мертіккің келмесе! – дейді Мақұлыш қырылдап-ырылдап. Жүзі түтігіп кеткен. Әлем-тапырық. Қож-қож, ұмар-жұмар бірдеңе. Сердалының аузынан қан дәмі білінді. Енді созуға болмас.

Келесі сәтте аяқтарын ат қолтығына тығып жіберіп кілт тоқтатты. Зырқырап бара жатқан атты бұлай тоқтату қиын-ақ. Көп жаттығуды, көзсіз тәуекелді тілейді. Қатты екпінге ілескен Мақұлышты өткізіп барып, сұрапыл күшпен солқ еткізе тартты. Көкпар тағы да созылып барып, бұлт етіп Мақұлыштың қолынан шығып кетті. Жоқ, шықпапты. Әлі де қолы артына қайрылып айрылмай келеді. Бұлай боларын ойламаса керек, таң қалды. Ат екпіні айналдырып барып тастап кетті.

«Ох!» деп Мақұлыш шаңға аунап қала берді. Жер мен көк тұтаса күңіреніп кеткендей. Жұрт көкірегі қарс айрылды. Кімнің риза, кімнің наразы екенін айыру қиын. Аспан асты аппақ. Бәрі жынданып мәңгіп алған. Дүние ес танарлықтай дүрлігуде. «Ағажандап» келген бірінші жігітке көкпарды ұстата салды да Сердалы шетке ойысты.

Күреңқасқаның белі талған сияқты. Көсіле алмайды. Атына іштей риза. Жалынан сүйіп алды. Жуық арада топтан шығарар емес. Бәрі жамырасып, жармасып жатыр. Күн көзі қып-қызыл, кешкіріп қалыпты. Әлгі тартыстың кемі сүт пісірімге созылғанын сезді.

Белеңге шығып аттан түсті. Төңірекке көз жіберді. Қиырдағы қос көрінбейді. Түстікке таман көп ойысып кетіпті. «Қарақыз қайтіп отыр екен? Жанын қоярға жер таппай, жолына қара тігіп үздіккен болар бейбақ жан! Тас жетім болса да ақылды-ақ, айналайын. Осыдан қолға бірер мал бітіріп қосылсақ! «Қосылмақ боп уәделескен!» Керегі жоқ көкпардың! Жастығын қор етіп бітті. Өздері-ақ намысқа құрбан болып қырқыса берсін. Қасында Қарақыз, алдында бес-он тұяғы болса болғаны. Тыныштық керек, тілемейді артықты».

Көкпар әлі шабылып жатыр. Ызың-ызың, қым-қуыт ат тасқыны даланы көшіріп барады. Мына топ, қатал топ талайдың қайрат-күшін құрдымға кетіріп жатыр. Аяуы жоқ, ашуы көп. Қызып алғанда бауырын да танымай кетеді. «Әлгіде Мақұлыштың орнында өзі болса қайтер еді? Мыңдаған тұяқ тапап, топыраққа араласып жатар еді-ау. Кім көзге ілсін?» Денесі мұздап кетті. «Қайран жұрт-ай! Кеудеңе толған запырандай ашу-ызаңды осындайда шығарасың-ау! Осы күш, осы намыс сені қайда апарар еді?!» Сердалының жанары жасаурап кетті. Қорқып емес, әлгі ойдан жасып қалды. Рухы түсіп, жаны құлазып барады. Иә, бұл өмірде қайратты жандар жылай білмесе де, нали біледі. Қабырғасы қайыса налиды. Күн көкжиекке төніп қалыпты.

Қос жаққа қарады. Көз ұшында қарғалар ұшып барады. Сердалы енді түсінді. «Ол ешқашан мал жинап байи алмайды, Қарақызға қалың да бермейді. Маңдайдағы жазуы – қу кедейлік. Көкпардың ақырғысы осы болар. Көкпармен жиған мал құрсын! Даңқ та, байлық та Сердалыныкі емес. Ертең жалғыз атын сатса да Қарақызға үйленеді. Байлауы осы, пендеге тірлік керек...»

Көкпар жақтан манағы арық бозбала «ағажандап» шауып келді. Сөзін ентігіп зорға айтады. Көкпар додаға түсіпті. Ешкім шығара алар емес. Жаңа Қаукен шал келіп: «Қырғызалының аруағы қайда, Сердалы қайда?! Дүйім елге қарабет қылмаса жетсін! Осы жерде аянып қалатын күш жоқ. Әкесіне тартса бұзсын доданы!» – депті. Ас иесі де: «Доданы бұзғанға тоғыз тұяқ бәйге!» – деп жария жасапты.

Сердалы түнеріп тұрды. Мына түрінен адамға тән мінез аңғару қиын. Батар күнге жалтақ-жалтақ қарайды.

Дода! Бұл тобырда әлгідей бір Мақұлыш емес, жүздеген мақұлыштар бар. Өздері шығармаса да өзгеге шығартпайды. Сан тосқауыл адамды да, атты да жаншып жібереді. Бұл тобырда қамшы жеп, ат жалын құшып, есеңгіреп қалатындар да көп. Аттың аты, жігіттің жігіті шыдайды. Ойлануға мұрша жоқ.

Күреңқасқаның тартпасын тартты. Құлағының түбінен қасыды. Жануар түсініп тұр. Алда не күтетінін біледі. Иесін иіскеп оқыранып алды. Иесі соңғы рет артына қарады.

Күреңқасқаның жалын тартып топқа кірді. Ортаға жақындаған сайын ат қалыңдай түсті. Көкпарға жетудің өзі күш. Құмырсқаның илеуіндей ыңырсып жатыр. Өзін танитындар ығысып жол береді. Топқа тақаған сайын ат та аршындай ышқынды. Келіп қалды. Бір атты сауырмен соқты, келесіні сағақтан ұрды. Алда біреуі тұр. Ол есік пен төрдей қара атымен жердегі серкені басқызыпты. Ат аяғы алдырар емес. Сердалы барған бойдан еңкейіп көкпарды ұстады. Қара ат былқ етпеді. Нағыз доданың аты!

Күреңқасқаның омырауымен ұрғызып жібергенде қара ат тайқып түсті. Иесі үйдей өңкиген шал. Екеуінің қолы көкпарды қатар көтерді. Берісер болмады. Бір жігіт келіп Күреңқасқаны айдауға оңтайланып еді, Сердалы ұрғызбады. Ат күшін кейінге сақтамақ. Қысқа тартысқа қарттардың көп шыдамайтынын білетін. Ат бауырына жата қалып үзіп-жұлқып жеті рет тартты. Көкпар босамады. Шалдың қолы қайыстай созылады. Сердалы ес жиғызбай тағы тартты. Сегіз. Тоғыз. Он! Серкенің шалдағы ұшы былқ етіп, ат бауырын ұрды. Енді топтан шығу керек. Серкенің алдыңғы екі аяғын таралғыдан өткізіп тақымға басып алды. Нағыз дода енді басталды.

Қаққан ат, соққан қамшы, сақ-сақ тиген үзеңгі, құлақты жеген айқай. Екі жағынан екеу ұстады. Оң жақтағысының аты белсіз көрінеді – көп тебінеді. Салмақты сол жақтағы тарамыс жігітке салды. Тарамыстың қолына бір сирақ ілігіпті. Бір-екі рет жіберіп-тартып, жіберіп-тартып қалғанда әлгі сирақ жұлынып кетті. Оң жақтағысын Күреңқасқаның тегеуріні тындырды.

Тағы да үш жігіт келіп ұстады. Тағы да үшеу. Тістері сақ етіп көзінен жасын шықты. Әлдекімнің ұрғанын білді. Сонда да көкпардан айрылған жоқ. Дүние дөңгеленіп жүре берді. Көз алды білеу-білеу білектер, ысылдаған дырау қамшылар. Ат та аянған жоқ. Тартыс атаулының өзі білетін барлық түрін қолданды. Қанша рет ат бауырына жатып-түргелгені есінде емес. Алға тарта берді. Ат тасқыны таусылар болмады. Атты ұрған қамшылар екі-үш рет өз арқасын осты.

Тақымынан көкпар сусып кеткенін байқады. Бір қол ат бауырынан ұстаған екен. Үзеңгілі аяғымен әлгі қолды теуіп қалды. Жалт қарағанда ол жігіт те аунап түсіп ат тасқынына көміліп кетті. Жармасқан қолдар көп-ақ. Енді есерлеу біреуі болмаған соң, көкпарды қоя салып өзіне ұмтылды. Ат тайқып кетпегенде еңсеріп кетер ме еді. Көз алды неге қараңғы? Күн батып кеткен бе? Күн батпай шығуы керек еді-ау!

Салмақты қол тартып өткенде белі үзілгендей болды. Оң білегі тыз етті. Қабаттаса келген әлдекім қамшымен тартып өтті. Қолын сындырмақ болғаны, бірақ қатты түйілген бұлшық ет соққыны сүйекке дарытпады. Аттар да сиреген сияқты. Жандәрмен деп соңғы тартысты тойтарды. Қит етсе жаны шығып кетердей. Бұрынғыдай бұлтылдап ат бауырына жата алмайды. Қарысып қатып қалған. Күреңқасқа дауылға ұшыраған қайықтай шайқалақтап келеді. Есеңгіреп, еліріп Сердалының да дәрмені бітті. Қарақшыға жетті.

Одан арғысын Сердалы білмейді.

Күн де батты. Күннің қалай батқанын ол көрген жоқ. Жұрттың қалай тарағанын да сезбеді. Мақұлыш аулының жігіттері келіп, дірдектеп әрең тұрған Күреңқасқаны масқаралап құйрығын кесіп кеткенін де білмеді.

Жылқышы ауылдың екі шалы келіп өгіз арбаға Сердалының жансыз денесін салды. Әр жерде топ-топ, үйір-үйір, көкпардан қайтқан адамдар. Барлығы үнсіз, жаназадан қайтқандай түнеріңкі. Түн де түнеріп келеді. Бұл далаға көкпар басталарда жұрт қалай тез жиналса, қазір де солай қараңғыға сіңіп тез жоғалды. Жер жұтып қойғандай. Шыңыраудан даланың айы туды.

Шаңдақ жолмен тықырлай жылжып өгіз арба келеді. Ай сәулесімен арба дөңгелектері соншалықты үлкейіп көрінеді. Екі шал да үнсіз. Бастарын тұқыртып алған. Өгіздер дамылсыз пысылдап бастарын шайқай береді. Арба соңында құйрығы кесілген Күреңқасқа ілбіп барады. Бұлар да қазір мына даланың бір бұрышына сіңіп жоқ болады.

Иә, бұл далада не болмаған, кім жоғалмаған?!.

Арыстанды-Қарабастың желі

Бұл ауылда Патшабай деген дүмше тәуіп бар, сол пақыр әңгімелесе кетсе: «кісі аурудан өлмеу керек, – деп өзеуреп болмайтын. – Отқа күйіп, суға батып, не машинаның астына түсіп ажал тапқанға дауа жоқ; ал ауруға кісі беру бекершілік. Сырқаттан өлгенге ем-домын дұрыс таппаған дәрігер ғана кінәлі», – дейтін. Ылғи ақ халат киген шипагер әулетімен жауласып, айтысып жүретін Патшабайдың бұл сөзін жұрт құлағының сыртымен тыңдап, күлетін де қоятын. Сол күстана айтқандай Өмірсерік бүгін ертеңгісін ауырмай-сыздамай, дәрігердің алдын көрмей-ақ ажал деп аталатын күңгірт дүниенің есігін жартылай ашып қайтты. Неден басталды десейші? Кеше кешкісін астанада тұратын тарихшы досынан шұғыл телеграмма алған: «екі күнге еліңе қыдырып барамын», – депті. Арғы жағы айтпаса да түсінікті, бұл жаққа ат ізін сирек салатын жақсы жігітке жылы қабақ танытып, құрақ ұшып қарсы алуы ләзім. Сосын пәленшенің үйіне астанадан ғылым жазған, кітап қорғаған атақты ғұлама келіпті деген дақпырттың өзі неге тұрады: бірер айға ішпей-жемей семіртетін абырой емес пе ол! Әшейінде ғой тандыр нанын қара шаймен итергілеп, кекірелеп, түк көрмегендей боп шаруасын істеп жүре береді екен. Келіншегімен «ал қонақты қалай күтеміз» деп ақыл қосып, сөз сарқып келгенде бұл үйде кісі қарсы алатын дұрыс жағдай жоғына көзі жетті. Қолда дайын сойыс малы (Өмірсерікке тегі былтырғы пойыз басып өлетін қасқа сиырдан өзге мал бітпеген), арақ-шарап, дастарханға көрік беретін тәтті-құтты, көкөніс деген атымен жоқ. Және жоқ... жоқ... жоқ... «Осы да үй ме, әлде кеңсе ме?» – деп күйіп кетті сонда. «Жалғыз қонақты күтіп алатын запас болмайды (Өмірсерік орысша сөзді қосып сөйлеуді ұнататын), қалай күн көріп жүргенбіз сонда? Жұрттың әйелі не қилы дәмді тағамды сандығына сала-е-еп сақтап отырады. Жыл жарымға дейін ұнда тұрып дәмін бермеген сүрді талай татқам? Ертең ауа көшетіндей сенікі қай қылық осы?!» Келіншегі жер қозғалса да көнтерлі мінезінен айнымайтын сабырлы-ақ еді, бұл жолы әңкілдеп кетті. «Сендей үй тірлігіне қырсыз еркек көрсем көзім шықсын», – дейді. Онан да қара! «Жарқыратып соғым сойыпсың да, оны сақтай алмағаным қалды ма енді? Көр қазып, құмыра жинап, «мұражай-мұражай» дегеннен өзге не білерің бар? Жоқты бар етіп отыратын еп-себім болмаса әлдеқашан мойныңа қоржын асып дуана болып ақтап кетер едің!» Оу, жарқыным, қоя қал енді, болды, болды. Әйел халқымен тәжікелесіп пәтуа табам деген еркекте де ми жоқ. Қалтасындағы көртышқан ұртты әмиянының түбі көрініп қалыпты, ал айлық жалақыға дейін апта бар. Ойлап-ойлап тапқаны – осыдан жеті шақырым жердегі ауданда тұратын редактор жолдасынан қарыз сұрау болды. Не қылыпты! Жалақыға дейін жалғаса тұрар, бұған қарағанда жілігінің майы тоқ ауқатты ғой әйтеуір. Ертемен торғайдан бұрын оянғаны содан. Жуынып, киініп, сыртқа шықса шығыстан батысты бетке алып соғатын үйреншікті Арыстанды-Қарабастың желі тұрыпты. Бұл алапаттың ені алпыс километрден аспайды, ырылдаған екпіні аса қатты, құм мен қиыршықты үйіріп ұйытқи ырылдағанда қарсы беттеп жүру қиын. Және бір құпиясы – бір басталса үш күнге созылады, үшінші күні басылмаса жеті күнге, онда да қоймаса он бес күн бойы дамылсыз аңырайды пәтшағар. Тұла бойды шеңгелше шабақтаған шатақ жел өтінде, күн қуырып, аптап жалаған боз даланың бетінде жатқан шағын ауыл шаңнан көрінбей кетіпті. Ендеше қонағы келіп-кеткенше көшемен көзді ашып жүре алмайтын болды. Арыстанды-Қарабастың желін қарғап-сілеп, түртінектеп келіп көршісінің қақпасын қақты. Бұл жігіттің тақауда ғана сатып алған су жаңа «Жигулиі» бар. «Айналайын, мың болғыр, бала-шағаңның рәтін көргір, – деді. Астанадан қонақ келетін еді, аудан орталығына жеткізіп салшы, түс болмай базарға барсам, мал алсам, түн ішінде кісі күтуге пойызға шықсам...» Сөзім желге ұшар-ау деп қаупайлаған. Бұрын машинаның бұған беймәлім қиын-қияпас дертін айтып, зар-зар етіп маңайына жолатпайтын. Бұл жолы орталықта өзінің де шаруасы болды ма, елп етіп көне кетті. «Майын берсеңіз мақұл-ақ», – дейді. Жолым болады екен деп іштей қоқырайған Өмірсерік. Көлік табылды, ақша да тұтымға түсер. Әй, құдай деген қазақтың жолын кім кессін?! Көршінің ақсары жүйрігі кедір-бұдыр көше уысынан сытыла суырылды. Жол жиегіндегі тырбиып жатып қалған жусанның түбі ашылып, жердің құм шекесі көрініпті. Бүйірдегі әйнектен түтеген шаңның түрі жаман. Аузы қышырлады. Алдынан бірсін-бірсін жонын беріп Шәуілдір – Шымкент тас жолы кесе-көлденеңдеді. Асфальт үстімен ақшағыл құм ақбас жыланша сусылдайды. «Жолайрықта абай бол!» – деп жанындағы жігітке бұрыла бергені сол еді, машинаның қуыс кеудесінде әлдене шақыр етті де жүйткіп келе жатқан машина аударылып домалап кетті. Бәрінің әп-сәтте болғаны сонша ойлануға мұршасы жетпеді, көз алдына жас толып, шекесі қатты сығып ауырғанын біледі. Өңгесі есінде жоқ. Әлден уақытта ұйқыдан оянғандай басын көтерсе жұрт жиналып қалыпты, маңайы ызы-шу. Ақ халатты жігіт мұздай қолымен мұның қойны-қонышын тінткілеп, сынған, қираған жерін іздейді кеп. Ауылдағы дүмше тәуіп Патшабайды осы жолы шындап бір есіне алған. Жайлап жатқан жерінен әзер тұрды, басы жүгері түйген келсаптың басындай аппақ шаң. Машина үш аунап түскенде іштегі екі кісінің де еш жері жарақаттанбапты, дін аман. Білгіштердің айтуынша, машинаның тормоз беретін тетігі мезгілінде бұралмаған, майланбаған: жылдамдық күшейген кезде діңгек темір морт сынған содан. Өмірсеріктің қос самайы солқылдай соғып, санасы шаншып ауырды. Енді байқаса, маңайындағы жұрт кеу-кеулеп көтеріп, өзге бір лөккебайға салып, ауруханаға жөнелткелі жатыр. Аяқ-қолымен төрттағандап бірдей сіресті. «Ау, тоқтай қалыңдар, сәл сабыр! Аман-сауымда ауруханаға бармаймын!» «Миыңыз ептеп, сәл-пәл шайқалған секілді, тексереміз... көреміз... Ауруханаға салып байқаймыз», – дейді дәрігер жігіт. Сөзі сұп-суық. «Ау, сөзге қонақ беріңдерші! Кешке күтетін қонағым бар, сосын базарға... вокзалға»... «Отағасы, қонақ та жағдайды түсінер. Денсаулыққа біз жауап береміз...» «Ау, айында-жылында бір келетін досымды қарсы алудан қашқан адам секілденіп ауруханада шәниіп жатқаным жараспас. Тексермесе тегі болмайды десеңдер қонағымды аттандырып салған соң өз аяғыммен келіп түсейін, ай жатайын, жыл жатайын. Балалар, бұларың қып-қызыл қиянат. Еш кінәсіз кісіні шырылдатып абақтыға жапқандай болмаңдар енді. Шақырып келтіре алмайтын қадірлі кісі еді, сөзі ұзын ғылым адамы; кімсің – пәленше, өлкетану мұражайын ашуға көмегі тиген, бабаларды тірілткен. Жолымнан қалдырмай бірер күнге мәулет беріңдер, балалар. Шын сөзім, балалар!» ...Кісіні қиын бейнетке бастап кіріптар қылам десе оп-оңай екен. Құлқын сәріден көлік іздемей-ақ, шайын ішіп, терін басып сағат ондағы автобусқа шығатын адам. Ақымақ бас екі аяқтың соры деп келіншегі тағы табалайтын болды. Әйтеуір дәрігер жігіттің темір тұтқынынан әке деп, көке деп жүріп жалынып әзер босанып шықты. Енді етек-жеңі делдеңдеп, ырылдаған желден ығып орталығына аяқ іліктірген. Редактор жолдасы Олжатайды үйінен баса алмады, қызметіне кетіп қалыпты. Арыстанды-Қарабастың желі ішін тартып екпіндей соғады. Аудандық газеттің мәсінің қонышындай қатпары мол кеңсесіне келіп кірген. Мұнда құлаққа ұрғандай тып-тыныш, еденге су сеуіп салқындатып қойыпты. Редактор жолдасы бөлмесіне машинистка қызды оңаша алып, иегін көкке іліп самбырлап бас мақала айтып отыр. «Отыз гектар жердің жүгерісі желден жатып қалыпты, жай жүрмісің?» – деп бұған төр жақтағы іші түскен диванды нұсқады. Бұдан бұлай амандаспайтын. Ауданға осы көктемнен жаңа хатшы келіп, жүгеріге айрықша бет бұрғалы тауып алған мінезі бұл. «Жаңа әлгіде машинамыз аударылып ажал аузынан қалдық. Көретін жарығым бар екен», – дейді бұл. «Абай болған жөн. Әлгінде телефон соқсақ – бұл неғылған адамдар екенін түсінбедім, отыз гектар пісіп тұрған жүгеріні желге жатқызып алыпты. Енді комбайн жүрмейді, жатка алмайды. Жауапкершілікті түсінбейтін бұл неғылған жұрт?! Сол бөлімшеге райком атынан өкіл едім», – дейді Олжатай жер тірегендей терең-терең күрсініп. «Астанадан ғалым Ұстабай келемін деп телеграмма салыпты. Осындай бір оқиға болса сөз жоқ өзіме айт деп жүретінсің...» «Көрмейсің бе, қырсық айналдырғанын. Хатшыекең ренжитін болды. Амал жоқ қолмен орғызамыз. Ұстакең келмекші дедің бе осы? Кәдімгі осы ел туралы құлаш-құлаш мақала жазған тарихшы Ұстакең! Әттеген-ай, жүгері жатып қалмағанда дұрыстап қарсы алар едік, дарияның жағасына апарып шашылық жасар едік. Қап!..» дейді Олжатай терезенің сыртындағы ала түлек желден шошып. Өмірсерік әңгіменің төтесіне көшті. «Қарыз ақша бере тұр. Дастарханда тандыр наны мен шақпақ қанттан өзге дәнеме қалмапты. Сыйлы қонақты дұрыстап күтіп алайын...» «Болмас-болмас», – деп отырып редактор жолдасы картаға деп қалтасының бір бұрышына сақтап жүрген ақшасын суырып берді, әжетін айырды әйтеуір. «Отыз гектарды бірдеме жасасақ сөз жоқ үйіңе соғамын, елге сыйлы, дуалы ауыз ғұламамен дидарласып сәлемдесіп қалайын, қолтаңба алайын. Айт, осындай да осындай, ғылым десе, заманның озық сөзі десе ішкен асын жерге қоятын досым бар деп. Жүгері мен желден өзге түк көрмей бұл дүниеден өте шығамыз әлі...» Олжатай негізі ақкөңіл. Бұрын аудандық партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі болып табандатқан он екі жыл істеген, бұл қызметке тақауда ауысты. Жиналыс болады десе дүниені ұмытып, басы қатып бүгіліп күнді түнге ұрып кеңсе күзетуге бар. Сұқ саусағының басы сүйелденіп, көзінің асты көгіс тартып баяндама жазып отырғаны көз алдында. Кірпі етіп қойған шашын таратуға да мұршасы болмай «Жүгері, жүгері!» деп құлақты жеуі тегін емес. Өмірсерік базарға келе жатып ойлаған: Олжекеңді де қонағыма қосып шақырып жіберейін деп. Ұстекеңмен кең отырып таныссын, біліссін. Бірауқым шаруасын ұмытып тінінен тарқатылып бой жазсын байғұс. Төрімнен орын табылады дейін. Кешкілік баламды жүгіртіп жіберейін. Өмірсерік осы оймен аудан орталығының шетіне, бір бұрым бұлақтың жағасына орын тепкен шағын базарға келген. Күн жұма, әйтсе де адам қарасы аз емес. Сататын, не сатып алатын ештемесі болмаса да таяғын артына көлденең ұстап ермек іздеген көкірегі тұнба кәриялар: еріккен бірер бозбала, қала қатынап қол сауда жасайтын келіншек сұлбасы ағараңдайды. Кіреберіс қақпа аузында азынаған желмен алысып, гармонын созып соқыр жыршы отыр екен. Елжіреп кетті. Бұл кісі қазіргі жастар секілді әнді иректеп салмайды, кең тыныспен айтады. Қалтасынан бір сом алып алдындағы табаққа тастады. Кейуана кісі алтындай толқыған сары сабамен қымыз сатып отыр. Сілекейін жұтты. Түстік беткейде төбеге шашылған шақпақ қанттай уақ мал жатқан. Жақындап келгені сол еді, желден жанары қызарған таныс делдал ұшыраса кетті. «Апырмай, тоқтай шабылған аттың майы қан тамырға кетеді екен ғой. Бәйге күреңді базарға әкеліпті!» – дейді ентігіп. «Баяғыда шалдар суық суға салып суытушы еді, бұл күнгі балалар ат баптауды ұмытқан...» «Жаңа әлгіде машинамыз аударылып өлім аузынан қалдық», – дейді Өмірсерік. «Ажал қайда – бассаң аяқ астында деген рас шықты...» «Машинаң шыны сынығындай шашылып кеткен шығар», – дейді делдал насыбай тұтқан тісін көрсете өзеуреп. «Көрші жігіттің «Жигулиі» болатын...» «Шашылып қалған шығар?!» «Үш аунап түскенде алдыңғы әйнегі ғана шытынапты, сәл болмағанда аллау акбар бола жаздадық, Құдай сақтады. Ұлпа құмға түсіппіз әйтеуір». Қира сақал делдал бұдан ауыз тұшырлық әңгіме шықпасын сезіп, ә деп қолын бір сілтеп суси бастаған. Қоя қал, жегілікті еті бар, қонаққа қоюға ұялмайтын қой сатып алуға келгенін айтты. Делдал мұның қашаннан мал таңдай алмас осалдығын біледі. Дереу жеңін түрініп, білегін сыбанып жіберіп желіде жатқан уақ малды мытып көре бастады. Ақыры шеттен тығыншықтай тұсақты сүйреп шығарды. «Мынау майын ішегіне жинаған ішқорда мал, өңгесі өлең шөпке жайылған кәупек әншейін: бойы болғанымен етінің маңызы жоқ», – деп ұқтырып жатыр. Өмірсерік алғысын айтып ақшасын мал иесіне санап берді. «Қол ақың» деп қира сақалға үш сом қалдырды. Арыстанды-Қарабастың желі күн қыза демін ішіне тартып бәсеңдеген секілді, әйтсе де бұл алдамшы тыныс, кешке қарай айдаһардай ысқырынып жер сабалап шығатыны анық. Асау тұсақ тыртыса-тыртыса бүйірі солқылдады.

Алыстан тау бұлымдары сағымнан бір батып, бір шығады. Үлкен жол бойына тырысқақ асау тұсақты ақ тер, көк тер болып әзер сүйреп жеткен. Жиектегі қойтасқа құйрық басып аздап тыныстап алды. Өз ауылы темір жол іргесінде, осыдан жеті шақырым жер. Құрдай қатынаған машинаның бірі тұсына тоқтай қалды. Мың болғыр таныс бала екен, лездің арасында есігінің алдына ақы-пұлсыз жеткізіп салғаны.

Бейне, тас қопарып, тау аударғандай аулаға айбындай енген. «Ау, қайдасыңдар?!» – деп балаларды үркіткен. «Мұндағының жаны шырқырап жүрсе шөп басын сындырмай отырсыңдар. Қақпаны жабыңдар, тұсақты тал түбіне байлаңдар... қарап тұрыңдар... қауынның қабығын беріңдер... апарыңдар... әкеліңдер!..» Ішінің жылығаны – келіншегі ерте тұрып, тынбастан қимылдап ішкі бөлмелерді әктеп, үйдің ішін қағып-сілкіп мұнтаздай етіп тазартып қойыпты. Жүрек басындағы тоң сіре еріп жүре берді. Машинамыз аударылып ажал аузынан қалғанымды айтсам ба деп бірауқым толқыды. Келіншегінің онсыз да елгезек көңілін қобалжытып қайтем деп қайыра тосылған. Жаңа байқады, жүк үстінде бөтен тыс қос жастық, ақ сейсеп жиналған. «Дүкеннен несиеге алдым», – дейді әйелі. «Әне бір жылы Ұстекең келгенде қасындағы серігіне көрпе-жастық жетпей қалып ұялғанымыз есіңде ме?» Өмірсерік епетейсіз ыржиып күледі. «Ай, Ұстекеңнің сол жолғы ақын жолдасы да азамат екен, «ауыл адамымыз ғой» деп костюмін жамылып сыр бермей жата кетті-ау сабаз». Ойлап отырса, өзіне ыңғайсыз, осы күні енді қайтем деп қара бастың қамын күйттей алмай маңайын сипалап отырған пенде жоқ, заман тыныш, уақыт жақсы. Әйгілі тарихи орынның өткенін жаңғыртқан өлкетану мұражайының аты дардай директоры ғой. Рас, мұражай үйі салынып бітпей уақытша тар мекенде отыр, соны сылтау қып басшылар айлықты да, қызметкерді де аз босатқан. Әйтсе де ел ішінде сексен сом біраз ақша. Шығасыға иесі басшы дегендей Өмекеңнің жұрттан өзгі мінезі бар: басқалар ақшалы алақанын қысып ұстаса, бұл жайып ұстайды. Қалтасының түбі тесік. Басқалар тапқан-таянғанын үйіне тасыса, бұл мұражайға тасиды. Алдына жүгіріп келген кісіден ештеңесін аямайды. Ол-ол ма! Өлкетану мұражайына ел аралап, жер кезіп бұйым жинау деген тіршілігі тағы бар. Мысалға дейік. Әлдебір көне кейуанадан ескінің көзі күміс тана көрсе-ақ айналшық шөбін жеген атандай басы зеңгіп, көзі тұнып жіпсіз байланады да қалады. «Осы бұйымыңызды беріңіз, әже... мұражайға қоямыз... тарихта қаласыз, әже...» Әуелгіде Өмекеңді өкіметтің жіберген өкілі екен деп кейуана босаңси бастаған. Өмірсеріктің аузы қышып: «тым болмаса пұлына беріңіз, әже», – дейді. Ақшаның атын естіген кейуана демнің арасында батпансып шыға келеді, кейін шатқаяқтайды. Бұл өкшелей түседі, ақыр соңында қалтадағы бала-шағаның нәпақасын сыртылдатып санап беріп әлгі тананы алады. Өмекеңнің бұл күні қағанағы қарық, сағанағы сарық, қатықсыз қара көже ішіп жатса да көңілі көтеріңкі. Әйелінің кейіген сөзін құлағының сыртынан қағыс жіберіп үйренген. Қосағының күйетініндей бар: мұражайға экспонат жинау жалғыз танамен және бітпейді, бұл үйдің іргесін көлеңкелей жағалап кедейшілік тағы кетпейді. Мұражайға осы көктем де екі орын беріліп, қызметке оныншы бітірген өрімдей жас қыздар алған. Сондағы Өмекеңнің сөзі: «Қалдықыз, Мейрамкүл – сендерді мектеп қабырғасынан білемін, туған жердің тарихына құмар болған соң жұмысқа алып отырмын, біліп қойыңдар, жалақыны мұражайға жаратасыңдар, демалыс, бюллетень деген болмайды, қабір қазып, көр ақтарасыңдар, ел аралап экспонат жинайсыңдар. Өрімтал қыздар күлген де қойған. Ортақ іске басын тігетін, кісіге тырнақтай зілзалалы жоқ, мінезі жүрегінің түбінде емес, көңілінен көрініп тұратын қожанасыр кісіге қарсы шықпайды. Оймен отырып білмепті, ауласын ызы-шу көтеріп барады. Апыл-ғұпыл сыртқа шыққан. Үлкен ұлының танауы желпілдеп кетіпті: «Тоқтының аузына қауын қабығын тосамыз – жемейді, су береміз – ішпейді, жетелейміз – жүрмейді – дейді. «Алда ғана пәдеріңе нәлет-ай! Қой көрмеген қой көрсе қуалап жүріп өлтірер деген. Ит те, бала да көк тұсақтың соңында жүр. Көрші жігіт дуалдан асылып көріп тұрыпты. «Түрлерің жаман екен, Өмеке, – дейді, – өлтіріп аларсыңдар, тұсақты біздің малға қоса тұрыңдар». Асау немені көршінің арқандаулы қойына қосып барып «уһ» деп жан шақырды әйтеуір. Үйіне қайыра кіріп тақтай еденнің қақырап кеткен жеріне жаңқауық сіңіре бастады. Ой ішінен ой теріп отырып: мал менің қай жеріме бітеді деп ойлаған. Аудан орталығына барса бір бухгалтер жолдасы мұны «директор, директор» деп қоқырайтады кеп. Сонда бұл: «Мұражай ашылса, штат берілсе, ақша бөлінсе қайтіп жеймін? Сендер жеудің әдісін білесіңдер ғой. Маған үйретіңдер», – деп тамырдан тартып әзіл айтатын. Сол айтқандай-ақ, мал қай жеріме бітеді? Үйге қарамайтын мінезім мынау, ел кезіп, экспонат жинап қаздаңдап жүргенім анау, қайта балаларымның несібесі егіз екен, томпаңдаған көнбіс көнтерлі мінез әйелім болмаса – жұрт аман, ел тынышта-ақ тозып кетуім әбден мүмкін екен. Үлкен мектептің мұғалімдігін тастап «Өлкетану мұражайын ұйымдастырамын» деп аудандық мәдениет бөлімінің сексен сомына телінгенде жұрт боқсытып сөз шығарған. «Өмірсерік бас пайдасын білмейді екен», – десті. «Енді бала-шағасын сексен соммен қалай асырамақшы?». «Кісіні жолдан тайғызбасын, тайғызса түзелуі қиын». «Осы ел мұражайсыз-ақ мың жыл жасаған, әлі де жасай береді», – десті. Мұндайға Өмірсерік киіз құлақ болып үйренген. Осылай да осылай. Мұражайға үй беруін сұрап аудан басшыларының табалдырығын тоздырып, облысқа жазды, астанаға барды. Ақырында уақытша тұруға аурухананың ескі бір босаған үйіне кіргізген. Сондағы мәдениет бөлімінің жігіттері қыс бойы жөндеп қалқитқан жұмыртқадай шағын үйді сыртынан итеріп көріп: «Құламайтын мықты үй екен – енді аудан басшыларын мазаламаңыз», деп әзіл айтқаны әлі есінде. Шындығында, басшылармен кездесе кетсе – құмыраны жеткізіп алуға көлік бер, үй жөндеуге цемент бер, ақша бер, штат бер, бер... бер... Бұл күндері біраз жігіттер мұның төбесін көргеннен айналып қашатыны содан. Әсіресе, осы ауылдың молдасынан бәлеге қалды. Қаза жөнелту, ас беру, сүндет тойы секілді жиында салақұлаш тәспісін тырсылдатып отырып ел құлағына не қилы қаңқу сөз, ащы әжуа ілетін көрінеді. Өткен жұмадағы тойда Өмірсерік сол молдамен бетпе-бет ұшырасып қалды. Ұшырасты деу бергі жағы, дастархан басын майдан даласына парапар қып аямай сілкілесті. Молдекең бетті тілмен тырнап үйренген сөзшең екен, өзін ішмылтықпен үнсіз атып отырған бұл көкеңді түтіп ала жөнелді. Әуелі: «Көр қазып атақ шығарғалы жүр екенсің», – деді. «Аруақты қорлап күнәға белшеден батып жүрген кісімен табақтас бола алмаймын», – деп шекесін көрсетті. Төменгі жақта ысылдап шай сораптап отырған Өмірсерік ышқынып кетті, өндіршегі сорайып: «Молдеке! – деді. – Өтірік айтпаймын, ұрлық істемеймін, кісі ақысын жемеймін, адам алдамаймын. Отырардың орнын қазып ілгергінің белгісін іздесем – ата-баба аруағын сыйлағаным, ісін, ізін жарыққа шығарсам дегенім. Бүгінгі жастар біле түссе дегенім. Аруақты құрметтегенім емей немене бұл?!» «Жігіттің құны – өзінің тапқан малымен есептелген. Сенің құның сексен сом», – дейді молдекең. «Осы жасыңызда өліні қойып, тіріге нендей жақсылық жасадыңыз?» – дейді бұл. Ел үстіне шолжаңдап үйренген молда баялыштай тырбиып отырып біраз сөйледі, әйтсе де тәспісі бұрынғыдай тырсылды қойды. Өмекең көңіл бірлегендей қоқырая түскен: «Сіз қаза болған адамды тезірек ұмытуға, жер қойнына жасыруға тырысасыз: мен сол кісінің аз да болса артында ісі, сөзі қалды ма деп сұрау саламын. Осы тірлігімнің кітап сөзіне не қайшылығы бар?!» Молдекең ашуланса күлбеттеніп, сақалының ұшы дірілдеп кетеді екен. «Сөзге кезек бермеген шешесінің баласы», – деп мұны мұқатқан болып уәждан жаңылды. Манадан бері мыштай болып отырған үй иесі Өмірсерікті саусағымен іліп сыртқа шығарып әкетті. Ашуын әзер басқаны. Енді ойласа, соның бәрі тезек тіршіліктің тезек қаптағандай ғана әуресі, көңіл іріткеннен басқа берері жоқ бекершілік екен. Пендешілік деп сондайды айтыпты ғой. Тыстан зерен толы жүгері көже алып қосағы кірді. Келіншегі осы елге баяғыдан салтқа айналған шөл басар жүгері көже жасауға шебер-ақ. Әспеті көп әйтеуір: әуелі мұрты кетілмеген, жарықшақ түспеген сары тіс дәнді сұрыптап екшеп алып, келіге түйер. Қауызы кетіп аппақ болған жүгеріні қазанға салар. Суға бөртіп жарылғанша қайнатар. Қауаққа құйып суытар, үстіне қатық, не шұбат қосар. Қараңғы жерде тыныстап ашыған көже ішсең көкіректі ашып кететін сусынға айналар. Қаңсып кеуіп қалған екен, зеренді басына бір-ақ төңкерді. Маңдайының терін сүртті. Аздап шалжайып жатып көз шырымын алуға дәт қылып еді, болмады. Келіншегінің ақылдың ішіне ала айтқан сөзі жамбасына тас боп батты. «Жөн-жөн», – деді басын көтеріп алып. «Қонақ сыртқа, таза ауада ұйықтаймын десе жалғыз сәкіге сыймаймыз. Қой, ерінгенмен болмас. Асханада жатқан тақтайдан құрап-сұрап балаларға арнап сәкі жасап қояйын. Тәуір масахананы да қонаққа тұт, бізге жыртығы да жетеді, бірер күнге қоян терісі де шыдаған». Келіншегінің бейнеті қауырт тегі. «Қамыр ашытып, бауырсақ пісіремін», – дейді. «Кесе-шәйнекті құммен ысып жалтыратып жуамын», – дейді. Уай, пәлі-ай, қонақ келмесін, ішіп-жемесін демейсің, кежегеңді кейін тартатын әлгідей тасқаяқтай тоғыстырар шаруасы ғой. Сырттан әйнек сабалап азынаған Арыстанды-Қарабастың үні естілді. Белін қайыс белбеумен тас қып буып сауылдай қозғалып сыртқа шыққан. Кішкентай баласы шаппа шотпен есік алдындағы жас тораңғыны шапқалы жатыр. «Ой, пәдәріңе нәлет!» деп қолынан шотты жұлып алды. «Бес жыл бойы мәпелеп әзер көгерткен жалғыз талды сен шауып тастасаң жетісерміз; бай-байға, сай-сайға құяды деген рас сөз: қанша тырбанайын, қанша пысық болайын, көр де тұр – маған өмірі мал бітпейді. Бітсе де пойыз басып кетеді. Диқаншылық кәсіп те бұйырмаған. Бұйырса, не дарыса – есігінің алды жайқалып тұрар еді де: жаз болса базарға барғыштайды: күз түсе аңдитыны – совхоздың қыртысты қоймасы, сараң қоймашының тас түйін жүрегін жібітумен әлек. «Балалар жүгері көжеден айналып қашатын болып жүр, бірер қап картоп босатыңыз», – дейді. «Қонақ келіп қалды, палауға салатын, арақ ішкенде тіске басатын көк шөбіңнен бере тұр», – дейді. «Ата қуалап келсек алыстығымыз жоқ». Қоймашы жаяу қашқан дүниені машинамен қуып ұстайтын, пайданың көзін тебеннің жасуынан сығалап білетін пысықтың өзі «Мұражай ұстау сенің атаңнан қалған кәсіп емес», – деп көсемсиді. «Ел кезіп қоқсық жинағанша кетпен алып жер шұқысаң ғой бүйірің томпаяр еді». Әшейінде үндемей кісі өлтіретін Өмірсерік мұндай қорлыққа шыдай алмайды. «Көртышқан секілді ін кеулеп, қойма күзеткен атаңның кәсібі шығар» – дейді, – ін баққаннан ілгергінің ізін тапқан менің шаруам көш ілгері дейді. – Сенің көк шөбіңсіз күн көрдім, ә!» – деп қолын бір-ақ сілтеп тайып тұрады. Желге ығып, шаң жұтып жүріп сәкі жасауға кіріскен. Манағы кішкентай тентегі енді бір-бірлеп шеге алып беріп тұрды. Бір дем ары, бір дем бері асығыс жасалған сәкі сәнді шықпады. Қонағы кеткенше үйелменімен иллалай тұруға жарайды. Шаруасын тамамдап ауланың ішіне түтікпен су септі. Үй сыртында желге тосқауыл болсын деп тіккен қалың жыңғыл біраз сеп, әйтпесе аулада құйын көтергендей шаң түтейді. Мойнының желін үзіп тұрып байқады, күн екіндіге ойысып кетіпті, жіті қимылдамаса пойыз келетін уақытқа үлгерер емес. Бұрын үй шаруасына бір мойын боп жүре береді екен: асхана мен үй арасына құмырсқаша қатынап тірлік істеген әйелінің қаншырдай мүсіні, кейде мұның әзіл сөзін көн құлақпен тыңдауы, дүниеге немкетті жанармен қарауы – сол асқынған бейнеттен болды. Әлме-әл шаңға батып ойнаған балалардың үстін тазартудың өзі – тоң ойып, әуіт қазғаннан қиын көрінді. Сонысына қарамай ашуланып келгенде түбіт үнмен қарсы аларын қайтерсің. Ойын айтпай-ақ түсінгенге тәнтісің. Содан қорытындыға келеді: «Саудыраған еркек халқын қалыптан шығармай, қатыбас қылмай ұстайтын әйелдер, – деп. Өмірдің жылуын, күннің қызуын әйел бойына сіңіріп, батылдық пен бас ие батырлықтың еркекке бөліп, бірінсіз-бірін тұл жетім етіп жаратқан туасы табиғат шебер. Келіншегіммен қалай қосылып едім өзі?.. Иә, Шымкенттің педагогикалық институтында оқып жүрген кезі, сол, жаңа жылды қарсы алу кешіне жерлес жігіттер бас қосып сауық құрған, бұл да ішінде. Кеш басшысы мұны бармақ басты, көз қысты қақ-соғың жоқ деп кісілерге шарап құйып, бөтелке жағалатып отыратын «қызметке» қойған. Шынын айтса, ол кезде жиын-тойда көбіне әңгіме айтып, домбыра шертіп өткізетін, қазіргідей бас салып арақ ішу болмайтын. Құрсаққа қазан үсті қасықпен сіміргесін бе, бұл көкең әу дегенше қызып қалыпты. Бір мезетте кәйпі тарап көзін ашып қараса, дәл алдында таң шолпандай жарқырап аршыған пияздай әдемі қыз отыр, қапелімде сасып қалды. Жерлес қызға ілесіп келген болды. Танадай үлкен жанары толайымен мұң, жұртқа ұқсап жоқ нәрсеге күліп, жоқ нәрсеге бұлданып жатқан ол жоқ. Көзін айыра алсыншы кәне: қыздың қарашық суырар көркі ашық айқын жанарында ма, әлде жұқа ерні мен үшкіл иегінде ме, әлде торсықтай тоқ маңдайында ма – ол арасын ойлап-ойлап ажырата алмады. Жігіттер бұрынғы жігіттер емес, бірі сұлу қызбен рюмке соғыстырғанға мәз, бірі жанарына іліккенге мәз; бос мойын болып мөлиіп қалғандары да бар. «Атасының көрі, – дейді бұл ішінен, – әшейінде жылқының жалындай шаш қойып кісінескенде кісіні тапап кететін бұл шіркіндерді көк мұзға отырғызайын, ұятты қойып көрікті қызбен танысып алайын. Тегі болмаса бір ауыз тіл қатар, тегі болмаса тіктеп қарар, өлтірер деймісің?» Қазан құлағынан және ішті. Айналайын қанға қызу, бойға желік берген қызыл шарап, жақсылығыңды өмір бойы ұмытпасын. Имандай шыны, сол жолы шараптың шалығы болмағанда басы салбырап тұқырайып, тырс етіп үндей алмас еді. Айтты-айтпады қызды бұл биге шақырды, сізге өтірік, бұған шын, не марқасқа жігіт сөз айта алмай отырған үркек қыз ұшып тұрып мұның иығына білегін салғаны. Өкшесі жерге тимей билегенін біледі, қыздың уыз қылығына елтігені есінде... Кейде отырып қиялдайды: «Сол сұлудың сорына қалған өзім, – деп. Қыз атымды байым жойды дегендей – перизатты пенде еткен өзі: басқа болса шыттай киіндіріп Мәскеу асып, шетел басып сейілдетер еді, сахнаға шыққан әртістей көрген жұрттың қызғанышын қоздырар еді: мынау не енді... шаң мен топырақ, Арыстанды-Қарабастың азынаған желімен алыстырып тырпыл-тырпыл таусылмас үй тіршілігіне салып қойғаны. Ауызғы үйде, сыпыра жиегінде тізе бүгіп, нан жайып, бауырсаққа қамыр кесіп отырған келіншегінің кеспірін көргенде көңілі тым пәсейіп-ақ қалды. Баяғы қасына барып тіл қатуға жүрексінетін қас сұлу бұл күнде көп ұсталған қуыршақтай ұйпаланып, аумақты жанары ғана жастықтың алыстап кеткен көкжиегін, сол көкжиекте үзілмей, терілмей қалған махаббаттың алқызыл гүлін елестетті. Уай, дүние деген, қолдағы алтынның мыс құрлы құны болмайтыны рас екен. Бордай үгітіліп бара жатқан бойына қосағының: «Жазған-ау, көкнәр ішкен кісідей көзің боталап кетіпті ғой», – деген наз аралас үні суық су бүркіп жібергендей әсер етті. «Редактор жолдасыма қонақтың қасында бол деп бала жіберсек қайтеді?» – деді сынық дауыспен. «Бұл ауданда қағаз иісін ажыратып, қалам түртіп жүрген жалғыз сол ғой». «Кейінгі кезде таяқ жұтқандай сіресіп кетіпті, кісінің көзінше көсемсіп сөйлеп, сені мұжықсынып отырғанын әрдайым байқаймын»,– деді келіншегі. Айтып отырғаны рас. Редактор жолдасы кейінгі уақытта жаңа жүріс ашты. Бірде бұл Олжатайдың үйіне телефон соққан. «Әлө!» дейді бұл алыстан. «Иә» дейді ол сұп-суық етіп. «Аман-сау барсың ба, Олжеке?» «Сондай» дейді ол. «Үй-іші, бала-шаға саушылық па?» – дейді бұл қазақтың рәсімін аттамай. «Сондай» дейді және ол. «Сондай» деген сөз кеудесіне үкідей қадалды. Олжатай алдында ғана астанаға барып бір айлық дәріс тыңдап келген. «Мүмкін, – дейді бұл ішінен, – үлкен жерден үйреніп келген үлгісі болар, үлкен кісілер хал-жағдай сұрасқанда уақыт алдырып жатпау үшін солайымен «сондай-сондайға» көшкен шығар?!» «Жә, құдай берген мінезідағы, астанадан келген досым мені тақырға біткен жалғыз қурай деп ұқпасын», – деп Өмекең жуып-шайған болды. «Өз бойыңа лайықты кісіден жолдас таңда дегенім ғой. Олжатай сенің қоғамыңдағы адам емес, әйтеуір, көжеңді қызғанбаймын, шақырам десең шақыр», – деді келіншегі және көнбістік танытып. Сонымен орталықты бетке алып шақырушы болып зыр жүгіріп ортаншы ұлы кетті. Өмірсерік керзі етікті қоңылтаяқ кигендей миды сауалға сорғызып көпке дейін өз-өзіне келе алсыншы қанекей. Морошақ жанынан шәугімді алып ішіндегі жылып кеткен суды шүмегінен құрылдатып кеп жұтты. Жанарының оты сөніп, іші босап құлазыды. Есік алдына қайыра шыққанда көрді: күн саңы сынып, көкжиекке еріп сіңіп барады екен. Жел түтеген кеңіс, буалдыр көкжиек, шоқтай қызыл күн, тас төбедегі бозғыл ай, бейне, сексеуіл шоғына көңірсітіп бас үйітіп жатқандай елес берді. Сонда қалай?.. Олжатай мен екеуінің арасы шынымен кереғар тартқаны ма?.. Мұның сүрлеуі ылдиға құлап, оның соқпағы қайқаңға тырмысқаны ма?.. Әкесі марқұм айтып отырушы еді: тірі мен өлінің айырмасы алты қарыс дым топырақ деп. Сол айтқандай Олжатай мен өзін айыратын шетен қалпақты қоқырайтып кигізген мансап пен мықшитып шәпке кигізген қаратабан жаяу тіршілік болмағай. Мана әлгіде уақ малына уақытша қосып қойған тоқтысын алуға қоңсысына келген. Дәу дарбаза тарса жабық. Ауылды жерде есік іліп ұйықтамайтын қазақ салтын бұзған көршінің бұл қылығы шамына тиді. Ал кеп соқ, ал кеп соқ. Әлден уақытта қасқыр итті абалатып иесі әзер ашты. «Қол тимей жатыр еді», – дейді көршісі бұдан әбден мезі болған сыңай танытып. Сондағы тірлігі сыртқы есігін кеуде тұстан тесіп әлдебір көзәйнек қондырып жатыр. «Мұның не, бәтір-ау?» – дейді бұл. «Іштен сығалайтын көз, – дейді көршісі: – Сырттан келген кісіні әуелі осы көзден сығалап байқастаймыз, сосын барып есік ашамыз, әнеукүні қаладан қоймай іздеп әзер таптым...» «Оғаштау, ерсі нәрсе екен...» «Мінекей, былай етіп сығалаймын, – дейді әлгі шиша көзді мұның кеудесіне туралап. – Өмеке, көршіңнің кәлласы істейді!» Өмірсерік нақа әлгі жылтыр көз әйнектен жылан көргендей шошынды. Сұмдық!.. Сұмдық!.. Ел аман, жұрт тынышта үйіңе келген кісіні іштен сығылап тексеріп жатса, ол байғұс өңменіңнен өткен суық ішмылтыққа жем болып табалдырық түбінде тышқырып тұрса – жетіскен екенбіз, аулақ!.. Аулақ!.. Тоқтымды ұстап бер, жарқыным». Асау көрпелдесті жетелеп келе жатып та, мақұлықтың тамағына пышақ тақағанда да: тоқтыны бауыздап, терісін ірегенде де көз алдынан көршінің жыланкөзбен сығалаған жымысқы кеспірі кетпей қойды. Іш майы ірдім-ірдім боп түсті. «О, тағдыр, пейілімді қушитып, қолымды қалтыратып есікті ілдіре көрме: үптесе – үптесін, көтерсе – көтерсін, мамыражай жақсы заманда кісі бойы дарбаза соғып, есігіме жыланкөз әйнек орнатпай-ақ өтейін. Айра-жайра болып жатсақ та бұрауымыз жоғалып көрген емес әлі». Тоқтыны мүшелеп бұзып, етін тілшелеп, аздап тұз сеуіп сөлін тартсын деп терісіне қайта орап белін жазғанда сағат түнгі он бірді ұрды. Шақырушы етіп жіберген баласы тірсегі майысып енді оралды. Көйлегі ышқырынан шығып, жағы үрпиіп кетіпті, Өмірсерік кейіп берген: «Пәдеріңе нәлет-ау, тұмсығымыздан шаншылып жатқанымыз мынау, сен жүрсің гөләйт қылып», – дейді. «Енді екі сағаттан соң пойыз келеді, шешеңнің жаны тастан жаратылған екен, тәуліктен бері құйрық басқан жоқ, өзім тұла бойым салдырап әбден болдырдым». Тыстағы жел үдей түсті білем, терезеге қиыршық ұрып өтеді. Өмірсерік қолын жуып мөлтек жасалған шайға отырған. «Көке, – дейді баласы, – Олжекең бірінші хатшының қайда жүргенін білейін, жатып қалған жүгеріні болжайын, барсам сосын барармын дейді». Өмірсерік аузындағы нанын қылғынып әзер жұтты. «Ау, мені мазақ қылғаны ма, әлде өзінің есі ауыса бастағаны ма?.. «Қайда жүргені», «жатып қалған жүгері» деп сандалғаны қалай? Шақырсам – адал көжеме шақырдым». Баласы желді күнгі соқыр шамның көлеңкесіндей діріл қағады. «Ұйықтап жатыр екен, көке. Екі сағаттай күтіп әзер деп тілдестім, көке»... Өмірсерік кесесін дастархан жиегіне шиырып жіберді. Үйеме табақ бауырсақтың бетін жауып жатқан келіншегі ернін сылп еткізеді. «Жазған-ау, несіне даурығасың? Атақты кісімен әңгімелесуден емес, қонаққа үйін көрсетуден қашып отыр ғой ол». «Апырмай», – дейді бұл ішінен суалып, – қалай ойыма келмеген, мына қулықпен, ана кісілікпен көр де тұр бұлар мың жасайды әлі! Жердің астындағы сыбысты сезіп-біліп жүріп біз секілді құмырсқаша тірлік кешіп, бізбен бірге Арыстанды-Қарабастың шаңын жұтатынына таңданасың ғой». Әшейінде байқамапты. Бұл пәлен жыл істеген мұғалімдікті тастап аудандық өлкетану мұражайын ұйымдастырамын деп мәдениет бөлімінің сексен сомдық жалақысына шыққанда Олжатай жаман кейіген. «Жұрт ілгері тырмысса, сен кері кетесің», – деген. «Бала-шағаңды сексен соммен қалай асырайсың?» – деген. Мұражай ұйымдастырмақ түгілі эрмитаж ашсаң да қалтаң томпаймаса, ең құрығанда екі адамға бастық болмасаң, жуан жерде жақының отырмаса құның көк тиын деген. Сөйтсе дүниеге әркім өз биігінен қарайды екен, өз шошағынан сөйлейді білем. Өз басы адал еңбек, арзан ақымен-ақ ел кәдесіне жараса, ұғымтал ұрпақ өсіріп, соңына тәуір сөз қалдырса – басқаны тілемейді. Ойына көміліп отыра берер ме еді, сағат тілі түнгі бірге озыпты. Қонағын күтіп алуға жинала бастаған. Төргі бөлмеде балалармен бірге жатып қалды ғой деп ойлаған келіншегі – cыланып, таранып шығып келе жатыр. Танадай аумақты жанарына нұр үйіріп: «Вокзалға мен де шығайын», – дейді. Әрине, алыстан елім-жерім деп жол алып келе жатқан зиялы кісіні оркестр ойнатып, шампан атып, мол дүбірмен қарсы алса да айып емес. Азынаған жел өтінде үңірейген түн ішінде кепкасы қиқайып кездескен мұнан шошып қалуы да кәміл екен-ау. Келіншегіне іштей сүйсініп кетті. Көшеге шыққанда аңыстаған аспан аласарып кетіпті, өлеусіреген жұлдыз саусақпен санарлықтай тым селдір. Жел қойны-қонышын кеулеп, кеудеден итеріп жүргізер емес. Оқыстан сүрініп кеткен келіншегін қолтығынан ұстап қалды, тым-тым алыста қалған қызулы, қызықты күндері көз алдына қайыра тізбектелді. Қолының астында бүлкілдей соққан жүрек лүпілі, жан жылуы бір ғана бұған бағышталар өмірдің ызғырық өтінде септесе жүрер: қиында да, қиырда да тілеулес болар, күнделікті тіршілікте талай жүз шайысып, артық кетіп, кем түсіп жатса дағы қатарындағы қағілез сұлудан өзге жанашыр аздығын сезгенде Өмірсеріктің тамағына түйір-түйір жас кептелді. Қысыр мұң жүрегіндегі өшуге айналған махаббатты қайта тірілтті. Вокзал басында жан жоқ. Осыдан отыз-қырық түстікке, не терістікке таман тұнық ауа, терең аспан, қыбырсыз селеу бар десе ешкім сенбестей. Табиғаттың құпиясына дауа жоқ, әрине. Шәуілдір елі азынаған алапатқа әбден үйренген. «Осы енапат жел болмаса пысқырып-түшкіріп тымауратып қаламыз, бұл жарықтық залалды дертті ұшырып әкетеді»,– деп мақтанатынын қайтерсің. Құм үріп, қиыршық суырған өкпек бетінде үзбестен соққан Арыстанды-Қарабастың өтінде қос көлеңке көп қалтыраған. Жүйрік пойыз уағынан кешігіп жетті. Зарықтырған вагонның есігі жуықта ашыла қоймады. Өмірсеріктің есіне осы өңірде туып өскен Майлықожа ақынның «өлшеніп берген өмір бар, уақытымен жүрерсің, көлеңкелі бұлттай, көшпелі болған дүниесің» деген өлең жолдары оралды. Кешқұрым көңілсіз отырған бір кісі «күн көзі жарқ етсе» деп тілеген екен. Күні бойғы іштей толғаныс, не қилы қорытпа ой Өмірсерікті өмір елегінен қайыра өткізіп дүр сілкінтіп өткен еді. Ақыры вагон есігі ашылып жалғыз қара боп Ұстабай түсті. Арыстанды-Қарабастың желі ішін тартты.

Ажалмен беттесу

**1**

Дарияның қиян қолтығына қоныс тепкен шағын ауылдың қарапайым бір диқаны дүние салған. Мұндайда ағайын іші алтын бесік: бірінің жыртығына бірі жамау болып, біріне түскен ауыртпалықты бәрі боп бөле-жара көтерісіп кетеді. Былайғы уақыттағы аузы қисық, көзі қысық пендешілікті ұмытып, бір атаның баласындай татулық танытатын әдеті. Ортақ шаруаға әсіребейіл Айса шал – жұрт аузындағы «момын Айсекең» мұндайда шыдап отыра алмайды, бүгін де белін буып, білек сыбанып азалы үйдің отымен кіріп, күлімен шығып, шәт-шәлекейі шығып жүрген. Неге екені белгісіз, сол күні қабір қазуға ешкім жұлқынып ниет білдіре қоймағаны.

Бұл шаруаға да құлшынып Айса шал шыққан. Қасына баласындай бауыр басып кеткен осы ауылдың жас диқаны Тойболдыны ілестірді. Қабір қазу қазаққа таңсық емес, оның үстіне Сыр топырағы өлпең, бос, қар ойғанмен бірдей. Әйтсе де бұл маңайда оқпан, ін жиі ұшырайды, аруақ жататын таза, сағардам жер табу қалың тоғайдан жоқ іздегенмен бара-бар. Топырақ сырын танитын кәнігі көз қажет.

Ауыл қорымы түстік беттегі Мейрамтөбенің етегінде. Көктемгі жауын қалың болып беткейге өлең, жантақ, тікенек, сора бұратылып шығыпты. Ыңғайлы орын іздеп төбенің күншығыс бүйіріне ауған, мұнда да ашық жер аз қалыпты. Кеңесіп келіп шеткі төмпешіктің түбін қолайлы көрген.

Әуелгі шаңырақ аумағындай алаңқайды лезде бұрқыратып шөп-шаламнан, құрт кесектен арылтып шықты. Сосын кетпенді Тойболдыға ұсынып: «Тереңдетіп тарта бер», – деді. Өзі шетке шығып насыбай шақшасын суырды. Жаңа байқады, шұқынып жүріп ауылдан тым жырақтап кетіпті, күн шақшиып шекеге шығыпты. Бұлар белі ойылған апанға кезек-кезек түсіп демнің арасында кісі бойына дейін тереңдетті. Сосын құбыланы бетке алып лақат қуысын үңгіді. Лақаттан әрі қабірдің кісі жататын ішкі мекені – ақым. Ақымды бір тізерлеп шөкелеп отырып, не жантайып жатып қазады. Жас емес пе, оны да Тойболдының өзі кеулеп шықты. Әбден болды-ау дегенде Айсекең қабірге түсіп, жатып-тұрып өз бойына өлшеп байқады.

– Марқұмның тұрқы менен ұзын емес шығар?!

– Сізден қысқа.

– Ендеше осы да жарап қалар. Қолыңды бер.

Айсекең қабірден шыға сала-ақ алақанын күнге төсеп көкке қараған, бесін уағы болып қалыпты. Үстінің шаңын қағып, көнетоз тік жаға бешпентін жүре иығына іліп, ауылға аяңдаған. Кетпенді еңкейіп ала берген Тойболдыға «қажеті жоқ» деді. «Топырақ салуға керек болады, жата берсін осында». Бекер асығыпты, ауылға келсе жаназа шығаратын молда әлі жоқ. Бұл елдің қашанғы салты – жаназаны кітап аша білетін молдаға шығартады, құдайшылығынан емес, сүйекке сіңген әдеттен. Шал-шауқан гүжілдеген самаурынды алдарына қаңтарып шұқшиысып қалыпты. «Молдекеңе жіберген көлік жолда бұзылып қалды ма екен?» – дейді. «Өлікке өкпе жүрмеуші еді ғой», – дейді. «Әлдеқашан жететін уағы болды», – дейді әйтеуір. Бірер баланы қоржын тамның төбесіне шығарып жол қаратып қойыпты. Күні бойы бейнет кешіп, шаңға батып келген бұл екеуін көзге ілер емес. Мейлі де. Еңбегін ешкімге сатып, бұлдап көрген жан емес, ертерек аруақтың жамбасын жерге тигізіп сауабын алады.

Түс ауа екі танауы желпілдеп қарауыл бала жетті. Табалдырықты басып тұрып: «шаң көрінді» дейді. Айтқандай-ақ бозала шаңын шұбалтып діндар шалға жіберген машина жетті. Кабинадан шапанының етегі жер сызып молда түскен, жұрт жапа-тармағай ұмтылып қолын алып, аман-есендік сұрасып жапырылып қалды. Шындығында, орта жолда машина бұзылып, жолаушыны шаң тұтыпты, күн жепті. Молда жуынып-шайынып дәрет алам дегенше жаназаның уағы өтіп кетті. Амал жоқ. Өлік тағы бір күн кідіретін болды.

Сыйлы кәрия төрге озып шұбат жұтты, жанарының оты жанды. Сосын барып шуылдаған самаурын түбінде құранын ашты. Әлдебір бетті саусағының ұшымен ұзақ тінтіді, әлдебір сүрені сұңғыла құбылтып оқыды. Құрдымға батып тал қармаған адамдай қара терге малшынды. Сосын сыбырлап қана: «Үйін қазып қойдыңдар ма?» – деп сұрады. «Иә, мана-ақ әзір болған, тақсыр». «Бекер асыққансыңдар, әттеген-ай, бекер болыпты», – дейді. Алдындағы бауырсақтың бірін алды да айналдырып қарап-қарап дастархан ортасына шиырып жіберді. Былайғы жұртта тіл жоқ.

– Енді қабірді түнемесіне бос қоймай біреулерің барып ішіне түнеп шығасыңдар.

Жұрт молданың мына сөзінен тіксініп қалды.

– Тақсыр-ау, сыңсыған қорым ішіндегі бос қабірге жүрегі дауалап кім түнесін?!

– Түнемесіне бос қойсақ, жын-шайтан кіріп ластап тастайды.

– Қабірдің аузын жауып қойсақ қайтеді, тақсыр? – дейді дүние салған кісінің ет бауыр жақыны.

– Өй, миғұла неме, екінің бірі: я, біреуің барып қабірге түнеп шығасың, я, ертеңгісін жаңадан көр қазасың!

Ешкім тырс етіп үндейтін емес. Молданың ыңғуырдай ішті кеулеп кететін жанарынан ығып жүзіне тіктеп қарамайды. Және өліараның өткен уағы, түн ортасы ауғанша ай тумайды, түн қараңғы болады.

– Қабірге түнейтін қайсың барсың, қане?

Айсекең тағы шыдап отыра алмады. Қолындағы кесесін төңкеріп, иығына шапанын жамылды.

– Бәрекелді! Ұстаны тамаққа тойғызыңдар, – деді молда. – Жылы киінсін. Іш дәрет алсын.

Айсекең жер ортасына келіп, жүрек алқынтса да тым діндар емес-ті. Ораза тұтып, намаз оқымайтын. Әйтсе де ауылдың сыйлы кәрияларына қарсы сөз айтып, олардың сенімін аттап, алдынан кесіп өтпейтін. Бұл дүниеде адал жүріп, ақ сөйлеп өтсем: кісі ақысын жемесем, ғайбат сөйлемесем – сол да үлкен сауап дейтін. Көкірегі ояу, көзі ашық жан болатын. Көрге түнеп қайтуға ешкім шықпаған соң бекіген. Ағайындық парызымды өтейін деген. Оның үстіне келер күні қайыра қабір қазудың тауқыметін еске алған. Мана Тойболды екеуінің түске дейін тыртаңдап алақан ойып, тер төккен бейнетін зая жібергісі келмеді. Әсіресе, осы елдің үстіне шолжаңдап үйренген, қарапайым жұртты не болса сонымен үркітіп пысын басып жүргенді ұнататын молдадан безер. Қарсы келіп дау айтайын десе жасы үлкен шалдардан қысылады, мойнын ішіне тығып жүре беруге шіркіннің зілзалалы өтіп барады. Бос қабірге түнесе де осы жолы молда сөзінің бостекі екенін дәлелдеп қайтпақшы. «Иә... иә... молданың «жылы киінсін» дегені түсінікті, «іш дәреті» де дұрыс. «Тамаққа тойғызыңдар» деуінің мәнісі қалай? Ел аман, жұрт тыныш мамыражай тоқшылық заманда аш жүр дей ме екен? Әлде жын-шайтанмен күш сынасып күресе ме?» Көңіліне дір етіп күдік енгені.

Бекер болды. Түн жамылып қабір күзетуге бара жатқанда күдіктенбеуге тиіс еді.

Асқа зауқы шаппады. Ақыры бекінген екен, жұрт алдына жырылып шыққан екен: тезірек міндетінен құтылғысы келген. Ертерек ай туса, таң атса, сосын жаназа шықса, марқұмның жамбасы жерге тисе деп тілеген.

Мейрамтөбені бетке алып келе жатып пендешілік туралы ойлады. Желке тұстан шағын ауылдың кешкі қарбалас сарыны жетеді. Бейне, дарияның тасыған кезгі шуылы секілді. Артына қайрылған жоқ, нақа біреу асықтырып жүр-жүрлеп келе жатқандай. «Неге асығамын осы?» деп ойлаған. Сөзі ұзын молданың айла-шарғысын растай түсу үшін бе, әлде ел көзіне батыр болып көріну үшін бе? Өзімнің де бейнетім егіз жаратылған. Шаруаның қайдағы жел жағында жүремін, ылғи жұрттан бұрын желпілдеймін. Әлгі молда ғой жылы үйде жас етке сылқия тойып, дәмді мәслихатпен көңіл жырғайды, менің айдалада бұзаубас шырылын тыңдап таңды күтуім қалыпты.

Жалт бұрылып үйге барып тарса бүркеніп жатып алсам ба екен деп және бұзылды. Ертеңіне жұрт көзіне қалай қараймын деп тағы қысылды.

Жіңішке сүрлеу жиегі сытырлап, қолсозымдағы май қоға ызыңдай ырғалады. Қырғауыл балапаны қанаттана қоймаған өліараның жаңа ауған кезі. Бұта баспалап қашатын сол балапандар. Әлденеге оқыс сүрініп етпеттеп барып түрегелді. Жерге тіреген алақанына шөңге қадалды. Митың аяңмен Мейрамтөбенің қабағына тырмысқан.

Баурайдағы қорымға да жетті. Маңай көзге түртсе көргісіз қараңғы. Алыс жұлдыздардың жіңішке сәулесі ғана жерге себелеп жетеді. Қалың қорым қорылдап ұйықтап кеткен мың сан құбыжық дерсің, баспалап бұғынып аңдып жатқан әзәзіл дию дерсің. Кібіртіктеп жүріп манағы жаңа қазған көрді әзер тапты. Маңайы көпсіп жатыр. Ернеуіне тізерлеп үңгірдің ішіне үңілген, я кейін тайқып кетерін, я итініп ордың ішіне түсерін білмей май топыраққа бөксесін тығып шоңқиып отырып қалды. Сыз иісі мүңкиді.

Шошайып тұрған кетпенін көрді. Сабынан сипады, кетпен де болса көңілге медеу көрінді. Көктегі шүпірлеген сансыз жұлдыз тарының бас алған сабағы секілді. Сол тарыны әлдекім күміс қолорақпен жусатып орып жүргендей. Әрәдік әлгі сабақтан алтын дән төгіліп-төгіліп түсетіндей.

Әлгі азалы үйде молданың айтқан әңгімесі еріксіз есіне оралды. «Баяғыда дарияның арғы бетінде Қараша аулында дәл осындай оқиға болған», – дейді. «Жарықтық ақ ишанның көзі тірі кезі. Қабір қазылып қойған, әлдеқандай себеппен жаназа шықпай қалды: я алыстағы жете алмай жатқан жекжатына қараттық, я құран шығаратын ақ ишан келмей қалды – екінің бірі. Сонда да осы сөзімді айттым. Балалар, түнімен біреуің барып бос қабірді күзетіп шығыңдар деймін. Ешкім сөзімді құлағына қыстырар болмады. Біреу тыңдасыншы қанекей. Тағы айтамын, осылай да осылай. Кітап сөзіне шүбә келтіріп күпір болмаңдар деймін. Ақыры араққа тойып алған бір дәндәку шықты. Әкеңнің дейді, мен барайын, көрейін, түнейін, жын-шайтанның жынын қағып алайын дейді. Іш дәрет алу қайда, аузынан ақ ит кіріп, көк ит шығады. Ақыры кетпенін арқалап көрге түнеуге кетті. Түн ортасы ауған уағы ғой деймін, мола жақтан тарғыл-тарғыл өкірген дауыс шығады. Беті жаман. Хал білуге бәрі жүрексінеді. Сабыр сақтайық деймін, таң атар, не болса да жарықта көреміз. Ақыры шағын ауылдың үрпиіп таңы атты, біз де бардық. Не болды дейсіздер ғой? Түндегі көз алдымыздан кеткен атпал азаматтың басын кетпеннің ұңғысынан өткізіп қойыпты, бейшара жантәсілім етіп кетіпті. Кетпеннің сырылған сабы анадай жерде жатыр».

«Төрт саусақ әзер сыятын ұңғыдан аптал азаматтың басы қалай өткен?» деп молдадан ешкім сұрамады. «Оу, молдеке, ол жігітті опат еткен нендей пәле?» деп және біреуі жақ ашпады.

Қабірдің ішіне түсуге дәт қылып итініп көріп еді, үңірейген іші тым салқын, тым үрейлі сезілді. Оның үстіне сәл сыздан белі ұстап қалатын. Тұла бойын әлдебір жайсыз сезім тітіретіп өтті. Шоңқиып кідіріп қалды. Құяңы сірестіріп ұстай бастағанын білді. Әлгіде шай үстінде молда айтқан және бір әңгіме санасына үйірілді.

«Ақтастың жолымен түнемесіне жалғыз-жарым жүрген кісіні торитын ібіліс бар», – деп нығыздаған. «Көзіммен көрдім. Былтыр Сәрсенбайдың қырқынан кеш тарқап, ерттеулі тұрған атыма мініп тарттым да кеттім. Ойым – үйге қонаға жетіп алу. Терістіктен соққан қара күздің ызғырығы өтіп барады. Ақтас әулиенің тұсына келгенімде күн батып, қас қарайды. Ат үстінде тепектеп келе жатып дәретім бұзылды, түсіп, жуынып-шайынып алатын суым қайда, амал жоқ құптан намазын қаза қылдым. Бекер қона кетпеген екем деп өкінейін, енді бұрылуға кеш, ат жүрісі митың аяңнан асар емес. Алыстан жылтыраған от көрінді, кәдімгі дала қосы, от жанында сыланған сұлу келіншек отыр. Тау кезіп, тас басып жүретін кен іздегіштерді талай ұшыратқам, солардың қосы, қостағы сұлу маржасы болар деймін. Аттан түсіп жылынып алуға дәт қыламын. Сұлу маржа қылмыңдап көзін қысады. Көңіліме күдік кірді, күбірлеп аят оқимын, сөйткенше болмай әлгі от пен маржа қашықтай түседі. Атқа қамшы басамын. Енді бірде көз жазып қаламын. Сөйтсем әлгі от ту сыртымда қалып қойыпты, ат басын солай бұрамын, құла-пәре құйғытамын. Таң атқанша қан сорпам шығып өлер халге жеттім. Таң атты, қараймын – әлі сол Сәрсенбайдың үйінің жанында жүрмін. О, тоба, деймін, сүйкімді пендеңді таң атқанша шапқылатып жол тосқан маржаларға жем қыла көрме деймін».

Түн ішінде айдалада лаулатып от жағып жүрген кім болды?» деп молдадан ешкім сұрамады. Адам ба, пері ме, шайтан ба – молда ол жағын ашып айтпады. «Кітап сөзіне күпірлік келтірмеңдер», – деп нақа біреу сенбей отырғандай қайта-қайта нығыздай берді.

Айсекең тәуекел деп итініп қабірдің ішіне түсті. Нам топыраққа жүрелеп отырды. Арғы жағындағы ақымға апаратын лақат аузы үңірейе қарауытады. Әуелі екі аяқты салып, сосын кеудені өткізіп саумалап түспесе бірден сыятын емес. Мұздай терге малшынды. Әлдекім құлағына кеп «Тәпсірден» аят оқып тұрғандай ма-ау, әлдекім мұның жаназасын шығарып жатқандай ма-ау. «Ияака набуду, ваяка настаин. Індинассирата-л мустақи-иим».

Ой шыжымын саумалап бойын бекітуге дәті жетпеді. Санасына қайдағы-жайдағы алапат оқиғалар оралды, кел қайт, кел қайт іш жидіткен алақұйын хал кешті. Қорқыныштан әлде тосын әсерден – көз алдына түсі суық өзге бір дүние елестеді. Бұл өзі құрдым шүңейт көр аузында ілініп тұр екен дейді: көр емес-ау – ақым аузы. Төменге көз салған еді, ақымның іші құжынаған құрт-құмырсқа; қары талып, қолы тайса-ақ солардың үстіне құлап түспекші. Арғы жағы белгілі. Құжынаған мың сан пәле денесіне жабыла кетеді, қаңқасын шығарып мүжиді сосын. Сап-салқын пышақ жүзі ме, әлде түнгі самал тілі ме – желкесін әлдене жалап өткендей сезілді. Ілеленген діңкесі одан сайын әлсіреді. Әлгідегі кетпенді ала түспеген екем деп өкінді.

Ертерек таң атса ғой деп тіледі. Қашанға дейін ақым аузында бүрісіп тырмысып отыра бермекші, қашанға дәті жетер? Бір қас төменге қарауға бекінген.

Құжынаған жәндіктер аласұрып шапқылап, секіріп, шоршып мұның салбыраған аяғына жабысуға қалыпты. Төбедегі жұлдыздар сөне бастапты. Екі қолынан жан кетіп әбден әлсіреді. Таң атып келе жатқанын төмендегі жәндіктер сезді білем, аяғы салбырап ауызға түскелі тұрған нәпақасына ұмтылып жанталассын, жосқындасын. Дыбысы соншама жат, соншама жиіркенішті. Жер бетінде пәлен жыл тіршілік кешіп жүріп дәл мұндай үрейлі үнді естімеген. Әлсін-әлі аяғына шапшып қайыра құлады, қайыра жыбырлап жоғары өрмеледі. Бір заматта алақаны зар қақсап ернеуден төмен салбырап сыпырылып түсіп бара жатыр екен дейді. Ышқына ыңырсыды. Ақым ішіне топ ете түскенін біледі.

Шілбиген, ілеленген көрмәдік жәндіктер тұла денесін жауып кетті. Әйтеуір өзіне солай сезілді. Осы мезет бір дем ары, бір дем бері жатқан мұның құлағына сыртан дабырлап сөйлескен дауыс келді. Ет жүрегі лүпілдей соқты. Әйтсе де жатқан орнынан қозғала алмады.

Санасына ап-айқын жетіп жатыр: «Айсекеңнің момындығын пайдаланып қабірге түнеткен молданың әкесінің аузын!..» – дейді Тойболдының даусы. «Қой, ә, үлкен кісіге тіліңді тигізбе. Айсаның өзі де тым тақуа, тым қиялшыл еді», – дейді жанындағысы. «Сол молданы сотқа бермей құтылмаймыз», – дейді Тойболдының даусы. «Ауыл әкіміне айтып сазайларыңды бермесем бе!» «Құрт-құмырсқа тірі кісіні осынша талапты, өлген аруақты бір тәулікке де жатқызбас», – дейді жанындағысы. «Мұның да сүйегін жинап, кебінге ораңдар, ақы-пұлсыз-ақ жаназасын шығарып беремін», – дейді молданың даусы. Шіркіннің кісіге деген мысқалдай аяушылығы болсайшы, үні жан алуға келген мәңкүр-нәңкүрден еш аумайды.

Келген жұрт таң ата қабір ішінен Айсекеңнің құр қаңқасын саудыратып жинап алды.

Қаңқасы емес-ау, құр сүлдесін. Сүзек дертінен тұрғандай сүлеленген рухы ғана қалған.

Жайдақ арбаға салып үйіне әкелді. Әйелі алдынан жоқтау айтып жылап шықты. Енді қайтсін?! Кеше кешкісін қол-аяғы келсаптай болып көз алдынан кеткен қосағы енді қураған қурайға бара-бар. Ақырын ыммен сусын сұрап сыздықтатып жұтады да жастығына қайыра қисаяды. Содан жанары бағжиып тілге келмей жатады да қояды. Көрші-қолаң Айсекеңді қатты мүсіркеп кезек күтісіп жүрді. Жоқ сөзге иланып ауылдың жақсы адамын қор қылдық, молдекең сол жаназадан соң бұл ауылға қарасын көрсетпей кетті, бәріне өзіміз кінәлі деседі.

Молданың үстінен арыз жазамын деп Тойболды біраз тоңқылдап еді, шалдар тыйып тастады. Қазақшылық атымызға кір келеді, ата-бабалырымыз кітап сөзіне шүбә келтірмей мың жасаған, біз де сол жолдан таймайық десті.

Айсекең күнде ертемен әйеліне сүйеніп есік алдындағы жайдақ сәкіге келіп отыратын. Сонда байқағаны, Сырдың жазғы таңы ағаш тегенедегі сапырылған қымыздан аумайды екен. Әуелде алыс көкжиектен көгілжім рең қалқиды, сосын ақшыл түске енеді, сап-сары сәуле себелейді, ақырында алаулаған жалқын нұрдың өзі көрінеді. Көкжиек ернеуіне шытырлап ақшыл көбік шапшиды. Жер үстін әдемі әтір, сұлу салтанат кезеді. Таңды ертемен қарсы алған кісі зерен толы бесті қымызды сіміргендей әсер алмақшы: шипалы нәр тамыр-тамырды қуалып тұла бойға күн сәулесін, жалбыз иісін, құстар әнін, іңкәрлікті, тәттілікті сіңіреді. Осындай бір рахат сезімнен кейін Айсекеңе тіл бітті. Сондағы айтқаны: «Болдым, тойдым... Ажалмен беттестім. Дүние тіршілігінің қақпағын ашып көрдім, бәріңнен артың қуыс, арғы-бергілерің көрініп тұрады екен!» – деген сөз болды.

Айсекең белгісіз дерттен құлантаза айығып кете алмай көп жүрді. Әл-дәрмені кеміп, күн санап күзгі жапырақтай сола берді. Болмаған соң ауданнан білгір дәрігер шақыртты. Жұрт оны «білгір» деп бекер айтпапты. Келген бойда «не іштің, не көрдің?» – деп ежіктемей, Айсекеңнің тамыры адырайған білегін ұстады, жанарына ұзақ үңілді. Тұла бойын тұтас мытып барлап шықты. «Бойыңызда бұзылған қан бар, оң шекеңізден аздап қан аламын», – деді. Онсыз да оңған шүберектей сүлесоқ кісіге қан алу қауіпті емес пе деп сұраған Тойболды. Бұл білгірде көлденең сөзге құлақ болмайтын көрінді. Айсекеңді жүрелетіп отырғызды да болат қандауырын оң шекеге шырт еткізіп шертіп сіңіріп жіберді. Қарақошқыл қан дір етті. Еңкейтіп біраз ағызды, сосын таза ақ дәкемен таңып тастады. Төсегіне қайыра жатқызып, күніге бір мезгіл қолдан сойылған қозының қалжасын жеп, жас сорпа іш деді.

Дәрігердің сосынғы емі – Айсекеңе күндіз ұйықтауға тыйым салған. Бұрын ғой көз шырымын күндіз алып, түнемесіне тынысы тарылып, шаршап, аласұрып шығатын. Айтқаны айны-қатесіз келді. Көп ұзамай шекесі сығып ауырмайтын болды. Түнемесіне көзіне кіреукелеп ұйқы үйіре бастады. Содан күн санап буынын бекітіп аяғына мініп кетті. Жонып жүрген қобыз шанағын қайыра қолына алған.

2

– Бүгін де үйге бас сұқпады бәтшағар, – деп өз-өзінен кейіс тынытып отыр енді.

Әйелі түсінеді. Күнде кешкілік құдайы көршісі Тойболды бұл үйге бас сұғып, хал біліп кететін. Бүгін жоқ, кеше де келмеген. Айсекең соны уайымдап отыр.

Айсекең аңқылдағын ақкөңіл Тойболдыны баласындай бауыр басып жақсы көріп кеткен. Бір күн көрмесе уайымдап дегбірі қалмайды. Екі сөзінің бірі – Тойболды жақсы бала, желкесіне жұмыс мініп алған, жолы ауыр жазғанның. Және Тойболды түсте үйіне келмепті, әлде су алатын бас арығы бұзылып шала бүлініп жүр ме екен. Тағы күріш-күріш деумен әбден сансырап мәңгүрт болып бітіпті. Бір басын екі ете алмай жүргені батады әсіресе, әй, ақыл қосып араға жүрмесе өздігінен үйлене қоюы екіталай. Осы ауылдың басшыларынан да барқадар кеткен: екі сөзінің бірі – жұмыс көп, жұмыс көп: сосын – жоспар, міндеттеме. Жоқ, ол бала бірдемеге ұшыраған. Осы уақытқа дейін егіс даласында балшыққа милап жүруі мүмкін емес.

Айсекең мана ертеңгісінен көңілі жарым боп Тойболдының үйіне үш мәрте барып, құлып салмай, шуда жіппен іле салған салқылдаған сыртқы есігін ұстап қайтқан. Күйбеңдеп әр нәрсеге айналған болады. Қолы іске жуыспай қойды. Кешкі асқа да тәбеті тартпады, жоқ, бұл тегінен-тегін емес.

– Барып біліп келші-әй, – деп есік жақта кесе-шәйнекті жуып жатқан әйеліне шақшиды.

– Жүрген шығар Күрмекбайдың старшынымен жынды су ішіп. Соқтауылдай жігітті жау алушы ма еді?..

Айсекең өз-өзінен тіксініп қалды. Сонда қалай? Кешегі қанды көйлек досы Ерәліден қалған жалғыз тұяқ, жалқы тұқым тыныш заман, жақсы уақытта қараптан-қарап жүріп пияныста болып кетпекші ме? Ерәлі досы 1943 жылы Курск даласында окопта жатып көз жұмарда: «Жалғызым саған аманат демеп пе еді. – Көзіңнен таса қылма, Тойболдыға пана бол», – дегені қайда?! Сол қара шаңырақ жас нәресте даусын естімей-ақ құлазып қалмақшы ма сонда? Әб, бәсе... кейінгі уақытта тым тұқырайып жерге қарап жүргенінен шошып ем. Әнебір Күрмекбайдың старшынымен түнделетіп көше кезгенінен секем алғам. Еңбегі жанса талабы жанып бір басын екі ете алмай жүрген.

Қой, қатынмен шақылдасып жатқанша өзім барып біліп қайтайын деп итініп тұра бергені сол еді. Есік ашылып Күрмекбайдың старшыны кіріп келді. Ішіп алған білем, көзі алаңдап, қызыл кенерелі шәпкесі шекесіне қисайып кетіпті. Сәлем жоқ, сауқат жоқ: «Айсеке, – дейді екі танауы делдиіп, – Тойболды үйіне қыз әкеп түсірді! Тойға қамданыңыз! Әкесінің көрін... старшинаның кәлләсы істейді!» Жеті қыр асып, шөл басып жеткен жолаушыдай шелекті басына төндіріп қылқ-қылқ су жұтты, көні кеуіп қалыпты тегі. Айсекең ғой аң-таң. Тойболды өздігінен қызға танысып үйіне кіргізе қояды дегенге еш уақытта сенбес еді. Сенбегені не, күнде көріп жүр ғой. Я, екі сөздің басын құрап қызға сөз айту жоқ, я, әйел баласының жүзіне тіктеп қарау жоқ; талай зығырданын қайнатқан. Әй, сенбейді. Мына дәндәку старшын қалжыңдап тұр деген.

Осы жігіт әнебір жылы әскерге алынған. Бұлар шығарып салып тұрып командирге Күрмекбайдың жалғызы еді, отқа, суға түсіп кетпесін деп қатты табыстаған. Әні-міні дегенше зымырап екі жыл өтті. Өзге жастар Отан алдындағы мерзімді міндетін өтеп туған жерге қайтып келді, бұл жоқ. Ошақ бағып қалған қарт әкесіне бір айдан соң: «көзім ашылды, старшина болдым, әскери басшы болуды армандаймын, бөлімшеде қалып қойдым, қалған өмірімді әскери қызметке арнаймын», – деген хаты келді. Алда ғана пәдеріңе нәлет-ай! Өлмелі әкесі содан кеңседен кеңсе қоймады, аудан асты, облыс басшыларына барды, әскери бөлімшеге қағаз соңынан қағаз жөнелтті. Ақыры баласын босаттырып алған.

Қала көріп, жүріс ашқан бұл бәтшағар мына тұрған аудан орталығында апта жүріп ауылға әзер жеткен. Старшина шенін алғаны рас екен. Ел құлағы елу емес пе. «Несін айтасың, Күрмекбайдың баласы әкесінің жертөле үйіне кіріп, екі қолы қалтасында, олай бір жүріп, былай бір жүріп қабырғаны керзі етігімен теуіп көріпті дейді. Сонда төбеден құм сау етіп құйылған дейді. Сонда әкесіне: «Как тут живете? Просто дикость!» деген екен... Осындай дейді-дейділер көбейіп кеткен. Артынша және: «Несін айтасың, Күрмекбайдың баласы әскерде жүріп қазақшаны таза ұмытып қалыпты», – деген сөз желді күнгі өрттей қаулады.

Айсекең қаңқу сөзді суқаны сүймейтін әдеті, соның біріне де иланбаған, мәнзүр қылмаған. Бірде жолай қолын алып насыбай атуға Күрмекеңнің үйіне бас сұққан, сонда көрген. Күрмекең: «Балам, насыбай тостақты әкеліп берші», – дейді. Ол басын кекжитіп: «Што!» дейді. Күрмекең: «Балам, кісіге көпшік таста», ол: «Што!» Самаурынға су толтыр – што; жаңғырықты әкеліп бер – што. «Бұл байғұс әскерде жүргенде қазақшаны ұмытып қалған», – деп Күрмекең бүкшеңдеп жүріп шәйді өзі қайнатты, көпшікті де өзі әперді. Што-што бұл кеткенше терезе алдындағы күншуақта серейіп жатты да қойды. Сонда ғой Айсекеңнің жыны қозып қолындағы дырау қамшымен сұлап жатқан «што-штоны» өріп-өріп алғысы келді, әкесінен ұялды. Ақыры ай өтпей жатып көкеңнің кеудесінің желі басылып, што-штосы таусылып, осы ауылда қарапайым тіршілік кешіп жүретін көптің біріне айналды да кетті. Әйтсе де «старшын» деген аты күні бүгінге дейін қыр соңынан қалмай жүр ғой.

Енді мына сөзіне сенерін де, сенбесін де білмей айран-асыр отыр. Қарттың екіұдай алакүлік халін сезді білем, текемет жиегіне тасыр-тұсыр малдас құрып жіберіп өзеурей жөнелді.

«Облыстан осы ауылға күріш орағына көмектесуге бір топ студент қыздың келгенін білесіз бе – білесіз. Тұмса тайдай тайпаңдаған үш қарақат көздің Тойболдының танабына жәрдемге бөлінгенін көргенсіз бе – көргенсіз. Досымның отызға келгенше үйлене алмай жұмысбасты, қамшыкесті боп жүргені жаныма бататын. Тойболдыға біреуін ұста деймін, күрішті жау алмайды, таксиге отырғыз да ауданға тарт деймін: бақты аралат, ресторанға шақыр, аққайнарға шомылдыр, көкешім. Екі езуі екі құлағына жетіп ыржияды да қояды. Мен қыздарға қырында десем, ол күрішім судан қалды деп мөңірейді. Әй, деп қолды бір сілтеп, білек сыбанып өзім кірістім. Армиядан үйренген орысша, қаладан көрген би бар; аянып қалмадым, осы құрықтан қашпайды-ау деген бір сұлуын қалаға апарып әбден сыйладым, бақ та қалмады, асхана да таусылды, ақыры сілелетіп әкеп үйіне кіргіздім. Тойболды емес, қызды көндірген мына мен...»

Айсекең шыдамай кетті.

– Шырағым, ол қызды қайсың аласың сонда?

– Тойболдыға... сыз үйінде жақұт тасындай жәудір-е-е-п отыр!

Пәтуасыздан ештеме ұқпады. Болмас деп иығына шапанын жамылып, кебісті мәсісін киіп жігіт соңына ілесті. Көше тастай қараңғы. Бірде жанса бірде жанбайтын совхоз шамдары әр жерде әзер сықсияды. Жолдағы арыққа сүрініп, мас болып келе жатқан әлдекімге соқтығысып таныс қақпаға іліккен. Ағаш қақпа шалқасынан түсіп жатыр: көтеріп тұрғызып қойды. Есік алдында үш аяқты мотоцикл тұр. Жүрегі әлдене жаманшылық сезгендей езіле соққан. Ойлаған: бұл сойқандар біреудің бүлдіршіндей жас қызын еріксіз алып қашып келген деп және жас неме бөтен босағада үрейі ұшып үрпиіп отырған шығар деп. Есіктің тұтқасын ұстағанда аз-маз жүрексініп, денесінің әлсіз дірілін басып кібіртіктеп қалды. Кебісін босағаның сыртына тастарын, не тастамасын білмей және тосылған. Ақырында жүрегінің дүрсілін басып кебісін шешіп қаттырақ жөткірініп ішке енді. Бөлме іші самаладай жарық, ортады аяғы серейген стол, стол жанындағы пәкене орындықтың шетін ала үп еткен лептен ұшып кетердей болып ақ үрпек қыз отыр. «Тіфә-тіфә, тіл-көзден аулақ, әдемі бала екен». Кіріп келген Айсекеңді көріп орнынан лып етіп көтеріліп иіліп сәлем етті. «Көргенді бала екенсің, көп жаса, қарағым!» Аққұба жүзінде жатырқау да, үрей де жоқ, қайта ерсілеу қылымсыған құйтырқы күлкінің ізі сезілді. Қапелімде Айсекең сасып қалды, көңілі май ішкендей кілкілдеп, бар тапқаны босаға жақта өзінен именіп тұрған Тойболдыға кейіп берсін. «Ертерек айтпаймысың!.. Өстіп те үйге қыз әкеле ме?.. Жетім баланың тірлігіндей бұл не қылғаның енді?..» Айсекең болашақ келінінің жүзіне төрге шығып текемет жиегіне тізе бүккенде барып анықтап назар салған. Қазақтың баласы дейін десе – шашы, бұрымы алтындай жалқын сары; өзге ағайын дейін десе – көзінің үсті ерекше томпақ, бет пішімі, еріні қазаққа келеді және мұны көргеннен қазақ атаның рәсімін істеп сәлем мезіретін жасап елпектеп қалды. Селк ете түскені: «Ата, – дейді болашақ келіні. – Үйдің іші салқын екен, жамбасыңызға сыз өтеді, мында отырыңыз», – деп орындық ұсынып жатыр. Не десін бұған енді? Сасқанынан орнынан кирелеңдей тұрып, есік жаққа беттеген: «Балалар, – дейді даусы қатқылданып, – жас емессіңдер, ертең ел естиді, пәленшенің баласы келіншек түсіріпті дейді, ағайын басы құралады, ұялып қалып жүрмейік, бір-біріңді ұнатып сөз байласқан екенсіңдер, өмірлік серік болуға бел буыпсыңдар – құба-құп, енді барып ертеңгі тойға қам жасайын», – деп тарпыл-тұрпыл барып есікті ашқан. Есік жанындағы себет тордан екі көкмойын шөлмекті суырып жатқан Күрмекбайдың старшынын ала көзімен ата қараған: «Әй, сен бостан-босқа елді дүрліктіріп дарылдай берме, қолына құс қондырған сен емес Тойболды шығар, ащы судан әкең өлсе де бүгінше тыйыла тұр», – деді нығыздап. Өйтетін жөні бар. Мана әлгіде мұның: «Қызды Тойболдыға өзім айналдырдым» деген сөзі бүйіріне шаншудай қадалған. Мінекей, енді ақай жоқ, тұқай жоқ, жаңа түскен жас келіннің алдына арбаңдап барып арақ қойғалы жатыр, е қой дейтін кісі көрінбейді оған. Я, құдіреті күшті дүние, осы күнгінің жастары не болып барады деп қабырғасы қайысқан, өзегін ащы қапалық кернеген. Сол екі арада әлгі дәндеку келіп қолтығына жармасқаны: «Ата, жастарды сөгіп қайтесіз, жылы-жылы сөйлеп, күлдіріп жадыратып отырмасақ келініңіз қайыра қашып кетеді, не білгеніңіз бар!.. Малыңызды сойыңыз, аспазшыңызды шақырыңыз... қалған жағын қамдай берсеңізші», – деп есік алдына дейін шығарып салды.

Бұл күнгінің жастарын түсінуден қалып барам деп күбірлеп жүріп Айсекең үйіне жеткен. Өзін-өзі іштей кемірген оймен алақұйын арпалысып ертеңгі тойдың қамына кіріскен. Ең әуелі көше басында тұратын осы ауылға әйгілі бармағы бал аспаз жігітті шақыртты, бірер шал-шауқанды жиды, осылай да осылай, кешегі Ерәлінің жалғыз тұяғы отау тігіп, түтін түтетіп жатқанда қол қусырып қарап қалғанымыз жараспайды, бір атаның баласындай болып қимылдайық, жұмылайық деді. Үлкендердің батасын алайық, ағайын болып ел көзіне түсейік десті. Жақсы ырымның басы болсын деп Айсекең ең әуелі құрдастарының көзінше жоңышқаға деңгене қып байлап отырған нән бесті қойын сойды. Оразада шалдарды шақырып ауыз аштырамын деп сақтап жүрген барша билігін берді, ошақ басы көңірсіді. Көк барқын аспанның жұлдызы сирегенше Айсекең тырпыл-тырпыл аяғынан тынбады әйтеуір. Әлсін-әлсін ағайындық қарызға қауымдасып жұмылып жатқанымыз мынау, ошақтардың бықсығаны анау, әлгі тік аяқ жастардың ойында не бар осы деп іштей мазасызданған.

3

Диқаншының сыз үйін жайлап, домбыра шертіп, ішімдік ішіп мәз болған үшеудің ойы үш түрлі еді.

Ақ үрпек қыздың сыңғырлаған күлкісіне елтіп, ішімдік буынына түсіп мөлиіп отырған Тойболды ойлаған: мынадай сұлуды қолыма қондырған бақытты екенмін деп. Әй, өзімнің де аузымның салымы мол. Биыл қыдыр айналдырып жүр. Жылда қарттың басына шыққан селдір шаштай сирексіп шығатын күрішім биыл тас төбеден бітті, қырсығынан сақтаса тоқсанның үстінен ойып беруім мүмкін. Тоқсанның үстінен шықсаң мотоцикл әперем деген директор. Тоқсанның үстінен көрінсең аудандық газетке суретің шығады деген парторг. Осы жолда аянып қалар ештеме жоқ. Оның үстіне, әй, маған қыз бұйырмайды-ау, әй, қырыққа дейін үйлене қоюым екіталай-ау деп түңіліп жүргенде көктен түскендей періштенің өзі жолықты. Көрсін жұрт енді Тойболдының да шалымды жігіт екенін, «момын, момын» деп елдің ең соңынан аталушы еді; өзіміздің бала, өзіміздің бала деп бейнеттің ең ауырына салушы еді. Көр де тұр, бұл да ертеңнен бастап керзі етікті шешіп, ұлтаны қалың лақа бас бәтеңке киеді: өтектелмейтін, өңін бермейтін балоньи-резеңке көйлекті отқа өртеп, ақ шаңқан шыт көйлекке ауысады: мойнына томар галстук тағады. Жиналыс болса-ақ бұрынғыдай бұғынып отырмай балағын шұбалтып мінбеге өрмелейді, ауыл өкіметшілерімен иық теңестіріп тілдеседі, қалың нөпірдің шаңын жұтпай... алға... тек қана алға жұлқынып шығады. Келер көктемнен бастап саңғыратып стандартты жаңа үй салып, іргесі құзданған бұл үйді азық-түлік сақтайтын қоймаға айналдырады. Тек тілейтіні – ақ үрпек сұлу тұтымынан шығып кетпесе екен: жалғыз ғана осы ошақтың басынан әйел күлкісі сембесін деңіз. Иә, пірім!

– Шынайы махаббат үшін алып қоялық, – деп күйеу жолдас қырлы стақанды жоғары көтерді. Ақ үрпек қыз стол астынан әлдекім қол жүгіртіп қытықтап жатқандай сықылықтап кеп күлсін. Күлген кезде екі бетінің ұшына қызыл бояу ойнап, онысы өзіне соншама жарасады екен. Қарап отырып Тойболдының жанары жасаурады.

Ақ үрпек сұлу ойлаған: қой аузынан шөп алмайтын нағыз момынның өзі екен деп. Кездесіп жүргенімізге екі аптаның жүзі болды, ауыз тұшып, көңіл бірлейтін жалғыз ауыз сөз айта алған жоқ, бар болғаны ыржиып күле береді. Осы жігіт туралы жыр жырлап, күй шерткен де: өзінің басын даң қылып ойын сан саққа жүгірткен де – арада жүрген мына бір жолдасы. Мұның айтқанына сенер болса: «Тойболды осы совхоздың маңдай алды күрішшісі, әрі депутат, әрі ертеңгі жоғары награданың иесі». Ендеше аузы бүрмелі май қалтаның басы бері бұрылды деген сөз. Және ойлаған: «Құрбы қыздардың көбі бірсін-бірсін теңін тауып бастарына отау тігіп жатқанда желпілдеп жүріп құрқол қаламын ба?» деп. Және қаупайлаған: «Осынау қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған жақсы заманда қарақан басын ілдалалдап зорға алып жүрген желбуаз жігітке тап боламын ба?» деп. Күйеу жолдас жігіттің айтқаны келсе: Тойболды – майлы кеміктің басы, салулы төсек, салқын үй, ызғыған жүйрік мәшине, жыл сайын Қара теңіз жағалауы, жыл сайын астананың саялы бағы, күнде аха-ху, күнде той! Тойболдының қолынан ұстаса – тілегіне жететін секілді. Ендеше құрбы қыздардан көш ілгері озғаны емей немене, ендеше жастайынан жеңгесі құлағына құйып, қанына сіңірген бақыт аулының қашық болмағаны.

– Жоғары наградаға Тойболды қашан ұсынылып еді? – деді ақ үрпек сұлу кенет ойын бөліп. Тойболдының өзінен сұрауға сәл-пәл қымсынған сыңайы еді.

Жағасы жайлауға кетіп көріктеніп қызынып отырған достар қапелімде кірпідей жиырыла қалды. Әсіресе, қыз сауалына қайран қалған Тойболды болды: «Айтып отырған жоғары наградасы несі? Ондай жақсы сөзді бірінші естуім». Дәнемені түсінбеген қалпы қысыр сөзді көңірсіте бастаған.

– Биыл әр гектардан тоқсан үш центнерден өнім аламын деген уәдем бар тұғын.

Неге екені беймәлім Күрмекбайдың старшыны киіп кетті.

– Жақында директор өз аузымен айтты, Тойболды маңдай алды диқанымыз деп.

– Бірақ наградаға ұсынады дегенді бірінші естуім, – деп Тойболды шынға көшті.

– Апырмай, өз құлағыммен естігем, сөзіңді біреу сөйлеп отырса аузың қышып бара ма тегі?..

– Қайдан білейін?..
– Әні білмейсің, мен білемін, мына құлағыммен естігем. Тойболдыдан лайық кісі жоқ деген сөзді.

– Қайдан білейін?!

– Қолыңдағы арақты ішіп, қолтығыңдағы бикешті құшуды біл, өңгесі мына біздің мойнымызда.

«Мына миғұла біткелі тұрған шаруаны бүлдіргелі тұр. Апырмай, қызға бір ауыз жылы сөз айтып көңіл бірлей алмайтыны бар, қарап жайына отырса, жұрттың аужайын аңдаса қайтеді бұл. Жалаңаш құйрығыммен шөңгеге отырған адамша жаным шығып қылпылдап отырғаным мынау, «гектарына тоқсан, тоқсан төрт центнер» деп айдалаға ауа жайылатыны қалай? Қыздың қытығын азайтып қолыңа қондырып алғанша дымың ішіңде болсын деп айтпап па едім. Кеудеңді керіп, батпансып бақ дегенім қайда, рас, екі күн бойы қалтама салып берген ақшаңды суша шаштым, сыртыңнан мақтадым, аудан астым. Мейрамтөбеде тырпыл-тырпыл көше шаңдатқан көптің бірі екеніңді жасырып қалдым, өтірік болса да озат дедім, депутат дедім, тасы өрге домалап тұр дедім. Қыз көніп болар іс болған соң қалай сайраймын десең де өзің біл, көкешім. Басымды ауыртпа сосын».

Күйеу жолдастың аяқ астынан мұнша құбылғанына ақ үрпек сұлу іштей секем ап қалған. Енді қайтсін?! Аңысын аңдаса Тойболды ел аузындағы озат күрішшіге ұқсамайды, сөзі тым қораш, мінезі тым төменшік. Анау айтқан атышулы азамат болса мынадай жағдайға ауыл боп дүрлікпес пе еді, совхоз басшылары неге хабар алмайды, ағыл-тегіл молшылық, қуаныш қайда? Жөндем жиһазы жоқ әңірейген сыз үйде түн жамылған қарақшыға ұқсап үшеуден-үшеу отырғаны қалай?

Осы мезет үйді оқыс көңілсіздік жайлады. Күрмекбайдың старшыны іс насырға шаппай тұрғанда екі жасты оңаша қалдырып тайып кетуді ойлады. Дастархан басының әуезді әңгімесі, әдемі күлкісі саппа тыйылды. Шағын бөлменің ішін айтып болмайтын белгісіз бір тымырсық күдік кернеді. Төрт көз терезеден қараңғы түннің бозамық тартып дәкедей ыдырай бастаған ақшыл сұлбасы сезілді. Күйеу жолдас орнынан апыр-топыр тұрып: «Барып Айсекеңнің шаруасына көмектесейін, өздерің оңаша қалып, сырласа беріңдер... кешікпеспін... келермін... ұзағынан сүйіндірсін...» – деп табалдырыққа дейін сөйлеп барып есіктен шығып жөнелді.

Үй ішін бірауқым тыныштық жайлады. Ішімдік уытынан беті алабұртып отырған ақ үрпек сұлуды Тойболды бас салып құшақтап, үлбіреген ернінен құшырлана сүйіп алғысы келді. Шошытып алам ба деп және қорықты. Керісінше қыз онша қысылған жоқ: дөңкиіп отырған жігітке тақала түсіп ыстық демімен шарпып, көңіл түкпірінде қоздаған сауалын суыртпақтады.

– Депутат менен не жесін, адал еңбегіммен жер көгертіп жүрген кетпеншімін, – деді Тойболды үні дірілдеп.

– Биыл гектарына тоқсан центнерден өнім алсам озат аталуым да мүмкін, – дейді ағынан жарылып.

– Үй саламын ба деп жинаған аздап қаражатым да бар, – дейді және.

– Келешекте шаруадан қолым босаса бір институтқа сырттай оқуға түсіп алсам ба деймін...

Қыздың демі бірсін-бірсін салқын тартып өзінен қашықтай бастағанын сезді. Сезді де жалт бұрылып сұлудың жүзіне тіктеп қараған. Сұрланып алыпты, алқызыл еріндері суық ұрған гүл қауызындай дір-дір етеді. Оңтүстіктің жайма-шуақ таңы селбеледі. Сол сол-ақ екен – той болады деген хабарды естіген жеңгелер бірсін-бірсін жинала бастаған. Жас келінді көреміз дей ме, шашу шашамыз дей ме, әйтеуір сыңғырлаған үндері шағын ауыз үйді көтеріп барады.

Тойболдының табалдырығынан алғаш аттаған келіншек қаракөлеңке бұрышта бүгіле түсіп, бой-бойы шығып жылап отырған ақ үрпек қызды көрді. Иегі-иегіне тимей қалшылдайды кеп. Жайраңдап келген жұрт тосылып қалды. Тойболды мандытып ештеме түсіндіре алар емес, парт болып қызарып, міңгірлеп желкесін қаси береді. Сұраған жұртқа: «Қайдан білейін, – дейді, – ренжитіндей сөз айтқаным жоқ тегі». Жеңгелер осы істің басы-қасында болған Күрмекбайдың старшынын іздестірген, ертеңгі автобуспен ауданға кетіпті деген хабар алды. Алда ғана, қуаяқ жүгермек-ай! «Келіп мән-жайды білсін» деп Айсекеңе бала жүгіртті.

Айсекең түні бойғы той қамымен титықтап таң алдына ғана мызғып кеткен еді. Шошып оянып, шапанын жүре жамылып Тойболдының үйіне жеткен. Кірген бойда ақ үрпек қыздың жанына келіп: «Шырағым-ау, мұның не? Елді дүрліктірмей не болса да айтып өлтірсеңші!» – деді. Шалдың даусынан қыз басын жоғары көтеріп алды, шіркіннің жүзінде бір тамшы жас жоқ. Осы мезет баяғы өзін көрге түнеуге жұмсайтын молдекең айтқан Ақтастың жолында от жағып кісінің жолын тосып отыратын шайтан келіншек Айсекеңнің көз алдына елестегені. Тұла бойы дір етіп бойын тіктеп алды. Тіфә... тіфә... не болса сол ойға оралатыны несі екен?!»

– Айтып өлтірсеңші ең болмаса!

– Мына жігіт жолдасымен мені зорлап әкелді бұл үйге, – дейді қыз өксік буып қалш-қалш етіп. – Түнде көрдіңіз, ішімдік беріп еріксіз зорлап әкелді. Мына жұрт куә. Сотқа арыз жазамын: оқуымды бітіріп алайын деп, жол тосып жүрген алаяқ жігіттерге жем болдым деп.

Мына сөзді естігенде Айсекең өз-өзінен тұтығып, қалшылдап, сұмдық қорланды. Тап бұлай іс насырға шабар, ылдиға домалар, бұрышта отырған ақ үрпек қыз осындай ақкөз арам пиғылға барар деп әсте ойламаған. Алдындағы дастарханға қойған дәмді асты бейбас біреу былғап кеткендей барша болмысымен жиіркенді. Таңдайына тіршіліктің ащы дәмі тепті. Бұған не десін енді. «Ау, жарандар, мынау қылықты қыз емес, кердеңдеп аулымызға келген кесапат шығар. Жәрдемге келген студент болса қайтейін?.. Айтып отырған зорлығы не, арызы несі? Түнде ғана осы дастарханнан дәм татып, тоты құстай сайрап отырған жоқ па еді? Өзінің сақалын сыйлап иіліп сәлем бергені қайда? Ендеше түнімен дүрлігіп тойға әзірленіп шала бүлінгеніне жөн болсын? Қой деп айтар, ақылға шақырар қайсың барсың, қаңтардың күніндей қытымыр тартқан тақыс мінезге зәкүн жоқ па бұл?» Осы сан сапалақ сауал Айсекеңнің санасын сығып, өзегін өртеген.

– Бүйтіп момын елдің шырқын бұзба, шырағым. Бұл баланың қолынан еріксіз қыз алып қашу келмейді, кеше өз ықтиярыңмен кірген секілді едің ғой, шырағым. Өтірік сөйлеу, ғайбат айту шықса – дарияның арғы жағынан келген Күрмекбайдың старшынынан ғана шығады.

– Совхоз басшылары қайда, милиция неге жоқ?! Дүйім жұртқа келін түсті деп күлкі еткеніңіз үшін сіз де жауап бересіз, ақсақал!

Айсекеңнің одан әрі шыдауға дәті жетпеді: көмейіне кептелген ащы сөзді ағыттай-ай кеп, ұрысты-ай кеп, терістіктен түтеген Арыстанды-Қарабастың желіндей әңкілдесін. Жайраңдап жиналған көрші-қолаң су ұрттаған ұрыдай мысықтабандап бірсін-бірсін тарап жоғалды. Арыстанды-Қарабастың желі терістіктен соқса шаруаға тым қиғаш келуші еді. Айсекеңнің ашуы соған ұқсады. Манағы үлбіреген ақ үрпек сұлудың орнында қанын ішіне тартып, сұрланған, суырылған суық жан қалыпты. Бәледен машайық қашыпты. Тезірек құтылуды ойлады.

«Малын сойып түнімен дүрліккен өзім болмасам бүлініп, бұзылған ештеме жоқ сияқты ғой, тіліңді безеп, бізіңді сұқпа, шырағым. Ашуыңды бас, балалар жаңылысқан болар, кешір, ел кәриясы мына мені сыйла», – деп басу айтты. «Бұл ауылда тірі жанға зорлық істеп, қиянат жасау әлдеқашан жойылған. Кетпенмен жер шұқып ырзық терген диқан әулетіміз. Азар болса шашылған екем, шаршаған шығармын, мына азаматтың садағасы деймін де...» Сонымен шала бүлініп әзірленген тойдың қамы жайына қалды; ошақтағы оттар сөнді, қазан суыды, қамыр жаюсыз қалды. Бүйірге шаншудай қадалып шырықты кетіріп, тықсырып келген пәледен тезірек құтылуға асықты. Айтқанын істейік десті.

Ақырында Тойболдының үй саламын деп жинастырып жүрген қаражатының біразын «қарағым, шырағым» деп қыздың қалтасына салып, көше басына дейін «қош, қош» деп шығарып салды.

Бүгін де Мейрамтөбе аулының түтіні көгілдір аспанға тік шаншылып шықты. Бүгін де күн жайма-шуақ мамыражай болатын секілді. Танап басындағы күріш сабағының мұрты жыбырлап су тілеп тұрғанға ұқсайды. Ендеше биыл да диқан кетпеніне батпан құйрық ілінеді дей бергейсіз.

Сол Айсекең жер ортасынан ауғанда әңгіме айт деп қаумалаған балаларға: «Е, шырақтарым, менен не әңгіме шықсын, әлдеқашан сөзім таусылып қалған, мен алпыс жыл сотталған адаммын», – дейтін. Сөйтетінде өз ішіне өзі үңілгендей болып қыл қобыздың шанағын кеулеп отыратын. Мас болып машина айдап жүріп түйелі кісіні қағып кеткен Күрмекбайдың старшыны сонда: «Жәке, мені өкімет үш жылға соттады», – десе: Айсекең сақалын саумалап: «Е, шырағым, басың жас қой әлі, аман болсаң әлі талай сотталарсың», – дейтін. Жастар бұл сөзге парық қоймайтын. Шалдың астарлап айтып отырғаны – жарық дүниеге келгенің – сотталғаның, бұл өмір – өз арыңның алдындағы сотпен парапар дегені екен.

Терезенің жарығы

Күнімпатша кейуана бүгін құлқын сәріден оянды. Жастықтан басын көтергенде байқады, таңның бозамық сәулесі жатаған қазақы үйдің қос терезесінен еркін ене қоймапты; үй іші әлі қаракөлеңке. «Жалғыз немеремнің жолына жанпида деп жүргенде ауырып қалмасам жарар еді. Жиі-жиі соғып жағдайды біліп тұратын дәрігер қыз да көрінбей кетті» деп ойлады кейуана. Зіл тартқан бойын ауыр қозғап, оң босағаны жапсарлай салған морошақтың аузына төнді. Жуынатын су сынып тұрсын деп ылғи қара құманның бөксесін ошақ көмейіндегі қозаға көміп қоятын. Құманды қолына іліп ауыз үйге шыққанда байқады, суы қанжылым, онсыз да еті арып, тамыры білеуленген білегіне тікенектей тиген жоқ. Ұзақ баптанып жуынып-шайынды. Қайыра келіп жайнамазға отырғанда, тыстан, даланың сергек бозторғайының ашық, әуезді үні құлағына талып-талып жеткен. Қос тізерлей отырып есімін білетін арғы-бергі жақсыларды қиялмен шолып, ойша есендескендей болып көп мүлгіген. Мінәжаттың соңында тым алыста, Мәскеу деген қалада оқып жүрген жалғыз немересінің тілеуін тілеп: «Уа, айналып кетейін ілкі жақсылар, жырақта жүрген жалғыз ботамның жолын кесе көрме, – деп жалбарынды. Назарыңды сал! Садағаң кетейін, Сыр суын кетпенімен жетелеген Сунақ ата диқан, Қаратауды жат жерлік жаудан қорғап өткен Шіркінбай батыр аруағы жалғызымды көз алдыңда ұстап, көңіліңнен еш шығарма», – деп көп-көп қадалып табыстаған. Сосын қатқыл алақанмен бетін сипап, белін жазды.

Алдындағы ақ жайманың қыртысын ұқыппен жазып, әдемілеп бүктеп, төсегінің бас жағына биікке қойды. Төр алдында сүйек сіңіріп, түрлі түсті қаңылтыр қаптап әшекейлеген көне әбдіренің үстін текшелеп жиған жүктен арылтты, сандық алдына тізесін бүкті. Ауыр қақпағын көтерді. Ішінен түгі қырқылған аузы бүрмелі масаты қалтаны алған. Бұл қалта Күнімпатша кейуананың өмір серігі, осы босағада өткен барша тіршілік-тынысының куәсі, көне көздің өзі: тапқан-таянған асылын осында сақтайды. Мінекей, баяғы жүзге кеп өлген енесінің «көзімдей көріп жүр» деп аманат қылған білезігі; мінекей, Әпикүл абысынының алтын жалатқан танасы; мынау ет жүрегін жарып шыққан жалғыз ұлы Балғабайдың базарлыққа әкелген әшекей алқасы. Күнімпатша кейуана бұл асылдарды саусылдатып тағып, сән қуып, ырғала басып жүрген жан емес.

Қосағы соғыстан оралмады, Балғабайды медеу етіп, өсірем, жетілдірем деп жүргенде жер ортасынан ауып, сыланған сұлу келіншектен кимешек киген кейуанға айналды. Сол Балғабайы Алматыда бес жыл жүріп мал дәрігерлік институтты әні-міні бітіруге тақағанда «үйленетін болдым, апа» деп төбесін көкке жеткізген. Іншалла, жетімді де жеткізе көр деп күпті көңілмен жүргенде жүрегі езіліп соққан: дос-жарандары улап-шулап қара көтеріп ауылға Балғабайдың суыған денесін әкелді... Ертең той деген күні қала шетінен аядай үй жалдаған: ішін жуған, әктеген. Тойдан кейін кіре салуға жылы боп тұрсын деп пешті өртеп жаққан. Болашақ келіні кешқұрым қайтып кетіп, Балғабайы сол үйде жалғыз түнеп қалған. Ертесіне, сәске түсте пәтер иесі есікті бұзып кірсе арыстай жігіт көмір иісіне уланып көз жұмыпты дейді. Я, құбыры түтін тартпаған, я, ажалға бастаған қаралы үй дағы. Айтты-айтпады, сол қайғыдан, әй, адам болмаспын деп еді, ай жарымдай төсек тартып жатып ақыры бас көтерген. Балғабайдың сүйегімен ілесе келген бүлдіршіндей жас келіні жанына медеу болды ма, әлде, көрер үміті үзілмеді ме, кім білген?! Жас келіннің ішінде Балғабайдан бала қалыпты. Ақыры уақтылы күні жетіп келіні босанды, ұл тапты. Жер тіреп отырған жерінен белін буып, той жасаймын деп талпынған. Басқарма Есіркеп рұқсат етпеді. «Алды-артыңда таянышың жоқ, бес-алты уақ малыңды сарқып алсаң күнің қараң, бір серкені шығарып көкпар берсең болғаны», – деп ақыл қосты. Сонымен жалғыз немере – Қуандықтың тойында осы даланы дүбірге толтырып көкпар тартылған. Қуандық қырқынан шыққанда жас келіні: «Апа, оқуымды аяқтайын, астанаға қайтайын», – деп рұқсат сұраған. Шырылдаған қызылшақа нәрестені құшақтап Күнімпатша кейуана жас келінді Арыс станциясына, поезға дейін шығарып салған. «Қош, қарағым, тірі болсам Қуандықты жылатпаймын, қарайламай оқуыңды оқы, хатыңды үзбе, теңге-тебенім жолыңа садаға», – деп жылап тұрып қайыр-қош айтысқан. Жас келіннен әуелде хат жиі келетін, бара-бара мүлде сирексіп, ақырында хабар үзіліп тынды. Қуандық бірге толып, апыл-тапыл жүре бастағанда келінінен «Апа, оқуды ойдағыдай бітірдім. Өскеменге жұмысқа жіберді, сол жаққа орналасып алған соң хабарласам» деген тілдей қағаз жеткен. Сол қағазды тұмардай қып жаулығының ұшына түйіп көпке дейін көз алдында ұстап жүрді. Келінінің соңғы хаты екенін сонда сезбепті. Қуандықтың бар ауыртпалығы бір басына түскенін кейінше барып бағамдады.

Өлмегенге өлі балық кездесер деген рас екен, айналайын ауылдас ағайынның арқасында біреуден ілгері, біреуден кейін тіршілік кесті, көппен көрген ұлы той, Қуандығы жетілді. Жалғыз немеренің тілеуін тілеп жолына жанын пида деп жүріп өзі де қартайды. Қуандығы жастайынан зерек болып өсті. Мына тұрған үлкен әбдірені мақтау қағазына сықап толтырып, ақырында Мәскеу қаласына оқуға аттанды. Күнімпатша кейуананың Арыс станциясынан үйіне жеткенше үнсіз өксіп келгені қазіргідей әлі есінде. Іншалла, қырсығынан сақтаса, Қуандықтың, жалғыз құлыны – Қуантайдың биыл үлкен оқуды бітіретін жылы. «Қарағым бүгін түсіме бекер кірген жоқ» деп ойлады толқып отырған кейуана. Иә... иә... көктемде: «Әңгелек пісе бір аптаға рұқсат алып ауылға барып қайтамын, апа», деп жазған хаты езіліп соққан кәрі жүректі қатты лүпілдеткен. Жер аяғы босай кетпені қолынан түспей шұқынып жүріп салған жалғыз әңгелекті пісіріп әні сақтады, жоқ... міне сақтады, жоқ... ақыры ірітіп тынды. Ми қайнатқан шілде басталған. Үлкен жолға қарай-қарай ойы онға бөлініп іштей іріп жүргенде: «Апа, емтихан уағында босатпады, тақауда институтты біржолата бітіремін, сосын екі ай әскер ойынына әкететін көрінеді, соның алдында соғып қайтамын, сағындым әбден», – деген хаты жетті. Құлыным-ау, әншейін, мұндағы шешеңнің сағыныштан құр қауқары жүргенде тым құрыса жалғыз күнге келіп кетпеймісің?! Сағындым депсің! Оқуы құрғыр абақты емес шығар. Үйге сыймай, уайымнан сансырап біткенде: «апа, көбі кетіп, азы қалды ғой, әскер ойынына аттанып барамыз: енді елге біржола босанып баратын болдым», – деген хаты келді. Сол күні қорадағы деңгене қып байлаған екі тоқтының бірін сойып, ауыл шалдарын жиып жіберіп батасын алды. Кешкілік баяғы басқарма, бүгінде тәспісі тырсылдағын молда – Есіркепке барып бал аштырды. Есіркеп байғұста былай деген сөз болмайды әйтеуір. Баданадай қырық бір бұршақты алдындағы ақ жаймаға шашып жіберіп, топтап, жұптап, бөлшектеп сөйлей жөнелді. «Балдың аяғы тақ түсті, балаң сапар шегетін секілді, тағы тақ, бәлкім, тым алысқа... бүйірге үш-үштен түссе – қоржыны тең деген сөз, есен-аман... маңдайы төртеуден – көңілі күпті, хатқа жазбаған бөтен ойы бар ма?.. Ұзамас, келіп қалар, құйымшағы шошаңдап жүрген секілді», – деп жақсы сөзбен шығарып салған. Ендеше бүгінгі түсі қалай? Күнімпатша ескілік ырым-жырымға көп еліктеп сене бермейтін. Әйтсе де бүгінгі жүрегінің езіліп соғуынан секем алды, түсі де тым оғаш. «Жүзің неге бозғыл, құлыным-ау?!» тап осы үйдің арты екен дейді, өңі секілді тегі. Қуантайы үнсіз-түнсіз жарға сүйеніп тұр. Бұл алып ұшып қасына жетіп барған. «Мұның не енді, құлыным-ау? Үйге кірмей, там жағалап жүргенің қалай?» – дейді. Ол үндемейді. Шашы өсіп, жағы сопайып, азыңқы секілді. бұл қыстығып өзегі өртеніп үйге сүйрейді. Өстіп жатып оқыстан оянып кеткені.

Қаражаты таусылып тарығып жүрген шығар, құлыным, әйтпесе неге үйге кірмейді?.. Өңі неге сонша сынық?.. Қолындағы масаты қалтаның түбін қағып ақшасын алды. Ай сайынғы отыз сом пенсиясын, шай-қанттан артылған тиын-тебенін тірнектеп әкеліп осы қалтаға салатын. Ақша санауды білмесе де жобалап, долбарлап отырып бұл тірнегінің елу сомнан аспайтынын білді. Және қос уыстай күміс теңге шықты. Қуандығы айтатын: «Мәскеу қаласы алыста» деп. Жүйрік пойыздың өзі үш тәулікте әзер жетеді, жолы да удай қымбат дейтін. Әрине, жер шетінде жүрген Қуандығына бұл азғана ақша қаражат болып жарытпайды, пенсияға алыс. Деңгене қып отырған жалғыз тоқтыны базарға шығарса Қуандығы келгенде не соймақшы? Сонша қуанышқа тышқан мұрнын қанатпағаны елден тағы ұят. Ойлап-ойлап, Есіркеп шалдан қарыз сұрай тұруға бекінді. «Неғыпты, жағдайымды түсінер, жүгініп барғанда бетімді қақпас, алыстағы Қуантайым қуанып қалсын».

Күнімпатша сандығын жауып, басына кірсіз жаулығын салып сыртқа шыққанда күн көкжиектен едәуір ажырапты. Сыртқы есікті қаусыра жапты да ит кіріп кетпесін деп жіппен шандып байлады. Бұл ауыл бағзы заманнан есікке құлып салып көрген емес. Құлып – үйге келетін Қыдыр әликсаламды шошытады әрі пейілді тарылтады деп сенеді. Бір жаққа шықса, мейлі, ай жүрсін, апта жүрсін; есігін жіппен шандып, не құр ілгектеп кете береді. Сырт көз үй иесі бар-жоғын есігінің ашық, не жабық тұрғанынан біледі.

Демнің арасында шағын ауылға қимыл араласқан. Көршінің тоқал сиыры маңғаз басып өріске беттеп барады, уақ мал жарға үйкеніп, шуаққа топырлап, төлінен бөлініп шығар емес.

Есіркептің үйі ауылдың бас жағында, биік дөңде, басқарма боп жүргенде салдырған алты бөлмелі жалпиған мекен жайда. Нән қақпаны ашқаны сол еді, сыртқа жүгіріп жас келіні шықты. Ибалы неме тани сала иіліп сәлем салып жатыр. «Атам шайға отырған», – деп төргі бөлмеге енгізген. Шындығында, Есіркеп шал кең бөлменің бұрышында шағын дастарханды иемденіп шайға бас қойып отыр екен. Бұрын ғой мұны көргеннен: «Уа, патшам, төрге шық!» деп қарсы алатын. Бұл жолы қабағы қырыстанып жазылар емес, ернін жыбыр еткізіп сәлем мезіретін жасады да тұқшиып отыра берді. Жас келін шәйнекті үстемелеп демдеп кейуанаға қызылкүрең етіп шай ұсынған. Күнімпатша сыралғы құрдасының кең дүниені тарылтып, бір уыс болып отырған пұшайман халінен шошынды.

– Кісіні пәткәрда қылайын десе оп-оңай екен, ана бригадир Ділдебайдан кісінің құны болса да бірер қап жем босат деймін, қитығады кеп, атасын пәшіс емес – мен өлтіргендей, қитығады кеп. Жалғыз буаз биені қолда ұстай алмай өріске жіберген едік, саяқ қуып кеткен бе – ұшты-күйлі жоқ, әлгі бала кеше күні бойы селкілдеп таба алмай келді. Тағы кетті іздеп. Кәйтерімді білмей отырмын.

Есіркептің жанын кеміріп жеген боз биенің күйігі болды.

Күнімпатша қартайса да көзінің алдына мал бітіп ас батпай отырған мына шалға зығырданы қайнады.

– Қараң қалғыр, қартайғанда көзге мал бітеді деген рас екен. Төріңнен көрің жақын. Төрт құбылаң түгел. Жалғыз құйрыққа қарап отыр ма ең жер тіреп. О, несі екен-ей, сонша тақыстанып!

– Күйіп отырған жанымды күйдірме сампылдап. Сенен билік сұраған бір құдайдың пендесі жоқ, – дейді Есіркеп одан сайын безірейіп.

– Қараң қалғыр, бұл жұрт Қуантайды сағынып барқадар таппай зар жылап жүрсе, жағдаят сұрап, ахуал білудің орнына «буаз бие», «буаз бие», өл де бар маған! Шырағым, мына шайыңнан жер май саси ма осы?

– Жоқ, шеше! От тұтатқан жаңқауыққа аздап кірәсін құйып едім, сол болмаса, – деп жас келін жаман қысылды.

– Есіз қалғыр, дәрі ішіп, жаңқа жейтін шығармыз. Әнеукүнгі алған ұнның жарымы кебек, жоғарыда арыққа дәрі қосып жатыр дей ме. Айран қатқан кеспе көжеден артығы жоқ бәрінің де. Қымбатшылық боп кете ме деп қорқам, молдаторғай жер бауырлап ұшып қалыпты.

– Ай, боз биенің күйігі тықат боп бітті. Баяғыда сол Ділдабайды жетімдер үйіне орналастырып, өзім адам қылып едім. Енді келіп шалқаяды кеп, шалқаяды. Бұл ненің мастығы деймін. Сөйтсем масылпромның бастығымен жең ұшынан жалғасыпты деп естідім. Қоя қал, о ғып, бұ ғып жүріп біз де өмір сүрерміз. Айналайын бұл өкімет аман болса кешегі еңбегі сіңген азаматты таптатпайды, қор етпейді, ұмытпайды, елеусіз тастамайды, шоқытпайды, талатпайды.

– Жорға ашты бұл енді! Екіленіп кеп, кеп, кеп кіжінетіндей сені тонап жатқан ешкімді көрмедім. Ынсабын берсін, аһ, құдай, көрсеткеніңе шүкір де-е-еп жайыңа қарап тыныш қана отырсаң қайтеді, жазған-ау!

Есіркеп шал тақыстанып қалды. Мырс етіп күліп сыртқа ата жөнелген жас келіннен қымсынды білем.

– Молдаторғай жер бауырлап ұшып қалыпты дейсің бе? Сол құрғырдың әуелеп ұшқанын көрмедім ғой тегі.

– Уақ мал да күйіс қайтаруды ұмытып барады. Алдына қойғаныңды жалмаңдап жей береді.

– Таң атпай жау қуғандай бұл не жүріс? – деді Есіркеп шал қолындағы кесесін дастархан жиегіне шиырып жіберіп. Сырттан жас келін келіп самаурын түбіне сызылып тізесін бүкті.

– Қарызға ақша сұрай келдім. Қуантайым түсіме кірді, тарығып жүр ғой деймін, жүрегім де сыздап шыдатпайды.

Есіркеп қасақана естімеген болды.

– Ақша сұрап келдім!

Есіркеп «ақша» деген сөзді өзге тілден жаңа үйренгендей тым қолапайсыз созып айтты.

– Ақша! Қайдан болсын ол?! Бала ауданға қатынап істейді, асхананың тамағы теңгенің соры. Пенсиям кідіріп келмей жатыр. Боз бие жоғалып кетті.

– Саған салмақ салмай-ақ бірдеме қылсам деп едім, болмады,– дейді Күнімпатша көкіректегі қыжылын әзер басып. – Жастардан сұрауға аузым бармайды. Қиналып келгенде көршінің әжетін шығар, жарқыным. Қуантайым осыдан өкімет боп келсе алғашқы айлығынан өзіңе шапан жаптырам.

– Қуандығың бос мойын боп шәрде қалмасын сол, қаланың қысқа етек қызына үйленіп. Ананың көңілі балада, баланың көңілі далада. Он бес жыл оқығанда таусылмайтын не оқу ол түпсіз?

– Алжыған адамша қайдағыны айтады екенсің! Пәйіттеп жүріп, батамды беріп өзім үйлендіремін әлі. Келмесе келмесін деп отырсың ғой сен. Сөйтті бар ғой, мойныма дорба асып: «ақ дуана!» деп кете берем ақтап, жыным келсе қараң қалғыр. Алпыс жыл жалғыз үй бағып жол қарағаным жетеді!

– Несі бар, артынан іздеп шәрге сен де барарсың.

– Қала менен не жесін? Анада белімнің құяңы ұстап, Қуантайым облыстағы дәу бас жиеннің үйіне апарғанда көргем. Етаж үйіне кіргеннен басым айналып, аяғым тайып, кеткенше өліп қала жаздағам. Ондағылар дауыстап сөйлемейді екен. Қатты сөйлейтін әдетім емес пе, ауыз ашсам-ақ: «Ойбай, апа, бұл кең байтақ Арыстың даласы емес, жайырақ, айналадағы көршілердің мазасын алмайық», – дейді дәу бас жиен. Қалай тұрып, қалай жүретінің өз еркіңде болмаған соң барқадар таппайды екенсің. Доқтырың құрысын, ертерек елге кетем, кең жерге барып өлем деп Қуантайдың құлағын жедім. Келін шырағым, терім қатып қап жүрер, дәсірорамалың болса берші.

Жас келін жеңіл тұрып барып кейуанаға түкті орамал әкеліп берді.

– Шалқақтайтынымыз әуелі құдай, қала берді өкіметтің арқасы. Әйтпесе қатқан құртпен шалап ішкен ашөзек байды да көрдік, осы күнгі балалар аппақ қанттың өзін көзге ілмей қор қылады, іші былжыраған кәмпитті де жеп жарытпайды, іздейтіні әнебір күміс қағазға ораған... сәндеген... судыраған...

– Шоколад, – деп жас келін кейуананың ұмытқанын есіне түсіріп жіберді.

– Масығып біттік қой. Қыдырған қатынның қалтасында да, жылаған баланың қолында да сол... сол...

– Шоколад, – деді және жас келін.

– Қой, сәрсенбіге Қуантайымның садағасы деп жеті нан құдайы беріп жіберейін. Көптен шелпек пісірмеп едім. Қарызға қырық-елу сом ақша тауып бер тұқшия бермей! Пенсиямды жиып, о ғып, бұ ғып қайтарармын.

Есіркеп шал ойлаған: бұл кемпірден құтылу жоқ деп. «Жоқ» дейсің – сенбейді; «өзімізге керек» дейсің – көнбейді. Тегі шатқаяқтап шығарып салуға құдайы көршінің көңілінде жазылмас тықат кете ме деп және қорқасың. Уағында тап-тұйнақтай қып тауып береді деуге аһуалы мынау; сен көр мен көр жым-жылас етеді деуге құдайдан қорқар. Қашан оқудың түбіне жетем деп жүрген немересі келгенше қарыз ақша аллау акбар дей бер.

Күнімпатша кейуана ойлаған: дүниенің түбіне жетем деп мал жинаған Қарабай да қайтқан бұл өмірден деп. Жаназа сайын жұрттан мал алсаң да жұмыртқаның уызымен жамалған кетік кеседен құтылмапсың. Маналы бері көк науатыңды таусып, қарға құсап қарқылдап отырғанша үйдегі жалғыз тоқтыны базарға шығарсамшы. Үндемей кісі өлтіретін кеспіріңнен шошимын. Алмай кетпеспін!..

– Неғыл дейсің?

Күнімпатшаның даусынан қою шайға пода-подасы шығып терлеп, қабағы опырылып отырған Есіркеп қымс ете түсті.

– Немике нәрсе?

– Қиналып келгенде әжетімді шығар!

– Арзымайтын нәрсе ғой біздікі.

– Өш жерде омалам ендеше!

– «Берден» қалдық бәлеге!..

Деп Есіркеп шал шайдан таппа тыйылып, көзін жұмып, қолын жайып бар білер дұғасын қайта-қайта қақтап айтып, бетін сипады. Қолымен ауа кесіп «дастарханды алып кет» деген ишара жасады. Жас келін жеңіл көтеріліп самаурынды ауызғы үйге ала жөнелді. Тұмсығымен жер иіскеп барып еңсесін жазып отырған Есіркеп енді болмаған мәрттікке басты. Әуелі оң аяғын созып әміркен былғарыдан тіккен мәсісін шешті. Ендігі бір мәурітте келінінің сыртқа шығуын бәйіттеп отырып, әңірейген бөлмеде екеуі-ақ қалған кезде шұлғауын жазып арасынан бір буда ақшаны суырып алды. Молдасоқынып отырып әрі санап, бері санап бұзау тіліндей бес қызыл қағазды Күнімпатшаның алдына тастады.

– О дүниеге алып кетпейміз. Боз бие жоғалып, ішімнен іріп, тықат боп отырған соң дағдарғаным рас. Әжетіңді шығарайын, бетке шіркеу, сүйекке таңба болмасын.

– Кімсің – басқарма Есіркеп едің, ошақтың бұтын бағып, қайратың тайып жіңішкерген шағың ғой бұл. Көңіліңе алма, қатар болған соң бәлдірі батпақ сөйлей береміз. Айтқаным айтқан: осыдан Қуантайым келсе алғашқы айлығын алақаныңа саламын. Бұл өкіметтің оқуын тауысса шет ел аспайтын шығар. Түсіме кіріпті, үйге кірмей, тамның сыртында тұр. Жүрегім су ете қалды. Білмеймін... түсіме бүйтіп кірмеуші еді... жалғызым... тарығып жүр ме... – деп Күнімпатша кейуана манағы морт мінезден мүлде босап, толқып, түйір-түйір жылауға кірісті. Тыстан екі көзіне үрей толып жас келін кірген. Есіркеп сасайын деді. Басына қарқарадай қып жаулық салған қара кемпір жаңа ғана айбаты бетіне тепкен тегеурінді жан еді, енді бой-бой болып үгітіліп отырғаны мынау. Көз жасы көбесінен асып төгілді.

– Қоя қал, жаманшылық шақырып жалғыз ұлдың жолын кеспе, бекем бол, мен де намаз соңынан ақ тілек айтып жіберейін бүгін.

– Қуантайым есіме түссе бос-а-а-ап шөгіп қалатын болып жүрмін. Сағыныштан шығар. Поштаға барып ақшаны қолма-қол салып жіберейін. Әй, айналайын, Қатира, Қапиза, Өзипа, Сәбира, ойбуй, Сәлима-ау, атыңды ұмытып қала беремін өстіп. Мына ақшалардың басын қосып санап, қағазға жазып берші, поштадағы бала шешеңді мақаупес қылады кейде.

Сәлима келін кемпірдің ақшасын санап орамалға ұқыптап түйіп, жарты бет қағазға сомасын жазып берді. «Әже, жүз сом ақша», – деді. Батасын беріп, ақылын айтып, апыр-топыр орнынан тұрып сыртқа беттеді. Ауылдың келесі шетіндегі почтаға жеткен. Пошташы баланы ығыр қылып әр нәрсені сұрап көп нығыздап, Қуандықтың атына жүз сом ақшаны салып жібергенде барып «уһ» деп жан шақырды.

«Жан шақырды» деген әшейін-ақ сөз. Әйтпесе қашан Қуандығы келгенше қайдағы тыным, қайдағы жан рахаты?!

Ойлап кетсе Күнімпатша кейуана немересінің жолын өмір бойы күтіп жүргендей екен-ау. Әуелі соғысқа аттанған қосағына сарылды... талай жыл сыз төсегін жас дененің қызуымен жылытты... соғыста опат болған қосағының көзіндей боп қалған Балғабайын оқуға аттандырып салып, білікті, білімді азамат болып елге оралуын күтті... енді, міне, алтыншы жылға аяқ басты, қыршын кеткен Балғабайының өтеуі – Қуандығының жолын қалт-құлт етіп күтумен отыр. Тегінде Күнімпатшаның уайымсыз ұйықтап, қамсыз күн кешкен кезі тым сирек секілді. Тәйірі, бұл адамға өмірде қанша қуаныш қажет дейсің?! Мысқал қуаныштың өзі үлкен ғұмырға жетіп-артылмас па. Дәм-тұзы таусылып, демі бітпей тұрғанда немересінің маңдайынан бір иіскеп, «болдым, тойдым, бет алдыңнан жарылқасын, құлыным», – деп батасын берсе болғаны, одан артығын тілемейді.

Қой, ә, деп: көңіл бірлеп, ертеңгі жеті нанға арнап қамыр ашытып қоюға бекінді. Ас үйдегі кенеп қапшықтың аузын шешіп жарты табақтай ұн алған. Ешкі терісінен жасалған ақ жарғақ сыпыраны жайып, кәсекісі тозған елгезерге уыстап ұн салып, алақанымен қаққыштап асықпай елеген. Қолын шайып, қазандағы қайнаған суға тұз ерітті. Мол етіп жұмыртқа шағып сары уызын қосты. Батагөй шалдар мен бейпіл балаларға жететіндей қып қос зуала қамыр иледі. Арагідік тұзды суға шылап, ұрпақ сеуіп сағыздай қамырды шын пейілімен баппен бөктерген. Ақырында қыш зеренге аударып бетіне табақ төңкеріп, жылы етіп орамалмен жауып тастады. Құмандағы сумен қолын шайды.

Сыртқа шығып сүйекті сексеуілден бұтауы керек-ті, шекесі шаншып ауырып, ілдалдалап сүйретіліп келіп жер төсекке жантайды. «Аздап мызғып алайын, шаршадым білем» деп ойлаған. Құс жастықтың шәйі тысы мұздап қалыпты, шекесіне мұз басқандай әсер етті. Сырттан деңгененің маңыраған үні жетті. «Бұл да басыма сор бейнет болып жабысты: жем берсең – су сұрап, су берсең – жем сұрап барқадар таптырмайды. Биыл шілде де қайнап шықты, жаңбыр тамбады, жерде не қауқар болсын?! Шаңытып шыға келді ғой. Әлгі доқтыр қызым бас сұғып, аһуал біліп тұрушы еді, ауру көбейіп безілдеп жүр ме, о да жоқ. Қуантайым келсе-ақ сызылып үйімнен шықпайды. Аққудың балапанындай өзі де әп-әдемі сүйкімді бала, осы ауылға оқу бітіріп келгелі бір жарым жыл болды, соңына жаман сөз еріткен жоқ әйтеуір. Қуантайыма бұйырса қанекей, қолды-аяққа тұрмайтын әппақ келін жұмсап, баланың әкелген табысын қалтаға бүктеп салып, қарқарадай қып жаулық тартып, аһ, көрсеткеніңе шүкір деп шіреніп төрде отырсам ғой – өңге байлықтың қажеті қанша? Желді күнгі көбелектей қауқарым мынау, жарты кесе айранды әзер сіңіретін аһуалым анау – ай, маған көп қуаныш бұйырмас».

Күнімпатша ой шетінен ой суыртпақтап жатып сәлге мызғып кетіпті. Есік сарт ашылыпты дейді. «Апа», – деп сөйлеп Қуандығы кіріп келе жатыр екен дейді. Жүрегі бұлқына соғып селк етіп оянып кетті. Өң мен түстің арасында сөлтиіп басын көтерді. Енді байқады, бөтен, жүріс-тұрысы жеңіл, ақ көйлекті дәрігер қыз секілді. Сықылықтап күліп: «Мен ғой, апа, мен», – дейді. «Уа, көрсеткеніңе шүкір, жаратқан ие, жаңа ғана ап-анық «апа» деген даусын естідім емес пе? Әлде жер түбінен жер жеткізді ме? Әлде езіліп соққан жүректің әлегі сол ма?»

– Құлдығым-ау, Қуантайдың даусын естідім ғой, ап-анық, жаңа ғана!..

Дәрігер қыз қос ұртында сүт шұқыры ойылып күлімсірей қарайды, тап алдында. Бауырына тартып маңдайынан иіскеді. Қыз белі күтір-күтір үзілді. Күнімпатша есін енді жиғандай болып, қуаныш меймілдеген жанары қайта жанды.

– Салатын дәрі тауып әкелдім, апа.

– Сол құрғырың етімді шабақтап, терімді тесіп ит рәсуасын шығарады-ау деймін. Шаншымай-ақ жұтқызсаң қайтеді? Таңға жақын түс көріппін. Қуантайым үйге кірмей, тамның сыртында тұр. Неге екенін білмеймін. Жаңа ғана ап-анық даусын естідім. Тарығып жүр ме деп жүз сом салып жібердім мана.

– Апасы уайымшыл! Баласы елді ұмытты! Апасы гүжілдеген самаурыннан шай ішеді қазір, қызына әңгіме айтып береді. Апасы жазылады.

– Кеспе көжеге бұрыш сап ішсем тәуір боп кетер ме ем!

Қыз білегін түрініп, қолын шайып ас қамына кірісіп кетті. Ошақ басы көңірсіді. «Апасы демалып жатады», – дейді ас үйден дауыстап. «Елпектеген құлдығым-ау, әншейін, ниетіме бола пейілін бұрған ғой маған». Сырттағы заржаққа шелекпен су апарып берші, құлдығым. «Бүлдіршіндей боп Қуантайыма бұйыра кетсе бұдан артық тілемес едім. Ынсабын берсін. Манағы мәттақам Есіркеп не деп көкіді сонда? Шәрі несі?.. Маржасы несі?.. Тілеуің кесілгір, қу молда, өз баласы көз алдында жүрген соң мұқатып отыр дағы. Ақша сұрап барып араздаспайын деп дұрыстап уәж да қайтармадым қақ маңдайдан салғандай етіп». Әке-шешең аман-есен бе, құлдығым? «Е... е... Жаңақорғанда жолыңды бағып қайбір жетісіп отыр дейсің. Бұл күнгінің балалары оқимын деп, шоқимын деп туған жерден безіп, текеметтің үстіне түскен сынаптай тұтымға ілікпей пышырап кететін ауру тапты. Соңында соқыр шамның сәулесіндей діріл қағып біздер қаламыз. Бала түзде, байғұс үйде – осы да барақатты тіршілік пе?» Хат жазып тұратын шығарсың, құлдығым? Хат дегенің өрт боп сағынған көкірекке су бүріккенмен бара-бар. Сағыныштың аурудан жаман дерт екенін біле бермейді ғой. Кеспе түсіретін наншолпы шелектің үстіндегі шегеде ілулі тұр, құлдығым. «Осы қызыма ырым қылып жыланбауыр білезігімді сыйлайыншы, тілекке тілек, ниетке ниет қосылар, бәлкім. Бір үйдің әлпештеп өсірген еркесі бұл да, көріме ала түспеспін, ертеңгі күні демім бітіп көз жұмар болсам әлдекімнің қолында кетер. Балғабайдың көкесі әйгілі ұстаға әдейілеп соқтырып білегіме өз қолымен салып еді». Ертең ерте тұрып осы ауылдың шалдары мен балаларына пәтір, жұқпа, қатырма, қазанжаппа, ойбуй, шелпек пісіріп үлестірсем деп едім, құлдығым. «Әрине, бергеннің сауаптан өзге залалы жоқ». Қолың қандай жеңіл, кеспе көже әзір боп қалғаны ма, құлдығым?

Күнімпатша алдына майлық орамал жайылғанда сауылдай қозғалып сыртқа шығып кетуді ойлады. Табалдырық түбіндегі кебіске аяқ сұққанда аңдады, шаңын сүртіп, мұнтаздай етіп тазартып қойыпты. Күн саңы сыныпты. Бүйірі томпайып сирағы шидиіп жіңішкеріп кеткен деңгене қол шайып отырған мұны тұмсығымен түрткен. Кейуана қайыра тұрып, иегін көкке іліп, алақанын батуға асыққан күнге төсеп, ауданнан түсетін қасқа жолға ұзақ сүзіліп қарады. Жанары талды. Тінінен тарқатылып үйіне бұрылған. Деңгене шалғайын тістелеп табалдырыққа дейін ілесіп келді. Дәрігер қыз жер төсектің іргесіне кеспе көжені бұрқыратып әкеліп қойыпты.

– Жүректегі жанды тірілткен көргенді бала екенсің, құлдығым. Әуелі жаратқан ием дүниеге кедейді жаратыпты дейді: уақыт оза, заман өте ақылды, еті тірісі дәулетті боп кетіпті де, жалқауы мен наданы сіңірі шыққан күйінде қалыпты. Біз сол жалқау атадан тараған екенбіз. Өкіметтің арқасында ғана өзге жұртпен теңелдік қой. – Күнімпатша ысылдап кеспе көже ішуге кірісті. – Өзің де іш, құлдығым. – Әлгіде тамақтанғам, апа, – дейді қыз түбіт үнмен. Әлдене айтуға оқталып, сөзін тілінің ұшына үйіріп қана отыр. Осы мезет ойда жоқ оқиға болды.

Әуелі мотоциклдің ащы ышқынған даусы шықты, сосын жер дүңкілдеп есік сарт ашылды. Мықшитып шәпке киген Ділдабай бригадир! Шекесін көрсетіп кемпірмен ерін ұшымен ғана сәлемдесті. Жанары шапыраштанып дәрігер қызды ішіп-жеп барады. Қыз үркіп төсек жаққа ойысқан.

– Еркетай, айда, вечерге кеттік, мотоциклге мінгес, бол, тез!.. – дейді дігірлеп.

– Қызым пешірге бармайды, әдірам қал-ау! – деп кейуана бұйық жамбастап жатқан жерінен жұлқына көтерілді. – Сәлем жоқ, сауқат жоқ, қайдан шыққан шатақсың, мұнда жатқан тезек салған қап деймісің?! Осыдан шалдарға жүгіндіріп жыныңды қағып алмасам маған кел. О несі-әй! Жұртты бөріктіріп, киіп-жаруыңа жөн болсын. Өкіметтің байлығын қазан үсті ожаумен сіміріп масығайын деген екенсің. Жөніңе жүре бер. Сенен келер немике құқайды көріп алам.

– «Немике... немике»... Еркетай, бол енді, таң атқанша би билеп, гуляйт соғамыз!

Еркетай көкпарға түсетін лақтай жалтақ-жалтақ жәудірейді.

– Кімнің шікарасы дейсің осы. Селк-селк еткізіп алып бара жатқан астындағы тарылдақ пен колхоздың алпыс гектар жүгерісі шығар. Азар болса, есіз қалғыр, Қуантайым келгенше көжесі дайын абақтысында отыра тұрармын. Анау әкпішті әперші, қақ маңдайдан салайын кеп!

Дүңкілдеп келген Ділдабай тап бұлай іс насырға шабар деп тегі ойламаған. Еркетайда көптен көңілі бар-тын. Ойлаған: астымдағы мотоцикл зырлап тұрса, дүкеннің жәшік-жәшік арағы таусылып қалмаса қылымсыған қыз қолда деп. Қыр асып селкілдетіп әкетемін деп.

– Жігіттерге таба қылма мені! Сенсіз келмеймін деп шыққанмын!

– Сырқат кісінің қасында болам, – деді дәрігер қыз.

– Бөлімшенің қарағайдай қос бөлмелі үйін босатып бердім. Қойманың, кеңсенің есігін саған ашық қойдым. Ойға, қырға құстай ұшырып талай серуендеттім. Соның бәрін ұмытып, мына сыз үйде, қараңғы кемпірге... тіфу!.. айтпады деме, ренжісем аямаймын – бұл бөлімшемен қоштасасың!

– Ши жүгіртіп, біз тықпа тілмен! Есіз қалғыр, кеспе көжемді дұрыстап ішкізбеді ғой! Екіленіп кеп, кеп, кеп, кеп нығыздайтындай бұл қызыма өткізіп қойғаның бар ма? Қоймаң не, масаханаң не? Тепсінетін бұл сенің кеңсең емес, Қуантайдың қара шаңырағы бар, әйда!

Ділдабай шегіне түсіп, темекісін тұтатты да қоңырсық көк түтінін танауынан бұрқ еткізді.

– Шының ба бұл?

– Шыным!

– Әкеқыз, қыз атымды байым жойды деп жылап жүрме, – деп даусын өзгертті де «ә» деп қолын бір сілтеп шығып жөнелді. Келуі қандай жылдам болса, кетуі де сондай жылдам. Алақұйын өткендей тегі.

– Сені ме! Ертең шалдарды жиып бәрін, бәрін айтып берем: тапап кете жаздады деп, кемсітті деп, шаңырағыма ат ойнатты деп. Мыштай болып кешірім сұрап алдыма жүгінбесең маған кел. Әкіреңдеп көкірегіме тықат сап кеткенін қарашы. Қуантайым ғой кісіге «сен» демейді, үлкеннің алдын кесіп өтпейді, сөйтіп жүріп-ақ жақсымен жұғыса кетеді, дүниенің оқуын тауысты. Әлгі Ділдабай балалармен төбелесіп көйлек шақ келмеген соң үшкілден шығып қалған. Сосын Есіркеп байғұс апарып балалар үйіне тапсырды.

– Ашу басады, апасы! Дәрі ішеді, апасы! – деп дәрігер қыз кемпірге дәрі беріп, шәлімен қымтап бәйек болды. Алдына құлаңқырай жамбастап еркелейді. Күнімпатша тығылып отыр екен, бойын билей алмай қалды. Қайдағы-жайдағы есіне түсіп, ерні дірілдеп, дәрігер қыздың арқасынан қағып маңдайынан мейірлене иіскеді. Жанарына кілкіп жас тығылды. Қыздың әлгі жігіттің арқасына жармасып кетіп қалмағанына шүкіршілік етті. Еркетай құлағына сыбырлап: «Ұрыспайсыз ба, апасы?» – дейді. «Құлдығым-ау, көрінгенмен сампылдасып ұрсыса жөнелетін мені бір бетпақ деймісің, әлгінің лаңына күйем ғой». «Ендеше Қуандық келгенше қасыңызда болайын», – дейді Еркетай тұла бойды еріткен үнмен. «Оны несіне сұрайсың, құлдығым-ау, шешеңнің күні-түні тілегені сол емес пе? Жаман тамда іш босап құлазыған күн кешкелі қашан. Сені де құдай айдап әкелген шығар, екі жарты, бір бүтін болып тіршілік құрғанға не жетсін». Қуанған мен қорыққан бір дегендей Күнімпатша кейуана ауруын тарс ұмытып, маймаңдай басып үй тірлігіне араласқан болды. Ертеңгі жеті нанды қалай, қанша пісіруді ойласып күңгір-күңгір мәслихат құрды. Көнекөз әбдіресін ашып дәрігер қыздың алдына бар байлығын жайып салды. Жыланбауыр білезігін тарамыс қолынан саумалап сыпырып жас қыздың тал шыбықтай майысқан білегіне салған. Түннің бір уағына дейін ауыл шетіндегі қоржын тамның жарығы сөнбеді.

Ауылдың келесі шетінен шәу етіп күшік үрген. Ай жарығынан көрініп тұр, почта үйінің есігі сарт ашылды. Пошташы бала костюмінің бір жеңін жүре сұғынып, қолындағы тілдей телеграмманы қысып ұстаған күйі жын қуған адамша Күнімпатшаның үйіне қарай далақтап жүгіре жөнелді.

Жігіттің бір жұрты

Шортанбай Жанұзақұлына!

Аудан орталығынан тау баурайлап батысқа созылған үлкен жолдан бұлар мінген жеңіл газик қиыс бұрылып Раң өзенінің алқымына түскенде Үпілмәліктің жанарына кіреукелеп жас үйрілді. Қасындағы шофер балаға байқатпайын дегендей иегін әнтек көтеріп алдындағы әйнектен жал-жал болып көлденең көсіліп жатқан Қаратау бұлымдарына сұғына көз тікті. Қараған сайын балалық шағын анығырақ елестетті: ол кезде қараборбай, қарға ауыз сәби еді, әкесі соғыста, жалғызілікті шешеге үйелмелі-сүйелмелі төрт баланы асырау қиынға соқты: содан анасы Үпілмәлікті теріскейдегі төркініне әкеліп тастаған. Он үш жасқа шейін нағашының қолында өсті. Ойлап отырса балалықтың қан базары осында қалыпты, жалаң аяғына батқан жарпа тастары анау, шабағын аулаған мөлдір өзен мынау – суы тартылып кеткен секілді. Өзгесі түк өзгермепті, шатқал аузына үймелеген шағын ауыл, қазақы тоқал там, уақ мал қамайтын қора-қопсы, бау-шарбақ, сұйылып шыққан түтін иісі де бәзбаяғы.

Қияндағы Қаратау қуысын жайлаған нағашы ауылына себеппен келем деген қаперінде жоқ тұғын.

Оқиға Үпілмәліктің ойда жоқта қызметтен босауынан басталған. Жұмыстан шығуы да қызық. Аз айт, көп айт басына іс түсіріп, ат басын елге бұрғызған осы ауылдың дәм-тұзы ма деп те ойлады. Қаладағы тіл білімі институтының аға ғылыми қызметкері еді. Ғылым кандидаты деген атағы бар, енді қырсығынан сақтап, жетекші дін аман тұрса, тақырыбы күшін жоймаса – бірер жылда ғылым докторы боламын деп жүрген. Үпілмәліктің қабілетіне ешкім күмән келтірмейтін. Тек қана «жұмыстан шығу» деген пәле төбесінен тас түскендей жайсыз әсер етті. Алғашында ет қызумен арызын бере салыпты, кейін ойласа соның бәрі тезек тіршіліктің тезек қаптағандай ғана әуресі секілді. Әйтпесе «Ботакөз, Малкелді» деген есім қалай жазылуына бола бөлім бастығымен айтысар ма? Ғылыми кеңесте сөздердің мағыналық бөлшектерінің жеке тұрғандағы қалпын сақтап жазу керек, яғни морфологиялық тәсілді ұстанған жөн деп бұл өзеуреген: қарсыласы – сөздерді айтылуы бойынша, яғни фонетикалық тәсілмен жазамыз деп даурықты. «Қызмет» деген сөздегі «з» әрпінен кейін «ы» әрпі жазылуы керек пе, жоқ па, ол да ушыққан жараға у сепкендей әсер етті. Үпілмәліктің «қазақ тілінде диалектизм жоқ» деген баяғыдан бергі тұжырымы да бүкіл бір бөлімнің шұқынып отырған зерттеуіне топырақ шашқандай шәркез шаруа екен. Аз айт, көп айт, әйтеуір Үпілмәлік институттан кетіп тынды. Әуелде жолдас-жорасы «өмірде мұндай-мұндай болады, деміңді ал, сейілде, сендей талантты ғалымды жоғары оқу орнының қайсысы да құшақ жайып қабылдайды» деп жұбатқан.

Сөйтсе кісіге қызмет істеп жүргендей болмайды екен. Әп-сәтте ортадан шеткерілеп қалды. Кей кісілер пәпкі арқалап, жақсылы-жаманды бір столды бағып отырмаған адамды санаттан демде шығарып тастайды. Көшеге шығып қараса – бұрынғы сәлемі жатық таныстары қол алыса салып: «жұмыс көп, жұмыс көп» деп сырт айналып кеткенше асығады. Ең қиыны – өзіңді-өзің керексіз сезіну білем. «Қой, ә, шікірею менің немді алған» деп, педогикалық институттың басшыларына жолыққан. «Күзге салым бірер бос орынға конкурс жариялаймыз, қатысыңыз» деп емексітіп шығарып салды. Үйінде балалармен шақылдасып отырудан да жалығады екен. Бұрын қас-қабағына қарап бәйек боп тұратын келіншегі де қит етсе шырт ете қалатын мінез тапты. Үй тіршілігіне қолғабыс етейін деп қойқаңдаса-ақ «қазан бағып аңдыспашы» деп бетін қайтарып тастайтын болды.

Өстіп мондыбас болып жүргенде алыстағы нағашысынан хат келді. «Кейінгі кезде сырқатпын», – депті, кішкентайынан қолда өскен жиенін сағынғанын айтыпты. Үпілмәлік қадірлі кісінің көңілін сұрармын әрі сергіп қайтармын деп ертесіне-ақ поезға мініп тартып кеткен.

Нағашысы теріскей еліне есімі белгілі, «кімсің – шабандоз Сазанбай» аталған дилы кісі еді. Шындығында, өліарадан бері ас батыра алмай, жілік майы үзіліп жарға сүйеніп қалыпты: төсек тартып жатпаса да жүдеулі десті. Бұл келіп кіргенде қоржын тамның жарығы мол бөлмесінде шоқша сақалы селтиіп ұстынға сүйеніп қамшы өріп отыр екен. Ойда жоқта ауданнан кіреге алған жеңіл газикпен кеп түскен жиенін көріп жүрегі жарыла қуанды. Лезде түгі бетіне теуіп қодиланып шыға келді. Әуелі зіңгіттей Үпілмәлікті бауырына басып: «Аһ, арыстаным, жолбарысым, қасқырым, арланым, қарсағым, бүркітім, тұйғыным, торғайым!..» – деп тап осыдан отыз жыл бұрынғы әдетін қайталап айналып-толғанып алды. Алып кісінің құшағы Үпілмәліктің өспірім шағын еске түсіріп еріксіз көңілін босатты. Заматта бала болып шыға келді. Сазанбай нағашыда бұғып сөйлеу болмайды. Орнынан сауылдай қозғалып әуім-сәуім киімін түзеп, қолына балдағын алды.

– Бұл үйдің адамы қайда кеткен?! – деп айқайлап үйді басына көтерді.

– Үйбай-ау, біреу буындырып жатыр ма сені? – деп әйелі Тойбала жеткен. Үпілмәлікті көріп жастық шағы есіне түсті ме, әлде күнгейдегі қайын сіңлісін сағынғаны ма – дауыс салып жіберді. Түйір-түйір жылап көрісіп амандасты. Осы мезет есік сарт ашылып нағашының жалғыз ұлы Әмзе кірген. «Сабақ беріп тұрып үшкілдің терезесінен көрдім, совхоз директоры ғой десем...» – деп арсалаңдап қол алысқан. Даңғарадай аңырайып тұрған кеспірсіз үйдің іші лезде жадырап жүре берді. Төрге көрпеше төселіп, жастық тасталды.

– Қой дейім енді! Жол соғып келген жолаушыны жұлмаламаңдар!.. Ай, ерім, батырым, серім, салым, сыпам, сәуегейім!.. Нағашысын іздеп келген, жұрағатым! Әмзе, малға жүгір. Қошқар баққанға айт, жиен келді де, қойының ең семізін берсін!.. Орнына қозы қосамын кейін!.. Кешке келіп қобыз тартып берсін өзі.

Қоқиланып қонышына насыбай шақшасын қақты. Үпілмәлік босаға жанында тұрған қол чемоданын алып, ішінен астананың жеміс-жидегін төккен. Сазанбай нағашы: «Пайғамбардың асы ғой», – деп сірнесі қатқан құрмадан алып жеді. «Тісімді сырқыратады», – деп апортқа қол созған жоқ. Үй-ішінің амандығын сұрады. «Шөпиіп азып кетіпсің ғой», – деп ошақ қасынан нағашы апасы да қыстырылып қояды. Жанарында меймілдеген жылылық.

– Азбай қайтеді? – дейді нағашысы. – Қайта тастан жаратылған. Мен болсам бір күнде қау болып ұшып кетер едім. Шөп көжесінен іштүйнек боп өліп қала жаздағам баяғыда. Протезімді оңдатуға барайын. Соғыста үйренген аз ғана орысшам былдырлауға жарайды әйтеуір. Қисалаңдап қайда қаңғиын, қонақ үйден шықсам – көк базар. Көк базардан шықсам – қонақ үй. Көк базардың түбіндегі шай жанымды ап қалып жүрді. Сөйтіп апта жүріп жасатып әкелген протезім көкпардың додасына бір салғанда-ақ пода-подасы шықты. Досмағамбет қаңылтырмен құрсаулап берді. Шығашық ақша екен менікі.

– Көкпар, ат дегенде ішкен асыңды жерге қоясың, құдай деп тыныш қана жататын кезің жеткен жоқ па? – дейді Тойбала.

– Есектілерге қосып сүйегімді қорлама. Көз жұмғанша ат ұстағаным ұстаған.

Осы мезет сырттан ноғай телпекті шал келіп кірді. Қазақы бөрік, қырғыз қалпақты көргені бар, ал жиегіне қызыл кемер жүргізген ноғай телпекті бірінші көруі.

– Досмағамбет деген дәуің осы, – дейді нағашысы – Баяғы «Құдайсыздар ұйымының» жетекшісі болған, бүгін қолынан тәспісі түспейтін молда.

– Түтінің қою шыққанға тамағым қышып келсем, таба нан көміп жатырсыңдар ғой, – дейді қынжылып. – Жиенің келіп көзайым болдың ба? Қодиланып отырғаныңа таңданам.

– Уа, астананы тіреп тұрған жиенім келіп жатқанда қамырыққаным келіспес!

Досмағамбет тамағын лық еткізіп Үпілмәлікке сығырайды.

– Кім болып істейсің, жиен?

– Әзір боспын. Жалпы, ғылыммен айналысамыз.

– Өзенді теріс қарай ағызатын ілім бе, әлде көз байлайтын ілім бе?

– Ақсақал, мистикамен айналыспаймыз. Осы сөйлеп отырған тіліміздің төркінін зерттейміз, оқулық жазамыз.

– Нағашыңның ойқы-шойқы сөзін кітаптан оқиды екенбіз онда, – деп кемиек шал кеңк-кеңк күлді.

Кемиектің тілінің бізі бар екен. Аңдаусыз сөйлеп жатыпатарға түскен палуандай тырапай аса жаздады. Дастархан жайылып кәрлен кесемен қою айран жағалады. Ыстық табадан жаңа шыққан нанмен ішкен айран өңешке майдай жұқты. Нағашысы шоқша сақалын саумалап, сәл дыбысқа елеңдеп дегбірсіздене түскен.

Өйтетін жөні бар. Бұл елде қонақ түскен үйге ешқандай шақырусыз, айтусыз ауылдастардың үймелеп жиыла кететін салты бар. Үй иесі де, қонақ та қабақ шытып тарылмайды. Көр де тұр: бұл үй кешкілік бақсының баспанасына бара-бар болар. Әншейінде мойнын ішіне тығып алып тоң-торыс үндемей жүретін қарапайым шаруа шетінен шешен, тақпақ айтышқа айналар; қонақтың көңілін аулар, ертесіне кезектесіп үйлеріне шақырар. Ал бұл болса әлі әзірлікті бастаған жоқ, шалапқа ауыз былғап, таба нанға малжаңдап малданып отыр.

Сырттан ат дүбірі естіліп, артынша Әмзе кіріп келді. «Қошқар баққан қорасындағы деңгенесін берді, көке», – дейді. «Іші пысып сүйкенерге желеу таппай отыр екен, жиеннің келу құрметіне көкпар тартайық деп жата жармасты. Ақсүмбенің ішінде тоғы бар деп әзер құтылдым. Шабдар аласын лоқылдатып әні-міні өзі де кеп қалады».

Мына сөзден нағышысы шатынап шыға келді.

– Қызталақ қалай-қалай басынады. Бір көкпар беруге шамасы келмейтін мондыбас дей ме, әлде ертең көше жөнелетін долы ма екем?! Рас, қалтамның түбі тесік, қорамның қақпасы ашық. Мал тұрмайды менде. Несібем ел мойнында. Күнгей мен теріскейдің қылқұйрығын сеңдей тоғыстырып кететін Ақсүмбені соның жаман шобырына қор қылсам-ау, онан қара!

– Апырмай, қарап отырып ісіп-кеппей қойсаңшы енді, атыңды кім жамандапты, – дейді Тойбала.

Нағашысының намысы – ұстап отырған жүйрік атында. Жүйріксіз жыны тарқаған бақсы да бір, бұл да бір. Барша өмірі ат баптауға бағышталып келеді. Үйге келген кісі: «Атыңыз бабында екен», – деп бірер жылы сөз айтса-ақ соның домалап жастығы, жайылып төсегі болады. Түнді күнге ұрып тұлпар тұқымы туралы қисса айтуға бар. Ал атының мінін айтса-ақ, ол адамға күн жоқ: дастарханын жинап, есектілерге қосып, жер-жебіріне жетіп айдап шығады. Сазанбайдың бұл сырына теріскей елі түгел қанық.

– Ақсүмбе ана жылғы Аққоянның баласы ма? – деді Үпілмәлік нағашының ауанына жығылып.

– Аққоян – теріскейдің аламан бәйгісін алған салымның перісі еді ғой. Өкпесінің көрігі болатын. Одан жалғыз тұяқ – Күреңқасқа қалған. Кешегі жылқыға қырын қабақ кезде Күреңқасқаны қойға мініп, қанын қойылтып жіберген. Жарытып шаба алмады. Жақсының тұяғы ғой деп орнына сүтті сиырымды беріп, жыл жарым арпаға байлап, үйірге салып, тұқым алғанмын әйтеуір. Аққоянның немересі десең келеді. Әмзе-әй, қойды жәукемде де жылқышы ауылға барып қымыз әкел. Жиеннің ішкі сарайында ыстық бар-ау, айранға теткіп отыр. Ауылдың оразада ішін кебек тескен шалдарына қарайлама, шақырусыз өздері-ақ жетеді.

– Сен, Сазанбай, елуден астың, жігіт ағасы болдың, неге ауыз бекітпедің осы? Ылғи қисығына қыңыраясың, ылғи кітап сөзіне шүбә келтіресің, бұл болмайды, өле кетсең иман-сауапсыз қаласың, – дейді кемиек қатты түтігіп.

– Оқытпа мені, құдайға құлшылық етіп сауап сұрайтын еш күнәм жоқ, тазамын, ақпын! Бригадир болып жүргеніңде аузыңнан ақ ит кіріп, көк ит шығушы еді: ораза ұстасаң – сол күнәңді жуып жүрсің де!

– Күпір сөйлеп, көкіме өйдеп!

– Өтірік айтпаймын, ұрлық істемеймін, кісі ақысын жемеймін, жерде жатқан нанды көтеріп алам – оразам сол менің.

– Апырмай, жиен баладан ұят болды-ау, – деп Тойбала кірісті. – Бүгін сендерге я бәле көрінген, я сол жамбаспен тұрғансыңдар. Пәтуалы сөз айтудың орнына күмпілдейсіңдер кеп.

– Күпір сөйлейтін кісімен табақтас бола алмаймын, – деп кемиек тәспісін жиып өкпелеп кетуге айналды.

– Молдеке, ауыр айтсам көңіліңе алма, бәрін қайтып алдым. Сізге сауалым бар еді, – деп жата-жармасады нағашысы. – Салақұлаш тәспі алып жүру шабандозға қиын көрінді, саусағымның басын санай берсем болғаны емес пе, жаратқан ие қабыл қыла ма сонымды?

– Бейшең ауызбен салғыласпаймын, – деп кемиек шапанын киіп кетуге айналады.

Үпілмәлік күлкіге булығып сыртқа ата жөнелген. Аула түкпірінде үлкен қара ағаш көлеңкесінде Әмзе бүкшеңдеп қой сойып жатыр екен. Қасына келген мұны байқап жанары толып, жымың-жымың етті. Қуанып жүр. «Жаңа байқадым, қысаңның қабағында кекілік қаптай ұшады. Бытыралы қос ауызбен ертең ертемен кекілік қағып қайтамыз», – дейді. Шындығында, бұл кезде кекіліктің балапан өргізіп семіріп шайлаған шағы. Әсіресе, суға қанып қайта өрген кезде кезенсең қанжығаң құр қайтпайды. Кекілік қағу – Үпілмәліктің жастайынан қанына сіңген құмар ойыны, еті – жеңсік асы.

Үпілмәлік ел орынға отырып, жұрт аяғы жиналғанша жаяулап өзенді өрлеп сейіл құрып қайтуды ойлады.

Ақсүмбені үй артына қаңтарып қойыпты. Сауырынан төңкерілген, қолдауы биік сұлу жылқы екен. Бейтаныс адамға құлағын қайшылап, бойын тіктеді. Әйтсе де мойнын бұрып қараған жоқ: сүйегі асыл сыпайылықтың белгісі. Ауыл тау аңғарынан шыққан Раң өзенінің бойына орналасқан. Бір кезде ығы-жығы болып жататын үлкен колхоздың орталығы еді, бұл күнде «Қызылбайрақ» совхозының бір бөлімшесі ғана. Ауылдағы ең лауазымды адамы – ферма меңгерушісі мен веттехник: өңгесі аңызға шыққан қодрендей қарапайым шаруа адамы, малшы-құсшы қауым. Уаттың оты тықырланып қалыпты. Екі ай тау қойнауын жайлаған қойшылар тақауда ылдиға, Шу бойына көшкені төскейдегі шұбырынды ізден байқалады. Жол жиегіндегі зиратты мал кірмесін деп сымтемірмен қоршап тастапты. Өзеннің ақтаңдақ болып қалған кемері, иіні, жарқабағы, қойнау-қатпары көктемгі тасқынның қатты болғанын байқатады. Баяғыда бұл маңай жорғалаған кекілікке, жусан түстес бұлдырыққа, алаң көз шәуліге, күңкілдеген кептерге жыртылып айрылушы еді. Күні бойы күнге қақталып, су сорып майшабақ аулайтын. Нағашының табаға басқан шабағын жеп қылтанақтап қалғаны есінде. Раңның алқымына бойлап енген сайын су сарыны күшейіп, қысаң тарыла түсті: қия беткейде үшқат, арша, долана ағаштары өсіпті. Ауылдың тіс шұқып, сырнай шалуға әуес шалдары мен балаларынан қалай аман қалғаны таңғаларлық әрине. Қысаң іші лезде қарауытып ауа салқындай түсті. Сақылдап ағып жатқан өзен суынан қос уыстап ұрттап ішіп кері бұрылған. Алдынан іздеп шыққан Әмзе ұшырасты.

Үйге кіргенде назарын аударған төрдегі қара қобызды қылғындыра ұстаған жасамыс жігіт еді. Өңгесі осы ауылдың ақсақал-қарасақал сыпайылары. Жабыла сәлемдесіп, амандық сұрасып, қауқылдасып орталарынан орын ашты.

Көне шанақты құйқылжытып тартқалы отырған Қошқар баққан екен. Жігіттің шын аты – Нанжауар болған. Жеңгелері: «Нансыз күніміз жоқ, атамай отыра алмаймыз», – деп бір күнде пәтуаласып есімін өзгертіп жіберіпті. Шынымен кешегі колхоздың асыл тұқымды қошқарын бағыпты. Бүгінде жалақысы тәуір, жұмысы жеңіл өзен бойының жоңышқасын қориды екен. Бұл орынның өзін тамағы тесік меңгерушіге қой беріп алыпты деген қауесет бар. Төр алдындағы ұстынға арқасын сүйеп жиынның мәтібиі секілденіп аспандап отыр.

Үпілмәлік сол етектегі атлас көрпешенің үстіне құйрық басты. Нағашысы осы мезетті күткендей: «Ал, қарақ, қобызды сөйлет», – деп қолқа салған. Қошқар баққан сыртынан ғана семіз екен, жөнсіз тәштимеді. Қыл таяғын сағақтағы шайырға жанып алып екі бүктетіліп бүлкілдете жөнелді. Үпілмәліктің құлағы теледидардың эстрадасына үйреніп қалған екен, қобыз дыбысы әуелгіде миына дарып, құлағына сіңбеді. «Угәй-ай, угәй-ай, ей-и-и» деген безілдеген монтаны үн мақамнан мақамға ауысып сезім түйсігін баурап барады.

«Апырмай, – дейді ішінен Үпілмәлік, – жағы сопиған қарасұр пісенде жігіттің ішіне мұншалық өнер қалай сыйып жүр? Жүректегі жанды оятқан әуез ғой мынау». Баяғыда бабалары осы үнмен есірік болған кембағалдың жынын қуып, есін түзепті. Осы үнмен жылан арбап, жылаған баланы жұбатыпты. Бейне, нарын турағандай іш босап, көңіл құлазыған безілдек күйді көп бипыңдатты. Отырғандар толқи бастады.

– Бұл күй маған мүлдем бейтаныс, – деді Үпілмәлік терін сүрткен жігітке еңсеріліп.

Таспен бастырғандай тұқшиып отырған қобызшы еңсесін жазғанда байқады, жанары жанып, аруақтанып кетіпті.

– Ана жылы елге келген тәтемнен үйреніп едім. «Шер тарқату» күйі осы, – деді ыңырсыған бәсең үнмен.

«Тәтем» деп отырғаны бал бармақты әйгілі қобызшы Жаппас Қаламбаев. Бұл жалғаннан өнерпаздың өзі өтсе де торғайдай шырылдап көңіл шері қалыпты.

Қобыздың үні семсе де әсері бойдан біразға дейін тарамады. Бойды буып босатпады. Бірауқымда үнін тілінің ұшына үйіріп отырған сыпайыларға қозғалыс енді. Нағашысы етекте қызмет жасап жүрген Әмзеге атты отқа қой деп жарлық жасады. Нымша киген тобылғыдай солқылдағаын жас келіншек қолға су құя бастады, дастархан жайылды. Досмағамбет еңсесін жазып қолын шайды. Ішінен шіреп шыртылдап-ақ отыр екен.

– Қыл қобыз бақсының бақырығы, – деді кекетіп.

– Көн құлағымызды тірілткенге қуанайық, Досеке!

– Құй сен, құй сенбе. Жиен, мені тыңда. Пайғамбардың көзі тірі уағында Әжімәж деген сиқыры бар қобызшы болыпты. Әжімәж қобыз шалғанда жұрт шаруасын тастап, есі ауып соңынан ілесіп кетеді екен. Күндердің күні жұрт шаруа жасауды қойған. Әжімәждің соңынан еңіреп, елітіп, ілесе берген. Дозақ отының қыл көпіріне бастап апаратын болған. Содан Иса пайғамбар пенделерін аяп Әжімәжді ұстап Қап тауының үңгіріне қамап кеткен дейді. Әжімәж не замандар сол тауды ішінен үңгіп шығуға қалған көрінеді. Ораза ұстап, ауыз бекітетін кісі таусылған күні сыртқа тесіп шықпақшы. Содан дүм-дүниені күңірентіп, қобызын шалып жұртты соңына ілестіреді. Ғазауаттың қыл көпіріне бастап апарады.

– Дүниенің апаты көңілдің көзін ашқан нәяті қобызда тұрған жоқ шығар. Ауыз бекітпеген мені мұқатып отырғаны, – дейді нағашысы.

– Кітап сөзі қымбат па, Қошқар баққанның қыңсылағы қымбат па? – деп Досмағамбет тымсырайсын.

– Асқа қарайық, қанекей! – деп Әмзе жұртты үш жерге үйеме табақ етіп тартқан етке қаратты.

Қой басы бөлек табақпен тартылған.

– Құйрық асайтын кісі ортаға бөлінсін!

Нағашы аулында қашаннан «құйрық асау» атты салт бар. Ішіне шыр байлаған семіз құнан қой сойылады. Қой етін қазанға түгел салып, құйрықты бөлек асып дастарханға әкеліп қояды. Аппақ қардай құйрықты ұзын-ұзын етіп білемдеп кесіп жеке тартады. Мұндайда май жегіш жігіт өзі тіленіп ортаға шығады. Күні бойы мал соңында жортақтап аш өзек болып үңірейіп келген малшыға оншалық жұқ емес. Кей жігіт жұрттың сілекейін шұбыртып іштің жыланын басып жүре беретін. Ал ауыл арасының шаймен бір ішек болып қалған жұқалтаңдары әні-міні арандап қалады. Бекінген кісі білемделген құйрықты турамай, шайнамай жұтар болар. Түгел тауысса үй иесі және бір қой сояр, май асағыш жұта алмаса қойдың құнын төлер. Баяғыда, жас кезінде осы Досмағамбет құйрық қылғытам деп майға түйіліп, қарулы жігіт желкесінен ұрып жанын алып қалған. Енді ғой көзі кіртиіп май салған табаққа қарайтын емес.

Құйрық қылғытуға ешкім шыға қоймады. Астанадан келген Үпілмәліктен ұялып отыр ма, әлде жұмырында жұқ бар ма, аппақ қардай болып түріліп жатқан майға ешкім жолайтын емес. Мұны білген нағашы шараны алдына тартып құйрықты кеселеп әр табаққа бөліп салып берді. Өзі үйеме етке қол созған жоқ. Жарты кеседей нарын турап жеді де төс қалтасынан арша алып, тісін шұқыды.

Үпілмәлік келгелі онша байқамапты, шындығында, нағашысының алып денесінен ет таралып, шүкәйттай боп шөгіп қалыпты. Асқа тәбеті жоқ. Маналы бері ауыл шалдарын әзілмен қажап аруақтанып отырғаны көз ғана екен. Әйтпесе, Қаратау қозғалса да қопаңдай қоймайтын мінезі ауыр серінің нағыз өзі еді. Жан шықса да сыр шықпасын дейтін осы нағашының сөзі. Кешегі қанқұйлы соғысқа қаймықпай, кірбіңсіз барып оң аяқты пашпайдан жаралап қайтқанда да сыр бермеген. «Апырмай, өзгелер соғысқа аттанса да, аман-есен оралса да ауыл-аймақ, үй-ішімен шұрқырасып жылап көрісіп жатса да Сазанбайдың дәті берік екен», – десетін жұрт. Кетіп бара жатып Қаратау жаққа түнеріп бір қарайтын да: «Атымнан көз жазып қалмаңдар», – деп табыстайды екен. Екі жылдан соң түтіні шұбалған аулына оралғанда да ең әуелі аузына түскені аты болыпты. Біраз жыл жылқы фермасын басқарған. Ақырында өңеші кең басқармамен шекісіп, «нәшәндік болмасам аштан өлмеспін», – деп белсенділіктен біржолата қол үзген. Колхоздың тәбілшігі болды, қарауылы болды, бағбаны болды, әйтеуір бұйырған нәпақасын адал теріп жеп, ақ жүріп өткізіп келеді. Елуінші жылдардың басында әдімұлыққа жеткізем деп жүрген жалғыз шешесін жақсылар кеткен үлкен жолға аттандырып салды. Артынша аршаның бұтағындай солқылдап өскен екі бірдей қызын күйдіргі дерті жалмады. Сонда да Сазанбайдың гөй-гөйін ешкім естімепті. Аһ ұрып сызға жалаңаш бауырын төсеп жатып-жатып жер тіреп тұрып кетіпті. Ендігі алдындағы жалғыз қарасы – Әмзе. Бөлімшедегі төртжылдық үшкілдің мұғалімі де, директоры да – бір өзі. Енші алып келіншегімен бөлек тұрса да айтқанын екі етпей «көке, көке» деп томпылдап қызметінен танбайды әйтеуір. Мұнысына да шүкіршілік. Көріп жүр, үлкен үйден енші алысымен жас келіннің етегіне оралып сен көр, мен көр жоғалатын пысықайлар табылады.

Нағашысын биік өскен зау дараққа теңесе, сол дарақтың өзегіне құрт түсіп дембе-дем кеміре бастаған ба қалай? Алып ағаш әлі де тіршіліктің тәтті дәмін қимай бүр жарып, жапырақ жайғысы келеді, болмайды, күллі денесімен шуылдай теңселеді содан. Лүпілдей соққан терең тамырда өмір үшін сұмдық күрес жүріп жатқанын Үпілмәлік еміс-еміс іштей сезген. Сезген заматта жан дүниесі құлазып қоя берген. Қалай болғаны? Теріскей елі тұлпар тұқымын ұстар, қобыз сазын тыңдар, күнара сылтау тауып ағайынның басын қосар жақсының жұрағатынан айрылмақшы ма сонда? Алыстан сағынып келгенде «арыстаным, айбарым!» деп жүрегі жарыла қуанар бас иесін жоғалтпақшы ма?

Ас соңынан жылқышы ауылдан алғызған қолбала қымыз жағалаған. Тамағынан өтпей қойды.

– Ауыр айтсам көтеріп, жеңіл айтсам күле тыңдап жүре беретін көнбіс, көнтерлі ағайыным, ел-жұртым! Еркелесем үстеріңе шолжаңдаппын. Көтердің, көндің. Ризамын. Жиенімнің жолына арнап серке көкпар тартыңдар! – деді нағашысы еңсесін көтере түсіп. Осы сипаты – қомданып ұшқалы отырған кәрі қыранды елестетті.

Көпшілік қауқылдасып, құптап желпініп қалды. Олар да іштей сезетін, олар да әлденені күтулі секілді. Әсіресе, Қошқар баққанның қуанышында шек жоқ. Көзінің оты жанып жымың-жымың етеді. Сырттан Ақсүмбенің қоңыраулатып кісінеген даусы жетті. Жұрт қонақасыға мелдектеп алғысын айтып көтеріле бастады.

Нағашысы ойлаған: «Аз күн дәмге көп күн барақат, – деп. Осы жасымда дүниенің қызығын емес, тіршіліктің қызығын көп көріппін. Жұрт тапқан таянғанын үйіне тасып, қалтасына тықпыштаса, мен далаға шашыппын. Бәйге ат ұстадым, айтысқа түстім, күнгей-теріскейдің шабандоз сұлуын аш белінен құштым: тарыққан, торыққан шағымды жақсыларым көрген емес. жиенім іздеп келгенде байғызға ұқсап бұғынып қалмайын. Барымды шашып, көкпар берейін, Ақсүмбенің тұяғының желін алайын. Неге екені беймәлім, көңілі құрғыр өрекпігендей ме, қалай, жүрегім сылбыр соққандай ма, қалай, ішкі сарайда төгілмеген запыран бар ма, қалай, әйтеуір басқаша сезінем өзімді».

Үпілмәлік ойлаған: «Жалғыз сояу бұтақ етіп өсірмегеніңе шүкір, тағдырым, – деп. Алыста аңсап жүретін, ілуде бір ат басын бұрып келгенде ағынан жарылып қарсы алар нағашы болғаныңа шүкір, – деп. – Көңіл құлазып, іш босап жеткен кезде жастық шағымды елестетіп, сілкінтіп сергіткеніңе, шын мәрттігіңе разымын. Бір күннің беделінде жұнттай жұтынып, дабырайып қалғанымды түсінемін. Әйтпесе, кеше кім едім, бүгін кіммін? Сөзі ұзын ғұламамен кер ауыз боп айтыса-айтыса діңкем құрып, бейне, ұшынған кісіше теткіп жүрер едім. Кең тынысты қарапайым жандар арасында ес жиып, еңсе жазармын? бәлкім».

Ертең көкпар деген күні Үпілмәлік өзенді жаяу өрлеп қысаң қабағынан қос кекілік атып қайтты.

Нағашысы ертең көкпар деген күні суға түсіп, кірсіз киінді. Сақал- мұртын басқызды. Бозғыл жүзіне қызыл бояу жүгіріп, тырпыл-тырпыл тыным таппай аттың терін алып, суытып, құйрық-жалын сүзіп көп әлектенген. Бұрын да бабында, бағуда тұрған Ақсүмбені жалпуыштап, терін үгіп, жұнттай етіп күтуіне қарағанда нағашысы әлденеге бел буған секілді. Есік алдына шыққанда көрді: жылқы да қас-қабағына қараған сұлу келіншектей тым жұтынып билей басып, жанары ұшқындап, ойнап қалыпты. Бүйірден сұқтанған бөгде көзден қорынып дөңгелене тыпыршиды. Нағашысының айтуынша, Ақсүмбе көкпарға да, бәйгеге де бірдей жарайтын кәдімгі қабырғалы қазанаттың тұқымы көрінеді.

Көкпар күні нағашысы Ақсүмбені мұның алдына тартқан. Үпілмәлік аттан тақымы шығып қалғанын айтып, Әмзенің мотоциклімен-ақ көріп қайтамын деп еді – көнбеді. Ау, көкесі, өзіңіз шауып тамашалап көңіл сергітіңіз деген – болмады. Көршінің сиырға салып жүрген торы шобырымен-ақ тепектермін дейді өзі. Амалсыз Ақсүмбеге Үпілмәлік мінген. Тақымының астынан суырыла сырғи жөнелгенде жүрегі ойнап, құлағы шулады. Соңында жортақтаған нағашыда дамыл жоқ: «Тізгінге қарыса берме!.. Қамшыны шошаңдатпа!.. Ырқына жібер!.. Ақсүмбе айдау жолмен жүргенді қаламайды!.. Иесінің ойын тақымнан сезеді!..» Осынау кеңесті тыңдап келе жатып тегі қысылды. Әуелгіде көйлегі делеңдеп, тақымы дымданып далақтаған кеп. Тізгінді сәл босатса-ақ алып қашып кететіндей, тақымын сәл қысса-ақ құлақты жымып ытырыла жөнелетіндей көрінді. Көкпар болатын жазыққа жеткенше біраз лоққы көрді. «Ойпырмай, – деп ойлаған, алдынан қаулап шыққан қарақұрым аттыны көріп. – Жай жүріске ішім шайқалып келе жатқаным мынау, қалай ғана құйындай жүйткіп көкпар тартармын, ат бауырында ойнап додаға түсермін? Жұртқа сайқымазақ болмасам жарағаны. Әлде бас аманда атын өзіне қайырып құтылғаным жөн шығар?!»

– Нағашеке, Ақсүмбенің алғашқы терін өзіңіз алыңыз, пейіліңізге ризамын, – дейді бұл.

– Бұл даланың шаңын ат тұяғымен талай қаққам, шырағым, бойындағы арам терді шығарып өзің шап, – дейді нағашысы.

– Көкпар бізден не жесін? – дейді бұл.

– Ақсүмбенің үстінде көкпарды мығым ұстап отырсаң болғаны, қашыртқыға салып құтылатын өзі, – дейді нағашы.

Сен сал, мен сал деп тұратын не бар? Серке көкпар басталды да кетті. Қошқар баққанның қиқуы құлақты кесіп барады, аты да сауырынан төңкерілген жуан жылқының тегінен екен, дода біткенді дәкедей ыдыратсын, тұяғымен кесек атып зырласын. Ақсүмбе көкпарды екінші айналымда қуып жетті. Қызынып алған Қошқар баққан мұны қонақ қой деп, ұят қой деп көкпарын берер емес, құлақ жара қиқулап тартысқа шақырып барады. Сауыр сипасып, қолдау қағып келіп көкпардың бір борбайын ұстағаны сол еді: Ақсүмбе жалт бұрылды, ат үстінен сыпырылып түсіп қалды. Шаң сейілгенде барып селтиіп орнынан тұрған. Тартыстан ойқастап шыға келген Ақсүмбені көріп, жүрегі ұша тобалап, нағашы жеткен. Жусан арасынан шаң-шаң боп түрегелген Үпілмәліктің о жер, бұ жерін ұстап көріп, аман-сауына көз жеткізді. Көкпаршылар да үрпиісіп осылай ойысқан.

– Болмас, болмас, – деп нағашысы шобырды Үпілмәлікке түсіп беріп, Ақсүмбеге өзі мінді. – Естіген құлақ, көрген көзден ұят енді. Қартайғанда жорға ашып балалармен көкпар тартысып, тақым созысып жүр деген сөзден қашып едім. Ақсүмбенің жынын басып, терін алмай ауылға қайту ауыр күнә! – Нағашысы атты сауырынан төңкеріп ұзай бастаған үлкен топқа араласқан.

Жусанды жазықта ұйлығысып жүрген көкпаршылар енді Раң өзенінің алқымына қарай ойысыпты. Арғы жағы салдыраған малта тас, ат аяғын алып кетеді. Неғылса да ылдиға сорғытпай тұрып алдын орауы қажет. Әрине, әзірге көкпаршылардың тақымы созылып, жыны тарқаған жоқ, күн күйдіріп кенезесі кепкен жусанды жонда ойдым-ойдым болып лықсып жүргені содан. Серкенің терісі шыдас берсе алып қашу күн бата басталмақшы.

Нағашысы ат басын екі мәрте жібергенде алда созылып келе жатқан қайыс тақым көкпаршыны қуып жеткен. Тартысқа сол жамбаспен жанасатын әдеті, өйтпесе оң аяқтың протезі илікпейді, тартыс қинайды. Ақсүмбе сыр мінез, иесінің ойын тақымнан түсініп әдеттенген. Көкпар алып бара жатқан жігіттің оң бүйірінен кеп жанасты. Анау да айлакер әккі екен, серкені бұлт еткізіп ары аунатып жіберді. Ағып бара жатқан ат жалынан асылып тұтымға түсіру қалған.

Жұрт соңынан тепіректеген Үпілмәліктің көңілін әлдебір қауіп ұялады. Осынау қарақұрым аттылар арасында көзге көрінбей, жанға сезілмей суық жүзді ажал жүргендей сезілді. Әйтпесе әшейінде қой аузынан шөп алмайтын момын қауым көзі қанталап, бұлшық еті ойнап сәл қиқуға желігер ме?.. Бірін-бірі таптап кетердей, түтіп жердей жұлқысар ма? Кәріні кәрі, жасты жас дейтін емес. Нақа пәлен жыл іздеген кектесін жаңа жолықтырғандай өңмендей ұмтылып, өзеуреп өктеп жатқан бір кісі. Бейне, жайбарақат жайылған отар ішіне сумақай бөрі кіріп кеткен бе дерсің. Бейне, маң даланы құтырған құйын жайлаған ба дерсің. Жас кезінде атқа шауып көрсе де қалада өткен жиырма жыл ішінде атты өгейсініп тақымы қышып қалғаны рас. Әшейінде дүр еткен ат дүбірінен ду ете түсетін қан қызуы қазір жоқ, суып қалған секілді. Енді байқап келеді, былайғы кезде тым кішік тіршілік кезген, мал баққан, кетпендеп егін салған, бала өсіріп, ұрпақ жеткізген қазекемнің бір мінезі осы көкпарда жатпасын деп ойлады Үпілмәлік. Көкпар мен қазақ егіз жаратылмасын осы.

Дегенше болған жоқ, Ақсүмбе ұйысқан шаңнан суырылып сытыла берді, нағашысы көкпарды бұлтылдатып алып шықты. Аяқ-қолы серейген науша кісі ат үстінде аш күзенше бүгіледі. Қиқушы топ соңынан сатырлатып кеп салған. Ақсүмбе аяқты жылқы екенін және айғақтады, дем-дем сайын қуғыншы топ пен арадағы қашықтық ұлғая түсті. Ақырында жалғыз қара жалы бұрқырап қияндап шығып кетті.

– Шын шабандоз деп Сазанбайды айт!

– Бос тақым жиеннің қарымтасын қайтарды!

– Әй, өзі шауып не көрінген бұл шалға – дескен қаңқу сөз құлағына жеткен. Үпілмәлік кейде зау биік зеңгір көкте артына ақшыл жолақ тастап ұшқан реактивті самолетті көруші еді: тап қазіргі жалпақ далада жосыған Ақсүмбе сол суретті елестетті. Соңындағы ақ жолақ шаңды сұйылтпай бері ойысқан. Түре шауып шаңын жұтып бара жатқандар да, өкпе тұстан кесе-көлденең салғандар да бар. Әрине, бұлттан шыққан күн ащы демекші, бүйірден салған қуғыншы жаман. Ат қақтығысып адам мертігуі мүмкін. Соны сезген Үпілмәлік астындағы шобырға аямай қамшы бассын, нағашының алдынан шапсын. Бітене шобыр қамшыкесті боп қалған екен, ойға қарай сынаптай сырғымай, тепірек атып лоқылдай жөнелді. Азанғы ішкен қымызы шайқалып аузына тепті. Иә, сәт!.. Иә, сәт!.. Анық байқады, бүйірден лақтырған найзадай шаншыла шауып бара жатқан түндегі қыл қобызды азынатқан жігіт, усиқы көкпаршы – Қошқар баққан. Манағы ел көшірген қиқуы ащы еді; көкпар алдында көкнәр ішіп алғаны онда. Етін қыздырып, қанын ойнатып қоймай бара жатқан соның кәйпі. Сусылдап келе жатқан Ақсүмбені алқымнан, не сауырдан соқса екі ат та шеңбірек атары анық. Жандайшаптың түрпеті жаман. Көре тұра қарап қалу күпірлік. «Қарсы шаппа!.. Қарау жасама!..» – деп бар даусымен айқай салып тырапайлай шапқан. Қошқар баққанның құлағына жетті ме, жетпеді ме – беймәлім, әйтеуір көз алдында әлем-тапырық шаң көтерілді де кетті. Қопаңдап келе жатып өз-өзінен тұзым жеңіл, сорым қалың бейбақпын деп күңіренген. Сән-салтанат, көкпар-думан немді алған-ау! Қаладағы тасболат үйде құлақты тығындап, түбір сөзді зерттеп, сырт дүниеге селт етпей жата берсем қағынды алар ма еді?

Әуелі шаң арасынан Ақсүмбе сытылып шыққан, үстінде нағашысы, көкпарды тақымынан түсірмепті. Күлбеттеніп түтігіп кеткен, ойқастап қызған аттың тізгінін сыңарлай тартады. Қошқар баққанның шабдар аласы ері ауып бос шықты. Үпілмәлік атынан домалай түсіп жігітті сүзген, әудем жерде жүресінен отыр. Күлден алған көмештей үсті-басын топырақ басып, шекесін қос қолдай ұстап, бебеулей теңселеді. Мертіккен жері жоқ секілді, мұның иығынан ұстап, ентігіп әзер түрегелді.

Ат үстінде басын бір иығына қондырып нағашысы жеткен.

– Пәдеріңе нәлет-ау, қарсы шаппа деп қашанғы қақсаймын! Ақсүмбенің айласы болмағанда қырылып қала жаздадық қой!

Айнала ұйлығып қалған жұртқа тақымындағы көкпарды суырып алып тымақша лақтырып жіберді. Шабысты кідіртпеуге қосты. Мертіге жаздаса да мәрттігінен танбады.

Қызынып алған көкпаршылар қауқылдасып мәз болып дүрліге жөнелген. Демнің арасында шаң басылып, дүбір алыстап кетті. Нағашысы ат басын ауылға бұрған, бұл екеуі сүметіліп соңына түскен. Орта жолға жеткенде барып шабандозға тіл бітті.

– Әлгіде жұртты шошытпайын дедім. Соғысқан кезде сол аяғым сынып кетті, – деді.

Шындығында, сақтиян етігінің өкшесінен қан тамшылап келеді екен. Үпілмәліктің төбе құйқасы шымырлап кетті. Осынау жанның болаттай берік төзіміне тәнті болды әрі іштей аяды. Нағашысы үйге жете әлсіреген. Қолтықтап түсіріп төсегіне жатқызды. Әмзе шапқылап жүріп дәрігер шақырды, оташы тауып әкелді. Үзеңгі соққан кезде сол аяғы жіліншіктен шытынапты. Бетінен түгі шығып тырс етіп үндеуді қойды. Дәрігердің уколы жанға батқан ауруды сәлге бәсеңсіткен секілді. Оташы шал епті екен, шытынап кеткен сүйекті сыртынан сипап бір-бірлеп салғандай болды. Нағашысының аузына су тамызып, жастығын биіктетіп отырған Үпілмәлік, бейне, аруағынан айрылған ақындай, жынын алдырған бақсыдай алакүлік хал кешті. Ең әуелі жақсы көріп пір тұтатын адамының көз алдында жаны қиналып жатқаны батты: сосын іштей кемірген ой бар. Осы бейнетке бастаған өзім деп мүжілген. Мен болмасам, мен келмесем бәрі бұрынғыша жайбарақат барақатты тіршілік кешкен болар еді: Қошқар баққан көкнәрге тойып алып қыл қобызын қиқылдатар еді. Ақсүмбені баптап, күтіп, ақсаңдай басып аруақтанып нағашысы жүрер еді: әр үйдің қазанын аңдып, тәспісін тырсылдатып Досмағамбет келер еді. Момын ауылдың түтіні тік шаншылар еді, бұл келді де бүлдірді. «Шер тарқату» күйін тыңдатты, көкпар тартқызды, тулақтай даланың шаңын қағып, жылқысын болдыртып: екі бірдей азаматты аттан жықты. Бұл аздай-ақ: әлгіде естіді – Қошқар баққан басымның ішіне торғай кіріп кетті деп білгір тәуіпке көрінбекке күнгей асып жоғалыпты. Өз-өзінен төменшік тартып күйгелектеніп отырған мұны нағашысы бірауқымда ымдап жанына шақырған.

– Күзетем деп жүдеп қайтесің, шаруаңнан қалма, үй-ішіңе сәлем айт, менен рұқсат, алыстан аңқылдап келгеніңе разымын, соңғы қолқам: Ақсүмбені мініп кет, ендігі бас ие өзіңсің, мен кеткен соң бұл елде ат қадірін түсінер адам жоқ.

Нағашының үзіп-үзіп ентігіп айтқан әр сөзінің арасында батпандай зіл салмақ жатқанын сол жолы бағамдамапты; бой-бой болып барша жігер-қайраты үгітіліп бара жатса да, іштей ширығып сыр бергісі келмейді. Нағашының ақтық демі біткенше қасында қалуға, басында болуға тас түйін бекінген. Дәрігерлер де қолдан келген көмегін аянып қалған жоқ. Аяғынан таусылып күніге келетін, укол салатын, жарақатын жуып таңатын. Әйтсе де нағашы халі күн санап төмендей берді. Бір дем ары, бір дем бері жатқан науқастың басында түнімен отырған кезде Үпілмәліктің көз алдына қатты дауылдан құлаған алып дарақ елестейтін. Сол дарақты қанша мәпелеп күткенімен, нешеме айла-әрекет жасағанымен қайта көтеріліп жапырақ жайып кете алмас еді. Нағашысы да соған ұқсайтын. Таң алдында мызғып кеткен екен, тізесінде жатқан шабандоздың күректей қолы дір етті де суып сала бергені. Өліараның ортасы болатын, жұма күні таңсәріде Сазанбай мәңгілікке көз жұмды. Осы мезет Үпілмәліктің еңсесі езіліп, өзін де қоса жер тартып бара жатқандай сезінген.

Нағашының басын қарайтып, жетісін өткізіп, жаны құлазып жолға шыққанын біледі. Ауыл-аймақ көрісіп қоштасты. Үй артындағы аша қазықта шұрқырай кісінеп Ақсүмбе қалды.

Аудан орталығына апаратын қасқа жолға дейін шығарып салған Әмзе қоштасарда көзінің жасын сығып алды.

– Іздеп келетін көкем көз жұмды, елге енді қайтып оралмасыңды білемін, – деді даусы дірілдеп.

– Әйтсе де артымда әрдайым ақ жол тілеп, ақ батасын аямай отыратын нағашы жұртым бар деп ойлағайсың. Туған жер, туысқан ортаны сағынсаң – қайтып орал, әрқашан жылы құшағымыз өзіңе ашық.
Үпілмәлік тамағына тас тығылғандай тұтығып ауыз тұшырлық жалғыз ауыз сөз айта алсыншы қанекей. Бар болғаны қасында жаутаңдаған Әмзенің арқасынан қағып, үнсіз қолын қысып, бас шұлғи берді. Көңіл түбіндегі зіл батпан мұңнан аршылып, айыға алмады...

Көрші совхоздан жүйткіп келе жатқан жайдақ жүк машинасына қол көтерген. Тұсына жете тоқтай қалды. Кабина ішінде уылжыған жап-жас келіншек бар екен. Кепкасы қиқайған шофер жігіт: «Кузовқа отырсаң алып кетем», – деп дауыстады. Үпілмәлік келісе кетті. Қол чемоданын қау ішіне атып ұрып, Әмзеге ал қош айтып, машинаға өрмелеп шықты да кузовтағы шаң-шаң тақтай құйрықбасарға жайғасқан. Жүзін артқа беріп отырған. Машина ышқына қозғалып, жол жиегінде тұрған Әмзені шаңға көміп ұзай берген. Қаратаудың алыс бұлымдары сағыммен бұлдырап қош-қош дегендей болды, ет жүрегі езіле соқты.

Үпілмәлік ойлаған: «Нағашымның ақтық демі таусылғанша қасынан табылғаным қандай жақсы болды деп. Ақыреттік сапарға аттандырып, басына топырақ салдым. Енді ғой астанада мені аңсап күтіп отырған қай орта; желпілдеп әкетіп бара жатқан не желік?! Желпілдермін, жетермін; әдімұлыққа апаратындай қызмет деп, абырой деп, өзеурермін. Ізденіп жүріп докторлық та қорғармын. Сондағы мысқалдай болса да туған жер, өскен ортаның қадірін арттырғаным, ағалар ісін алға апарғаным, бір пендеге жақсылық жасағыным қане? Нағашы жұртқа енді қашан соғармын?.. Бұрын қалай ойламағам десеңші!..»

Күнделікті күйкі тірлік соңында сүркіл салып селкілдеппін; қызмет деп, жағдай деп боздақтаппын; өсу жолында айла-шарғы ойластырып түн ұйқымды төрт бөліппін; қара бастың қамы үшін жігер, жарым жасты тәрк етіппін. Уақыты құрғырдың соншама жылдам сусып өтіп кетерін бұрын қалай білмегенмін? Енді ғой көп болғанда жиырма бес, отыз жасармын; жиырма бес рет ағаштың қайыра бүр жарғанын, жиырма бес мәрте қарлығаштың қайтып келгенін көрермін-ау; адам шайтан емес, көп болғанда жиырма шақты рет жаңа жылды тойлармын-ау. Сол сары майдай сақтаған жиырма бестің үштен бірін ұйқымен, бес-алты жылы тамақ ішу, сейіл құрумен өтсе қайтпексің? Арғы жағында табақ түбінде қалған сарқыттай там-тұм уақытты қай жыртыққа жаратарсың?.. Қай тірлікке бағыштарсың?.. Сол мардымсыз мезгілді болмашымен бұлдап жүргеніме жөн болсын?! Көшедегі ызы-қиқу тіршіліктен бір пәс ентік басып, сәл байыздап, осыным қалай деп ойлануға мұрша болмапты ғой тегі. Азғана күн нағашымен сөйлеспесем, ел адамдарымен сырласпасам, сыйласпасам ғой – сол пиғылмен, «жұмыс көп, жұмыс көп» деп дедектеумен жүрер ме едім, кім білген.

Жан дүниемді дүр сілкінткен нағашыға разымын; әркімнің-ақ осындай жақыны болғай! Шалдыққанда ентік басар, ой қорытып, алды-артыңа қаратар қасиетті қазығың болғанға не жетсін!

Оймен отырғанда байқамапты, Қаратау қыраттары қашықтаған сайын сылаң тартып сұлуланып кетіпті. Мың ойланып, сан толғанып шешуін таба алмай жүрген қиын жұмбақтың жауабын жаңа тапқандай, бұрын таңдайында бал татыған тіршілік дәмі енді ащы да кермек сезіле бастағандай өзгеше өгей хал кешті. Заман өтер, ұрпақ ауысар, жақсы із қалар – қайтсе де қалыбынан танбайтын осынау жұртқа өзінің іштей болса да біртабан жақындай түскенін сезінді.

Өрік

Аудан ауруханасының соғыс мүгедегіне босатылған таза бөлмесінде қапсағай денелі, қою қара мұртты, шүңірек көз, татыран қара – Қыдырма есімді кісі көпке дейін дәрігерлерге жұмбақ күйінде қалды. Ертеден кешке тіл-ауыздан қалып, жақ ашпайды. Ауру жанынан батса ыңырана түсіп бүйір ауыстырады. Берген дәріні ішеді, айтқан кеңесті құлықсыз тыңдайды. Өлі жанарын бір нүктеге қадап, үндемей кісі өлтіретін мінезбен қолын басына жастап шалқасынан жатады да қояды. Бүгін алыс ауылдан дудыраған Ділдабай келгелі оқыс өзгерді. «Ауруханадан шығарыңдар, артымда қалған шаруам бар!» – деп шала бүлінді. Оған көнетін дәрігер бар ма. Доқ көрсетіп, дертінің ауырлығын айтып, зәресін ұшырып, басып тастаған.

Қыдырма осы дерттің неден басталғанын қайыра көз алдына елестетті.

«Кеңқолтықтағы аз ғана ауыл ұжым орталығына қоныс аударып көшеді-міс» дегелі Қыдырманың асқа тәбеті тартпай, ұйқысы қашып, шөмиіп азып кеткен. Кәрілікке жабайын десе елудің үстіне енді шыққан жігіт ағасы әлі бейнеттен қалып, білегінің күшін әлі сарыққан жоқ. Тұла бойы зіл басып, жамбасын жер тартып жатқысы келеді де тұрады. Үйге кірсе тағы тыншымайды. Қыстаудың оң бүйірін қапталдай созылған шарбақ ішіндегі өріктерін әлдекім әрелеп қиып жатқандай болады. Жас шыбығы шөлдеп шулағандай естіледі. Әрі-беріден шыдай алмай есік алдына шыққан. Шілденің аптабы жанып кетіпті. Жалаң аяғына киген кебесін қолпылдатып қақпаны ашып, кетпенін сүйретіп, бай ішіне енді. Теңгедей жапырақ арасынан бармақтай ірі өріктер бұлтиып көз жауын алады. Нән ағаштың күнгей беттегі бұтағы басын иіпті. Тамырына ылғал тимей шөліркесе өстетін. Биыл ерте көктемнен жерге жауын тамбай, от шықпай, күн шыжып кетті: бара-бара бау су ішіп отырған тастақты шағын өзен тартылып, арнасын ашып жіңішкере ақты. Түнемесіне болмаса күндіз арыққа су шығудан қалған. Енді бір апта аптап басылмаса өзеннің арнасы мүлде құрғап, бау қырылатын секілді. Әсіресе, жас талдар ұзақ шөлге шыдайтын емес.

Кеңқолтықтағы шағын өзеннің сағасына үркердей үйірілген саяқ бөлімшені ылдиға көшіріп, көрікті, көшелі ұжым орталығына қосамыз десіп бригадирдың атқа қонғанына біраз болған. Баратын жердің пойызға жақын айтақыр екені бұларға мәлім... «Балалар, әуелі көшіп баратын қоныстың құтты болуын ойлайық, аз ғана уақ мал ұстауға, бау-шарбақ көтеруге қолайлы жер болсын» дескен бұлар. Бригадир ерін бауырына алып туласын. «Онан қара, орталықта гектарлап әулі қоршауға рұқсат жоқ: өкімет салған темір шемен стандартты үйге кіріп, жұмысқа сағатпен шығып, адам болыңдар» дейді. Иір-қиыр этажды үйге де, тақтай темірге де үйренер еді: шарбақтағы судырап тұрған жасыл бауын кімге қимақшы сонда? «Балалар, атақоныстан безіп қаңбаққа ұқсамайық» дескен. Ділдабай бригадирде сөз тыңдайтын құлақ қалмапты. Екі сөзінің бірі – көшу, көшеде жүру. Осы уақытқа дейін бұл ауылдың түтіні түспейтін бағбанды қолпаштап мәуе үзіп, жеміс жегілері келген басшылар қит етсе осылай ойысатын. Есігінің алдын көгертпесе отыра алмайтын Қыдырмаға «көші-қон» деген сөз қатты батқаны рас.

Арықтың қиыршақ қабағына біткен жас өріктің жанына келіп, қатқыл алақанымен сабағынан сипаған. Қос бұтақтың кіріккен жерінен жылтырап шайыр ағыпты, жылап тұр ма деп қорқып қалғаны. Өйтетін де жөні бар: былтыр жазда белінің құяңы ұстап тұзға түсуге он шақты күн курортқа кеткен. Түсіне өрігі кіріп қайтқанша дегбірі қалмады. Нақ мизамның басында ауылға, ауласына қайтып оралған. Сондайдан көзіне түскен осы өспірім өрік болды, бірден байқады, мезгілінен бұрын жапырағына сарғыш дақ түсіп, дір-дір етіп жүдеп қалыпты. Түбі қопсыңқы, судан қалмаған, сонда ғана марқұм әкесінің: «Қолбала тал иесін таниды, адам секілді ол да сағынады», – дейтін сөзі есіне түскен. Бағбан бекер айтпапты. Шөлдемеген, бойына құрт түспеген өспірім ағаш осынша жүндіп жапырақ сарғайтар ма! Көп ұзаған жоқ – әлгі өрік түбіне келіп күйбеңдеген иесін танығандай, сағынышы басылғандай болып, өрге ұмтылып судырап жайқалып кетті.

Қыдырма мәуелі ағаштың малдан қорқатын мінезін білетін. Әсіресе, «жүзім мен өрік маңыраған ешкі үнін естісе-ақ өсуін қойып, бойын үрей алып бұғып қалады», – дейтіні қызық. Малшы қазақ қайдан сенсін?! Бағбан сөзін шымшыма әзілге шаптырып мырсылдасып, сыңар езулеп күлетін. «Қыдырманың ағашы мал көрсе шошитын көшенің баласы емес шығар», – десетін. Үйге түскен қонақтың көлігін қыр асырып қуатын мінезін мәттақамдыққа жоритын.

Айтып отырса өрік ағашы да адам секілді. Жас өскінге иесінің жанында жүргені медет, кетпен дыбысы қуат. Шыбық та дүниеге талпынып тәй-тәй басқан сәби іспетті. Сәл суыққа дірдек қағып, сәл епке секем алғыш-ақ. Діндегі, бұтақтағы басалқы құбылыс тамырдан келмек: қисық өссе не шор бітсе тамырдың тасқа тигені, яки зиянкеске жем болғаны дер.

Шөкімдей шағын ауылдың нәшәндігі – Ділдабай бригадирмен сол жазда қатты ренжіскені есінде. Бау арасының бұйра шөбін шалғымен орып жүрген. Ту сыртынан дүбір естіліп, артынша бригадирдың май жұтқандай сүртіп қарлығыңқы үні шықты. Бұл шалғысын сүртіп өрік ағашқа сүйеді, еңсесін жазып сәлемдесті.

Ақсақал, жер шұқуды қашан қоясыз осы? – деп дүрсе қоя бергені.

Тіліңнің бізін сұқпа, шырағым...

Жо-ға, көзге сүйел болуды қашан қоясыз? Көшіп жатқан жұрт анау.

Сендерді мәдениетке жеткіземін деп тақымым ойылып, өкпем өшіп жүргенім мынау. Бір пәс белсендінің де билігіне құлақ асқан ләзім. Жалғыз үйге бола айдалада дүкен, үшкіл ұстамайтын шығармыз. Күн жылыда өріктерді түгел кесіп, кептіріп, үйіңіз. Қой қораларына паруаз, ұстындық ағаш жетпей жатыр, ұжым сатып алмақшы.

Бауда шаруаң болмасын, қарағым.

Ділдабайды суық жанардың сұғымен шалып үйіне бұрылып жүре берген. Анау шарт ашуланып, әңкілдеп соңынан ерген.

– Жо-ға, істеп жүрген кәсібіңіз қазақтың кәсібі емес. Атамыз мал баққан, көкпар шапқан, сосын үйінде шәниіп жатқан.

Осы Ділдабайдың атасы баяғыда сыпалық құрамын деп тіс шұқығышқа сахараның зау дарағын кесіп құлатыпты деген сөз рас болды ендеше.

– Жалғыз үй қалсаң да шырық бұзба! Бүгіннен бастап қорықшылықтан боссың, өзен арнасына қаптатып сиыр жаямыз.

Осы Ділдабайдың әкесінен қалған қалың бауды әнебір жылы арық тайға айырбастап жібергенін білетін.

Қыдырма үйіне енді де есігін тарса жапты. Бригадирдің дауысы біразға дейін сембеді. Ақырында тарсылдата шапқан ат дүбірінен соң құлақтан қиқу кеткен. Бағбанның қарап жатып әлгіге ит жыны келгені. Бұл жұрт тыныш жүруді ұмытқан білем деп іштей қамырыққан. Онсыз да жұқарып жүрген жүйкенің жұлынын шығарып кеткенін қарашы. Алда ғана жүгемек-ай! Қорықшылығы қоса құрысын. Шөбін тырнап орып алған өзен арнасына мал жаймақшы шығар. Қураған Кеңқолтықты жасылға бөлеп желкілдеп тұрған өрік бауында несі бар десейші! Қой қораларын жөндеуге ағаш жетпей жатса қайтейін?.. Алдыңғы жылы жаңғақ ағашын өсіремін деп талпынғанда да әлгі Дідабайдан бәлеге қалған.

Ойбай, жаңғақ ағашының серті бар, – деп дабыл қақты.

Оны өсірген адам жаңғағын жей алмай ажал табады.

Жаңғақ ағашы иесін о дүниеге жөнелткен соң барып жеміс салады

екен.

Айтаққа әйелі де ілескіш. «Оу, жарқыным, жалқау жұртың ойдан шығарған лақап сөзі ол» дейді – тыңдамайды. «Жаңғақ өсірген ағайынның ажалынан бұрын тырапай асып жатқанын көрмедім» дейді – сенбейді. Сосын жаңғақ өсірем деген сөзді жорта ұмытқан. Әйтсе де жұрт көзінен қалтарыстау, шарбақ бұрышын қопсытып бес алты тас жаңғақ көмген. Суықтан қалқалап, суға бастырып көп күткен. Ақыры араға жыл салып талдырмаш сабақ жер бетіне қылтиды. Жел соқса үзіліп түсердей нәзік. Осынау дүниеге алып атаулы дәрменсіз, мүкі-тақы, мүкшіл халде келетіні мәлім. Ботаның өзі алты айға дейін тәй-тәй басып бойын әзер тіктейтін. Көк мұхиттағы алып киттің баласы да жылға дейін анасының бауырынан қорек алып жан сақтайды-мыс. Сондай-ақ ертеңгі аспанмен таласар алып дарақтың қазіргі аядай жерде діріл қағуы қызық. Сұғанақ көзге: «Тұқымы тәуір қызылдәрі ғой», – деп қашырата жауап беріп жүрді. Ақыры бұйырмады. Көршінің тентек баласы түн ішінде өрік ұрлап жүріп таптап өлтіріп кетіпті. Сондағы өзегі өртеніп өкінгенін айт.

Енді келіп барша жақсы күндерін бағыштап, мәпелеп өсірген, мәуесін татып, осы жұртқа жер дәмін таратып жүрген жасыл бауын қи да кептір, аңызақ өтіне қалдыр да көш. Қайтіп көнсін! Өріктен бұрын өз сирағын кептіру оңайға түсер, отын қылып жылын дер. Әкесінің көзіндей боп қалған жалғыз түп өріктің (соғыс жылдары қурап қалған) дәнінен өсіріп Кеңқолтықты тоғайға айналдырып, ыстыққа сая, боранда пана болып, балаларға жер қадірін арттырып тұрған осынау бауды көзі тірісінде бұтарлатпайды, талатпайды, таптатпайды!..

Ау әлгі бригатпен тәжікелесіп елсіз жұртта елегізіп есірік бола бастағаннан саумын ба осы деп Қыдырма іштей үрей үйірген. Сонша ежіктердей, жер табандап нығыздардай әзірге бүлініп бара жатқан ештеме жоқ қой. Көп қырнаған қазан тесер дегеннің кері болып жүрмесін. Айдалада өткен-кеткен жолаушыға көзтүрткі болып, ағаш түбін аңдып, қасымда әйел де, бала да жоқ, қарақан басым қаңғып қалмайын.

Рас, шөкімдей ауылдың шағын дүкенін ұстап жүрген әйелін ел көшкенде ошақ бағып отырып қалмасын деді. Оның үстіне биыл тоғызыншы оқитын баласының жағдайы да қосымша болды. Орталықта тақауда ғана шаңырақ көтеріп шаруасын түзеп кете алмай жатқан жаңа интернаттың шөп көжесі мен сүт бөкпесіне телміртпейін деп және бекіді. Балаға үйден шығып оқығандай қайдан болсын. Ойланып-толғанып әйеліне: «Әзірге жаңа қонысқа жайғаса беріңдер, бала да мектебінен қалмасын, шаруаңнан бөлінбе, өзім ылдиға қысқа салым түсермін», – деп енші бөліп орталыққа апарып салған. Ұжым басшылары бұларға әуелде тиесілі үш бөлмелі тасболат үйді өзгеге беріп, шешелі-балалы екеуді шикі кесектен соғылған екі бөлмелі шағын баспанаға кіргізген. Сылтауы – отбасының шағындығы болыпты. Мейлі де. Бүгінде әйелі орталықтағы дүкеннің екінші сатушысы. Бала күз түсе үйінен шығып мектебіне бармақшы. Әзірге Ділдабайдың қол астында шөпте жүрген көрінеді.

Өстіп оймен арпалысып жатқанда алыстан күн күркірегендей созалаң гүріл естілді. Басын көтеріп әйнектен сыртқа елеңдей қараған. Биыл ерте көктемнен әуе аласарып кеткендей еді. Тас төбеде шақырайған күн кеңсірік кептіріп, дала төсіндегі ұшқан құс, жүгірген аңды табаға салған қуырдақтай шыжғыра бастағалы қашан. Жон етегіндегі бастау бірінен соң бірі көзі тартылып, аңқасы кеуіп жатқаны анау. Өрік бауы нәр алып тұратын бір бұрым шағын өзеннің де екпіні жоқ. «Жұт жеті ағайынды» деуші еді шалдар. Әуелі төбеге үйірілген бұлтты желпілдетіп қуа жөнелетін жынды желі көбейді, жерге тырбиып жатқан жусанның түбін қазып соғатын дауыл шықты, сосын от үрлеген аптап күн, шығашық егін, ашқарақ мал шаруаның көшін алып кетті.

Ауыл белсенділерін осындайда жөнсіз жазғырамыз әрине, олардың да шықпай жүрген жаны егіз екен. Біз айтамыз: ата қоныста аяқты алшақ тастап жүрсек деп. Малшы айтады: кір-қоңымызды жуатын монша, аванс ақша, жоғарғы сортты ұн, жұғымды жем деп. Өкімет адамы айтады: «әуелі малдың жоспары, егіннің міндеттемесі» деп. Қай жыртыққа жамау болсын. Аузын ашқан балапандай жолын күтіп отырған баласы, басқан аяғын аңдыған әйелі бар, жалпы жұрттың көңілінен шығу тағы оңай емес.

Тегінде өз басы ортақ шаруадан ешқашан шеттеп көрген жоқ: ылғи көпшіліктің шаруасына иық тіреп, арқа тоса жүрді. Арам терін аямайтын бейнетқордың өзі. Тулақтай жазыққа арық созып, су апарып жүгері егеміз деді, кетпенін құлаштай сілтеп жұрттың алдында жүрді. Қора жөндейтін жастарға басшы бол деді, былтыр алты ай жаз көне қыстаудың тымырсық ауасына тұншығып, шаңын жұтты. Өрік бауын түнделетіп келіп суарып жүрді. Тек «көшеміз» деген сөз шыққалы берекесі қашып, не болса соған теткіп, кірпиязданып кеткен. Қауымнан да оп-оңай шеткерілеп, сырдаңдап қалғаны содан.

Кілдіреген жіңішке өзеннен дәрмен кеткен соң Қыдырма жатпай-тұрмай арықтың сағасын төмендетіп, тоған бөгеп жанталасты. Өзен мен арықтың қоспасы шақылдаған тастақ екен, қайламен бұзып, мішантемір сұққылап алақаны ойылған: соның өзінде күні бойы тырманып қос қадам жерді әзер аршиды. Ағаштар болса кере көзге сарғайып қурап барады. Өзен табанындағы су арыққа шығу үшін әлі де жүз метрдей жер қазған жөн. Белгілі межеге әні жетемін, міні жетемін деп өкпесі өшіп, көкірегі ашыды: қос білегі салдырап ұйып қалатынды шығарды.

Қырсық ойда жоқта жабысты.

Арық ұлтанынан ұшыраған қойтастың түбін босатып қос қолдап қозғап жатқан. Жанарын тер жауып, кенет қара саны пышақ сұққандай қақсады. Тоқпан жіліншігінің басында соғыстан ілестіре келген мина жарықшағы бар еді, сол қозғалды білем, сай-сүйегін сықырлатып алып барады. Екі бүктеліп мықшиып кетпенге сүйеніп үйіне әрең жеткенін біледі. Түн ортасы ауа денесі қатты ысып, кеудесі сығып ауырып, бір дем әрі, бір дем бері алакүлік хал кешті. Әйел, баладан жырақта, жаман тамның ішінде теңкиіп өліп қалсам соңыма өшпестей сөз ілестіретін болдым-ау деп солқылдады.

Көрер жарығы, татар дәмі бар екен қайта. Ылди мен ыраңда атпен кезіп, шабатын шөп іздеп далақтап жүрген Ділдабай аурудың үстінен түсіпті. Аудандағы ауруханаға жеткізіп салған да сол көрінеді.

Кейінше білді – тоқпан жіліктің басына қадалған жарықшақ жата-жата май кемікті шірітіп, қатты қимылдан қозғалып, енді жілік ішіне тесіп өтуге қалыпты. Онда күллі қара саннан айырылады екен. Облыстан қолы жеңіл хирург келіп, әрі ойласып, бері ойласып, операция жасамаққа бел буды. Ұршықтың басын жарықшақпен қоса шауып тастап, орнына пластмаса қалпақ қондыру ләзім десті. Жазған құлға дауа жоқ. Ақырында хирургтің қылпыған пышағына түсіп, сан етті тілдіріп, жарықшақты алдырып тынышталды.

Көк аспанның жүзін тұтып мизам түсті, шыжыған шілденің аптабы қайтып, сары ала салпыетек күз жеткен. Сары жамбас болып жатқан Қыдырманың құлағынан өрік шуылы кетпеді. Ашық тұрған әйнектен ертеңді-кеш қоңыр күздің салқыны соғады. Бірсін-бірсін сырттағы еменнің жапырағы сарғайып желге ұша бастады. Туған жермен сыңсып қоштасқан тырна сұңғыланың соңын ала көкжиекті қарасұр бұлт жапқан. Артынша қара күздің сүмелегі басталды. Алғашқы қар түскен күні, әлі есінде, мұртына сүңгі қатып Ділдабай екінші мәрте көңілін сұрай келген. Жел қағып тотыққан жүзі мәсінің қонышындай қатпарланып, жарықшақ қарлығыңқы үнмен арғы-бергіні айтып біраз отырып қалды. Кетерінде аяғының басына тұқшиып: «Сіз кеткен соң бауға қарайтын адам қайда, арасына мал жайылыпты, судан қалыпты, біраз ағаш опат болыпты», – деп көңіл айтқан кісіше әр нәрсені күңсіткені бар. Мына сұмдықты естігенде Қыдырманың көзінен қос тамшы ыршып кеткен.

Құлағымнан ағаш шуылы кетпегені бекер болмапты деп іштей өкінген.

«Қыдеке, қой қоралардың төбесін тірейтін қатты ағаш жетпей жатыр, бәрібір қураған өрікті ұжымға сатсын дейді басшылар: ақшасын төлейміз, жеке бастан қоғам мүддесі қымбат, Қыдеке». Осыны естігенде жүрегі езіле соғып, тынысы тарылып жауап сөз айта алсыншы қанекей. Әні-міні ес жыямын дегенше бағбанның келісімін алдым деп ұғып Ділдабай кетіп қалыпты.

Мүмкін, ауруханадан тезірек шығып қалармын, бауды құтқаруға әлі де кеш емес шығар деп дәмеленген.

Қыдырма аттай сегіз айдан соң, малшылар қыс қыстаудан жайлауға көтеріле көшіп жатқан сәуірдің аяғында барып ауруханадан шыққан. Кісінің мүсәпір болуы оп-оңай көрінеді ғой. Ашу шақырған кезде айбатынан мығып маңмаң қағатын кешегі белсенділер денсаулықтың зорында кездесіпті. Әйтпесе көзі тірісінде өрік бауын қидырамын деген ой үш ұйықтаса түсіне кірмейтін. Елден қатынаған қосағы, көрші-қолаң кеше түрлі хабар айтып: «Құлағалы тұрған қораның төбесін тірепті», – десті біреулер. «Несін айтасың, тақтай тіреу шарт-шарт сынып шыдамаған шатырды Қыдырманың қатты ағашы ұстапты», – десті. «Әйтпесе біраз қойды қора басып қырылады екен». «Балтаның да, әренің де жүзін майырыпты, трактормен құлатыпты, әй, ұжым басшылары бағбанның сықылығына сұмдық риза көрінеді!.. Әй, несін айтасың, бағбанның қазынаға септігі шын тиіпті!» – десті.

Расында, Қыдырма орталықтағы ошағына оралғанда ұжым басшылары түгел жиналып келіп кешірім сұрап алдынан өтті. Биыл қардың әсіреқалың болғанын айтып, қой қораларының шатырын өрік ағашы ұстап қалғанын мағлұмдап, бағбанның мерейін асырып, жақсы сөзбен жадыратып тарасқан. Кетерде ұжым орталығынан үлкен бау өсірмекке пәтуаласқанын айтып, соған Қыдырманың иелік етуін сұрады. Қадалып отырып келісімін алды.

Қыдырма әуелде ұзын бауының сан сапалық шаруасына араласып Кеңқолтықтағы өрік күйігін ұмытамын-ақ деп ойлаған. Құлағымнан ағаш шуылы кетер бәлкім, деп дәмеленген.

Сәрсенбі күні қатты шөліркеп таңдай жібітуге әйелінен сусын сұраған. Қосағы ағаш зеренге көженің суын шөпілдетіп ұстағаны сол-тын, жүрегі зірк етіп аяқты қолынан түсіріп ала жаздады. Сусын шайқатылып кетіп өңіріне шашырады. Әйелінің секемшіл көңілі әлденені сезді білем, қапелімде шошып қалды.

– Жазған-ау, жанарың сонша шатынап не болды саған?

– Мына көзені қайдан алдың? – деді даусының дірілін басып. – Безінен

танып тұрмын. Кеңқолтықтағы өрік қой! Бұл – бес жылдық ағаштың діні!

Қыдырманың құбылғанына әйелі оншалық мән бермеген.

– Айсын ұста қыста жонып Қалқаманға сыйлаған.

Қалқаман Қыдырманың жалғыз ұлы. Әрине, ұстаның өрік ағашынан сары мейіздей етіп асыл көзе жонуы да, оны жақсы көретін адамына сыйлауы да оғаш емес. Қыдырманы алабөтен қобалжытқан нәрсе – мәпелеп өсірген өрік талының көзе боп қолына қайта оралуы; жүректе беріш боп жатқан сағыныштың қайыра қозғалуы-тын. Бұл ауылдың балалары барша ағашты қиып алып құлағалы тұрған қораларға тіреу еттік демеп пе еді? Әлде әдейі алдап алыстағы баудан күдер үзсін дегені ме? Енді жаралы аяқпен қиқаңдап қиянға қаңғымай омалып үйінде отырсын дегені ме? Барып біліп қайтатын еді ғой: жапырағы судыраған жасыл бауымен жылап көрісер ме. Кеңқолтықта шайла тігіп қалып қояр ма, неде болса бүйтіп үйге кірді-шықты кіріптар хал кешіп жүрмес-ті. Кеудесіндегі беріш боп қатқан кесек ет емей, бүлкілдей соққан жүрек болса еш кідірмей?! Кеңқолтыққа жол алады. Түбіртегіне бас иіп тәу етіп қайтады.

– Сорлы-ау, қалтырап қолыңдағыны төктің ғой! Делқұлұлы болғаннан саумысың? Ұжым бауды сатып алғанда Айсын ұста барып бірер ағашты сұрап алыпты деп есігем. Айсынның да сен секілді қияли мінезі көпке мәлім. Көзені өріктен шапса шапқан шығар, о несі-әй, кісінің зәресін ұшырып.

– Ағаштың жаны безінде, ноқайлар бұтарлап, бұтап жанын шақыртқан екен де.

Сусынды әйеліне қайырып беріп, төрдегі текемет үстіне ошарыла кетті. Зеренді босатып сүртіп әкелуді өтінді.

– Көзін қолына ұстатқаны батады.

Әйелі жылтыраған сары без зеренді қайта ұсынды. Айналдырып қарап, қайран қалғаны – ыдыстың қай ағаштан жасалғанын тани кетті. Көкірегінің көзі бар ұста қыранға біткен қайсар ағашқа ауыз салыпты. Ендеше зерен табиғи бояуын бермей өмір-өмірге кетеді. Иіскеп еді, танауын қырдың самал жұпары, аңқыған шайыр иісі жыбыршытты: өзегіне құрт түспей күтіммен өскен өрік ағаштың айрықша өртең түсі болады, ұста сол алкүрең бояуды бәз қалпында сақтап, бунақ бойымен кеулеп жеп-жеңіл асыл жиһаз жасапты. Бұған құйған сусынның қасиет-қадірі артпақшы.

Қыдырма күнде айналып жүрген ұжым бауына барып бірауық жер қопсытқан. Алағаржақ көңіл алаңдай берді. Үйіне қайта келіп тас бүркеніп жатып қалған. Әйелі көршілерге сөз ұзартқан секілді – көп ұзамай ішінен піскен сабадай күмпілдеп Ділдабай жетті. Жанында алақаны ұлпа дәрігер қызы бар. «Шөпшілердің басынан келгенім жаңа, қысылып жатыр деп естідім», – дейді. Дегбірді алып, тықсырып барады. Бүйте берсең аудандағы дәу доқтырға және апарып тастаймын деп зәресін ұшырды. Орысша ойланып, қазақша сөйлеген бұрамыс тілді дәрігер қыз иіс алмас аңқау екен, пәлендей алып бара жатқан ауру таппаған соң кідірмей қайтып кетті.

Ділдабай қалып қойған. Майға қарыған тары талқанды қасықпен асап, түйілсе шаймен итергілеп ыпыны кетіп отырған үй иесін қысыр кеңеске қарық еткен. Ақырында ерулікке шақырды. Қыдырма қолдың қалжасынан шығып жүр еді, атқамінердің үйінен жылқының сүріне тоярмын деп қолқ ете түсті. Ертең кешке баруға уәдесін берді. Ішқұсалықтан іріп жүрген көңілдің берілгісі келгендігі еді. Мүмкін, ауыл үйді аралап әңгімемен алдансам жаңа қонысқа үйренісіп кетермін деп ойлаған. Жүрек түбіндегі сары сағынышты ұмытармын деп дәмеленген.

Бейсенбіге күн ауыр еңкейді: нарт болып қызарып көкжиектегі күлгін бұлтқа түскен шоқтай бір өшіп, бір тұтанды. Алақанының астынан қарап тұрған Қыдырма ертеңгі күннің мазасыз желкем болатынын болжаған. Әйелі екеуі қаздай тізіліп шақырған үйдің ауласына енген. Ділдабай қораның жарымын сымтемірмен қоршап, күркетауық өсіріпті, кішт-кішттеп жем шашып жүр екен, бұларды көріп қасын қақты, үйіне бастады.

Ділдабайдың өзі қодірен. Қоңсысының көңілін жадыратқысы келген болар, сыртта қырындаған белсенділікті қойып, ағынан жарылып ауылдың жабайы әңгімесіне көшті. «Шөпшілердің ыстық ауқатына қысырақ сойып беріп едім, – дейді. – Басын сізге мүжітейін деп үйге әкелдім». «Қызталақ-ау, қазақ о заман да бұ заман қонағына жылқының басын солайымен тұтас тартпайды, шекесін шауып қояды», – дейді Қыдырма көрегендігін танытып. «Бұрынғы кезде бір жапырақ нан жеп жүре беретін едік, бұл күнгінің шөпшісі шетінен обыр, бір қап ұнды аптаға жеткізбей ішіп қояды», – дейді тағы. «Е, бейнет жейді дағы». «Бір мезгіл ыстық ауқатты місе тұтпайды ғой, көже қатық қылсын деп сойылған қой өз алдына және», – дейді Ділдабай зар-зар етіп. «Әлде аспазын ауыстырсам ба екен?.. Кеңқолтықтың етегі ажырыққа тұныпты биыл. Аю оты гүлдейтін кез ғой, шөпшілерге байқай жүріңдер деп жарлық бердім: табылса қанекей, өстіп діңкелеп жұмыс-жұмыс деп жүріп келініңізді өкпелетіп алмайын тағы, ай, қодірен, жабайы қонақ, тау-тары ауып кетіпті... Қыдеке, қарап отырғанша, домбыра шертіп берейін», – деп еңбектей тұрып қабырғаға ілінген шағын домбыраны алды. Жаңа аңыстады, қолдан шабылған шағын шанақ көзқарасты, қазақы аспап.

Қонағының еміне түскен сыңайын Ділдабай өзінше жорыды білем, екі бүктетіліп торсық шекелі шанақты сабалады-ай кеп. Үні соншама таныс секілді. Кеңқолтықтағы өрік бауының бір ағашы дауыл соқса тап осылай сарнай сықырлаушы еді, діңінен сөйлеп уілдеуші еді, тап сол. Ажары да, айбары да айнымайды. Ұмтылып барып домбыраны жұлып алды.

– Өрік қой мынау!..

– Ойбай, отағасы, өзімдікі, нанбасаңыз сұраңыз. Айтсын ұстаға бір

қой беріп жасатып алғам, қандай ағаш екенінде шаруам жоқ...

Қыдырма зілдей домбыраны аударып-төңкеріп көп қарады. Тұнжырап еңсесі түсіп кетті. Әредік ішекті бос қағып, басын бір иығына қондырып домбыраның ыңылын тыңдайды. Осы мәурітте маңайындағы дүниені бабар қылмай, жанары жымсия кішірейіп, мүлгіп қалғып отырып қалған. Алыс бір сарынды құлағы шалғандай болды. Сол сарыннан жігіт кезін, өспірім шағын – ең шұрайлы, ең мағыналы күндерін елестетеді, дүбірін тыңдайды, ұмыт қалған арманын есіне алады. Адам деген арманмен күнелтетін секілді ғой. Сол аңсаған алысына, діттеген межесіне жетем-жетем деумен өмір тоздырар, уақытын оздырар: жетем-жетем деумен діңкесі құрып көз жұмар. Мұның көксегені – тулақ даланы жасылға бөлеу екен-ау, қатты ағаштан қайсарлық үйрену керек-ау; сол мақсаты ендеше орта жолда үзілгені ме, сағымдай сылаңдап қолсозымға келтірмегені ме?

Өзінің де жадырап отырып бір шертері бартұғын. Қолбала домбыраның ернегін басып, астыңғы ішекті келте қайырып дестелеп бипыңдата жөнелді. Налалы, шерлі әуен емес, үмітке толы, сергектікке ұмтылған серпінді күй шықты. Әуелгіде құлықсыз құлақ салған үй иесі құлдыраңдап бара жатқан бас бармақты байқап бағжия қалды. Жасында кетпен күрек ұстап шорланып қалған сұқ саусақ ішекті жөргемдей іліп қаққанда іш ерітер әдемі үн сыңқылдады. Оралымы ойлы, қайырымы асау, тармақ пен бунағы сезімге бай нәрлі уіл төккен. Елпеңдеген перне басар саусақ сағалыққа жетіп сырдаңдап тұрып алғанда қай-қайдағы шықпа, жаным, шықпа сұлу саз сылаңдаған. Қыдырманың өзі де іштей таңданды: бұрын тап мұндай жанды шертіс шықпайтын. Құлақ қажар дыңылдақ еді әншейін. Налалы көңіл бояу қосты білем. Саусағын сырдаң қақтырып күйді кілт үзгенде үйдегілер тілі байланып ерсі томсырайыссын.

Қыдырма домбыраны төрге сүйегенде жанары әңгел-шәңгел боп азып қалған еді.

Ас түскенде осы ауылдың бірер төрге отырар масаты шляпасы келіп кірген. Тілін шайнап сөйлейтіні осы ұжымның директоры.

– Биыл қайтсем де төлдің міндеттемесінен шығамын, – деп нығыздады.

– Қасындағы уәкілі:

– «Бес сайтанның» пәрілік бидайын көрдім, дым жақсы емес, ауызбен орақ орушы еді, сауап болды-ау өздеріне, – деп шиқылдай күлді. «Бес сайтан» деп отырғаны осы ұжыммен бәсекелес, жарыстас Талап ауылы, уәкілдің Талапқа неге сонша шүйліккенін түсіне алмай үй иесі шімірікті.

– Шөпшілердің қимылы қатты, жондағы қылтанаққа шейін қырнап аламыз, – деп Ділдабай өз шаруасын қыстырады. Жігіттердің шымшу мен ши жүгірту, қолпаш пен іштен шалу аралас ұтықты әңгімесін тыңдап Қыдырманың көңілі жадырасын. Асты тәбетпен жесін.

Қонақкәде иесіне алғысын айтып үйден шыққанда көшені қараңғылық қымтап сам жамырапты. Әйелі мана әлгіде шайға қарамай ерте кеткен. Бұл елдің рәсімі – ерлі-байлы адам қонаққа қосыла келіп, дара қайтады. Теріскей жақтан соққан майда самал сарнауық сұсты желге айналыпты. Ұжым бауының жанынан өткен.

Бау дейтін әзірге аты ғана, ұлтаны тұяқ шиыр боп қатып қалған ескі қырманның орны екен, кетпені майрылып, алақаны ойылып әзер қопсытқан. Тақтай шарбақтың ішінде жас шыбықтар солқылдай ысқырады. Кей жерінің топырағында дерт бар ма деп қалды. Кетпен жүзіне сұрқай сусылдақ шыбық биыл тамырлап буын қатайтып кетпесе бұл жерден опа жоқ. Жаңа орынға аударған жөн. Топырақтағы артық тұз – талдың соры, ағаштың қабығын шытынатып, тамырын қиып сарғайтып жібереді. Әлгі отырыста ұжым басшысына осы күдігін айтпақ-ты: жарыстас шаруашылықтың бас ала алмай қалған бидайы мен Ділдабайдың екпінді шөпшілері құлақ босатпай қойды емес пе. Қысыр кеңеске ащы су араласқан соң не оңсын?!

Майрылған кетпеннің жүзін созбағаны үйіне келген соң есіне түсті. Айсын ұстаға кіріп шыққысы келіп оқталды да көшенің итін абалатып қайтем деп және қайрылды. Ұстаға ертемен бармақшы болды.

Жастыққа басы тигенмен көзіне ұйқы үйіре алмай көп дөңбекшіген. Бір мезетте көзі ұйқыда, көңілі ояу екен дейді. Манағы өрік ағашынан шапқан домбыра елестеді, құлағына бебеу үні құйылды, сағыныш шері жетті. Сақалы шудаланып, қабағы опырылған Айсын ұста кепкен өрікті алдына дестелеп үйіп шаппа шотты жоғарылы-төмен сілтеп, шетінен жонып, үңгіп, жаңқалап, бұтарлап жанталасып жатыр. Қисығын жанындағы қозға сұғып қыздырды да, тезге салып солқылдатып келіп түзетеді. Енді уылжып піскен жемістің етін жеп, тәшегін балғамен шыртылдатып шағады. Құлағы тұнып, жүрегі өрекпиді. Оқыстан оянып басын көтеріп алған. Ауруханадан келгелі әйелі жатар алдында ондық шамды жылтыратып стол үстіне жағып қоятын. Сол жарықтан, босағадағы киім ілгіштің айнасынан көрді: көзінің асты қалталанып, демігіп барып-келіп тұр. Таң да селбелеп атып қалған секілді.

Құнжыңдап отырып киіне бастаған. Бұл түріммен кеңкелес болып кетуім оңай екен деп ойлады Қыдырма. Болмайды бұлай: Кеңқолтыққа барып баудың орнын өз көзіммен көріп қайтпай тыныштанатын түрім жоқ. Ең құрыса тірі бұтағы қалмады деймісің: тасып алады, жаңа қонысқа аударады. Жасыл ағаштың қасиеті кісіні құр жібермек емес.

Ертемен Ділдабайды орнынан басып көне қыстауға барып қайтуға көлік сұраған. Шөпшілерге жетпей жатыр деп байбалам салып маңына жолатпады. Айсын ұстаға сілтеді. «Соның бәйге бозын сұрап ал, – дейді. – Арпа беріп көлеңкеге қаңтарып қойған жылқы бірер күн аяңнан қолтығын сөкпес тәйірі. Бауыңнан ағаш ұрлап шапқылауды біледі, ағайынға қарасудан қашса кісәпір болғаны», – дейді.

Бригадирмен ал қош айтысып, табан суытпай көше пұшпағындағы Айсын ұстаның құжырасына келіп кірген. Сәрілік шайды жаңа ішіп болған сыңайы бар. Ұстаның қабағы сынық, құрбысын көріп ұшатын күшігенше қалбақтады. Әйеліне шаңқылдап жарлық жасады, дастархан қайыра жайылды.

– Ауруханада жатқаныңда көңіліңді сұрап бара алмадым. Көші-қон дедік, қызымызды ұзаттық, пендешіліктен артылмадық әйтеуір. Құрдасыңның мойнында зіл батпан налаң бар, білемін. Кешегі сақпанның тасындай сартылдаған қырғиынан бұл күнде отбасының бақырайған байғызына айналдық.

Ұстаның маңы шашылған аспап, қоқсыған ағаш жаңқасы.

– Көзімнің нұры, қолымның қайраты таймай тұрғанда соңымда өнерім қалсын деймін. Өңгесі өткінші дәурен.

Сөре үстінде өрік ағашының діңінен шаршылап кесілген күрең, алкүрең, қызыл, сары, шикіл сары тақтайшалар көз жауын алады.

– Ұзатқан қызға өрік ағашына сүйек сіңіріп қобди жасап жатқаным бұл. Кейіп отырғаныңды тағы түсінемін. Кеңқолтықтағы бауды кесіп қораларға жөнелтіп жатқанда Ділдабайдан жалынып-жалпайып жүріп үш ағаш сұрап алғаным бар. Қарызың мойнымда, ақшасын төлеймін. Менікі көзқарақты құрдасқа базыналық секілді бірдеме.

Жаңа әлгіде бойын құрсаудай буып келген өкпе, реніш, нала, кейіс, мұң – күллісі жүрек басын бірсін-бірсін босатып жадырай бастағанын сезінді. Ұстаның сөзінің жаны бар екені рас. Ағашын даулап өкпелесіп қайда бармақшы?! Судан қалып қураған, ұжым әжетіне жараған бауды жоқтап көз көрген, қадір түсінер құрдаспен кетіскенім ақылдық емес, әрине. Түптеп келгенде, өрігіме тозбас, солмас екінші өмір сыйлаған ұстаныкі мәрттік. Қисығына қыңырайып жүрек түбіне кір жинаған менікі не мәрттік?! Ендеше сол баудың қалған қиырын ұстаға қияйын. Түбірін, қабығын, сары қайыс тамырын қазып алсын, керегіне жаратсын, тозбас бұйым жасасын.

– Мына сөзіңе сенейін бе, сенбейін бе?! Мәрттігіңмен екінші мәрте өлтірдің ғой! Маған қураған бұтағы да, күн сіңген түбірі де таптырмайтын қадірлі зат. Қолдан тігіп мәпелеп өсірген қолбала өріктің өмір-өмірге кететін қасиеті, қаттылығы, бояуы болады. Сонысына қызығамын. Әйтпесе боздағы шірік тақтайға қолымды бекер қажатқым жоқ.

Айтып отырған сөзіңнің жаны бар. Айсын айлап-жылдап ерінбей жасаған бұйымын өнерге балайтын, қолының суреті бар сыпаның өзі. Өткінші мүлікке жоламайды, ақшаны да алмайды. Көз майын тауысып, алақанын ойып, қарақұсын иіп тамамдаған асыл дүниені көзімдей көріп жүр деп дос жаранға сыйлай салады. Әйтпесе осы өнерін баяғыдан ақшаға бұлдаса – байып, қордаланып қалар еді. Қап түбін қаққандай тақыл-тұқыл кедейшілігі ыдырап, терсіңді қамзолы иығынан түспей құнжыңдап отырысы осы. Қыдырма қазан көтеруге рұқсат етпеді, келген шаруасын айтты.

– Аттың терін өзіңнен несін аяймын! Алдағы қойшылар тойына бәйге қосамын деп тақымын созып жүр ғой жалғыз бала. Тоғын тамырға түсіріп жібермей, ертеңді-кеш салқынмен жүріп, аяңмен барып қайт. Кеңқолтықтың ауасын жұтып серпілерсің, сергірсің, бәлкім?! Ермегіңді жоғалтып, іші өткеннің арты білер деп сенің де оңып жүргенің шамалы. Ұжым бауын бірер күнге мен-ақ айналдыра тұрармын. Шыбындай қаптаған есек пен ешкіні қуып тұрсам жарамай ма? Айтпақшы, тапсаң тақымыңа өрік ағашының жігерін қыстыра келші, қобдидың қақпағына жетпей жатыр, көлігімнің майы сол. Артылса өзіңе арнап насыбай шақша жонып беремін.

Қыдырма құрдасының үйінен зорайып шықты. Әсіресе, бүкпесіз көңілден шыққан ақ, адал, шыншыл пейілі риза етті. Жанары сәулеленіп, санасын сыққан сағыныштан айығып, әжептәуір түлеп қалды. Адамның ажары көңіл-күйіне байланысты білем, әйтпесе осынау үйге құнжиып кіріп келген Қыдырма мен қодиланып қайыра шыққан шадыман Қыдырманың айырмасы мол еді. Бір кеңестің беделінде өз-өзінен маздап қодірен тіршілігінің мәтібиі болып шыға келгені қызық.

Бәйге боз Қыдырманың тақымына толды.

Теріскейге ат басын шалт бұрып, ауыл арасын торлаған өрмекшінің ұясындай ұлпа шаңды сансыз соқпайтын уысынан бірсін-бірсін сытыла берген. Жонға жолсызбен тартты. Сырт қараған көзге көлеңкесі ебедейсіз ұзарып алқам-салқам адуын аттың үстінде алып денелі адам, бейне, ертегі кітаптың суретінен елес берді. Төскейде жусан шауып, шөп жинап жүрген келіншектер үркектей қарап қалыпты. Бәйге боздың ұйысқан жалы тізесін қағады: үстіндегі науша бағбан мынау тұмсығымен жер иіскеп тырбанып жатқан жаяу тіршілікке қыр көрсеткендей зорекерлігі көзге ұрып, бірте-бірте сағымға сіңіп жоғалған.

Кеңқолтық жақтан лықсып жабайы самал есті.

Келіншек асу

Бұл осыдан оншақты жыл бұрын болған оқиға еді. Тұрсынбала қара күздің суығында елең-алаңнан атқа қонып таудың күнгей бетін айлаған алыс ауылға жол аламын деп ойлаған жоқ еді. Бәрі ойда жоқта болды. Аспан бозарып, ақырап аяқталып әне-міне асу бекиді деп отырған кезде жолға шығу қауіпті-тін. Астындағы қазанат езулей тартып, ауылдан шыққысы келмей тастақты жолды еріне басады. Жас келіншекті кісі құрлы көретін емес, Тұрсынбала ызаланып бірер қамшыны артық сілтеп те жіберді, қазанат қамшы сүймейтін: ақырында адамға қызмет етіп, мойынұсынып үйренген табиғи түйсігі оянып, ауыр пысқырып, қаршылдатып аяңға басқан. Жоңға жеткенше жол қырға тырмысады, одан әрі Ақсүмбенің асуы, асудан күн батпай өтіп алса қауіп жоқ, малшылардың шұбырынды ізімен күнгей ауылы асқа отырған апақ-сапақта жетіп барары кәміл. Жүрек басын әлдебір беймәлім үрей буып босатпай қойғаны. Күйеуінің түндегі шымбайға батып, жан тырнаған сөзі есіне түскенде осы беталысым дұрыс дегендей, бойының дірілін басып қайыра ширықты.

Күйеуі Жүзжасар – отыздың үстіне енді шыққан, жасына қарамай ерте қартайып, сақал-мұрт өсіре бастаған бітене кембағал жігіт еді. Жасында көкпарда аттан жығылып сол аяғын сындырған, содан сылтып басатын. Оның үстіне әке тәрбиесі қосымша болды ма, оныншы кластан әрі оқымай, дүние жиып, мал табуға ерте кірісіп кеткен. Жүзжасардың әкесі аудандағы мал өнімдерін даярлайтын мекенің агенті болып көп жыл осы елдің тері-терсек, жүн-жұрқасын жиған. Ылғи Жүзжасарға «дүниенің қадірін білмейсің» деп кейіп отыратын. Тұрсынбала келін болып түскенде жарты тайыншаның етін алып той жасаған, жыл өткенде ауыр дерттен қайтыс болды. Әкенің артында қалған біраз дәулет, қоралы мал Жүзжасардың басын айналдырған жоқ. Қайта шаруаны бұрынғыдан да мығымдап ұстап, көрші-қолаңнан әкеден қалған қарызды өсімімен сұрап зар қақсатты. Ауыр жұмысқа жарамаймын деп ауыл дүкенінің қарауылы болды. Тұрсынбала оныншы бітірген соң қаладағы дәрігерлік училищеде оқып жүрген, әні-міні алты айдан соң оқу бітіріп диплом алатын еді, осы Жүзжасар кезекті, ата-анасының сөзі қамшы болды. Бұйрықтан ба, тағдырдан ба төмілжіп басына шашақты салы салып Жүзжасарға қалыңдық болып түскенде «бұл құдайда да көз жоқ екен» деп бармақ тістеген құрбылар да табылды. Әзірге араларында перзент жоқ. Үйде қаңтарылып қарап отырмайын деп ауыл басшыларына айтып жүріп медпункте орналасқан, ауырған-сырқаған кісілерге дәрі беріп, укол салып «қолы жеңіл келін» аталып қалған.

Жүзжасарға осы жаз бойы тыным болмады, пайданың көзін таптым деп, Шу бойынан ши тартуға ертемен кетеді, іңір үйіріле келеді. Шу бойы қашаннан солқылдаған ақ шиге бай. Мал баққан қазақ жайлауда киіз үйсіз отыра алмайтыны мәлім. Киіз үйдің сыртынан қаптайтын шыптасы, қаусырма есігі ақ шиден жасалады. Мұны білген Жүзжасар ертелетіп атқа қонар, түс әлетінде Шу бойына жетер, атынан түсер, беліне шидем орап, қолғап киер. Толықсып өсіп тұрған зау биік шидің он шақтысын беліне орар, қатты жұлқып, күтір еткізіп жұлып алар. Кешке дейін қыруар ши жұлады, қабықтайды, түбін жерге ұрып баулап буады. Атына теңдеп ауылға алып келеді. Бума-бума шиді жаз бойы жонға көтерілген күнгей қойшыларына сатып шыққан. Бір үйлік ши – бір тоқты не алпыс сом ақша. Күнгей елінде, Сыр бойында ши өспейді, қамыспен үй қаптау қазақ рәсімінде жоқ. Сондықтан басындағы киіз үйін жұмыртқадай аппақ етіп, көрік беріп, сән қосатын жеңіл шыпта шиге қатты қызығады.

Жүзжасардың әуелгі есебінде Шу өзенінің су тегін жабайы шиі осы жазда екі мыңдай ақшаға айналып қалтасына құюға тиіс-ті: күз түсе шамалысы кем шықты. Малшы қауымның қолы айлық жалақыға екі-үш айда бір-ақ тиеді. Көбісі шиді несиеге алған. Жиып-теріп күзде бір-ақ құтыламыз деп жүрген. Әнеугүні қазанатпен жонға шығып қайтқан, бірер малшы күйек салу кезегі ерте келіп ылдиға асығыс түсіп кетіпті, соңынан қуа берейін десе артындағы шаруасын, түнгі күзетін ойлап бозарып-сазарып қабағы түсіп қайтып келген. «Әтаңа нәлет, арқа-арқа шиімді алып жер қаптырмақ мені, осыдан қолым босасын, демалысым тисін, жер түбіне көшсең де тауып алармын», – деп кіжінген.

Демалысын алған күні қатты ауырып қалғаны. Алдында ғана малдың қысқы қорасын жөндеймін деп күні бойы тас қалаған, там сылаған. Содан бейнет алып ұрды білем. Бір түнде ұрты солып, көзі әңгел-шәңгел болып төсек тартып жатып қалды. Тұрсынбала ем-дом жасап бәйек болып жүгіріп жүрген. Кеше түнде ғой.

– Білемін, ертерек тырапай асып өлсін деп жүрсің, білемін ойың бұзық, ниетің арам, – дейді кеудесінен итергендей етіп.

– Жазған-ау, не сандалып жатсың? Одан да мына дәріні ішіп терлесеңші.

– Мал-мүліктің бәрі өлсем саған қалады, сосын күнгейдегі жылқышы жігітпен ойнап-күлесің, жетілесің, жетісесің.

Тұрсынбала жан тырнаған мына сөзден сағы сынып ошақ басына отыра кетіп жанарымен жер шұқыған. Қараптан-қарап жатып зәрін шашқан қосағының қисық мінезіне налыған. «Құдай-ау, осынша жерлейтіндей менің не жазығым бар?» деп іштей үгітілген.

– Не ішем, не киім демейсің: сандық толы сенің киімің, қамба толы қазы-қартаң. Соның бәрі оңайлықпен табылып жатқан жоқ. Алақанақы, табан терім ол. Ана күнгейдің қарабай қойшылары шиімнің ақшасын бермей тайып тұрған. Талағаны, тонағаны емей немене?!

– Кісі ақысы қайда кетер дейсің? – дейді Тұрсынбала. – Келер көктемде тағы жондағы жайлауға көшіп келеді ғой, ақшаны сол кезде-ақ алармыз.

– Ойбай, келер көктемге дейін кім бар, кім жоқ?! Алақаныңда тұрмаған ақшаға сенім қайда? Келер кездескенде таныса жақсы, сені қайдан көрдім деп тұрса қайтпексің?!

– Жұрттың бәрі өзіміздей. Кісіге сенбей қалай күн көрмексің? – деді Тұрсынбала.

– Ол ақылыңды езіп маңдайыңа жақ. Ешкімге сеніп күн көре алмаймын, – деп қалшылдайды Жүзжасар. – Жанымды жеп қойды түге. Адал еңбегіңді айдаладағы біреулер талап, тонап әкетіп жатса қайтіп тыныш жатарсың?!

– Мен-ақ барайын ендеше, – деді Тұрсынбала. – Ертең қазанатпен асудан асып күнгейге барып қайтайын. Жолдағы асу болмаса алпыс шақырым жерге қиналмаспын. Жолды білемін, ши алған қойшыларды танимын.

Жүзжасар таппа тыйылып үнсіз қалды. Жас келіншекті күні тұтамдай қараша айының аяғында алыс жолға қайтіп жіберемін деп қиналмады. Қайта іштей барса-барсын деп ойлады. Бір күн ары, бір күн бері, астында жараулы ат, барып қайтсын. Күйік үстіне күйік қосыла бермесін. Тыныш жатып ауырайын. Малды жайғауға ертеңді-кеш көршінің баласы көмектесер.

Қар түсіп, асу бекімей тұрғанда барып қайтайын деп бекінген Тұрсынбала. Асу бекісе-ақ келер көктемге дейін екі ел арасында қатынас үзіледі, келім-кетім кісі тыйылады. Мынаның көз алдына дүние бітіп жатысы сол, қыстай құлағымның құрт етін жеп қояр сосын. Аш құлақтан тыныш құлақ, ақшасын әкеліп беріп жанын тындырмасам май кеміктей мүжіп бітері анық.

Осы оймен Тұрсынбала атқа қонған... Елең-алаңнан оянып жолға қамданған келіншегін көріп Жүзжасар бәсең үнмен ернін жыбырлатқан. Тұрсынбала ауырып жатқан қамкөңіл күйеуін аяп кетіп жастығын биіктеткен, әлдебір үмітпен еміне қараған.

Асудан атыңды жетелеп шық, – деді. – Ақшаны санап ал, – деді.

Тұрсынбала түршіге тітіркеніп бойын жиып алған.

«Өзіңді сақта», – деп құшағына қысар, бетінен сүйер деп ойлаған. Нешеме тас болса да көзіне жас алар деп дәмеленген.

Қазанат жол сырына жетік, тек Жүзжасар шілдеде тоқтай шауып аяғына жем түсірген. Содан бері етінен арылып, сүйегі шығып көтеріле алмай қойған. Үстіндегі үлпілдеген жас келіншекті қаңбақ құрлы көрмей елпектей аяңдайды. Жыланша иреңдеп ағып жатқан Раң өзенінің арнасынан шыққанда күн көкжиектен арқан бойы көтерілген. Ерте шыққаным жақсы болды деп ойлады Тұрсынбала, жолды жүрген ұтады, түс аумай тұрып асудың арғы жағы жеңіл, ылдиға қарай жүріс те жылдам, ай жарығымен-ақ Ақкүйік өзенінің бойындағы ауылды тауып барады.

Жаз уағында Қаратаудың қос сауырын мекендеген күнгей мен теріскей елі жайлауға шығып құрдай қатынап, мидай араласып жатады. Қонысының қыр астынан үрген итін айырып, дүбірінен-ақ иесін танып құдандалы-жекжат болып қапталдаса күн кешеді. Күзде күнгей малшысы лықсып Сыр бойына түседі де, Теріскейліктер Шуды қыстап кетеді. Сонда ғой Қаратау кәрің, бейне, сахара үстінде көлденең жата кеткен жолбарысқа ұқсайтын: күнгей елін арқаның сусыма саршұнақ боранынан қалқалап, теріскейге түстіктің жазғы ми қайнатқан аптабын жібермей – табиғат шебер күншілік жердің өзіне қос ыңғай ауа райын сыйлауы қызық. Алты айы қыс жон арқадағы аралық құлазып елсіз жатыр еді, онда тек азуын қайрап аш бөрі, азынап ұлыған жынды жел жортар еді.

Тұрсынбала күнгейдегі Ақкүйік өзенін жайлаған қарапайым бағбанның қызы еді. Әкесі күнгей еліне ертеде ауып келген кірме, әрі тақуа діндар адам болатын. Кітап сөзі десе ішкен асын жерге қойып елігіп, елітіп тыңдар еді: сол сөзді тағылым тұтып орындауға жан-тәнін салар еді. Кешегі жылан жылы бір үзім нанға зар болып жүріп осы Жүзжасардың әкесіне кезіккен секілді: саудагер бақалшыдан өзек жалғаған өмір сүретін бес күндік нәпақаны өлердегі сөзін айтып қарыз алған деседі. Жүзжасардың әкесі қол ұсынымға келген дүниені қақшып алатын айлакер жан, әрине. Әлгі нәпақасын бұлдап, салмақтап: «екі дүниелік қарызым» депті: «өлі мен тірінің дәнекері» депті: «перзент өссе, қыз жетілсе атастырған жолымыз» депті; әйтеуір аш құрсақ, ақылы азайған ата-анасынан ақыреттік ант су ішкізіп уәдесін алыпты.

Айналайын өкімет жетім мен жесірді жетілдіріп, жетілгенді масайтып марқайтты емес пе? Тұрсынбаланың әке-шешесі де ұжымның белсендісіндей бейнеттен бойын тартқан жоқ, қайда науқандық шаруа, қайда иір мойын қиындық – тірсегі майысып сонда жүріпті. Абыройсыз болмапты, күнгей ауылының кетпені – киелі бағбаны болып айтақырға балапандатып бау тікті, дүйім жұртқа мәуе жегізді, кімсің – пәленше атанды. Өстіп жүргенде Тұрсынбаланың жүрек аурулы шешесі қайтты. Үй тіршілігінің бар ауыртпалығы тобылғыдай таралып өсіп келе жатқан өспірім қызға түсті. Ақылшысы да, панашысы да қолынан кетпен түспейтін бейнетқор әке; бір жақсысы момын әке «оқимын», «жетілемін» деген қызының бетінен қақпапты. Қайырымды мінезі есіне түссе әлі де көкірегіне сәуле құйылғандай әсер алады. Орта мектепті аяқтаған соң аудан орталығы Мейрамқалада жақында ашылған дәрігерлік училищеге түсіп алаңсыз оқып жүрген. Ойда жоқта оқиға болды.

Қатты шөліркеп құрбысымен базарға барып қарбыз жеуге келіскен. Ол кездегі Мейрамқала базары адамның көптігінен ортасы шүкейттеніп жататын қарақұлақ қазан іспетті еді. Теріскей мен күнгейдің игі жақсылары осы нахана базарда бас түйістіретін. Екі қыз қолбала қарбыз сатып алып шеткерілеу сәкіге жайғасып шөл басып отырған, айналшықтап жүрген қабық жинағыш бала ғой деп ойлаған. Маңайын шыркөбелек торыған пәкене бойлы жалпақ бет, құнжиған қара кісі Тұрсынбаланы көзімен ішіп-жеп барады. Удай ащы жанарынан тіксініп, кетіп қалғысы келіп оқтала берген.

– Қарағым, сәл кідірші. Бір жерде көрген секілдімін, кімнің қызысың? – деп кәріқыз шөбіндей жабысты.

– Күнгейдегі Қожантай бағбанның... – дей бергені сол-тын.

– Өзім де солай ойлап едім! – деп сұмдық қуанды. – Ел шеті, жер өтінде жүріп кейінгі балалардың өсіп-жетілгенін білмей қаламыз. Әкеңмен жалаңаш төс түйістірген дос едік.

Бейтаныс кісі жылы-жылы сөйлеп қыздарды айналдырып әкетіп барады. Арғы-бергі жақсылардан тартып нәсият айтты: өмір сүремін деген адамға бұл дүниенің көлдариядай мол қазына екенін, тақуалық етіп томсыраям деген кісіге аңызақ кептірген айтақыр екенін айтып қыздарға кенішті мәслихаттың көзін ашқан. Ақыр соңында сақилық танытып: «Көйлек тіккізіп ки», – деп Тұрсынбалаға елде жоқ табиғи кездеме сыйлаған. Алмайын десе болмады. «Әкеңдей адамның қолын қақпа, батасын бұзба», – деп сай-сүйекті сықырлатқан. «Тап өзіңмен түйдей құрдас Жүзжасар деген балам бар, танысып қайт, жіберемін еліңе». Сол кезде ғой жас қыз пәкене қараның алыстан салған сыңар ұрт қармағын сезбепті, елігіп етегін ілдіріпті.

Жазғы демалысқа шығып елге оралса – әкесі тың мінез ашқан, тосын пікір тапқан. Бұрын: «Қанатыңнан қақпаймын, заманың жақсы, оқы, өс адам бол», – деп отырушы еді. Бұл жолы: «Бәрі де пешенеге жазулы, қанша талпынсаң да, ұмтылсаң да жазмыштан асып кете алмайсың», – деп жөн-жосықсыз нығыздасын. Ақырында: «Қиыншылық жылдары шешең екеуімізді ажалдан алып қалған қайырымды кісіге уәде берген едім», – деп әңгіме төркінін әріден тартты. «Теріскей елінде адал еңбегімен күн көрген, пенденің бетіне келмеген, құдай берген несібені тел емген досым бар-ды; сол келіп құда түсіп кетті, жан дегенде жалғыз ұлы бар екен, сені сұрайды», – деп ашығына көшкен.

Әуелде ойлаған: өзін ажалдан алып қалған адамның меселін жыға алмай әкем шаршаулы, уақыт өтер, ақылға келер, ұмытылар бәрі деп. Ақкөңіл әкенің тақуалығы тарқар деп.

Бекер үміттеніпті, босқа күтіпті. Күн өткен сайын әкенің сыңарезу тақым тартысы үдемесе кеміген жоқ. Пәкене қараның жалғызы – Жүзжасар атын лоқылдатып таудан асып апта сайын салып ұрып келіп тұратынды шығарды. Бөтеннің үйі ғой деп ұялыс тауып, имену жоқ: нақ әкесінің мекен-жайында жүргендей өзімсініп, өктеп, малын жайғап, ауласын сыпырып таптындырмайды. Қыздың қас-қабағын аңдиды. Томпаңдап қолды-аяққа тұрмайтын оңтай, іспен жігітті әкесі де іш тартып жақсы көріп кеткен секілді. Тұрсынбаланың құлағын жеп қойды түге. Ертеңді-кеш: «Осы жігітке шықсаң бағың ашылады, қадірің артады, бақалшының мол дәулеті өздеріңе бұйырады», – деп қадалып отырып алатын болды. Бұған да рай, ықылас білдірмес еді, қайсарлығы мен намысы жетті түбіне.

Есік алдында жер тепкілеп ағатын асау бұлақ болатын. Су алуға барғанда көршінің бейшең ауыз келіншегімен ұшырасып қалды. «Әке қыз-ау, Қожантай үйіне күшік күйеу кіргізіп алыпты деген рас па осы?» – деп жорта білмегенсініп тілімен жүрек тырнап өткен. Қапелімде тұтығып ештеме айта алмай қалды. «Күнгейдің отын жағып, күлін шығарып жүргенге қайдан білейін», – деп монтанысып жөніне тайып тұрғаны. Ызадан жарыла жаздап қос шелек судың жарымын жолай шайқап төгіп аулаға енсе: «Әкел, әкел қолдасып жіберейін», – деп Жүзжасар қарсы ұрып құлдыраңдап келеді. Қолындағы шелекті аударып төгіп, танауы қусырылып жігіт жүзіне тұңғыш тіктеп қараған.

Намысың болса түнде алып қашасың мені! – деген.

Арғы жағы тұман арасында ұшқан бозторғайдай бағыт-бағдарсыз, беймаза күндерге ұласып кете барған. Жүзжасар екеуінің арасында дәнекер болған сүйіспеншілік дейін десең – ертеден қара кешке бір тынбай гүлден гүлге қонып, нәр жиып омартаға тасыған бейнетқор арадай бөгде таусылмайтын күйбең шаруасынан өзге қызық көрмепті. Жүзжасар екеуін табыстырған ортақ мүдде, баянды мақсат дейін десе – әке сөзі, жар адалдығы, отбасы тыныштығы секілді екі-үш себеп-салдар, бейне, көзге көрінбейтін торға ұқсап барша ерік-күшін шырмап болмай кетті содан. Бұл фәниде қосағың болуға көндім деп Жүзжасардың қолынан ұстаған екен – енді неге де болса бастығын, бейіл бұрып өтуге мойынұсынған. Нешеме түндер сан дөңбекшіп, ұйқысыз өткізіп, санасын сығып көкірегіне тұндырған сарқынды ойын да, сабырға жеңдіргені бұл.

Аңғарғаны, аттың аяңы сұйылып ирелең, бұралаң тау жолымен ілбіп қана келеді. Күн де шекеге шығып шақырайып тұр. Қазанатқа қамшы басып, сумаңдата жөнелген, күн барында Күмістінің асуынан асып алған жөн, әйтпесе аттың аяғын алдырары кәдік. Биік төбені айнала беріп теріскей беттегі қиыр көкжиекке көзі түскен, әлдебір кілегей көксұр бұлт алыс көкжиекті тұмшалап қымтап алыпты, жүрегі шым ете қалды. Бұлт шыққан шалғай тұстан ұшпа жел қуып жетті, бүйрегі шаншудай қадалып ызғырығы өтіп барады.

Тау шатқалы ілгерілеген сайын баспалдақша биіктеп жалғызаяқ жолды шылбырша сүйрете қашып асуға іліктірер емес.

Тұрсынбала қарап келе жатып өз-өзінен қамыртып дауыс көтеріп жылағысы келді... Неге?.. Қалай?.. Білмейді, әйтеуір көкірегіне жиналған зіл запыранды төккісі келгені ме, әлде туған қарасын көргесін бе, ет жүрегі езіле босағаны рас-ты.

Үлкен аңғарды кесіп өтіп Раң өзенін соңына тастағанда келіншек бойын беймәлім үрей кезді. Құлазыған елсіз мекенде аты да елеңдеп елегізитін секілді. Оның үстіне артында қалып бара жатқан тау өзенінің сықылдаған сарыны тым ащы шықты. Қия беткей асуға қоңызша қыбырлап тырмысқан саяқ жолаушыны «қайт, қайт деп қоймай шықырып жатқандай ма, әлде беймәлім қатерден сақтандырғаны ма – өзен дыбысынан қашып құтылғандай болды. Ақырында ащы үн шатқалға жұтылып сап-сап тыйылды. Ақсүмбе асуы баяғы заманда жол аңдыған суытаяқ, жортар, баукеспе, ұры-қарылардың соқпағы болған деседі. Бұл күнде жаз жайлауға шыққан малшылар көкпаршылап, тойшылап теріскей мен күнгей арасына құрдай қатынап шұбырынды ізге айналдырып жіберген.

Асуға тырмысқан жол көз ұшындағы зау биікке шыққанша біресе түстікке, біресе терістікке ойысып, бейне, із тастаған аңдай бұлдырайды кеп. Қия бетке тіке шығу мүмкін емес. Орта жолға жеткенде қазанат қос бүйірін соғып, барып-келіп қатты деміккен. Оның үстіне төменге, шүңейт етегінде құлдырап ағып жатқан жіңішке өзенге қараса-ақ басы айналып, жүрегі лоблыды. Көлікті жетегіне жаяу алды. Аттан түскені жөн болыпты, үй орнындай жалпақ қара тастың үстінен өткенде жануар тайғанақтап, төрттағандап әрең өтті; ұшып кетуі кәдік екен.

Қия беткеймен сыңар соқпақпен сақ басып келе жатып жоғарыдағы зау биікке де, төмендегі құзар шүңиетке де қарамауға тырысты. Қазанат та ізін аңдып дақ-дақ басып баяу ілбиді. Кәнігі жолаушы Ақсүмбеден түн ішінде ай жарығымен аса береді-міс дегенді естіген, әйтсе де төбесінде шақырайған күн, аяғының астында қара жер болғанына шүкір-шүкір деп, тағдырына мың тәубе айтып келеді. Буынынан әл кетіп, қара саны қатты сырқырасын, кеудесі күйіп-жанып ашысын. Соңындағы жылқыдан тер сүмектеп, бүйір соғып барып-келіп ентігеді.

Әп-сәтте ашқарақ жел азынай ұлысын, басындағы жаулығын жұлқып тартып бұрымын шашсын. Асудың қыр арқасына аяқ іліктіргенін сезді: әл-дәрмені бітіп, өкшесі өшіп қатты шаршаса да қуанышы зор. Күн барында ғазауат қия, қиын жол артта қалды әйтеуір. Желмен жұлқысып жүріп бөктерге буған күзгі плащын алып киді, жаулығының ұшын бұғағының астынан тартып байлап алды.

Пышақтың қырындай ұзын жол үстінде ықтасын аз екен, долы дүлей бет қаратпай қиыршық шашады. Атты көлденең қойып, сауырына тізе бүгіп аз-кем тыныстаған. Қиян тауда ат пен адам серіктесіп, бірін-бірі қара тұтып, ұйлығысып тұрғаны қызық. Көп аялдауға және болмайды, күздің күрмеуге келмейтін қысқа жіптей күні күнгей бетке құлдырай еңкейіп бара жатқан, ойға қарай домалатқан отты шар секілді нарт болып қызарған.

Тұрсынбала атының тартпасын қайыра тартып жатқан, кенет қолы сусып, шекесіне мұздай тер шығып қалшылдап қоя бергені. Жаңа әлгіде өзі өткен түпсіз аңғар ішінде ірімтік-ірімтік болып қою бұлт жатыр. Қайдан келіп, қалай жиналғаны белгісіз. Бейне, үлкен шарада быжынап ашыған айрандай ішінен көпіршіп, ернеуінен асып төгілуге сәл-ақ қалған. Жүрегі көтерілгендей бойы зіл тартып, атқа қонды да сыңар соқпақпен ойпаңға құлады.

Әрәдік артына жалтақтай қарайды: біледі – әлгі заңғар қыспақ ішінде көпсіп қайнаған бұл селі сәл лептен көтерілсе асу үстіне шығарын; асудан бері ақтарылса-ақ бұрқыраған жынды боранға айналарын. Табиғаттың алмағайып күшіне дауа жоқ, әрине. Іштей жындыкеш желдің басылғанын жалбарына тіледі, уақыт өткен сайын, белден-бел асып сорғыған сайын зәресі ұшып келеді. Ботасоқтының адырынан сытыла беріп шыдай алмай соңына бұрылып көз салған. Ірімтік бұлт селі асу ернеуінен бері асып төгіле бастапты. Бойын үрей жайлағаны сонша – тамағына жас тығылып, жүрегі ойнап ат жалына құлай кетті.

Есті жануар танымал жолмен тақымынан шыға жаздап суырыла аяңдаған: көз алды қарауытқан екен дейді, күн батқанын сезді; ер лықсып ат қолдауын ұрып кібіртік қақтырған. Шап тартпаның босағанын байқады. Аттан түсіп азынаған желмен алысып тартпаны қайта тартқанын біледі. Одан өзгесі өң мен түстің арасында өткендей буылдыр, бұлдыр дүние болды да кетті. Атына қайта қонып тізгін қақты. Асу ернеуінен әлгіде ғана асып төгілген бұлт селі соңынан қуып жетіп жұтып жіберді. Тұман мен бұлт аралас қоймалжың ақ көбік кірпік үйіріп түк көрсетер емес. Бейне, ат-матымен тиянағы жоқ түпсіз шыңырауға құлдырап құлап бұлт көбігінен қорықпас еді, аяқ астындағы алға суырылған сан тарау соқпақтан адаспас еді; азынап, ұлып соққан суық жел естен тандырып барады. Ендігі мәуретте қар түйіршігі қылаулады. Ботасоқты жымынан өтіп Үшайрықтың апан сайына түскенін аңғарған.

Үшайрық – кіші, орта, бас болып бөлінетін табаны ратпа шүкейт, ұзындығы отыз-отыз бес километрге созылатын сора сай. Басы бір шатқалдан шыққанымен аяғы өзінше, өзгеше бағыт алып әр тарапқа созылып кетеді. Өзі түскен орта айрықта оңды-солды сумаңдаған сыңар езу соқпақ жол ұшырасты. Қайсысымен жүрерін білмей әуелгіде қатты сасқан. Бекер қобалжыпты; сонша соқпақ шүңейттің қос қабағына кезек ойнап ауытқып отырса да сайдан мүлде шығып кетпейді екен. Әйтеуір қыла табанымен құлдай берсем күнгейдегі ел қарасына ілінем ғой деп іштей тоғайған.

Жел манағыдан бетер үдеген секілді. Қиыршық қар бетке бытырадай шып-шып тиеді. Алай-түлей арпалыстан лоққы көріп біраз жерді алдым ғой деп ойлаған. Сәлден соң алдын орар Қарасүйір қойнауынан бұрылып, кілтеңнен асып, аңғардан шықса ауыл да қашық емес. Аспан мен жер астасып, араласып қараңғылық қоюлай түскені.

Қарасүйір қойнауы жуғарақта жол кеспеді.

Бір мезетте Тұрсынбаланың жүрегі зірк етіп, осы келе жатқаным Бас айрық болмасын деген күдік көңілін құртша кемірді. Мұздай терге малшынды. Қалай ғана бұрыс кетіп басқа айрыққа түстім екен деп үрейі ұша күбірледі. Жаздыгүні талай жүрген жолды қалай шатастырдым десеңші. Сай басталғанда соқыртеке ойнағандай көз үйіріле қоймаған кез еді ғой! Әлде астындағы елпеңдеп келе жатқан атынан болды ма екен? Қияасудың қиындығы соңынан қуып жеткен бұлт селі жаманшылық қатерге бастаған шығар бәлкім. Білетіндер Бас айрықты ең ұзын сай деп атайтын. Оның құйымшағы ылдидағы елді мекенге соқпай шөлге маңып шығандап кететін.

Тұрсынбалада әлі де үзілмеген нәзік жіптей үміт бар-ды. Мүмкін, Орта айрық осы болар деп дәмеленген. Мүмкін, тағы бір қойнауды айналсам, жаңа бір қысаңнан құтылсам, көзіме Қарасүйір шоқысы шалынар деп ойлаған.

Тұрсынбала жас кезінде ажал аузынан қалған налалы оқиғаны есіне алды. Онда үйі ұжым орталығынан жырақта, жылқышы ауылымен қоңсылас отыратын. Әкесі ат қорада арық жылқыларды бағатын. Жылқышының Досай, сосын Қосай есімді екі ұлы болатын. Әуелі мінгіш атқа екі бала, қыр арқасында Тұрсынбала қаздай тізіліп мінгескен. Орта жолда манағы өзен, ертеңгісін бозаның түсіндей беті көгіс тартып жатқан су қызылкүреңге боялып сар-гүр етіп арнаны алып кетіпті. Тәуекел деп атты тасқынға салып жіберген. Жер жағдайына сыр мінез жылқы аяғын санап басып бұрқырап жатқан өзенге түскен, жайпауыт тұсты су бетінен байқастап, ақырындап алға жылжыды. Алқын-жұлқын қарғын суы әуелі ат тірсегінен асты, тізені, қара санды қапты, үзеңгіні жалады. Бұларда зәре жоқ. Өзеннің жарымынан ауған соң су бірте-бірте лықсып төмен түсіп сулаған жүрек басылғандай болған. Жағалауға құрық тастам жер қалған. Аяғын шүңейтке сұғып алды ма, кенет бесті кілт етіп сүрініп: тартпа күрт үзілді де үш өспірім су бетіне төгіліп түсті. Ер бауырына ауған ат ай-шайға қарамай өзенді малтып жағаға шығып кетті.

Үрейден есі шыққан Тұрсынбала әуелде аяғы жерге тимей қамзолының етегі ебедейсіз жайылып қалқи жөнелген. Қолсозым жерде кішкентай Қосай қылқыңдап барады. Іштерінде ересегі Досай, тік тұрғанда қарғын суы кеудесіне келген, қатты ұмтылып әуелі Қосайды қармады, жағалауға сүйреді. Тұрсынбаланы тау өзені кеудесінен итеріп аяғын жерге тигізбей дедекдетіп ылди төмен әкетіп барады. Қойнау бұрылысында гүрілдеп жататын тік жар құлама болатын, соған ілігу – өмірмен қоштасу. Әзірге ебедейсіз үлкен қамзол қалытқыдай қалқытып суға батырар емес. Осы мезет жанын салып ышқынып, ұмтылып Досайдың жеткенін көрген, шалғайынан шап беріп ұстап жағаға қарай сүйрегенін білген. Сәлден соң аяғы жерге тиіп өзі де жығылып-тұрып алға тырмысты. Әл-дәрмені бітіп, сүмектеп жағалауға жетті-ау әйтеуір. Ажалдың апан аузына жұтылып бара жатқан жерінен құтқарып қалған Досайды құшақтап өксіп-өксіп жылағаны есінде. Ауылға бос келген атты көріп, зәресі ұшып жаман шобырды бүйірге тепкілеп: «О, тоба!.. О, бауырым!..» деп гөй-гөйлеп көкесі жеткен.

Осы оқиғаны есіне түсіріп келе жатып кездейсоқ кездескен қатерден, тосын үрейден құтқарып қалар сондай бір қайырымды пенде кезіксе екен деп іштей жалбарына тілеген. Бұл күнде Досай қайда? Тұрсынбала екеуінің арасында мектепті бітірер жылы, махаббат па, басқа ма, онысын білмейді, әйтеуір араларында көзге көрінбейтін жіптей жылы көзқарас, жарасымды ілтипат туған. Оңашада ұшыраса қалса жүректері лүпілдеп үнсіз ұғысушы еді. Ашық-жарқын мінезден саппа тыйылып, сыпайы, сұлу қалыпқа түсер еді: ішпей-жемей тоғайып, сезімге мас болып уақыттың қалай өткенін білмес еді. Әскерге аттанарда ауыл шетіндегі үйіне әдейілеп соғып қоштасып шыққан. Кейін әскерде жүріп бұған хат жазды. Ұяңдығы жеңді ме, әлде шайтан азғырып жеңгетай ойдың жетегінде кетті ме, жарытып жауап та қайыра алмапты. Сол хатты бойтұмардай қадірлеп кейінге дейін сақтап келіп, Жүзжасарға шығарда альбомымен қосып жыртып тастап еді. Досай әскерден оралған соң әке жолын қуып қолына құрық алып жылқыға шыққан. Ылдида үйлі-жайлы болып, басына жеке отау тігіп тұрып жатыр деп еміс-еміс еститін.

Келіншек шын адасқанын білді.

Қар үдей жауып табан жолды көміп үлгеріпті. Емді сайдан шығып, ұйытқыған боранмен алысып жүріп жол іздеудің қажеті шамалы. Бәрібір қанша іздегенімен Орта айрықты таба алмас еді, ықтасыны мол сай табанымен соралап жүре бергеннен басқа амалы қалмады. Әйтеуір сайдың сарқылар тұсы бар шығар, жүре берсе бір жерден шығар, ел табылар, жүрек орнығар.

Маңдайын тұтас көргісіз қараңғылық тұмшалады, күн батқанын сезді. Денесі қалш-қалш тоңып дірдек қақты, әсіресе, аяғындағы жұқа сақтиян етіктен ызғар өтіп барады. Үйден жылы киініп шықпағам екем деп өкінді: бір жағы Жүзжасардың көңілі орнықсын деп, бір жағы қатты қапаланып алды-артын ойлап парықтамай кете беріпті. Жүріп келе жатырмын деп ойлаған. Енді аңғарса, астындағы аты әлденеге тұмсық тіреп сілейіп тұр. Ызғыған жел, түнек түн, сабалаған қар, ойда жоқта жүрістен тыйылған ат келіншектің зәресін ұшырды. Даусын шығарып айқайлап меңіреу дүзде әлдекімді шақырғысы келді, үні шықпады. Бүйтіп отыра берсе мұз болып қатып қалатын.

Қалшылдаған бойын әзер игеріп оң аяғын үзеңгіге тіреп сыпырылып жерге түсті. Аттан айырылу – ажал екенін біледі, тізгіннің ұшын білегіне байлап алды. Ақырын басын сипалап жүріп аңдады, есті жануар үйдей үлкен жартастың ығын паналапты. Тас қалқасында жел азынап соқпайды екен, қар да түспепті, бет тырнаған ызғырық та бәсең. Үстіндегі жеңіл плащты бүркене түсіп бүрісіп жүрелей жайғасты.

Қанша отырғаны белгісіз; тілсіз үрей, тас түнектен құтылармын, таң атар, боран басылар деп дәмеленген. Аяқ-қолы сырқырап қатты тоңғанын біледі, бейне, бетпаққа милағандай қалың ұйқы құшағына енгенін біледі: одан арғысы жадында жоқ. Бір дем ары, бір дем бері санасы бұлдырап сансыз елестің ішінде жүзіп жүргендей алакүлік хал кешті. Әуелгіде таң атса деп тілеген. Бара-бара бұл дүние түннен ғана жаралғандай, өмір бойы таң атпастай көрінді. Бейне үлкен үйдей тастың ығын паналап, бүрісіп тоңып нешеме айлар, нешеме жылдар отырғандай сезінді өзін. Мүмкін, елсіз жапанда жалғыз тоңып үсуге айналған әлсіз жанды әлдекім ажал тырнағынан ажыратып алар. Жылт еткен ұшқындай өмір сәулесі әлі сөне қоймас, жас демі үзіліп бітпес. Осы атыраптың бүлкілдеп жортқан бөрісіндей күнгейді бес саусағындай білетін жылқышы Досай құтқарып қалар мүмкін...

Келіншек есінен танып кеткен. Қара түнек ақ түтекке ауысты.

Бас айрықтың құйымшағында жалғыз үй қыстауда отырған Досай боран басталмай тұрып қарауындағы жылқыны ықтасыны мол қойнауға қайырып салып үйіне ерте оралған. Қорадағы арық-тұрақ саяққа шөп шашты, атының ерін алып отқа қойды. Күн суытқалы қора-қопсыны жөндеп, шөптің біразын аулаға үйіп, етек-жеңін жинап, шаруасын тап-тұйнақтай етіп мығымдап ұстап жүрген. Қапелімде шала бүлініп істейтін жұмыс та қалмапты. Жылы үйіне кіріп, келіншегімен, балаларымен күңкіл-шүңкіл сөйлесіп бой жадыратып біраз отырған. Күндізгі сүркілден қатты қажыпты, ерте жатып, ерте тұратын малшының әдетімен ас іше сап жастыққа бас қойған.

Бастырылғандай, ауа жетпегендей кеудесі қысып тынышы кетті. Әуелгіде жатарда тоя жеген жылқы етінің әлегі шығар деп ойлаған. Бұрын төсекке жамбасы тисе-ақ қор ете қалушы еді, әрі дөңбекшіп, бері дөңбекшіп жанындағы келіншегін оятты. «Жазған-ау, бүгін саған бірдеме көрінген шығар», – деп жазғырып жатыр. Әлденеше рет тұрып терезеден үңіліп ұлыған боранның үніне құлақ салып қайтты. Түн ортасы ауа көзі ілініп бара жатыр екен дейді: әлдекім ап-анық атын атағандай болды. Басын оқыс көтеріп селтиіп отырып тың тыңдаған, сырттағы желдің уілінен басқа дыбыс естілмеді, жүрегі жаншыла соқты.

Таң алдында болар сәтке мызғып кеткен-ді: тым алыстан әлдекім атын атап шақырғандай сезілді... таныс дауыс секілді... селк етіп оянып кетті. Енді ұйқы болмасын білді. Іштүйнек болған адамша жан тырнаған беймәлім дерттен мүлде шөгіп, шөмиіп отырғаны сол еді. Жайылып жатқан келіншегі оянып қитығына және тиді.

– Елсізде жүргенде әулиенің шалығы тиген шығар саған?!

– Не болса соны көйітпей, тұр енді!.. Отты жақ!.. Шай жаса!.. Мен атты

ерттеп келемін, – деп атып тұрып әуім-сәуім киінді де есікті сарт ұрып шығып кетті.

Келіншек артықтау кеткенін өзі де сезіп, жіті киініп, төсекті жинады, от жағып, шай қойды. Досай саяқтарды қорадан шығарып, атын ерттеп, үйіне қайыра енгенше бәрі дайын болған. Дастархан жиегіне тізе бүккен жылқышының түрі әлем-жәлем еді. Келіншегі тырс етіп үндеуді қойды. Досай қалтыраған қолымен аузына апарған шайды іше алсыншы енді, тамағынан ас өтпей қойды. Нанға түйілді. Орнынан оқыс тұрып саптамасын, шидемін киді, алыс жолға шығардағы әдетімен қосауызын алды. Соңынан ілесе шыққан әйеліне сөз айтпастан атқа қонып, қыр асып жөнелді.

Қайда жол алды?.. Неге бастады?.. Өзі де білмейді.

Кешегі қыр асырып айдап салған жылқысының бағытымен Бас айрықты өрлеп сар желіп келеді. Малын уайымдап бас ауыртпайды. Жер сырына, табиғат мінезіне жетік атпал айғырлар үйірді ит-құсқа бермей, шашау шығармай ықтасынға бастайтыны мәлім. Ақылды айғыр – жылқышының түздегі көзі. Әйтсе де Досайдың көңілі қобалжи берді, тұла бойы тоңғандай түршігіп, атына қамшы басты. Алыстан кісінеген саяқ жылқының дауысын еміс-еміс естігендей болды. Ақырында терең сай табанында алқын-жұлқын кісінеп тұрған жалғыз атты, қасында бүрісіп отырған әлдебір қараны көрді.

Тұрсынбала Досай жылқышының жылы үйіне кіргенде барып есін жиды.

Досайдың өзін алдына алып қыстауға әкелгенін де, жылы үйге кіргізбей тұрып аяқ-қолын әбден ысып жан кіргізгенін де білмейді. Көзін ашқанда мейірім меймілденген қоңырқай жанарды көрген. Асты-үстіне түсіп бәйек боп желпіп жүрген Досайдың әйелін, бір бұрышта үрпиісіп үймелеген Досайдың қарадомалақ балаларын байқады. «Татар дәм-тұзым таусылмапты, – деп іштей үнсіз солықтап жүзін қабырғаға бұрып әкеткен. – Өмір, шіркін, неге сонша ыстық болдың екен? – деп қамырыққан. – Қалай ғана адастым десейші?! Мүмкін, асу басындағы қиын жолда ғана емес, өмір бастауында да адасқаны шығар. Мүмкін, тағдыр өзіне ең қиын соқпағын, құзар асуын сыйлаған болар. Соның бәрімен күресуге, жеңіп шығуға жүрек түкпірінде аялап келген сүйгенін табуға дәті жетер ме? Әйтеуір бір ажалдан қалған екен, Досаймен қыл үстінде табысқан екен – ертеңі ылғи ашық, сәулелі боларына іштей сенеді. Дүниеде қайырымды, жақсы адамдар көп екеніне қуанып ет жүрегімен езіле мың мәртебе тәуба айтады. Тіршілік жақсылармен ғана тәтті екен» деп түйді.

Тұрсынбала күн санап оңалып оншақты күнде аяғынан тұрды.

Бір күні Досай жылқысынан ерте оралған, күн май тоңғысыз ақ шыңылтыр ашық болатын. Атын отқа қойып, сырт киімін шешіп, үйге енген. Жарығы мол бөлмеде екі әйел көйлек пішіп отыр екен; дәлірек айтқанда, әдемі айшықты жібек матаны Тұрсынбала жалаңаш иығына төгілдіре жамылып түрегеліп тұр да, келіншегі жүрелеп етегін тепшіп отырған. Алдында ғана әйелдер әлденеге күліскен секілді.

Тұрсынбаланың қобыраған қою бұрымы, ашық тік түскен толық маңдайы, мойыл қара көзі, ұшы қайқылау түзу танауы, үлбіреген жұқа еріні, үшкіл иегі, мәрмәрдан қашағандай аппақ әдемі мойыны барша сұлулығын ашып көз сүрінтті. О-о-о!.. Тұрсынбала күнгейдің сұлуы деп ел бекер айтпапты, теріскейге ұзатылғанда талай жігіт бекерге сан соқпапты. Қазіргі тұнық тұлғасы үлкен кенепке салған келісті суретке ұқсады. Жанарымен аймалап аңыраған жігіттен именіп келіншек әрі айнала берген. Досай әбестеу кеткенін сезіп кілт бұрылып үйден шыға жөнелді.

Екі әйел де жылқышы жүрегінде бүлік кеткенін қапысыз түсінді.

Қыстау алдындағы қыратқа қарай маңып бара жатып Досай ойлаған: қылқұйрық соңынан қидулап жүріп жабайы өскен қызғалдақтай қадірлімді қолымнан шығарып алыппын деп. Көзімді шел басыпты. Қадіріне жетпеппін. Үркек, нәзік жанның жүрек түбіне үңілудің орнына айдалаға лағыппын; менсінбеді, түсінбеді деп сырттай бекер жазғырыппын.

Досай даланы кезіп көп жүрген. Алыстан қалың қарға омбылап, баяу жылжып, жылқышы қыстауын бетке алған вездеход машинасын көрді. Орталықтан шыққан басшылар секілді. Ұжым басшылары соғым соятын уақыт жетсе өстіп бір-бір вездеход жалдап қияндағы жылқышы қыстауына қарай өретін әдеті. Әлде әнеугүнгі қатынаған кісіден айтып жіберген хабар теріскейге жетіп үлгерді ме екен?

Машина үйін басып кете жаздап барып тоқтады. Ішінен таныс шофер мен бейтаныс бір мойын бітене кісі түсті. Досайға қол ұсынып амандасып жатыр, теріскейден жеткен Тұрсынбаланың қосағы Жүзжасар екен.

– Асу бекіп қалған, содан әрісі Созақ, берісі Шымкент арқылы сартылдап, жол соғып ауданға пойызбен келіп дүниені шырқ айналып жеткенім осы, – дейді даудырап. Тұрсынбала күйеуімен ет жақын адамдай жылап көріскен жоқ, ерін ұшымен сәлемдесті де қойды. Жүзжасар ештеңені мәнзүр қылатын емес, нақа әйелі от алуға көршіге кетіп содан көп кешігіп жаңа ұшырасқандай сыңайда.

– Әй, бейнетке бастайын десе қиын екен. Осы жолға әйелі құрғыр оқыс аттанғанда ішімнен жаратпап едім. Мінекей, енді өзі де өлім аузынан қалды, мені де шаш етектен шығынға батырды. Пойызы да, мәшинесі де удай қымбат, ақшаның соры. Пай, пай, пай!.. Ши сатып ішек майлап шыр бітеді деп дәмеленген менде де ми жоқ. Ал, Тұрсынбала, не тұрыс бұл, киін, қамдан, тамақтан соң кідірмей аттанып кетейік. Атты амал жоқ, көктемде аламыз.

Тамақтан соң шынымен аттанып кетті.

Машинаның кабинасына, шофер бала мен Жүзжасардың ортасына отырып жатқан келіншектің жанарынан мөлт еткен тамшы жасты көрді. Сол тамшы – «адасқан екенмін», «ендігі тағдырға мойынұсынар мен жоқ» деген қайсарлықтың, келешек үміттің ащы жасы еді. Иегін қағып жалт етіп қоштасып жатыр. Жүзжасар ұмытқаны есіне түскендей кабинаның ішінен мойнын қылқитты.

– Жолдарың түссе, қолдарың тисе теріскейдегі үйге соғыңдар, бізде де көңіл мен көже табылады.

Машина ауыр ырғалып қозғала берді. Келуі қандай тосын, кездейсоқ болса кетуі де сондай жылдам еді. Нақа Досайдың кеудесіне бөгде біреу қолын салып жүрегін суырып алып кеткендей – іші босай құлазыған.

Жылы жауын

**1**

Екі тау аңғарында, Майдамтал бойындағы қырық гектар жерге тігілген арша көшетін қарауылдап, жекеменшік бес-алты уақ малы мен үш жылқысын шүйгінге жайып тыныш қана тіршілік кешіп жүрген Жетібас қапелімде ата қонысын тастап ылдидағы тас жол бойына көшемін деп тегі ойламаған. Өз дәулеті өзіне жететін. Кәсібі табыссыз емес-ті. Ай сайын аудандық орман шаруашылығы мекемесінен сексен сом жалақы алып; әй дейтін әже, қой дейтін қожа жоқ; тау арасындағы көгілдір өзенді жалғыз иемденіп, сары қымызды кекірелей ішіп қаперсіз жатқан шаруа еді. Бәрі сол немере інісі Саясаттың гүмпілдеген ушықты тілінен басталды. Немере інісі ылдидағы үлкен тас жол бойына қоныс тепкен мақта ұжымының білдей бригадирі. Бір әулеттің шетен қалпақ киіп атқа мінген азаматы-тын. Жылда ұжымның алды болып міндеттемеден шықса да, дүниені жамыратып тапса да ақжемденіп, тұзы тысына тепкен кенеп костюмін иығынан тастамаушы еді; жұрт қатарлы демалыс алып шипалы суға, көк теңізге бір мәрте де барған емес-ті. Сөйтсе бар тапқаны үйелмелі-сүйелмелі он баласының тамағынан артылмайды екен. Сырты семіз, іші қуыс сыпайының өзі көрінді.

Жас ет іздеп екі тау арасында сабылып қатынаған сайын сарыуайымды ала келетін. «Жүсіптің кіндігінен тараған біз де бір жылы ішекпіз», – деп бопсалайтын. «Аң болмаса адам аяғы баспайтын айдалада, ұрылар жортқан жымба жол бойында кісікиік болып отырғаның жарамайды. Сенсіз де орман шаруашылығы мекемесінің бес шыбығы қурап қалмас. Бетке шіркеу, сүйекке таңба болып бітті. Қар түсіп, асу бекісе-ақ алты ай қыс қатынаса алмай қаламыз. Басың ауырып, балтырың сыздай қалса басыңды сүйер ешкім жоқ. Ақбата жеңгейдің де қыңқыл-сыңқылы көбейіп келеді. Ағайынның бәрі ылдида бір-бір кетпен ұстап, жер шұқылап егін егіп жүр. Саған да лайықты қол қызмет табылар; тегі болмаса мақтаның сушысы боларсың, тегі болмаса үшкілге қарауыл құтаймай қойды. Машинасы ызғыған тас жол бойы табыс көзі әйтеуір; былай зырғысаң – базар, былай зырғысаң – қырман».

Бұл сөзге қосағы Ақбата да қосымша болып құлақты жесін.

Жастайынан қосылып, жер ортасына дейін бір-бірінің қас-қабағына қарап келген жұбайының сөзіне құлақ аспаса да болмайды. Оның үстіне кейінгі кезде басымның сақинасы ұстайды деп жиі-жиі жатып қалатын болып жүр.

Ақбата – қасының арасы қосылған тана көз, ақсұр, ажарлы келіншек. Алғаш құрсақ көтергенде қатты ауырып түсік тастады да содан кейін етегі қайнамай қойған. Талай дәрігерге көрініп, тәуіптің алдынан өтті. Дертке дауа табылмады ма, әлде тағдыр жазуы солай ма, жұрт шуласып ұрпақ өрбітіп жатқанда бұлар екеуден-екеу сопайып ошақ күзетіп қала берді. Енді жер ортасына келіп, көңілдің қызуы басылған шақта жан жарасын ішіне бүгіп, бір-біріне бас-көз болып, қас-қабағына қарасқан сартап сабырлы тіршілікке көндіккен. «Бұйрық осылай болар» деп ойлайтын кей түні Жетібас көз ілмей жатып. «Әйтпесе бес жыл шекарашы болып ел шетінде ыстық-суықты қызмет атқарғанда осы Ақбатаның тілдей хаты жанына медеу болды емес пе. Әйтпесе шекараны бұзған бұзақылармен атыста серіктері түгел опат болғанда жеңіл жарақатпен аман қаламын деп тегі ойлады ма?» Елге оралған соң да керзі етікті қолпылдата киіп ұжымның шөбін шапты, қорасын салды, ақта егізіндей қайда бейнет – сонда барып жегілді. Ақбатаның дүмді ағалары: «Керзі етікті жұмысшыға қарындасымызды қор қылмаймыз», – деп тулағанда да, қырсық ойлап қыңырайғанда да пәлен деген жоқ. Қыз көңілі суымаса кетпес, безбес деп құр дәмемен жыл жүріпті. Ақырында, «Намысың болса тез арада ауылға жет» деген қыздың хатын алды... Аспан аласарып жер көңірсіген шілденің шаңқай түсінде қызды полуторка машинасына отырғызып алып қашқан. Мейрамқаладағы нағашысының үйінде бұғынып, тығылып апта жатқан. Екі ел арасы ашыған қамырдай көпсіп барып басылған соң да, дуалы ауыз кәриялардың пәтуасынан ықты, құрығы ұзын Советтің әділ заңынан қорықты – әйтеуір кеудесіне нан піскен ағалары екі ауыл арасындағы табан жолды біраз шаңдатып барып басылған.

Енді ойласа соның бәрі бұйрықтан білем.

Ендеше ойда жоқта ата қоныстан табан аударып, орман шаруашылығы мекемесінің қызметін қайыра тапсырып, азынаған тас жол бойына көшуі де тағдыр бұйрығы секілді. Рас, ит итаяғын жаламайтын тоқшылық заманда қарным ашып қалар деп тегі қорықпайды. Рас, көгі бір түнде дүр ете түсетін Майдамталды сағынамын деп қамықпайды, жаз айында салт атымен салттап келіп тұруына болады. Жамбасына батып, миын шаққан жайт – әуелі қолындағы жекеменшік малдың қамы болды. Малсыз өмірді ешбір елестете алмайтын. Бұл сырын Саясаттан бүгіп қалған жоқ. Көш те көш деп тықсырып келгенде алғаш аузына түскен де мал қамы еді.

– Ағаңның мініс ат ұстамаса отыра алмайтын ауруы бар ғой, соны ойладың ба? – деді бұл.

– Сат та жібер! Басыңа бейнет тілеп қайтесің? Бұл күнде қалтаңдағы ақшадан өзге сенімді нәрсе жоқ. Жаяу қаламын деп тегі қорықпа, былтыр бәйгеге алған «Жигулиім» зырғып тұр, қайда барамын десең де зыр еткізіп апарып саламын.

– Жылқысыз қалай үйге сыярмын? Үй артында бір аты байлаулы тұрмаған қазақ қазақ па тәйірі! – деген.

Апырым-ай, қыңырайған қисық мінезің-ай осы! Айналаңа көз салып қарасаң қайтеді? Кісінеген ат, маңыраған мал бұл күнде кімге дәрі?! Шөп деп, су деп басыңа бейнет жапсырғаннан өзге пайдасы жоқ, айналайын.

Жетібас өз ішіне өзі үңіліп ойланып отырып қалатын. «Апырым-ау, жылқының қоңыраулатып кісінегенінен, қойдың күрт-күрт күйсегенінен қаным толқып, қуаныш табарымды неге түсінбейді бұлар? Бар қызығым малмен бірге емес пе? О заман да, бұ заман малдың кімге залалы болған?»

Осы Саясат кішкентай кезінде темірге сұмдық құмар еді. Машина өткен жолға артынша жүгіріп шығып көк түтінін құныға жұтып тұрушы еді. Содан енді майсіңді болып, темір бұрамаса отыра алмайтын мінез тауыпты. Екі сөзінің бірі қорадағы «Жигулиі». Қит етсе – «қасқа жолға шығып жұлдыздай аққанымда», қит етсе – «жүйрік машинаның көгілдір майы, бұдыры желінбеген доңғалағы, қосымша бөлшегі, жылтыр әйнегі». Машинасы жанында тұрмаса ас ішпес тегі, жүйрігі майып болып бұзыла қалса ұйқыдан, күлкіден қалып, ауруханаға түсер деп ойлайтын.

Бұл жолы да: «Қиян тауды жайлап жабайы болуға айналған ағамды көшіріп әкетемін», – ұжымның нән-нән үш машинасын жалдап жетіпті.

– Саясат-ау, көктем жауын қалың болып шөп шүйгін шықты, келер жазға дейін мал басын түгендеп отыра тұрайын, сосын-ақ көшермін, – деді.

Көнбеді.

– Малды жермен айдап-ақ жеткізермін, ендеше жүкті тиеп жол ала беріңдер, – деді.

Тыңдамады.

Барша дүние-мүлікті сыртқа шығарып, бір машинаға тиеген кезде қаудан сәл-ақ асты. Өңге екі машинаға маңыратып уақ малын, шұрқыратып үш жылқысын басты. Соқтауылдай жігіттер ішіп алған ба, әлде Саясаттан кіре пұл дәметті ме: Жетібастың жекігенін де, безектегенін де құлағына қыстырмай құлшынып қимылдады дерсің. Жібек жалды тұлпарының жанарынан боталаған жасты көрді. Кіндік кесіп, кір жуған Майдамталмен де жарытып қош-қош айтыса алмай, қиғаш әйнекті қапырық кабинаға екі бүктетіліп еніп, селкілдеп жөнеле берген.

Таудан ылдиға көшіп келе жатып Жетібас ой ішінен ой терді. Бұ жасында өмірдің өрін де, ойпаңын да көріпті; даңғылымен де, соқпағымен де жүріпті; жастық, бейне, қайнаулы қазандай буымен шарпып, ауыз күйдірсе, қазан оттан түскен соң қайтып қыза қоюы екіталай білем. Әйтеуір осы күні лепірген көңіл басылып, базар тарқап, шама келмейтін шаруаға шаршамайын деп, ұлы топтан шеткерілеп қалғаны рас. Баяғыда, коллективтендіру кезінде жаңа заманға жан-тәнімен бейіл белсенділер мал қорада байларды топтан бөліп, ауыл сыртына жалғыз үй қондырып қоятын болған. Оны «жекетұр» деп атайды екен. Әрине, қызыл көмешке қарын шермиткен шырлы заманда «жекетұр» болған жағдайы жоқ. Екі тау арасындағы жас көшетті қарауылдады, аудан шаруасы десе алдымен жүгірді.

Жылына бір мәрте тауға үдеріп шығатын шөпшілерді үйіне шақырып, марқұм әкемді топырағы басып жүр ме деп, әлгілерге жас сорпа ішкізіп құран оқытып жіберетін. Жылына бір рет Ақбатаны шашақты қыжым орамалын төгілдіріп, жақсы атқа мінгізіп Мейрамқаладағы төркініне қыдыртып қайтатын. Осы екі оқиғадан өзгесі бір-бірінен айырымы аз, кішт-кішттеп мал қайтарып, қазан баққан барақаты мол шуақты тіршілік қана-тын. Өзге қызық-шұжықты тілемес те, «биікке созамын қол» деп өлеңдетпес те еді. Енді, міне, ойда жоқта тақтай еденде отырасың, «Жигулиге» мінесің, ағайынмен араласасың деп жылы орнынан көшіріп алып келеді.

Алыс қырқадан қыран құс қанатын далп-далп сілтеп қайырыла ұшып қала берген. Құлағына сарнаған жайсыз дыбыс жетті. Қасындағы киіз құлақ шофер жігітті бүйірден түрткен. Соңынан аңыраған дыбысты жаңа аңғарған секілді. Машинаны солқ еткізіп кідіртті де, жалма-жан сыртқа сытылды. Далақтап жүгіріп Саясат жетті.

– Денің дұрыс па өзіңнің? – деп шофер жігітке кейіп жатыр. – Қау ішіндегі жылқы ұрынып өлгелі жатыр ғой!

Жетібас кабинада отырып түкті сезбепті, кузовтағы теңселіп келе жатқан асау байтал буынып жығылыпты. Қыл шылбырдан тынысы тарылып қыр-қыр етеді. Қалтасынан кездігін алып жіпті қиып жіберді. Қыр тағысының жанары іріген айрандай ірімдіктеніп кеткен екен, әлден уақытта барып-ақ қарасы айқын тұнып шықты. Сәл кешіксе жібек жалды, жел тұяқты жылқыдан айырыла жаздапты. «Әттеген-ай!» – деп қопарыла өкінді Жетібас, «қара адырдың ішіне қаңғыртып қалдырып кетсемші. Енді тас жол бойына қаңтарып, қаталатып қор қылатын болдым-ау!»
Сонымен Жетібас ылдидағы ұжым орталығына жеткенше қау ішінде жылқылардың тізгінін ұстап шаңға батып сыртта отырды.

2

Саясат таудан келген ағайынын ұзына тас жолдың бойына ұмар-жұмар иықтаса тіркесе салынған көп үйдің біріне әкеліп кіргізген. Қалаға көшкен ағайынының босаған мекен-жайы екен. Жапсарласа, қума етіп салынған жеті бөлмелі үй көрінді. «Осыншаның бәріне қай мүлкімді жыямын», – деп екі бөлмені оңашалап алды да, ортадан бөліп, келесі бүйірден мал қамайтын, ат байлайтын қораға айналдырды.

Әуелгіде жаңғақ ағашының түбінен атқа ақыр соқты. Шарбақ ішіндегі былқылдаған майса жоңышқаға тысырлатып қой жайды. Бірер күннен соң қайта соққан. Саясат шағылған жұмыртқадай шытынаған, жайрап қалған үйді көріп сұмдық күйінді. Тал түсте талауға, тонауға түскендей жан дауысы шыға шырқырады.

– Екі тау арасында жүріп әбден жабайы болып біткенсің, – дейді. – Малмен мал болып үйренгенсің, – дейді. – Әдімұлыққа, мәдениетке жеткізем деп жүрген менде де ми жоқ, – дейді. – Туысқанмен сәлемдесем деп келген қонаққа шаңы шыққан ауланы, қи сасыған қораны көрсетерсің бәлкім, – дейді.

«Апырмау! – деп қамырыққан сонда бұл, сонша күйінетіндей түкті сезбейтін мондыбас дей ме екен мұны. Әркім үйренген жамбаспен жатпас па, әркім өз білгенімен ән салмас па?! Иректеп там салып, әйнектеп ыдыс жинамай-ақ ата-бабасы мағыналы, мардымды ғұмыр кешіпті. Бұйырған нәпақасын адал теріп жепті. Төрт түлікті сүйсе – малға теңелгені ме екен? Әкесі де, атасы да, тұқым-тұяғы, үрім-бұтағы – Зеңгі баба, Ойсыл қара, Шопан ата, Жылқышы ата аруағына бас ие тіршілік кешпеп пе еді. Содан ба, малдың күйіс қайырғанына сағаттар бойы қарауға бейіл, жылқының желдеп жайылғанын қызықтаудан жалыққан емес; түліктің сырын ту сыртынан, дауыс сазынан айырып үйренген. Ат дүбірін естімесе ішкен асы бойына жұқпастай.

Бір күні сеңсең тонын жастанып, елтірі бөркін шекесіне қондырып қисайып көз іліндіргені сол еді: белін жіппен буып, тақия киген, күнге күйген үш-төрт еркек сау етіп жетіп келді. «Туысқанмен төбеміз қосылғанда бұл не жатыс?» – дейді. «Шетімізден үйге шақыруға шаңырақ көрсетуге келдік», – дейді. Мақұл-ақ, деп Жетібас сырмалы шапанының етегін төгілдіріп, Ақбата басына ақ салысын салып тізіле шұбап ағайынмен араласуға шыққан. Бір үйден күріші жылтыраған, бөдененің етіне басқан үйеме табақ майлы палау жеді. Келесі дастарханнан «пайғамбардың жемісі» деп тамсанып отырып қауын жарды. Інісі Саясаттың шаңырағынан қамырын шаштай етіп турап, үстіне қиқымдай қидалап ет салған нарын асады. Ас соңынан ақ шәйнекке демдеген ащы көк шай ішті.

Үйіне оралып бір кекіргенде күні бойғы ішкен-жеген тамағанынан түк қалмағаны, қарап отырып жүрегі сазып, қарны ашты. Дереу Ақбатаға жарлық жасап қазан көтертті. Түн жарымы ауа піскен етті қамырымен қосып үрімдей соғып алып жаны жай тапқан.

Жетібас арша жаңқасымен тіс шұқып отырып: «Әй, менен мақташы шықпайды», – деп қамырығар. «Кеше атымды аударып арқандаймын деп жүріп жүйек басына талдырғы салуды ұмытыппын. Азғантай уақыттың ішінде атызды топан су шайыпты да кетіпті. Уақ мал жайылатын жайылымдық жер қалмапты. Қай жаққа қарасаң да жайқалған мақта, андыздаған қорықшы. Әй, бұл жерде мал ұстап береке таппаспыз тегі, шырайлым».

Басын жастыққа қойып көз жұмғаны со еді, үй іргесінен ағылып өтіп жатқан машина ұйықтатсыншы кәнекей. Әрі-беріден қабырға дірілдеп, шыны сыңғырады. Жастықпен құлағын басып көзі ұйқыда, көңілі ояу, көпке дейін дөңбекшумен жатты. Балалық шағы елестеген екен дейді. Ол кезде ұжым жүгері егетін, төрт жарым жылғы енапат соғыс әні-міні аяқталса да, жүдеулі жұрт еңсесін жиып жадырап кете алған жоқ-ты. Көп үйге қарақағаз келген. Әлі де шаруаның ауыр пұшпағын арқалатып ару келіншек пен Жетібас секілді өспірімдер жүрген. Күні бойғы шыжыған күннің астында ауыр бейнеттен бір пәс серпілгісі келе ме, әлде көкірек сыздатқан шерді ақтарғаны ма – әр тұстан мұңлы ару аңыратып қоя беретін. Әркімнің өз жанынан шығарғаны.

Ахой, ахой, ауылым,

Арманда ғой бауырым.

Соғыс болса қойылды,

Көрер ме екен ауылын?..

Келесі кезекте жас қыздар сыңсытып созар еді.

Алма пісер айналып,

Сабағына байланып.

Әскер кеткен көкешім,

Келер ме екен айналып?..

Осынау сансыз әули мұңлы әуен санасына сіңіп жатталып қалғаны сонша, тап қазір неше жылдар өтсе де ән иесін даусынан танып айырып берері хақты. Соғыс жылдарының мұңын, сырын, сағынышын бойына сіңіре білген қарапайым да қадым жолдар қастерлісіндей кешегіге дейін құлағында жүрді. Келе-келе ән, әуен ұмытылып есінен шыға бастаған. Әлденені сағынса, әлденеге қапаланса қайыра құлағына құйылушы еді. Бұл жолы түсіне кірді: алты қырдың астынан аяулы жеңгесі аңыратып ән салып тұрғандай ма, қосыла шырқас дей ме, ұйқыңнан оян дей ме, әйтеуір тұла денесін шымырлатып баурап барады. «Әскер кеткен көкешім осы күнде не күйде?..» Іштей солықтап жылады ма-ау, ән ырғағына қосылды ма-ау, ыңырсып бастырылып жатып оянып кеткен екен дейді.

Таң селбелеп атып қалыпты. Жатарда тоя жеген тамақтан ба, әлде әлгі шерлі түстің әсерінен бе, шекесі зіл тартып солқ-солқ етеді.

Өң мен түстің арасында меңірейіп отырғанда сырттан әлдекім есікті солқылдата ұрғаны.

– Сөйлес-ау!.. Кім бар-ау! – деп дыбыс қылады кеп.

– Есік ашық, кіре бер, – деп дауыстады бұл іштен. Ақбата ұйқысынан оянып, ебіл-себіл көйлегін түзеп, сасқалақтап әлектенді де қалды. Иен тауда, иесіз қыстауда құлқын сәріден ешкім оятпайтын. Ашық-шашық жатқан ерлі-зайыптылардың үстіне ешкім өзімсіп өктеп кіріп келмейтін. Ішке қодиланып кеше үйінен палау жегізген көршісі енді, балшыққа милаған ба, әлде біреу үстіне лай шашқан ба – үстінің сау жері жоқ.

– Жарқыным, тырсиыс не тырсиыс бұл? Өлтірсең де айтып өлтірсеңші!

– Қойларың іргедегі мақта танапқа түсіп, айдап шығамын деп жүріп жүйекті бұздым, дақылды жапырдым, жаздайғы бейнетім бітті, құрыды, желге ұшты. Енді сотқа жүгініп, есеп айырысу ғана қалды, көкетай.

Шындығында, қиқайтып тақия киген қарасұр көршісі ештемеден тайынатын емес. Әр сөзі шеге қаққандай жайсыз әсер етті. Жетібас бұрын-соңды қоңсы отырған екі кісі арыздасып сотқа, не биге жүгініпті деп естімеген. Шаруа жайы да, көзқарас бөтендігі де көршілік қақынан артық емес деп ойлайтын. Енді алты топалаң келгір таптап құртқалы тұрса не демексің енді.

– Қойларды сыммен матап, куәларды жинап, қолды қойғызып қойдым, – дейді көршісі.

– Уә, пәдәріңе мың да бір лағнет, топалаң келгір! – деп Жетібас қаны басына теуіп лекет пышақты ала салып сыртқа қалай жүгіріп шыққанын байқамай қалды. Іс тап бұлай насырға шабар деп ешкім болжамаған. Көршісі ойлаған: сотқа жүгініп жасқап қойсам жарағаны деп. Сыңғыған қалың мақтаның ортасында отырып аша тұяқ ұстауға болмайтынын қыр қазағы ұғып қойсын деп, малынан безсін деп. Диқан қауымы қолына кетпен алып жер шұқуға шынтуайттап кіріссін деп.

Жетібас бара салып тізіліп тұрған саулықтарды бірінен соң бірін бауыздады да салды. Етін ұжым асханасына өткізіп жіберді.

Біреулер: «Ортамызға келген сыйлы кісінің көңілін қалдырып, меселін жықтық, ұят болды-ау», – десті.

Ылдидың күні қапырық көтеріліп, ауыр еңкейеді. Үй ішіне қаншама су сеуіп ылғалдап, желдеткішті парылдатып қойғанымен көйлегің теріңе жабысып былжырайды да тұрады. Содан үй төбесіне шығып сағымның арғы жағында бұлымданып көрінген тау сілемдері көзі талғанша кішірейер-ді, қасын қағып, селдіп мұрты дірілдеп көңілі бұзылып қамырығар-ды. Тау тары мен жабайы қонақ, көсік, жаужұмыр терген адырлардың иісін сезер еді. Содан төменнен асқа шақырған Ақбатаның дауысы шыққанша шаңытқан аптап астында оба тасқа ұқсап қаздиып қатып тұрар еді. Сатымен түсіп жатып байқады, әудем жерде, тас көше бойында жұртты жұмысқа шақырып қыдыңдаған шабарман көп. Бұл ауылда ат үстінде жүріп нан табатын атқамінер, белсенді, бригадир, сабан қалпақты, шетен қалпақты, төрге отырар, дилы дөкей, мілиса әулеті мол ұшырасатынын әнеугүні-ақ аңғарған. Мұны да қолына кетпен алып суға шығуға шақыра кетіпті. Ақбата алдына дастархан жайып ағаш аяқпен кеспе көже қойды. Ішінен от іздеп қасықпен араластырып еді: жалғыз қара картоп ілікті. Ыстығын ішіне жинайтын пәлекет екен, бырсылдап шайнатпай, тіске жабысып әлегін шығарды. Өстіп терге быршып отырғанда көзінің асты қалталанып Саясат келді. Күн астында көп жүрген бе, жанары босаған шелектей бозарып кетіпті.

– Қырсығынан сақтаса биыл мақта бітейін деп тұр. Құтты қонақ келсе қой егіз табар деп сіз көшіп келгелі сөзім жерде қалмай, ісім оңға басты; құда қаласа міндеттемеден шығып ел көзіне түсермін-ау, – деп сәулелі сөзбен желпінді кеп. – Мынау әнеукүнгі сатқан жылқыңыздың пұлы, – деп бір жентек көк ала қағазды алдына тастады. – Кассіге салып қойыңыз, керек уағында шетінен алып жаратасыз, ешкімге кіріптар болмайсыз.

Жетібас ақшаны құлықсыз алып қалтасына салды. Таудан келген үш жылқының бірі – келер көктем құлындайды деп жүрген жалпақ сауыр жас байтал болатын, асыл тұқымды жануар қапырықта қымызға қарық қылатын сүттіден еді, осындағы ағайындар «шөп жоқ», «қора жоқ», «жер жоқ», «сат та сат» деп қаумалап отырып алған соң іші қан жылап жүріп ет комбинатына өткізген. Саясаттың әкелгені соның пұлы. Алдындағы табағын ысырып, терін сүртіп жүкке арқасын сүйеп отырды.

– Ал мен жүрейін, – дейді Саясат. – Үйге ертерек жетіп көк шай ішпесем көнім кеуіп барады. Сендер шай ішпейсіңдер, ашыған көже кімге дәрі.

Бір жетінің бедерінде осынша болдырармын деп кім ойлаған. Айнадан көріп отыр, ұшынған адамдай көзі әңгел-шәңгел болып азып қалыпты. Долыша көшіп жүріп туған жерден жырақта тырапай аспайын осы деп қаупайлаған.

Күн сайын сына кетпенін иығына асып мақта суаруға шыққан. Ортадан жырылып қалмайын. Саясатқа салмақ салмайын деп ойлаған. Жер сырын жетік білген адамға қалың мақта арасымен су жетелеу сор бейнет көрінді. Құлақты кілдіретіп салса суы аяғына жетпей, мол етіп бұрса жүйекті орып әкетіп әбден діңкелетті. Қашан жалғыз танапты бітіргенше барқадар таппай дедектеді де жүрді. О ғып, бу ғып суардым деп атүсті ете шығуға ұяты жібермеді. Кешке қарай тұтаса гулеп маса көтерілді. Мақтаның іші күндіз тынысты тарылтқан қапырық болса, кешке көкала масаға толып жан шыдатпайтын ғазауатқа айналады. Үйге қитығы ұстап сүлеленіп жеткен. «Мойынға қоржын асып: «ақ дуана!» деп ақтап кеткен бұдан жүз есе жеңіл», – дейді құман шүмегінен су жұтып отырып. Терім қатып қалмасын деп есік алдындағы сәкіде жан шақырып сәл байыздағаны сол еді. Етегі желпілдеп Ақбата жетті.

– Жалған-ау, көршіден тұз сұрай кетсем шарбақтың есігі ашық қалып бие шығып кетіпті, – дейді аптығып.

Не дейді! О, тағдыр, ендігі көрсетпегенің осы еді? Жалаң аяғына керзі етігін қолпылдата сұғып сыртқа, арық жиегіне арқандап қойған атына жүгірді. Тізгінін шумақтап, жайдақ арқасына ырғып мінген. Шоқытып бие кеткен ізге түсті. Көше-көшені аралап, ауыл уысынан шығып, жуан белге көтерілгенде түу... түу... көз ұшында жалғыз ноқатқа айналып құлдырап тауды бетке алып тартып бара жатқан жылқыны көрді. Астындағы айғыр бүйірін соғып арқырай кісінеді. Әп-сәтте қас қарайып кірпік үйірілген. Туған жердің ауасын аңсап бұлдырап ағып бара жатқан желтұяқ жылқыны қумады. Барсын деді. Бәрібір шарбақ ішінің көгін тұяқ шиыр етіп жеп бітірген. Сыртта мал жаятын ұлтарақтай бос жер жоқ. Барсын! Үйренген қиян түзді, төл топырақты сағынып ішқұста болып азар еді. Ине жұтқан иттей іш майы ірімтіктеніп ағар еді. Тағдырынан көрсін. Ат басын ауылға бұрып, басын оң иығына қондырып құныса түсіп, іңір қараңғысымен ауласына келіп кірген.

Есік алдында үрей толы жанарымен Ақбата қарсы алды. Құрақша майысып шылауына жармасып жатыр. Асау биенің қашуына өзін кінәлі санап қожайыны қатты кейіп ұрысар деп ойлаған. Айғыр да әлденеге елегізіп шыркөбелек айналып безек қағып кісінесін. Ақбата атты қаңтарып ашаға байлады, бәйек болып қолға су құйды, жарық жағып үйге енгізді. Жетібас төрге малдас құрып жатып қосағының жаутаңдаған жанарына шарасыз мұң оқыған. Өзінің де құдай сүйер қылығы жоқ. Марқұм әкесі шаруаға қырсыздау болып өскен бұған кейігенде: «Ұжымның төрі дүзу де босағасы қисық қой, өйткені босағасы мына сен секілді қисық бұтақтар ғой», – деп нығыздайтын. Әйтеуір Саясат секілді уақыт ағымына ілесіп, кез келген кәсіпке бейімделе алмай-ақ қойды. Дүбәрадай дүмбілез тартып шеттеп қала беретіні содан ба?

3

Ақбатаның тұңғиық терең жанарынан жастық шағын, алаңсыз албырт кезін көз алдына елестетті. Әскерге шақырту қағазын алып бірер күнде азаматтық борыш өтеуге аттанамын деп бос мойын боп жүрген. Әкесінің ақылымен жайлаудағы алыс-жақын ағайынның алдынан өтіп, қайыр-қош айтысқан. Жайлау үстінен сар-гүр етіп жылы жауын өтті. Сүмектеген судан қорынып атын құйғытып келіп шеттегі бір үйге түсе қалған. Қойшы ауылдың жас бикештерінен өзгеше, қынама бел, тана көз, сылаң жүрісті қыз көзіне оттай басылғаны. Жақында Мейрамқаладан қыдырып келген сұлу екенін сезе қойды.

– Еріп кетемін деп қорықтыңыз-ау, қашуыңыз ерен! – Бұл Ақбатаның ауыл жігітінің алдындағы алғаш әзілі-тін.

– Сіздей сұлуға жеткенше асыққаным ғой. – Бұл Жетібастың қызға қайырған тұңғыш жөндем жауабы-тын.

Сол жылы жауын, ынтық көңіл, жастықтың қыр астында терусіз қалған әдемі қызғалдағы есінен еш уақытта шықпас, сірә!

Ақбата алдына неше түрлі тағам қойып қылқылдаса да тәбеті тартпай іштей суалып, сырттай сұрланып көп отырған. Түннің бір уағында тынысы тарылғандай болып сыртқа шыққан. Аспан аласарып кетіпті. Жұлдыз біткен қолсозымда тұрғандай суық сәуле шашады. Аша қазықта қаңтарулы тұрған ат иесін танып арқырай кісінеді. Қасына келіп ауыздығын алды, ерін сыпырды, жал-құйрығын сызып, терін үкті. Жануар жан серігінен айырылғанын сезетін секілді. Көше жақтан дамылсыз сарқырап өтіп жатқан машина дауысының арасынан әлдебір алыс дабырды аңдайтындай тұмсығын жерге салып, құлағын қайшылай түседі. Арық жиегінде ат арқандап жүргенде де, тымырсық жылы жауынын көкседі.

Шілденің нан жапқандай қысқа түні лезде өте шығыпты. Әр тұстан әтеш шақыра бастаған. Тас жолдан үдере жүйткіген машина жүрісі молая түсті. Ұжым аудан мен облыс арасын жалғастырған үлкен даңғыл бойына орнаған. Содан ертеден қара кешке құлақты қажап, әйнекті салдыратқан сар-гүр дыбыс еш басылмайтын. Ұйқысы шала болып, оның үстіне қапырық тамға қамалып жанары әңгел-шәңгел атысып сүлеленіп сыртқа шыққан. Көк жүзін шарбы бұлт алыпты. Бүгін де жауын болмайтынын сезді, бүгін де кешегідей жер күйдірген аптап ыстық көтерілерін білді.

Қалай ерте тұрғаны беймәлім, арық жағалап қалбақтап әлдекім жүгіріп келеді. Тақағанда барып таныды. Әнеукүні үйіне шақырып «пайғамбардың жемісіне» тойғызып жіберетін сақы көршісі. Бір ноқаты кем адамдай сәлем жоқ, саулық жоқ, быдықтай жөнелсін. Мұның аңқиып тұрған кеспірін көріп шыжкөбелек болсын. «Анда, – дейді таңдайын лық еткізіп, – атың буынып өліп қалыпты... »

Тұрған жері төңкеріліп бара жатқандай болды. Көршілерге ілесіп арық басына жүгірудің орнына меңірейіп үйіне қарай бұрылыпты. Шабарман жігіт жеңінен тартқанда барып ықпыны қашып соңынан ілескен. Терең арықтың екі жағы түйетайлы құлама болатын. Сол құламаның қос езуіне көгеріп шөп шыққан. Шылбырын екі-үш жерден келтелеп түйіп арық жиегіне тым тұқыртып тартып арқандап еді. Мақтаға түспесін дегені еді. Басына жеткенде көрді, жануар еш жайылмапты, тықыршып темір қазықты шыркөбелек айнала беріпті, айнала беріпті. Шылбыр ширатылып түйін-түйін болып шатасып қалған. Жылқы қия беттен тайып жығылған мезетте қысқа шылбыр сақтаған темірдей сыққан. Қолтығына қолын сұғып көріп еді, сұп-суық...

Арық жиегіне мықшиып отыра кетті.

Аяғы серейген арыстай жануарды қыл шылбырдан босатқан да, ылдиға апарып сусыз әуетке көмген де, үйеме топырақ үстіне шеңгел қадаған да – мың болғыр көршісі. Жетібастың көңілі өрекпігендей ме, жаншыла соққандай ма, жүрегі көтерілгендей ме, қан жылағандай ма, қалай, әйтеуір тұла денесі сырқырап, жан дүниесі қатты қиналғаны. Үйіне көңілін сұрай келген Саясатқа алғысын айтып, майлы палауға шақырған көршісіне алла разы болсын айтып, арам қатқан атын көмген көршісіне бар білер батасын қақтап айтып, екі-үш күн төсек тартып жатып мазасыз шуылдан әзер құтылған.

4

Төртінші күні қадақ болып ауырған адамдай бозарып аяғына тұрған. Базардан бір мал сатып алып сойып, ағайындарын жиып жас сорпа ішкізді, бас мүжітті. Үлкендердің батасын алды. Жұрт топырлап тарауға бет алғанда жалғыз ауыз сөзге салауат сұрады.

– Көшемін, – деді.

Бастығы Саясат болып ағайындары түтеп берсін. «О, неге?» – десті.

«Отырған орныңнан су шықты ма?» «Әлде жалғыз аттың күйігінен ауыса бастадың ба?» «Атсыз отыра алмайтын болсаң оныңды айт, он сомнан жылу жинап, келесі базардан бір қылқұйрық сатып әперейік». «Төбеміз енді қосылып, тынысымыз түзеліп келе жатқанда ала қойды бөле қырықпа, жарқыным». «Кетпен ұстамасаң да осындағы үшкілге қарауыл болып қалқиып қасымызда жүр, жарқыным». «Қаратаудың қиян қуысында тырайып өліп қалсаң жаназа-намазсыз қаласың, жарқыным».

– Көшемін, – деді Жетібас.

Ақыры тақиялы диқандар қыңырайған бірмойын қыр қазағының айтқанынан қайтпасын білді; шуласып жүріп қайыр-қош айтысты, дабырласып жүріп ұжымнан машина сұрап алды, қолдасып, топырласып жүгін қайыра артты. Жетібастың барша үй мүлкі жалғыз машинаға мол сыйған.

«Ал көш!» десіп аттанар алдында Саясаттың әйелі «барған соң шөл басыңдар» деп кузовтың қалған бұрышына бес-алты қауын салды.

Жүк машинасы жусанды жолдың шаңын соңына бұлтша иіріп терістікке көлденең сұлап жатқан еңселі тауды бетке алған. Жол бара-бара қайқаңға салған. Белден соң бел, адырдан соң адыр таусылып бітер емес. Ақырында машина ыңырсып жон басына шыққан кабинада селкілдеп келе жатқан Жетібас кемсеңдеп көзіне ыстық жас үйірді. Онысын жанындағы Ақбатаға білдіргісі келмей қиыс отырып табан астындағы еңіске тігілген.

Қап-қара адыр ішінде көгілдір жібек жіптей сан бұратылып сылаңдай ағып жалғызсырап Майдамтал жатқан.

Қаратаудың алыс қыраттарынан бұрқырап бұлт селі енді көтеріліп келе жатқан Майдамтал өзенінің бас иесі әдемі түбіт бұлтты көргенде көзіне кіреукелеп жас тұтқанын сезді. Туған жерді сағынғаннан болар, сірә?! Жүрегінің басы түйней соғып, саусақтың саласындай адырлардың аңқыған самалын, жібек желін құныға жұтқан. Енді ойлап қараса – осынау қара шат, жадағай, жұпыны өлкені, сынаптай сырғып ағып жатқан көгілдір өзенді өз болмыс-бейнесінен бөле қарау, басқаша ойлау мүлде күпірлік секілді; өзінсіз осы өлке, осы өлкесіз өз болмысы болмастай еді. Тас жол бойына орналасқан қала іспетті ұжым орталығына сыйыса алмай жаны жүдеп, көңілі ортайып қашып шыққаны да осы мінезден болар, бәлкім?!

Алыстан иесін іздеп арқырай кісінеген жылқы үні естілді.

Қызылқұмның желі не деп жылайды?

Қызықұмның кіндігінде отырған Мүсіркеп түйеші алпыстан асқан осынау өмір жолының дәл бүгін қиын бір тығырыққа тірелгенін іштей сезді, әйтсе де алдағы тағдыры, тіршілігі алай-дүлей дауылға ұшыраған құм сүрлеуіндей мүлде көмескіленіп, тіпті жоғалып кететінін әзірге болжап біле қоймады.

Әзәзіл ашу көтеріп кетті. Қоржын тамның жаман есігін сарт ұрып жауып, қос иығының ортасына басын сіңіре бүкшиіп сырғауыл қадаға байланып қаздиған қоспағына емпеңдей аяңдады. Артынша үйден ұжым директоры Әмірше шықты, қуықтай ши барқыт шалбарының шаңын қаққыштап, қақырынып-түкірініп, анадай жердегі құмда жүретін вездеходқа беттеді. Құнжыңдап кетіп бара жатқан түйешіге бірдеме дегісі кеп қайырылып тұрды да, ләм деместен «ә» деп қолын бір-ақ сермеді. Пәкене тамнан үшінші болып түйешілікті қайтсе де аламын деп есек дәмемен өпектеген директордың шофері Құмбай көрінді, бастығының шляпасын ұстап жүр. «Ашуыңызды басыңыз, басеке, отыз жыл түйе соңында салпақтаған адамда қайбір ми қалды дейсіз, кейінше түлікті қуып әкеліп, санап аламын, – дейді дауыстап, – бүгінше сізді орталыққа жеткізіп салайын». Төртінші болып етегіне сүрініп түйешінің кемпірі көрінген, жанары күнге шағылып жасаурап тұрды-тұрды да, қою шаң боратып шығысқа бет алған бастықтың машинасын, батыс беттегі бұлым-бұлым құм жотасына бүлк-бүлк желіп сіңіп бара жатқан шалының қарасын шалды. Ет жүрегі әлдебір айтып болмас жаманшылықты сезгендей жаншыла соқты, әрі-беріден атқақтап аузына тығылды.

Құм теңізінің толқынына бір батып, бір шығып неғайбыл жоқтыққа жұтылған Мүсіркеп ойлаған: «бұл адамның ішкі әлемінде әр қилы жануарлар тығылып отырады, кісінің мінезін келе-келе солар иемденеді бәлкім, – деп. Біреудің ішінде маймыл, біреуде жылан, келесіде түлкі жасырынған. Әлгі бастық мені «маубас түйесің» деп бекерге жекіген жоқ, ішімде кішірейген түйе жүрсе – жүрген шығар. Күндердің күнінде иесі қиналған, қыстыққан кезде сол жасырынып жатқан жануарлар оянып, бас көтеріп, әлгі кісінің мінезін мұқым өзгертіп, өзінше икемдеп әкететін секілді ғой». Бұл білетін Әміршенің ішінде бұрын ылғи бұл бұл сайрап, мәуелі бағы сыбдырлап тұратындай еді, бүгін байқаса, бүгін емес-ау, біраздан бері өзгеріп, сол мәуелі бағы бозарып, жұтап, жалаңаштанып бара жатқандай ма; құйқылжыған бұлбұлдың орнын қарқылдаған қарға ауыстырғандай ма, әйтеуір бұған беймәлім жағымсыз, ызу-қиқу мазаң үнге толып кетіпті. Өткен жолы аспан айналып жерге түскендей шілдеде келіп, дастарханының басында қымыранын ішіп отырып жаман кіділенді, реңі көгіс тартты. Қопарыла күрсініп: «Бұл қартайтты ғой... қой, болмас, түстіктің қатпа сиырымен сүт жоспарын орындай алмаспыз, ит өлген Рязань облысынан асыл тұқымды отыз сиыр сатып алғанбыз. Ол жақтың сиырлары кілең желіні жер сызған мешкей, меймілдеп иігіш, кісі тілін түсінгіш болады екен». Мүсіркеп түйеші ішінен: «Бастық мұны айдаладағы маған несін жыр ғып айтып отыр», – деп таң қалды. Әмірше әңгімесін әріге жалғай түсті: «Сонымен әрқайсысы жеті мың сомнан, удай қымбат отыз сиырды сатып алғанбыз, обалына не керек, орыс ағайындар шарт қағаз бойынша вагонға тиеп, апталық жолда жемдеп, күтіп мына тұрған Бесарық станциясына жеткізіп берді. Өзім облыста машинаның қосымша бөлшегін іздеп жүргенмін. Байтүгелге: «Қабылдап ал, ұжымға жеткіз, күтімге қой», – деп, қақсап тапсырып кеткенмін. Орыс ағайындар станцияның басында сиырларды санап тапсырыпты, веттехник Байтүгелдің қолына шарт қағазын, паспортын ұстатыпты: «Тамыр, ары қарай өзің жеткізіп ал, – депті. – Мынау әр сиырдың аты, мінезі, не ішіп, не жейтіні жазылған паспорты; ыстық күнде шаңдақ жолмен айдама, тоғайға жайма, жер сызған желініне кене жабысады, шеңгел тырнайды, салқын қорада ұста, жем-шөпті турап, булап бер», – деп өздерінше білген ақылын айтып қайтып кетеді ғой. Менің жоғары оқу орнын сырттай бітіріп келген веттехнигім не істеген. Қапелімде сиыр таситын биік қауы бар жүк машинасын таппайды; олардың бәрі Сыр бойында шөпте жүрген, ауданнан және жәрдем сұрамайды. «Ә, қой, атам қазақ малды жайып айдаған, тас жолмен тырқыратсақ – отыз километр ішкерідегі ұжым орталығына қазір-ақ жетіп барамыз, қағыңды алмайды», – деп сиыршыға әлгі жануарларды жермен айдауға жарлық берген. Өзі жеңіл машинамен, жел жағымен жүйткітіп өткен. Қырық күн шілденің күні жанып тұрған. Асфальттың қара майы еріп, баланың еңбегіндей былқылдап жүргізбеген соң сиырларды жолдан шығарып тастақпен қуып айдаған ғой. Әрі-беріден малдың тұяғы кетіліп, көзі кіртиіп, шөлдеп, қаталай бастаған. Өлдім-талдым деп дарияның пантон көпіріне жеткенде, асыл тұқымды бір сиыр тырапай асыпты. Иіріп суға құлатқан екен, дарияның жылымшы қоймалжың суын иіскеп-иіскеп ішпепті. «Әйда» деп ары қарай тықсыра қуыпты. Қойшы, әйтеуір, ыстықта қан қысымы артты ма, әлде түстіктің аңызақ керімсалына төтеп бере алмады ма – ұжым іргесіндегі мал қорасына жеткенше тағы екі сиыр өліпті. Аңғал-саңғал қорадағы былтырдан қалған ескі саңылтырды алдына шашыпты, әлгі жануарлар татып алмапты, сосын мәңгі веттехник далбасалап көк жоңышқа, жантақ орып әкеліп шетінен турап беріпті, соны талғажу еткен сиырлардың іші кетіпті, жалқақтап және екеуі өліпті. Облыстан қосымша бөлшектер, құрал-сайман алып ауылға келсем, әлгі мал дәрігер маманым: «Басеке, бес сиырды өлтіріп алдық, өздері өте әлжуаз, түкке тұрғысыз түлік екен, актіге қол қойыңыз», – деп көзі бозарып алдымда отыр. Жеті атасынан жіберіп, түк қоймай боқтадым, ит терісін басына қаптадым, не пайда – өлер сиыр өліп тынды – ендігісін не қылды екен, көрейін деп сиыр қораға барсам, төбе шашым тік тұрды, сізге өтірік, маған шын, Мүсеке, әлгі жануарлар желіні жер сызған, мейманасы тасып мелдектеген аша мүйіз түлік емес, бейне, ішіне сабан тығып қойған тірі тұлыптар секілді, қабырғаға сүйеніп, сіңіріне ілініп әзер тұр. Қолмен істеген істі мойнымен көтеретін заман. Әлгі тірлігімізді естіген аудан басшылары веттехник екеуімізді талқыға салды, жер-жебірімізге жетті, ай, бүйтіп бастық болып істегенше мойынға қоржын асып дүние кезіп, ел ақтап кеткен тыныш шығар, әйтеуір, екеуімізге қатаң сөгіс жапсырды. «Өліңдер, тіріліңдер – бес сиырдың орнын толтырыңдар, ана тірі тұлыптарыңды емдеп, жемдеп қатарға қосыңдар», – деді. Басқа түскен соң баспақшыл, веттехникті күндіз-түні сиырдың қасына қарауыл қылып қойдым да, өзім осылай қарай жөнелдім. Жөн білетін ақсақал ғой, мына бір қиын тығырықтан құтылудың жолын үйретер, қол ұшын берер деп сізге әдейі ат басын тіреп отырмын», – деп Әмірше ұзын сөзін иіп келтіреді ғой баяғы.

Мүсіркеп түйеші айран-асыр, әңгіменің түп-төркінін түсініп отырған жоқ. «Құм ішінде аз ғана түйені бағып, сырт дүниеден мүлдем мақұрым қалып жүрген можантопай малшыдан нендей ақыл шығады дейсің, балам», – деп сол жағына жантаймай ма. Дәп міне осы жерде Әмірше бұрын-соңды бұл байқамаған, білмеген, сезбеген мінез ашты, әуелі бет терісі жыбырлады, ішінен әлдебір мақұлық бой көрсетті. «Мұсеке, мысық пен тышқан ойынын ойнап неғыламыз? – деді сызданып. – Отыз жылдан бері түйе соңында жүріп жегеніңіз өркеш, ішкеніңіз шұбат, жілігіңіз майлы, Қызылқұмның бай-патшасы секілдісіз, біздің де ертеңгі күннен үмітіміз бар, тоқ етері – жекеменшік түйеңіздің біреуін беріңіз, сосын көктемгі бота санау кезінде әлгі мәңгі болғыр веттехник: «Үш-төрт ботаны есепке қоспай, актіден тыс қалдырдым, түйе түлігі шығынсыз болмайды, ертеңгі шығынға запас сақтадым, – деген. Сол үш-төрт ботаны тайлақ етіп жасын өсіріп, ақпардағы мал санынан шығара тұрғайсыз. Сіз болып, біз болып өз қотырымызды өзіміз қасымасақ, сырттан ешкім келіп жыртығымызды жамаспайды, ақсақал», – деп пікір келтеңінде суып қалған кесесін төңкерді.

Сол мезетте осы Мүсіркепке алдында үш бүктеліп малдас құрып отырған ауыл басшысының ішінен өзге бір мақұлық зәрлене ысқырып, айбат шеккендей елестегені. Жанарына өзге Әмірше, басқа болмыс шалынған. Жаман тітіркеніп іштей жиырылғаны рас-ты. «Шырағым, пайғамбар жасына келіп отырып өкіметтің өз малын өзіне ұрлап өткізіп күнәға бата алмаймын, – деген. – Өзімнің желінін созып, сүтін шай қатық қылып отырған інгенім бар, басыңа іс түсіп келген екенсің – соны байладым, бердім, машинаңа бас та алып кет, ал, өкіметтің малын бұтарлап берекесін кетіріп күнәға бата алмаймын». «Ау, ақсақал, алдыңыздағы түлікті ешкім ешқайда арқалап алып кетпейді, барша тірлік қағаз жүзінде жүреді, тек екі-үш тайлаққа көндім... кештім... көшірдім... өшірдім деп қолыңызды қойып, тілхат берсеңіз болғаны». «Жоқ, шырағым, сенен қайтпаса, Алладан қайтар, ана інгенімді ал, өзге малға көз сұғын қадай берме, өйтіп арам ас-су ішіп жүре алмаймын». «Ау, ақсақал, өкіметтің малын өзіңізге иемденіп отырсыз ба осы? Ерегіссем бәрін санап аламын, ана Құмбай пысықтың алдына саламын». «Ондай өнеріңді уағында көрсетерсің». «Ау, ақсақал», – дегені болмаса сол жолы бастық сұмдық қалшылдап-дірілдеп жын иектеген бақсыдай ашуланды, ішіндегі суық мақұлық аузынан атқып шыға ма, сеспей қатырып шыға ма деп сескеніп еді, әйтеуір, қоспағына мініп, құм ішіне қашып құтылды. Малын жайып, шаршап, діңкелеп кешкілікте оралса – есік алдында інгені жоқ, әлгілер бұрқ-сарқ етіп, қайта айналып келіп: «Кейінше құнын ақшалай қайтарамыз», – десіп, машинаға басып әкетіпті. «Мейлі, алса-алсын, жыртығына жамау етсін, – деді іштей бұл, – осымен құтылмасам – ақсарбас қой атармын». Өйтетін де жөні бар. Бұл ауылдағы жалғыз Әмірше, ана әуелілеу веттехник қана емес-ау, осы күнгі күллі жұрт түйе түлігі десе езуін қиғаштай созып; «Заманы өткен түлік қой», – десіп, есіркеп-мүсіркеп қыр айналып қашады. Әлгіде бастық «Алдындағы түйені санап аламын, орныңа Құмбай жампозды қоямын», – деді ғой, мұндай қоқан-лоқыны талай естіген. Түйесіңір, қаңбақ, сексеуіл өскен меңіреу құм ішіне жүрегі дауалап ешкім келмей ме: әлде малменен мал болып мәңгіленіп кетеміз дей ме, әйтеуір, түйе бағуға жастар жағы жұлқынып шықпайды, жаңа түйешіні талдырып күте-күте мұның шыдамы таусылды, содан жадағашқа жарбиып мініп, ер басына жұмырын байлап, қып-қызыл шағыр ішіне қайыра сіңеді. Бейне, уақыттың өзі құм бетіне қаймақ болып ұйып қалғандай жылжымайды-ау, еш жылжымайды. Түйе үстінде күн жүресің, ай жүресің, жыл жүресің – ақырысында ештеңеге алаңдамай, қызықпай, күтпей, емексімей, селт етпей, жер үстінде ағыны қатты өзендей өзге тіршілік бар-ау деп ойланбай, толғанбай уақыт оздыруға үйренесің, етің өледі. Көкжиекте көлеңдеген сары сағым бақи дүниенің керуені секілді тізбектеліп, жылжып, ақырысында фәни жалғанға асығып, аласұратындай ма; әрәдік шалынатын шөл тұрғыны – сіңірлі сексеуіл жолаушы адасып кетпесін деп шаншып қойған қарақшы қадағаламай ма; жылдың төрт маусымында ал жасыл, ал қызыл, шикіл, қан қызыл түске боялып толқынданып, бұлымданып жатқан алапат жоталар тарихтың көшін, керуенін бауырына басып жұтып жата беретіндей ме, көңіл, бейне, таспен бастырғандай селт етпей семе түскендей ме, – түйешінің өзінше сезетіні, сыртқы дүниеден қағажу қалып, мінезінің, ойының, жүріс-тұрысының мұқым өзгеріп бара жатқандығы еді. Бұрын: «Шынымен Құм адамына ұқсап құрып барамын-ау, амандық-саулықтың маңайындағы төрт ауыз сөзден басқаны ұмытып қалыппын-ау», деп іштей тіксінетін, қорынатын, енді ол сезім де жоғалыпты. Ана жолы геологтардың алып инеліктей вертолетімен Байтүгел келіп түсіп: «Ақсақал, біздің еліміз аспанға үш адам мінген кеме ұшырды, әлгі кеме аспанды шыр көбелек айналып ұшып жүреді», – деп мәз болып айтып еді. Келесі жазда түйе жүндеумен жанталасып жүріп, сол үш азамат жерге қайыра қонды ма, әлде әлі зыр қағып ұшып жүр ме – сұрауға ұмытып кетіпті. Ендігіде қадап сұрап біліп алайыншы: «Әй, соны білгенде, естігенде маған келер-кетері бар ма, өзге қиял аздық ете ме маған?» – деп тағы іштей тығылады. Веттехник Байтүгел жыл аяғында жолы түсіп келгенде: «Мүсеке, сізді ағайындарыңыз қазақшаны ұмытып қалыпты, өткен-кеткенмен түйенің тілімен сөйлеседі деп жүр ғой, ішіңіз пысқанда дауыстап оқырсыз», – деп «Мың бір түннің» төрт томын әкеліп берген еді, басына жастап жүріп үш мәрте оқып шықты. Кемпірі бір күні түн ішінде бүйірінен түртіп оятып: «Ойбай, қақпас, бұрын да сау сиырдың жапасы емес, әулекі қияли едің, мына кітапты оқығалы «кәнизак, перінің қызы, ханзада» деп сандырақтайтын болыпсың», – деп әлгі кітаптарды маздаған ошаққа тығып жіберді, қолы күйіп құтқара алмай қалды... Ұлтаны кеуіп, етек-жеңін жиып тартылып бара жатқан Арал теңізі жақтан төрт тәулік бойына тұзды жел тұрып, көзді аштырмай титықтағаны есінде. Әуелгі аптап аңызаққа ішін тартып үдей соққан сұмқыл дүлей қосылған соң аспан мен жер ботқадай араласып, тынысты тарылтып, ғазауат майданы басталғандай әсер етті. Сыртқа шығудың өзі мұң болды. Мініс қоспағы үй іргесіне сұлай шөгіп, мойнын құрықтай ғып созып, боздап жатып алды. Моржаның іші де төрт тәулікке сыңсыды. Сауындағы аруана ботасын танымай, тәлтірек қақты. Дауыл сәл толастағандай болған соң, түзге шығып, олай-бұлай қараса, өрістегі түйелері басы ауған жағына босып, тоз-тозы шығып кетіпті. Сусын ішсе, тамақ жесе, сөйлесе аузындағы қышыр-қышыр құмнан құтылмады, жатса төсегіне толады, жүрсе қойны-қонышынан сусылдай төгіледі, қайда қашса да «Қорқыттың көрі демекші – аспанға ұшса да, жеті қабат жер астына түссе де сусылдаған, қышырлаған, мезі қылған, тынысын тарылтқан, жанарына үймелеген, табалдырығынан ентелеген құм сүреңінен, әй, қашып құтыла алмас. Сайда саны, құмда ізі қалмаған түйелерін іздеп күншілік жердегі бура, атан бағатын Досмағамбеттің үйіне бұйда тартып еді. Құрдасы үйінде малдасын құрып, ағаш тостаққа насыбай үгіп, құнжыңдап отыр екен, мұны көрген бойда тоңқалаңдап түрегеліп, қол беріп сәлемдесті, төріне оздырды, сусын ұсынды. Құм бораған дозақтан қажыңқырап, діңкесі жұқарып жеткен құрбысын бөгде сөзбен сейілткісі келді ме, кім білсін, тақауда ғана қолына кездейсоқ путевка тиіп, Алматы маңындағы «Алатау» шипажайына барып, демалып қайтқанын әңгімеледі. Бір жарым тәулік селкілдеп жеткен пойызы да, қойдай құжынаған машинасы да, үйдің үстіне үй тұрғызған шеберлігі де таңсық емес қой. Мүсіркептің, әсіресе таң қалғаны – әлгі демалыс жайы орын тепкен жыныс таудың ішінде үп еткен жел болмайтыны, жыра сайында баланың бетіндей сүйкімді өрік, алма пісіп, аяқ астына төгіліп жататыны, шыбын, маса, көккене, өрмекші деген мазасыз жәндіктердің ызым-ғайым жоғалғаны еді.

Қадалып қайталап сұраған. «Әлгі жерде оллаһи-біллаһи шынымен шыбын ұшыраспады, толқынын тау-тасқа ұрып сақылдап ағатын тентек суы тіс сындырады, құлақшыныма, етігіме ілесе жеткен құмы құрғыр отырған, тұрған жеріме сусылдап төгіліп берекемді алды, – дейді Досмағамбет, – ақ сейсепті кең төсекке үстімнен құм себіле берген соң бас дәрігер – айналайын өріктей әдемі келіншек, әдейілеп астыма машина беріп, моншаға түсіріп алды, хром етігімді, құлақшынымды шешкізіп, жеңіл бәтеңке кигізді, несін айтасың, былқылдаған, үлпілдеген төсекке алғашқыда етім үйренбей, пысынап, берекем қашты, ұйықтай алмадым, қайтқанша асықтым».

Рас шығар, Мүсіркеп өзі көрмеген жерді басып, Қаратау асып, ит өлген қиырдағы шыбынсыз сайда демалып келген құрдасының әңгімесіне құлақ қойып отырып: «Елі азынаған, құмы түтеген Қызылқұмнан өзгеше жер бар екен-ау? – деп іштей толқыды, көргісі келді. – Сонда қалай? Шоқтай ыстық, күнсіз, ұйытқыған елсіз, көзді ашқызбайтын түтеген құмсыз, түйесіз тыныш ұйықтап, мәуе жеп, салқын бұлақтың суын ішіп, саялы бақта сейілдеп ғұмыр кешетін өзі құралпы шалдар болғаны ма? Бәлкім, аңыз ғып айта беретін, пайғамбар жасынан асып, жүз жасайтын ақсақалдар сол өлкеде көлбеңдеп өріп жүрген шығар-ау!» Жоғалып кеткен түйелерін іздеп тауып, қайыра сүркілге салып қуып келе жатып та, Төбеқұдыққа жетіп, бұйда тартып, қоспағын шөгергенде де, әлгі Досмағамбет айтқан «шыбынсыз сай, алма жеп сейілдеп жүрген шалдар» жадынан тегі шықпай қойғаны. Көпке дейін әлгі тосын сурет, басқа бояу, ой сергітер тіршілік тынысы, әдемі табиғат түсіне кіріп қобалжытып жүрді, кейінше бейнет жаншып ұмытылып үлгерді. Әлгіде әжептәуір бастық Әміршені сонша ренжітудің, түңілтудің не орайы бар еді? Ебелектің тамырындай жіңішкеріп жеткен кезде айтқанын істей салса, мақұл десе аузы қисайып қалмас та. Жүйкесінің жұқара-жұқара қаңылтырға айналып біткен жері, жіңішкенің ұзара-ұзара үзілер тұсы осы болар, сірә?! Әуелі осыдан біраз бұрын екі жылда бір боталайтын түйе түлігі пайдасыз екен, жылына екі балалайтын торай өсіреміз деп түйені ауыл сыртына ұзатып айдап салды. Желі азынаған, құмы бораған, күні аптап, суы жылымшы етекте шошқаның қабы болмады ма, әлде ол шіркінді қойға ұқсатып қырға айдаған бақташының көрбілтелігінен бе – әйтеуір, іш тастапты, ит қуалапты, баялыштың тамырын қазыпты, ақырында құмға сіңген судай тырағайлап тозыпты. Бұл бейбақ түйелерге енді көңіл бөлінер, жүніне ынтық, етіне жетіктер көбейер деп күптіленіп жүрген; көз тиді ме, әлде заманның қатері ме – иір мойын момындары алапат ауруға шалдықты, маң-маң басып жайылып жүреді де, аяғы аспаннан келеді, «о, не болды?» – деп үлгергеніңше қарны кебежедей қампиып жантәсілім етеді.

Бұл көктем аядай ауылда көккене, өрмекші көбейген соң басшылар қаржы босатып, құрылысшы жалдап үй-үйге тақтай еден төсеткен. Қолы ептілер тақтайдың астына, қаңылтыр шатырлы үстіне шынылы мақта сіңірген. Мезгіл өте әр қорада бұрқырап жатқан шынылы мақта желмен ұшып, сүрлем салған шұқырға, жоңышқалыққа, жемге түсіпті. Көзге шалынбайтын ұсақ ине сүрлеммен, жеммен ілесіп малдың асқазанына өтіпті, жүрекке, бауырға дарыпты, тас кенеше жабысыпты. Ішкі сарайына шынылы мақта өткен түлік қатарға қосылмайды екен. «Жүрекжарды» деген алапат келді, – деді осы Әмірше, – қалған түлікті түре қуып құм ішіне кетіңіз, қараңызды батырыңыз». Онсыз да өткен жылғы құрылысшының кесапатынан талай қоспақ, інгенінен айырылып, ауылға сыймай, іштей қан жылап жүрген. «Жер шетіне құрысам – құриын, – деп бекінді, – әйтеуір момындарым аман болса дәтке қуат».

Аз ғана дәулетін қара атанға артып, бір түйеге кемпірін отырғызып, келесіге өзі мініп, тырнаша тізіліп, Кеңқолтықтың айтақырына келіп жеткен. Мұнда бір тәуір жері – қақтың суы бар, қан шілдеге дейін түлік шөлдемейді, арғы жағында жан нәсіп. Байтүгел: «Суды водавозбен жеткіземін, шөпті үйемін», – деп ауызбен қарық қылып шығарып салды. Ілдебайлап, ілініп-салынып қабағы салыңқы күзді, үргіні ұлыған қысты артқа салды; соңынан су да, жем де келген жоқ, ирек мойын момындары аяғынан жайылып күнелтті. Әйтсе де сол Байтүгел қыс ішінде алып вездеходпен сау етіп келіп «құрылысшылардың ыстық ауқатына» деді ме, «директордың демалысқа шығуына» деді ме – қос өркеші баладай тайлақты тізеге басып, жайратып сойып алып кетті, мұның қолына мөр басылған бір жапырақ қағаз ұстатты. Келесі жазда беті қақ-қақ айырылған Кеңқолтықтың ұлы жазығына су іздеген геологтар келді, машинасы мұнша көп болар ма, қоңызша қаптап, әр қиырдан бұрғы салып, жер қазуға кірісті. Қауға сақал қауқылдаған жігіттермен қазан-аяғы араласып тұра берер ме еді, Мүсіркептің көңілін күдік кемірді. Тағы да сағымы сылаңдаған қиырдан машинасын бажылдатып Байтүгел жетіп келетіндей көрінді және де қырында жайылып жүрген момындарын жайратып салатындай елестеді. «Қой, ә!» – деді бір күні, – бүйтіп сүтке тиген ұры күшіктей боп бұралып жүрмейін, ішкері құм түкпіріне көшіп кетейін, жұртымды сипаласын, сирексіп қалған түліктің басы бүтінделгенше жабайы адам болып сол жақта жүре тұрайын, жұмысшылардың ыстық ауқатына деп союға, өзге шығынға басқа бір амалын қарастырар, жерге қарап қалмас». Осы оймен Мүсіркеп түйеші құм ішіне түпкірлеп көтеріле көшті. «Байғұс-ау, алапат шөлде қаталап өлеміз ғой», – деп кемпірі кемсеңдеп еді, қаттырақ сөйлеп тыйып тастады. «Баяғы бабаларымыз осы үстіртпен Бұқараға керуен тартқанда жолай әр күншілік жерден құдық қазып, құм басып қалмау үшін шыңыраудың ішін сексеуілмен шегендеп өріп, бетін жауып кеткен, жер жағдайын танитын болсам – сол шыңыраудың бірін тауып аламын», – деп жорта қоразданады.

Керуенін тартып, момындарын соңына ілестіріп аптап жалаған құм ішіне сағымша сіңді. Өстіп баяғының бәдәуиінше безіп бара жатқан Мүсіркептің есіне еміс-еміс балалық шағы елестегені. Ұлы сүргін соғыстың алды, бәлкім, иә, дүлей алдындағы ішін тартқан тыншу кезі болатын, бір үйдің үйелмелі-сүйелмелі төрт баласы – Ерәлі, Бейсенбай, Мүсіркеп, Есіркеп арқасы қырдай арық маяға мінгесіп, алты қырдың астындағы мектепке қатынап оқитын. Құм ішінен етектегі ауылға, мектепке уақытылы жету қиынның қиыны, бірде кішкентай Есіркеп ұйықтап қалады, оятып киіндіремін деп жүргенде күн арқан бойы көтеріледі, келесіде тіздеп қойған желмая шоқырақтап, алыстап кетеді, қойшы, әйтеуір, бұлар ұшқасып-тіркесіп қыр беткейден түсіп келе жатқанда екінші сабақ басталып та кетеді. Түйені бақылдатып шөгеріп, басқа ұрып жатқанда жандарына мұғалім жақындайды, езуінде удай ащы мысқыл, жанарында ызаның ұшқыны: «Иә, түйеге мінгескен төрт сабаз, – дейді кекетіп-мұқатып, – сендер қашан келеді деп бүкіл мектепті қаңыратып қоймайтын шығармыз, я, адамға ұқсап оқитын боласыңдар, я, шеттеріңнен тізіп ФЗО-ға, интернатқа айдап тоз-тоз етемін, ісім сендермен болсын, көр де тұр». Өстіп, итырғылжың, ұрыс-керіспен жүріп, бұлар қатарынан қалмай зерек оқыды, қартайған ата-анасына көмектесіп түйе бағысты, отын тасыды, от жақты, там салды, таба нан көмді. «Түйеге мінгескен төртеу» деген лақап аттан құтыла алмады. Осы кезге дейін өмір керуенінде төрт жігіт мінгесіп, ұшқасып тіршілік кешіп жүрер ме еді?! Арада алты-жеті жыл өтті, бұлар ержетті, алапат соғыс басталды. Ерәлі, Бейсенбай, Мүсіркеп үшеуі әскерге алынды. Мүсіркеп түстік майданында екі рет басынан оңбай жараланып, контузияға ұшырап, сол аяғын сылти басып, көрден қайта тұрып кеткен аруақтай ауылға оралғанда – екі ағасының қаралы қағазын оқыды. Қарттар жылай-жылай жанары жас боп ағып, отбасын сипалап қалыпты. Өкімет сөз жәрдемін аямапты, әйтеуір. Белін буып, қанға сіңген түйешілік кәсіпке жегілді, әкеден қалған бүйшікті үйірді, қаңсыған жадағашты бүтіндеді. Көп ұзамай сіңіріне ілініп отырған ата-анасы шөл тұрғыны сексеуілдей морт сынды, ауыл шетіндегі қорымға қос төмпешік қосылды. «Сонда қалай?» – дейді ғой. Мүсіркеп жаудан ығысқандай құм ішіне сіңіп бара жатып, – баяғыда түйеге мінгескен ағайынды төртеу едік, басы асқар таудай болып басталған ұлы өмір жолының аяғы жіңішкеріп сұйылып, үзілуге айналғаны ма, сол Ерәлі, сол Бейсенбай жамбасы суып қай топырақты қымтанып жатыр екен?..» Соңына ерген жалғыз Есіркепті де сақтап қала алмады. Айтайын, аңғартайын дегені – бұл күндері мына момақан түліктің арқасында Әмірше, Байтүгел өзі болып жармасып, ұшқасып-мінгесіп жүргендей елестейді. Айны-қатесіз баяғыдай: «Түйе байғұсқа мінгесуші – Құмбай қу болмасын деңіз?!»

Жайшылықта іш пиғылын қиын көмген мысықтай қымтап жүретін сол жігіт бірде мұның үйінде араққа тойып отырып, арғы аңғарын аңғартқан. «Бастықты ойға-қырға селкілдетіп тасимын деп ішіме шыр бітпеді, алты ешкіден басқа мал құтаймады, қатыным түйенің кіртілдек өркешіне жыл сайын жерік» – деп мұңын шаққандай болды. – Бұған да көнер едім-ау, орталықтың шуынан, өсек-аяңынан, ырың-жырыңынан, шіркетінен, көрінген өкіметшіден ығып тұрудан, кішіреюден, көзге түспеуден әбден жалықтым. Қалтаң томпақ болмаса дүние опасыз көрінеді, пенсияға шықсаңыз ғой, өзім осы түйешілікке тістей қатып жармаспақпын. Құм ішінде мылтығыңды шошаңдатып аң қағып, момын түлікті беткейге айдап салып, «түс аузыма, табыс» деп шәниіп жатпаймын ба? Осы ойымды директордың құлағына жіңішкелеп сіңіріп жүрмін...» Сіңір-сіңір епетейсіз түліктің арқасына тағы төрт еркек тізіліп мінгесіп, түйе үстінен несібе теріп, ырзық айырып жүреді дағы. Адамдардың құқын түсіну үшін ең әуелі өз әлеміңде, ішкі дүниеңде адам отырғаны жөн шығар. Ішінде адам отырса ғана басқа адамның мұңын, сырын ұға аласың, ол шіркіннің қасқыр екенін, түлкі екенін, періште екенін айны-қатесіз айыра аласың, емеуріннен ұғасың. Өз басы соңғы жылдары орталықтан ат ізін сирек салатын Әміршеден, Байтүгелден, Құмбайдан гөрі түйелердің тілін тереңірек түсінетін болып жүр. Шөлдегенін көз жанарынан ұғады, жем тілегенін аяқ басуынан аңғарады. Асыл тұқымды сиырлары өлгелі Әміршенің жүйкесі жұқарып, «ә, сені ме» деп зәрленіп шыға келетіні, Құмбайдың «әйелім өркешке жерік» дегеннен басқаны ұмытып, тиексіз маңырайып күлетіні; Байтүгелдің ештеңеге қыңбай, қызықпай, елікпей, «маған бәрібір, тек жер бетінде соғыс болмасыншы» деп қисайған жеріне қор етіп ұйықтай кететіні, мұңсыздығы – бұған тегі түсініксіз, беймәлім, бұлдыр бірдеме. Осы Құмбайдың кесірінен соңына ерген жалғыз қара інісі, ұжымның маңдай алды озат шофері Есіркеп ойда жоқта... Қалай басталып еді өзі? Бұл елде бұрынырақ кезде көктемгі мал төлдету, күзек, күзгі күйек кезінде ауданнан әр ауылға көмек беруге өкіл шығады. Өкіл күйіп тұрған науқанға септеседі, күш-көлік іздеседі, ақыл-кеңес береді, мұрнына су жетпей жанталасқан мамандарға қол ұшын береді деседі ғой білетіндер. Әлгі өкілді әкесіндей күту ел ішінде салтқа айналған. Бұл жолғы асқабақтай сөмке көтеріп, томар галстугі жұтқыншағын тіреп сызданып келген жардай дилы өкілді сол жылдары қонақ үй болмаған соң Байтүгелдің үйіне түсіріпті. «Келіншегі еспекті, күт, көңілінен шық», – депті. Өкілекең жас сорпа ішіп, терін басып, желпініп, ертесіне бастықтың алдына жүгініп аяқ лау сұрайды. Өкілге қарсы келу – күпірлік. Малшыларды аралауға, қораларды көруге Есіркептің су жаңа машинасы бөлінеді. Ол кезде Мүсіркептің үйі Төбеқұдықта отырған. Машинасына тау ғып тиеген, пайлаған шөбі бар, кешкілік апақ-сапақта інісі жолай соқпай ма. Әуелгіде боталарға жіберген жоңышқа екен деп түйелерге қатты қуанбай ма. Сөйтсе, өкілекең ортақтың шөбінен қиылып сұрап алып, аудан орталығындағы үйіне арттырыпты ғой. Келесіде інісі қауын-қарбыз тиеп ауданға, өкілекеңнің үйіне тағы асып барады. Оның арасында «Өкілекеңе сусын керек болып жатыр», – деп екі-үш мәрте қымыран құйғызып алып кетті. «Ау, күйектің қым-қуыт шаруасына, су тасуға көлік таппай жатқанда ұжымның машинасын өз мүддесіне дөңгелеткен өкілекеңе жол болсын?!» – деп бұл сұрамай ма. Жолай сусындауға ерніне көлденең басып: «Тырс етпе, ішің білсін әлу-ай», – деп әндетіп дымбілместің құқын байқатады. «Мейлі, – дейді Мүсіркеп, – Өкіл-екең де бірдемені біліп істейтін шығар...

«Келер жексенбіде Өкілекең әдейілеп түйелі ауылға соқты, жұтқыншағы жоғарылы-төмен жүгіріп қымыранды ұзақ сімірді. Сосын ұзын сөзін иіп келтіріп: «Қазақ десе өзімізге тиеді, әйтпесе түйе шіркіннің сүті асқазан, бауыр дертіне мың да бір ем, шудасы табиғи физиотерапия ғой», – деп аспандатты келіп, осы ұжымның соғыстан кейінгі екі мыңдай түйесі сиыр құйымшақтана сұйылып, қазір екі жүзге әзер еткенін жүдеп отырып тыңдады.

Жүрерінде екі флягке толтырып саумал қымыран құйғызып алды. Аспан әлемін қорғасын бұлттар жайлап дым бүрке бастады. Мүсіркеп жүні қырқылып, жалаңаштанып қалған жүдеулерін аяп, құм ішіне аударды. Сүт көп, көмір аздың кебімен артынан жем-шөп тиеген машина әні-міні келіп қалар деп қарайлаумен жүрді. Сүмелектің жылауығы төпеді. Іңірде інісінің нән машинасымен Өкілекең мен Құмбай соқты, үш марғасқа жігіт кабинаға сығылысып алыпты. «Өкілекең командировкасын бітіріп, енді бірер күнде ауданға қайтатын еді, көңіл көтерсін, желпінсін деп ақбөкен аулай шықтық», – деп мән-жайға Құмбай қанықтырды. «Бұл уақытта қаңғып жүрген қайдағы бөкен, ауып кеткен, құрып біткен», – деп тоқтау айтып еді; анау екеуі өзеуреп көнбеді.

Ертеңіне таң алагеуімнен нән машинаны зар еңіретіп, қып-қызыл шағыл ішіне сіңіп кетті. Иә, сол күні... санасында жатталып қалыпты... ішкі сарайы әлденеге өртеніп, көкірегіне запыран көтерілгендей ас батырмай аласұрып, құйрығы қоныс таппай кеткені есінде. Қайта-қайта қоспағына мініп, құм отаға шығып, сүр қазыдай қып-қызыл болып еріп, жалқынданып, көкжиекке сіңіп бара жатқан күнге қараған. Ұзақ тесілген сайын жаны шырқырап, безектеп кеткен. Сап-сары болып толқынданып жатқан меңіреу құм өлкесі көтеріліп-басылғандай, әлдебір құпия сырды көрпесіне жасырғандай сезіліп еді. Байғұс жүрек бекер тіленбепті. Ертесіне жота беткейден жығылып-сүрінген Құмбайдың сұлбасы шалынды. Қоспағын аямай қамшылап, тайраңдатып жеткені сол-тын. «Мүйізі шаңырақтай құлжа қуып жүріп, машинамыз аунап кетті. Өкіл де, Есіркеп те мертікті» – деді әзер тілге келіп. «Ау, есіңнен алжастың ба, әлде көздеріңе көрінген Қызылқұмның кезбе киесі ме, әйтпесе әлдеқашан тұқымы құрып біткен тау құлжасы ми қайнаған құм өлкеде неғып жүр?» – деп сұрауға әдісі жетпепті... «Қайда-қайда» деп... шөлде қалған бейбақтарды іздеп, жөнеле беріпті... Кейінше барып қанықты, Құмбайдың «мертікті» дегені әншейін көңілжықпастың сандырағы екен, бүкіс жотадан аунаған машина сынбапты, қабыспапты, өкіл-екеңнің аздап миы шайқалыпты, ал Есіркеп інісі ашылып кеткен кабинаның есігіне езіліп, мәңгілікке көз жұмыпты. Уай, пәлі-ай, тұқымымды тұздай құртып, алды-артымды сипалып тұлдырсыз қалдым-ау бұл жалғанда деп шөгіп, шөжіп құм кезіп қаңғып кетер ме. Қайғыдан есі аусып жабайыланып жоғалар ма. Иесіз қалған түйелердің боздағаны, мұны іздеп жайылмай жоқтағаны шыдатпай өзін қайта құм ішінен қайтарып алды. Дүниеде түйенің жылағанынан азалы ештеңе болмас, сірә... Иә, мал да, адам да өкіметтікі. Бірінен бірін бөліп-жарып береке таппайсың. Әйтеуір Мүсіркептің жатса-тұрса жүрегін тырнап, жамбасына тас болып батып жүрген түйткілі – алдыңғы түліктің жыл сайын басы кеміп, батар күнде жоқтыққа, көкжиекке батып бара жатқандығы еді. Ана Байтүгел «келешегі жоқ» дегенді неге шегелеп айта береді? Құмбайдың әйелі неге ылғи желмаяның өркешіне жерік болады. Әнебір жылы әңгелектей сөлі сыртына тепкен келіншегі ұл туды деп алып ұшып жүр еді. Жылымықтың өліарасында жаңа туған аппақ ботаны «он үшінші тентегімнің бәсіресі, сүйіншісі болсын» деп ен-таңба салып, өбектеп кетіп еді. Өзінің бұл өңірде қураған сексеуілдей маңайына ұрпақ сеуіп үлгермей; әуелі сүргін соғыстың контузиясынан құлантаза айыға алмады, соңынан қосағына оқыс дерт жабысып, пұшпағы қанамады – діңкелеген тұлдырсыз тіршілікті еншілеп, іштен жидіп жүргелі қай заман?! Қой, бәсірешіл Құмбайдың қуанышын қызғанған секілді болмайын, қолын қақпайын деп үнсіз тұнжыраған. Иен Қызылқұмның ішінде күннің бірсін-бірсін батып бара жатқан бояуын көргендеріңіз бар ма? Елсізде қаңғыған Мүсіркептің ішкі әлеміне көкжиекке еңкейген қызыл алау айтып болмас мұң ұялатады. Жалқын шеңбер өзгелер айта беретін қызуы, күйбеңі, тарбаңы көп тәуліктің қайтып оралмас өлшемі емес: жүрек байғұстың беймәлім сағынышқа, ілгері үмітке асыға соғуы, бір тамшы қанның құм бетіне үзіліп түсуі іспетті әсер етеді. Қызылқұм мен батар күн егіз, Қызылқұм – әлемдік нұрдың бір жапырақ бөлшегі. Ілгеріде әкесі айтып отырушы еді; балам, атқұмар, атқұмар кісілігі де, қамшы салдырмайтын жүйрігі де бұйырмады, жер табандаған тыраш түйеші болдың. Күйіп-жанған құштарлықтың құлына айналасың, өзіңді тым ерте өшіресің, өйткенше асау сезіміңді өлтір; немқұрайды, әбі-тәбі түйсікпен жүз жасауға болады. Сосын тілегіңді бойыңа, ғұмырыңа шақтап тіле, көп кісінің түбіне түпсіз тілегі жетеді.

Айтып-айтпады, қанмен келген қасиетті санамен бағындыру қиын көрінеді, алғашында – күйді, жанды, егесті, додаға кірді, беліне тұсау байлап палуандыққа түсті, біреудің көңіліне тиді, иен даланың аяғы салақтаған серісі, арақты кесемен ішетін жындыкеші атанды, мырзалығын мақтап өлең шығарды, маңдай терін сыпырып тапқан табысын картаға ұтқызды, қойшы, әйтеуір әкеңнің ақылы жайына қалыпты, бойын өртеп бара жатқан қан қызуы опат ете жаздапты. Сол алау өртті ел мойнына түскен зілзала соғыс өшіріп тынды. «Сері, сақы жігіт» аталмай, әлдеқалай дімкәс дерттен майданға бармай, Аққұмының ақ маңдайлы ару қызына сөз салмай, я, өлі емес, я, тірі емес, әбі-тәбі ілдебайлап ыңырсып, есекпен сексеуіл тасып, ферме меңгерушісін соғысқа, сыбағаға шақырып сыбырлап жүргендер озды. Озбаса да қырық қатпар пиғылын көзір ғып мәтібисіп тірлік кешті. Мүсіркепті ақ көңілдік, даңғырақтық жіңішкертті. Мұны заманынан пәленбай жыл, я, ерте туған, я, аузын ашып жүріп кеш қалған деп мысқылдап, түйе қайтарып, аластап елсізге шығарып салды. Шаңқай түске көп кідіре алмаған, екіндіге ерте домалаған шілденің күніне ұқсады. Батып бара жатқан күнді көрсе ілгерідегі әке тәлімі, өзінің қыр астында қалған шулы сүренді көкпардай бозбала шағы еске түседі.

Алау күнді өз қызуы өртеп құртады екен ғой сөйтсе. Батар нұрдың бояуы түйелердің нәркес жанарына тұнып қалыпты. Күн, бейне, пышақ тиген қауындай сөлі сорғалып тұрды-тұрды да, борпық құмға сіңіп жоғалды. Түйелердің жанары жасылданды. Қыр астынан мәлін ұлып, шибөрі жылады. Жұлдыз сырғалар сәусілдеп аспан көгеніне тізілді. Түйешінің тақымы дымданып, құйымшағы қақсап ауырып, аяғын жер тартты. «Жер тарттыдан» шығады, қайдан ұшырасқанын құдайым білсін, осыдан біраз бұрын момындарға «тіне» дерті жабысты. Иненің көзіндей тас кене теріге сіңіп, етке өтіп, түйе қанша жайылса да, шыр жұқтырмай сүлікше сорып аздырады, ақырында жер қаптырып аяғын создырады. Байтүгел қалың кітап ақтарды, облысқа, ауданға аттанды, тінеге қарсы дауа таппады; біреулер күрішке, мақтаға гербицид сепкеннен қашқан төзімді жәндік десе, біреулер суы тартылған теңіз түбінен тесіп шыққан құбыжық десті. Біте, қырғұлақ, қатпа, топалаң, қарасан ауруына шипа табылыпты, ал, мына сұмдыққа ешқандай ем қонбады. Дертке шалдыққан артықтарды қынадай қырып бауыздап, етке жөнелтті де өзге азғана аруана, мая, қоспақты иен өлкенің түпкіріне айдады. Қыр астындағы бойдақ жаятын Досмағамбеттің де көрген құқайы осы деп естіді. «Аш пәледен қаш пәле» деп басшылар үш күншілік жердегі орталықтан енді вездеход жалдап келмесе, Мүсіркептің қорасына тірі пенденің ат ізін салуы мұқым қиындады. Аз айт, көп айт – иен өлкеде сексеуіл көлеңкесіндей көлбей, алдамшы сағымдай бұлдырап, я, дүниеде бары-жоғы белгісіз, я, адам жаны төзгісіз жалғыздыққа еті үйреніп, қиял кешіп жүргені. «Осы мен кіммін?» – деген сауалға соңғы мәрте жүгінген, – жұмыр басты пендемін бе, әлде төрт аяқты түліктің әлде көлеңкесі, әлде елесімін бе? Манағы Әміршенің: «Осы жолы қайтсем де түйешіліктен аламын, ел ішіне көшесіз, орныңызға мына Құмбайды қоямын, таздың шашындай селдіреген жүз қаралы түйеге шамасы жетеді, – дегені үйреншікті қоқан-лоқысы, әлде шыны – ол арасын айырып жатпапты. «Түліктің түбіне жеткен – жүрекжарды, тіне дерті емес, мына сендердің жерге қараған жаман пейілдерің», – депті бұл. Бастық: «Баяғыдағы ақпардан тыс қалдырған артық ботаны недәрә маяға өсірмедің, «жарат, жыртығыңды бүтінде» деп алдымызға көлденең тартып бермедің, ауданнан келген құлжа қуғыш өкілге ішкі сырды жайып салыпсың», – деп онсыз да сынықтан сылтау таппай жүр екен. Әлгі сөзі отқа май тамызғандай болыпты. Емен иілмейді, морт сынадының кері келді. Табанда қаламын сусылдатып қолхат жазды, күнделікті ет, жүн жоспарының орындалуы, ортақтың шаруасы Мүсіркептің миына кіріп-шығар емес, тіпті алыс-беріс бастық екен-ау, өкіл екен-ау деп айырып жатпайды, бәрін «ботам» деп кекетеді, мезгіл ағымынан сырт қалған, кісіліктен тегі мақұрым, бұған салсаң – қалған азғана түйені шөлстанның ішіне қашырып, шашып құртып жібермекші, есің барда еліңді тап демекші – елірме қиялимен ертерек есептесіп малды Құмбайға өткізуге жарлық бердім... деп жазыпты. Мүсіркептің өзіне оқытты. Істеріңді істеп ал деген адамша суық жымиып, ұстарамен қырғызған қауын басын сипады. Іргеге шырт түкірді. Түйешінің ішкі әлемі осы мезет бұрқасын үйірген шөлстандай әуелі түкті сездірмей, көргізбей жіберді де, бірсін-бірсін жанарынан мұнар айықты. Жан қуысынан өзегін суырып алып тастағандай, бейне, тиегі тайып кеткен домбырадай танауының астынан мағынасыз маңқылдапты. «Мақұрым» деген сөзді түсінбедім, балалар, әлгіде асыл аруана соншама боздап, күңіреніп еді, байғұс басым құм ішінің оты азайғанын айғақтап тұр ма деп едім, мені азалаған сыңайлы ғой» депті. Содан соң қамшысын алып, белбеуін буынып, сүйретіле басып, үйден шықты, мініс қоспағына қонжиды, көкжиекке еңкейген күннің соңынан бүлек қақты. Барша ойы, санасы, мансұқ құқы, қиялы бір нүктеге тоғысқандай сезіліп, жалқынданып жатқан құм өлкеге еміне емпеңдеп... сонда деп күбірледі... алыстан көтерілген құйын ба, әлде жосқындап бара жатқан иір мойын момындары ма, ірімтік шаң көтерілді... сонда... сонда ішкі әлемі көші кеткен жұрттай құлазып қамшыкесті нардай боздағысы келе ме... сонда... қапелімде сөзді де, сөйлеуді де тарс ұмытты, құлағы бітіп, ызың еткен дыбысты естімей қалды... сонда... сонда... көк шандыр көнтақым сұлбам баяғы Бейсенбайда, Ерәліден, Есіркептен артық болып па, қатқан тулақты қашанғы сүйретеді, бұлдырсыз, бұдырсыз ұлы өмірді қашанғы мезі етеді бұл... дінім де, ділім де момын түліктің ортасында... «мақұрым» деген маған арналған сөз шығар...

Алып нұр қан қызылданып бара жатқан.

Осы оқиғадан апта өте ауыл сыртында бойдақ түйені бағатын Досмағамбет пен Құмбай шөлстанда шығандап отырған әріптесі – Мүсіркептің үйіне келген. Шалының аптадан бері қайда жүргенін кемпірі айта алмады. Содан бұлар «о, тобалап» пышырап жайылып жүрген мал ішіне шапты, табанынан таусылып іздемеген, сүзбеген шағылы қалмады. Тегі болмаған соң орталықтан вертолет шақыртты. Қызылқұмды картаға түсіріп жүрген қауға сақал геодезист аспанға ұшатын алып инелікке мініп, Өгізсайдың бойын тінтіді. Жау жолын шарлады. Төбеқұдықтың ішіне түсті... ақырында мойнына су кетіп «таппадым» деп діңкелеп қайтып оралғаны сол еді, аз ғана түйесін айдап терістік беттен қалқиып шыға келгені. Өзі де бетінен тозаңы шығып, әбден жүдепті, астындағы қара нары ирелеңдеп, діңкелеп қалыпты. Бейне, осынау меңіреу құм өлкесінің кезіп жүрген қыдыр иесіндей, береке базарындай, бас иесіндей, кешегі өткен қызық дәурендей, бүгінгі тірлігіндей елестеп кеткені. Түйеші Мүсіркепсіз Қызылқұм тұл, Қызылқұмсыз Мүсіркеп жетім! Жылдар өтер, заман желі заулай соғар, ұрпақ ауысар, құм шағылы жөңкіліп көшер... сол қара нар, сол түйеші кәрі сексеуілдің ебедейсіз көлеңкесіндей болып қызылдың құмын кешіп әлі жүр деседі.

Құмда қалған кемелер

Балықшы Тобағабыл не пәлеге ұшырағанын өзі де білмейді, аяқ басқан сайын өзін жылан арбаған торғайдай дәрменсіз сезінді. Қос өзеннің ұмар-жұмар қосылып, ақырын лықсып жер астына жұтылып жатқан қандымсұр құрдымы ширатылған айдаһар жыланға соншама ұқсағаны. Пәс сайын тынысы тарылып, кеудесі қысылды, көзге көрінбейтін біреу қолынан жетелеп дедектетіп жетелеп бара жатқандай емпеңдей аяңдады, тайыз суды шалпылдатып көп кешті, бірер мәрте сүрініп түрегелді.

Бұл өлкеге бірінші рет аяқ басуы. Кеше ғана Охотсоюздың ақбөкен қуған машинасымен үш жігіт болып ерулеп келіп жеткен еді, жарлауыт қабаққа қос тікті, баялыш, түйесіңір үйді. Қайда жүлге, қайда көл, қайда өзен – ауын, торын арқалап сол жаққа шұбыратын Арал балықшыларының он жылдан бері үйреншікті кәсібі осы. Былтыр Каспий теңізіне ау салды, биыл Шардара су қоймасын, Балқаш көлін тінткіледі, балық жоспарын орындай алмайтын болған соң осы Тобағабыл бастаған бір топ қаратабанды Ырғыз бен Торғайдың қара сағасына аттандырған еді. Түнемесіне кәнігі балықшы шала ұйықтады. Дарияның лай суында сусып жүзіп жүр екен дейді, соңында аузы тікенек тіске толы бір үйір жылан балық, қайтсек те білегіне оралып құрдымға кетірейік дейтіндей, адамша күңгірлеп кеңесетіндей. Ақырында астын-үстін сөйлеп елірмелеп оянды. Серіктеріне сездірмей сыртқа сытылды. Декабрь айының аяқ шені болса да, қыс демі қысырақтың иегіндей шөре-шөре, өзен арасына мұз бекіп тұсау түсе қоймаған, әлі асау. Жағалауға кісі көтерер мұз қатса арнаға еркін жетіп ау құрмақшы, сүзіткі салмақшы. Осы оймен ентелеп келе жатқан балықшының қырағы көзі алыстан мұнартып, сұры өлетін қойдың көзіндей жасылданып жатқан құрдымның сағасына сүрінді. Басын сонау терістіктегі Орал сілемінен жүлгелеп алып, түстікке тынбай ығысып, иретіліп, мың бұратылып қинала аққан Торғай өзені мен кәрі сүйек Мұғаджардан бастау шығарып, күннің шығысына жосқындап ұмтылған Ырғыз өзені Сарыарқаның мидай жазық пұшпағында ұшырасар еді. Көз көрген кісі таныстай кемсең қағысар. Көпке дейін сағынған жандар мауқын баса алмай төс түйістіре ұмар-жұмар құшақтасар ма. Мың километрден астам жол жүріп, талай тоспадан үйелеп әзер шығып, бөген-бөгеттен түйіскен кезде – қой мен қозы жамырағандай азан-қазан жосқын хал кешіп – кер даланың сауырын тұмсығымен бүлк-бүлк түртпес пе. Өткен бір замананы еске салып сылаңдап, қайыра қайрат жинап, армансыз ағындамас па деп ойлайсыз.

Түк те олай емес. Екі өзеннің түйіскен жерінде мол суды құныға, обыға жұтып жер астына жоғалтып жатқан құрдым сор бар екен. Әлгіде Тобағабылды еріксіз «тобалатқан» сол құрдымның қан-сөлсіз, репетсіз сұлбасы болатын. Қос өзеннің ерте көктемгі мінезі енапат емес пе. Арнасы құлашын кең жайып, қызара бөртіп, қойнау мен қолтыққа шүпілдей толып, ыңырана ығысады. Шабындыққа сүріне жығылып, жер қоңына тістей қатады. Мұндайда қыр қазағы: «қырғын қаптады», «топан су келді», «қыраң қып кетті» деп құйрығы қоныс таппай, үдере қоныс аударды. Құрдым ше?.. Жайылым тепсеңі дүр етіп көтеріліп, күздейгі, қыстайғы кір-қоңын тазарта жуып, жұртты үркітіп бүктетіле лықсыған сары лай су осыншалық мол бітіммен қайда сыяды, қай теңізге барып құяды деп таң қаласыз ғой. Сарыарқаға береке дарыған болар деп қуанасыз. Ендігәрі шөлдемейтін шығармыз, малға да, жанға да нәр жетеді деп дәмелісіз. Енді сол көктемгі мол су, телегей қарғын дамылсыз лықсып жөңкіліп барып ешқайда құймай, ештеңені суландырмай, құм жотаның қойнауына жұтылып жоқ болып жатыр дегенге сенесіз бе?

Шындығында, ұлы сор, безерген жотаның суреті сұмдық екен, қарап тұрып балықшы Тобағабылдың тұла денесі қалш-қалш тітіреді. Жақындап барғанда байқады – жалпақ алапаты қоға ма, қамыс па, шілік пе, әйтеуір, бір болмағыр берекесіз өсімдік жайлап алыпты. Балағын іліп, етегінен тартып, ілгері бастырар емес. Жер де кәдуілгі жерге ұқсамайды, баланың еңбегіндей былқылдаған бірдеме. Құм шағылдың баурайы жыланша жылжып қозғала ма, әлде қатты қайнаған тайқазандай беті бу атып, сақырлап, көпіршіп жатқандай ма, әйтеуір, көз жетер қиырға көз мойын созып, ұмтылып қаншама қарағанымен – тілге тиек етер, көз тоқтатар тірі сурет көре алмады. Тобағабылдың тіліне «Тоба, тоба» дегеннен өзге жөнді сөз де түспей қойды: мына табиғат бұл көріп өскен Арал теңізінің кескін-келбетіне мүлде келмейді; Қызылқұмның шексіз-шетсіз құм теңізіне де ұқсамайды; қараған сайын жанарды жасауратып, жүректі көтеріп дегбірді алған өңшең ал қызыл, ал жасыл, ал шикіл бояу-бедерлер; сосын тереңнен лықсыған, бу атқан, иретілген, бұратылған, ортасы шүңейттенген, жылжыған, сор мен лай араласқан, лай мен құм жағаласқан, жанталасқан, жарды қапқан ағыс иірімдері кілең. Балықшының жүрегі көтеріліп лоқсыды кеп, лоқсыды кеп. Кеше кешкілік Ырғыз бойына құрма ау салып келгенде, ішкен дәм-тұзы сіңбей, жүрегінің басында түйнек болып тұр екен, қайыра тастап құтылды. «Уа, құдіреті күшті жаратқан ием, – деп, бүктетіліп отырып күбірледі балықшы. – Мына кең алыпты түгел алып, екі өзенді тел еміп қалғытып жатқан ұлы құрдым, бейне, осынау Жер-ананың жаманшылыққа бастаған ынсапсыз пейілі ме. Әйтпесе, бір жыл емес, екі жыл емес, қос өзеннің екі өзенге парапар телегей суы қай жеріне сіңіп жатыр? Таза болсаң судай бол, бәрін жуып кетірер, кең болсаң, жердей бол, бәрін дағы көтерер деп мәтелдеткен бұл пенделер жүре-бара, келе-келе дүниеге місе тұтуды, «тойдым, болдым, қойдым» деуді ұмытқан болар; көзіне түскеннің бәрін көрсем, ішсем, жесем, иемденсем деп құныққан шығар; қанағатты, көңіл тоқтығын місе тұтуды естен шығарды ма; әйтеуір, осынау қыбырлаған адамдар мен мына жатқан құрдымның арасында іштей бір табиғи үйлесім, үндестік бар секілді. Табиғат-ананың «бұл адамдарды бәрібір суыма, нәріме қандыра алмаймын, бәрібір тойдырып бітпеймін, одан да өзім жұтып көрейін» деп жатқан көрер көзге қытымыр қиғылығы, бәлкім. Дүниені шайқап өттік, қызыққа кенелдік, көрдік, білдік деп астамсынған пенделердің алдында осынау құрдымға ұқсас ызым-ғайып, тып-типыл, үн-түнсіз зауал күтіп тұрғаны кәдік. Мұны дер кезінде ұғынатын да, ұғынбайтын да бар. Базбір желкеуде, астамсыған, менменсіген, білгішсіген, кеуде керген, мелдектеген, деміне піскен кісінің көз алдында көзге көрінбейтін буы болады деуші еді, рас білем; мына құрдымның үстінде де шайы орамалдай үлпілдеген жұқа ақшыл бу қалқыды. Кәдуілгі сүйекті балқытар ыстық бу.

Аяғы тәлтіректеп, демі қиындап, жанары кілегейленіп, дәрмені біткен балықшы Тобағабыл сүрініп барып, еңсесін қайыра жазды. Еңкейгенде алақаны былқ етіп сор балықша тиді, қамыс тілді. Мына құрдымда бұрын ешбір ғалым зерттеп, аңғарып, суреттеп, ежелеп білмеген ерекше бір қасиет бар секілді. Табиғат мінезі көре көзге мүлде өзгеріп тұра ма деп қалды. Әлгіде ғана таң арайымен шағыла құбылып, айдыны көгеріп, сұлу келіншектің ажарындай көзді тартып, арбап шақырып жатыр еді; енді күрт өзгеріп, бетпақ әйелдей безеріп, қазанына тас қайнатқан сараң ошақтай бұрқ-сарқ атып, жүректі шошытып үрейлендіре түсті, жүре-бара дегбірді тауысып, тынысты тарылтып, сүрінте бергені. Мұны да жұтып жібергісі келгендей ыңырына, ындынына тартады, құрдымның кіндік тұсында магнит толқыны бар ма деп жобалады, өйткені сол маңайда сор батпақ қоюлана түскендей; бу да молырақ, қылтанақ көрінбейді; әрідегі құм шағылы деп ойлағаны – ақжем борық білем, шүңейт деп болжағаны – бірсін-бірсін астынан көпсіп ашыған қамырдай көтеріліп келе жатқан жер асты құбыжығы секілді; маналы бір-екі өзеннің қоспасы деп ойлаған тұсы – толқын да, қоймалжың батпақ та емес, үңірейген жер асты құбыры ма – жанары талып, жандалбаса қарманып кері шегінді. Сәл кідірсе, алып ойпат ортасынан ашып, көпсіген ұйық мұны да қылғытып жұтып қоятындай көрінді. Керзі етігін желім балшық тістей қатып жібермеген соң сыпырып, шешіп кетті. Мақталы күпәйкесі зіл тартып, еңсесін езді, оны да сыпырып лақтырды. Қыстың қара суығына ұрынып, тоңып қаламын-ау деп ойлауы екіталай; түйе жүн жеңсізін қайда жүріп сулап алғаны белгісіз, малмандай құлақшынын шешіп тастап, өлем ата жағалауға ұмтылды-ай. Жын қуғандай жандәрмен тырағайлады. Сәске түсте батып, манағы ертеңгісін шығып кеткен шайласына тақады. Жақынын көргендей жанары жасқа шыланды: «Көл ортасын көремін, балық бар жерді болжаймын деп жүріп опат бола жаздадым-ау», – деп іштей мұңаяды. Кеше ғана сонау түстікте жатқан Арал маңынан, шағын ауылдан бөкен аулаған Охотсоюздың машинасына мініп, үш кісі болып осы өлкеге аяқ іліктіріп еді. Әуелгі келісім бойынша бұлар құрдымға ертерек жетіп, қос тігіп, балық бар суатты болжап біліп, ерулеп жата тұрмақшы еді: өзге балықшылар ау-сайманын сайлап, сықап кейінірек жетпекші. Тобағабыл өзінің жыл он екі айда отбасынан безіп, қайда су қоймасы, көлшік, көл, саға – сонда сандалып бейрахат тіршілік кешкен осынау сиқына сұмдық назаланады. Қос алдына тәлтіректеп жетті де, дәрмені бітіп, жүрелеп отыра кетті.

Ой ішінен ой терсе – әкесі, атасы, бабасы балықшы болыпты. Арал теңізінің бұл баспаған түбегі, бұл шықпаған шоқысы жоқ шығар, сірә! Құмсуат, Тұщыбас, Щевченко, Сарышығанақ, Ақкөл, Бозкөл, Қашқансу, Қаратұма, Жалтырбас, қарақалпақ нағашысы жайлаған Мойнақ құмының тозаңын жұтып, жағасына табан мөрін басып өсті емес пе. Құланды, Қаратүп, Көктырнақ түбегіне жүзбе ауын арқалап, он, он емес-ау, жүз мәртеден барған болар. Ауа ауысты ма, әлде Арал теңізінің түбі тесіліп кетті ме, әйтеуір, бір алапат болғаны рас. Баяғы бұл ұстаған бекіре, шоқыр, ақбалық, ақмарқа, қаракөз, көксерке, табан, сазан, майшабақ, мөңкенің тұқымы жоғалып балықшы әулеті от басқандай безектеп кетті. Сырдария мен Амударияның теңізге құяр сағасында қашқан су, іркілген көлшік, ашыған көл, ортайған тоғанға құрама жол салып, ілдебайлап жоспар орындап жүрді. Тобағабыл іштей әлі де басым жас қой, институтты сырттан оқырмын, үйдегі қарадомалақ бес баланы мәре-сәре ғып өсірермін, әйелімнің көңілінен шығармын деп қиялдаушы еді: тіпті болмағанда, бригадирден өсіп, балық ұжымын басқарармын, ешкімге залалым жоқ, кісі ақысын жемеймін, үлкеннің сөзін жерге тастамаймын, осынша көр бейнетті қамыт киіп жүре бермеспін деп тағы дәмеленетін. Қызылқұмның құм боратқан көкжиегінен әрі аттап әке бастаған, ата болжамаған ел мен жерді көрермін, қызықтармын деп армандаушы еді.

Биылғы жыл теріс туды білем, жоспары құрғыр бөкенше безіп қарауылға алдырмай діңкелетті, жиналыста сөгіс жамады, үйде береке болмай кетті, келіншегі «төркініме кетіп тынамын» дейтін тосын өнер шығарды, ақырында озат бригаданың бригадирлігінен «өз өтінішімен» босанды, құлдырағаннан құлдырап тор тоқыды, қармақ иді, ау салды, қайық бүтіндеді. Қайда балық бар деп естісе – сонда безектеп жүгірді, безектегеннен безектеп жүріп, ағаш безін теріп кетті. Без терген емей немене шығанақ пен түбекті тінткілей жүріп аулаған аз ғана балығы ортақ қазанға түскенде жұмырға жұқ болмады. Қазақстандағы жиырма сегіз балық ұжымының маңдайалдысы еді, келе-келе жоспар орындалмай қарызға отырды. Әуелі балықтан түскен таза табысты кеңседе отырған есепші ағайын шотқа салып, ұжымның заң кітабы бойынша бір мүше сыбағаны ұжымның бөлінбейтін қорына жатқызды, келесі мүшені сыйлық қорына деп оңашалады; қоғамдық қорға тағы бір мүше сыбаға; жәрдем кассасына және бір бөлшек бөлінбекші; енді таза табыстың қалғаны балық аулаған артель мүшелеріне беріледі. Тапқан табысын қапқа салып арқалап, қоржын тамдағы үйіне келгенде келіншегі тергеуге алмай ма. «Үйіндегі бес баланы қалай асыраймын деп қаңғып жүрсің», – деп жанын тырнайды. «Иығынан ауы түспейтін мәнжубас балықшыға қосақтаған қай тағдыр мені?» – деп тағы сұңқылдайды. «Ел аман, жұрт тынышта балық іздеп, суат кезген сортабан кәсіпті қашан доғарасың, ойбай?» – деп жүйкесін жұқарта түспей ме. Әрі-беріден соң басын ұстап, құлағын басып безе қашқандай болады ғой тегі. «Атакәсіптің атасына мың нәлет! – деді бұл бұлан-талан бүлініп, – ұжымнан шығамын, заводқа тұрамын... »

Тобағабыл сол екпінмен балықшылықты тәрк етіп, Баршақұмның иінінде жатқан Жақсықылыш, Қамыстыбас көлінде ас тұзын өндіретін кәсіпке келіп кірді. Мидай алапты айтақыр ғып алып жатқан тұз мұзын күректеп, кетпендеп жүріп үймек үйеді, сол үймекті қаптап, арқалап машинаға тиеді. Дамыл таппай қимылдап, заводқа жөнелтеді. Мұз бетінен тұз жинап ай күйбеңдеді және екі жарым ай терін тамшылатып иіліп-бүгіліп қап көтерді. Әрәдік белін жазып, терін сыпырып тұрып: «Ой-хой, бір заманда осы көлдердің үстінде көк теңіз тулап жатқан дегенге қайтіп сенерсің?!» – деп терең-терең күрсінетін. Көкірегі қарс айырылғандай болып, көз ұшында құмға сіңіп көшіп бара жатқан Арал теңізіне жаутаңдайды. Түстік бүйірден құдайдың құтты күні бір тынбай азынай соққан Қызылқұмның желін нәлеттейді. «Бұл Қызылқұмның желі не деп жылап тұр?» – деп жолдастарына сауал қойды. Мұнымен тілге келіп сөйлесіп тұруға өзге жұмысшылардың мұршасы жоқ, ертерек тұз үймегін тұрғызып үлгергені жөн, сол үймекті күректеп қапқа салады, иін тірестіріп машинаға артады, түсіреді, завод диірменіне төгеді, майдалайды, йод қосады, қайыра қағаз қалталарға салады, тігеді, үйеді, тиейді, жөнелтеді... ой-ой-о-ой... мұнда да ақ тер, көк тер бейнет жеткілікті.

Тобағабыл осындай сүркіл қимылдан сүйегі қирап келіп жуынып, тамақтануға да мұршасы болмай; жатақханадағы төсегіне сүріне жығылып жетіп, жата кеткен. Басы жастыққа тиісімен қор ете қалған. Қанша ұйықтағаны жадында жоқ; таң алдында қапырық ауадан бастығырылып, пысынап жатып жаман түс көріпті. Тұщыбастағы жағалауда мөлиіп қармақ салып отыр екен дейді. Көгілдір су беті қарауытып, толқын атып жыбыршып жөнеледі. Балық атаулы әлдебір құбыжықтан үркіп, дүркірей жосып, бергі жағаға ойысқандай ма?.. Алабұға, тұқы, жайын, оңғақ, шоқыр, лақа, қаяз, мүйізтас, аққайран, қарабалық, дөңмаңдай, майшабақ атаулы шыбын жаны шырқырап жәрдемге шақырғандай ма?.. Орнынан атқып тұрып суға қойып кетті, киімшең омырауын малтып біраз жерге барды. Әлгі пақырларды сумаңдаған жыртқыш жыланбалық тырқыратып қуып жүр. Жақындап кетсе-ақ әректей аузымен қылғыта жұтады; ирелеңдеп, өңмеңдеп теңіз астын билеп алыпты. Ойран ботқасын шығарып жергілікті иір мойын момындарды қансыратып қырып барады. Бұл құрығын шошаңдатып, жыланбалықты ұрмаққа оқталды. Ол неме енді өзіне айбат шегіп, тап-тап ұмтылды. Беліне, аяғына жылан болып оратылды. Сол мүскін мақұлықпен жанталасып алысып жатып, ел-селі шығып терлеп оянып кетті. Басы зіл тартып, ербиіп ұзақ отырды. Жолдастары тұз тиеуге әлдеқашан кетіп қалыпты. Сол жыланбалықты осыдан он шақты жыл бұрын астанадағы балық шаруашылығы жөніндегі мамандар «балық өнімін көбейтеміз, өсіреміз» десіп, кеу-кеулесіп, өзге құрлықтан алғызып, әспеттеп жүріп жоғарыдағы Шардара су қоймасына жіберген еді. «Өссін, көбейсін, сосын аулаймыз», – дегенді. Әлгі неме апан ауыз жыртқыш болып шықты. Жергілікті момын мақұлықтың әуелі уылдырығын, сосын өзін жұтты; дарияға өтті, жоғарылы-төмен еркін жалдап, жайын мен сазанды қынадай қырды. Жергілікті халық жей бермейді, ауламайды. Жылдар өте әлгі жыланбалық көбейіп, каналға өтіп, күріш танабына шығып, масақты қиып жей бастапты деп шошытады баяғы. «Өзім білеммен» өкіректеп, бірін-бірі тыңдамай, бірін-бірі тоспай сөйлеген бірер білгіш ғалым өстіп табиғаттың тепе-теңдігін көрер көзге бұзып алғанын кеш ұғып, сан соққаны ғой...

Осынау келеңсіз оқиғаны ойлап отырған Тобағабыл жалма-жан тұрып, киіне бастады. Жол қапшығын иығына асты, бастығына барып келетінін айтты. «Ау, аяқ астынан түлен түртті ме?» – деген жолдасына ләм демеді. «Ау, батыр, жер бетінен ауып кеткен жоқ, балықты қайдан табасың?» – деп алдын кес-кестеді. «Ау, жарқыным, Арал маңынан мұнан өзге табысты кәсіп таба алмайсыз, райдан қайтыңыз, қалыңыз», – десті. Біріне де «ие» деп илікпеді. Есепшіден есебін айырып, көшпелі дүкеннен қант, шекер алып, жөнін айтпастан, ләм деместен аулына тайып тұрды. Жолда көні кеуіп қаталап өліп қала жаздады. Қырық күн шілденің күні жанып кетіпті. Жүз шақырым маңайда тамшы су көзі жоқ.

Жер де, көк те кілкіген, тоңазытқан ащы тұз тозаңы. Жолай тұз тасыған машина ұшырасып, мінгізіп алғаны оңды болды. Көретін жарығы бар екен қайта. Ертесіне балағымен шаң сыпырып, сәске түсте Тұщыбастағы шүйкедей ауылына келіп түсті. Күнге күйіп, түтігіп кетіпті.

Әншейінде жоқтан өзгені сылтау ғып шаптығып, көгеріп-сазарып қарсы алатын жүйкесі жұқарған келіншегі бұл жолы аяғының ұшымен басты, иығынан қапшығын, қолынан таяғын алып елпек қақты. Балаларды тырқыратып сыртқа, тамның көлеңкесіне қуды. Дастархан жайып, гүжілдетіп самаурын көтеріп келді. Бір тізерлеп отырып, баяғыны еске салып, майысып қызылкүрең шай ұсынды. Тобағабыл ащы терін шығарып, әл жиып терісі жазылғасын барып, тұңғыш рет тіл қатты. «Атасына мың нәлет, ата кәсіпке қайта кірісемін, жыланбалық болса да аулаймын», – деді. Сөйтіп ауылдан бес жүз километрдей жоғарыда жатқан Шардара су қоймасына салттап, ерулеп барып, балық аулап жүрген бригадаға тіркелді. «Бригада» деп ауыз толтырып айтқаны болмаса, бас-аяғы он үш-ақ адам, оның бірі қабылдаушы, есепші бала; екіншісі – бригадир, үшіншісі – аспаз әйел. Өңгесі ертеден қара кешке қара суға тор, ау салатын, қайық есетін, арқан тартатын, балықтың жайылымын барлайтын балықшы ағайындар әншейін.

Әуелгіде бригаданың өзге мүшелері орталарына бөтен мақұлық еніп кеткендей мұны жатсынып, қорашсынып, кірпідей жиырылып жаратпай жүрді. Шаруаның ауырына мұны жұмсамады. Түскі, кешкі ас үстінде «қосымша ақы бәрімізге бірдей бөліне ме?» деп өгей сөз күңсітті. «Бұл Тобағабыл келіншегінің қасынан жаңа ғана келді, ал біз болсақ қатынымыздың түр-түсін де ұмытып қалдық», – дей ме. Әйтеуір, қораш әңгіме тегі көп. «Басқа түскен соң – баспақшыл боларсың» деп, Тобағабыл тікенек сөзге де, теріс пиғылға да «мәу» демеді, жонын бейнетке төседі.

Әуелгіде салған ауы сары бауыр сазанға толып шығып жүрді де, жоспарды жартылай ғана орындап үлгерді; өліарада балық күрт азайды, балықшының ұнжырғасы күрт түсіп кетті. Ең жаманы – бәрінің басы құралып кешкі асқа отырған кезде «түк бітірмей, түк өндірмей» келген балықшы өз-өзінен қорынып, іштей өзін арамтамақша сезініп, төменшік тартып, басы салбырап қалатыны, әрине. Біреулер: «Балықтың иесі ескі айға ілесіп кетті ме», – деп болжам таратты, келесісі: «Кие, береке деп қасиетті сөздерді қор қылатын дәнеме жоқ, балықты құртып бара жатқан анау тереңдегі жыланбалық», – деп өзгеше пікір ашты.

Шындығында, Шардара теңізінің түстік беті құжынаған қосын, лаулата жаққан от, көлбеңдеген кісі сұлбасы. Бейне, баяғы құмға сіңіп опат болған Ескендір Зұлқарнайынның қалың қолы қайта тіріліп, көтеріліп келіп, ерулеп жатқандай ғой. Бұлар өре түрегеліп, күн сала қарап қайран қалысты. Ташкент, Жетісай, Самарқанд, Абай бойынан қаптап келген демалушы қауым алаулатып от жағып, қос тігіп, жағалауды аткөпір етіп, суға шомылып, қармақ салып, мәзденуі ғанибет. Әрәдік бажынай дауыстап барқылдаған, ча-ча-чалаған ащы музыка ырғағы кешкі ауаны қамшымен осқандай тіледі. Маса гуілдеп маза кетті.

Ертесіне жағалауға жаңа тобыр келеді. Тобағабылдың ауына жеңді білектей жыланбалық оратылды. Ескекпен ұрып, есінен тандырып жағаға жеткізген. Аннан-мұннан жиналған балықшы шіркіндер ширатылып бұлқынып жатқан жыланбалықтан емес, Тобағабылдың қанталаған, атысқан жанарынан үркіпті. «Жарқыным-ау, не болды саған, таста бұл пәлені», – дейді бұлар – үндемейді. «Мұны аулап тауыса алмайсың, судың жұты, балықтың жанкештісі көбейіп кетіпті, зимогор кәдеге асырар», – деп басу айтады – сыр бермейді. Былайғылар кәнігі балықшының бір ұрт, оғаш мінезінен шоши бастады, шегіншектеді, үрпиісті.

Тобағабылдың ысқырына кәрленген үні естілді. «Бұл мақұлықты өзіміз жейік, өзім-ақ жеп тауысамын!»

– Ау, мына Тобағабыл есінен адасқан шығар!

– Не деп тұрсың, жарқыным-ау!

– Жесе жесін, өре халық жегенде бұл шіркінді қазақ татып алмайтын арам мақұлық емес шығар.

Бірмойын Тобағабыл айтқанынан қайтпады, әлгіні шұбалтып қайығынан сүйреп шығарды, қостың алдына әкеліп дөңбекке салып басын, құйрығын шауып итке лақтырды, иті құрғыр құйрығын бұтына қысып беталды маңып жоғалды. Мақұлықтың денесінен қан жылымшылап ақты; бұл селебе пышақпен жапырақтап шауып бұза бастады, аспаз әйел: «Арамыңды қазанымнан аулақ алып кет, жоғалт, құрт», – деп шыж-көбелек безектейді-ай; былайғы балықшылар кино қарағандай үйіріліп өздерінше сыбыр-күбір мәз әйтеуір; мақұлықтың ортаңғы бөлегі майы ірімтіктеніп семіз шықты. Тобағабыл тұрып барып, қостан тұз әкелді, әлгі кеспе қызылға үйіп септі: «Қазаныма салдырмаймын, қараң қалғыр, Есіркептің тұқымысың, аулақ, көзіңді құрт, жоғалт», – деп аспаз әйел шаптығады; Тобағабыл қыңар емес, кәрі аюша қорбаң қағып, ошақ жаққа барып нан көметін табаны алды, шапшып ұмтылған әйелге қып-қызыл жанарын қадап: «Табаға шағамын, жолыма тұрма!» – деп бір-ақ кесті; анау жым болды; тұз сіңген балық бөлшегін нән табаға тоғытты кеп, үстіне үймелетіп және салды, тұзды тағы үйді, сосын бетін жауып шоққа қойды; күн алауы семіп, көкжиек күлгін тартып бара жатқан кез болатын; Шардараның беті жыбыршып салқын леп тартты; Тобағабыл әлгі табадағы пісіп болды-ау дегенде, көсеумен қысып, шоқтан алып, жігіттерге алып жүрді. Олар, бейне, үріккен қойдай тіксініп кері шегінді, бұл көп қузап өңмендемеді: қос жанындағы жайдақ сәкіге тізе бүкті де, газеттен дастархан жайды; буын бұрқыратып табаны ашып қалды; әдемі иіс кешкі ауаға кілки сіңді: «былайғылар енді қайтер екен» дегендей ежірейіп оқшау үйіліп тұрған: бір қолында қасығы, бір қолында тандыр наны – Тобағабыл «бісіміллә» деп табаға төнген: «е, жыланбалықты жесе несі бар?.. Қытайда, Кореяда, Индонезия жерінде жыланнан неше түрлі тағам әзірлейтін салт бар емес пе; енді бұл жылан емес, жыланбалық қой, балық аты бар әйтеуір» – осы оймен кесек етті қасығымен қармап, демімен үргілеп аузына бір-ақ атқан; жұтқанын да, жұтпағанын да білмейді; өң мен түстің арасындағыдай елес әншейін: «Су әкеліңдер!» – деген ащы даусы алапты көшіріпті: әлгі жылы-жұмсақ, жылымшы, майлы, дәмді, нәрлі, өзі біртүрлі кескен бөлшекті өңешінен әрі қарай жылы сумен итеріпті: нақа бір тереңге батып бара жатқан адамдай жан дауысы шыға қолы ербеңдеп «Су! Су!..» – депті және. Одан арғысын біле бермейді. Біреулер айтады: «Қасығыңды төбеңе ербеңдетіп дарияға қарай жүгіре жөнелдің», – деп: әрәдік «Барлығын жеп құртамын!» – деп айқайлайсың дейді-әй. Сенерін де, сенбесін де білмейді.

Екінші біреу айтады: «Тіпті олай емес, екі бөлшекті асадың ба, жоқ па, нән шелек суды солайымен іштің бе, жоқ па анығын білмеймін, әйтеуір кескен томардай гүрс құладың», – деп. Үшіншілері: «Сенің сарқытыңды жеп көріп едік – тәтті, дәмді екен», – деп қырға қарап мөңірейді. Қойшы, әйтеуір. Тобағабыл сол оқиғадан кейін аузына ұшық қаптап, мұрттай ұшып ауырыпты, ауруханаға түсіпті. Соңынан іздеп келген келіншегі ақ төсекте арыстай болып жатқан бұл көкеңді көріп дауыс салып жіберді.
Әрәдік: «Сорлы-ау, сен опат болсаң, ана бес қараборбайды қайтып асыраймын», – деп мұның сай-сүйегін сырқыратты. «Жер бетінде балықшы болмай-ақ, балық ауламай-ақ басқа кәсіппен күн көруге болатын шығар; өзіңмен түйдей құрдас Асанәлі қайным, әне, бала оқытып, мектепті ұстап күнелтіп жатыр, ешкімнен кем емес; ең болмаса Мүсіркеп қайнағаға ілесіп түйе бақсаң ғой, қымыранды ғана ішіп жүретін едік», – деп, бейне Қызылқұмның мазасыз желіндей біраз азынап, уілдеп басылды. Тобағабыл жатып ойланды содан. «Әйелдің айтқанын істеме, ақылын тыңдама» деп қақсап үйретіп кеткен әкесі қатты кісі болған-ау, сірә?! Әйтпесе келіншегінің сұңқылдап айтып отырған сөзінің жаны бар. Жер үстінде мың сан кәсіп бар. Әкем, арғы бабам балықшы болған екен деп тұқымы тұздай құрыған балықты іздеп, иығына ау асып, ел аралап, қаңғып кетуі қалды ма; енді жылым, тоспаға құртша қаптап көбейген жыланбалықты аулап, қуырып жеп тауысуы қажет пе; Шардара су қоймасының балығы түгесілді, енді Балқаш асуы керек пе; осынау бейопа кәсіпті әкесі бұдан ант алып, мирас етіп кетпеген шығар. Қой, ә, «Есің барда елің тап» дейді қазақ, мен де осы науқастан оңалайын, белімді буайын, я, шаң-шаң ауылдың шағын мектебіне қарауыл болайын, я, түйеші Мүсіркепке жәрдемші болайын, балығы құрсын».

Ауруханадан шыққан Тобағабыл күнқағары епетейсіз едірейген ақ шәпкені милықтата киіп, қонышты бәтеңкені қисайта басып, орталықтағы, жел өтіндегі мектептің директорына келіп жолыққан. «Өзіңдей нар жігіттің сөзін жерге тастауға тегі құқым жоқ, – деп директор қос алақанын стол үстіне жайды, – амал қанша, қарауылдық орынды да, бағбандық орынды да өзіңнің Асанәлі құрдасың қосалқы иемденіп жүр. «Көкешім, мұғалімдігің де жетер, шаруаны босатсаңшы, басқаға істетейік», – деп талай бопсаладым, болмады; «Жүз жиырма соммен бір үйірлі жанды қалай асыраймын», – деп бет бақтырмады, бәтшағар. «...Ой, пәлі-ай, Асанәлі бейбақтың қарауылдығын, я, бағбандығын тартып алғанда маған бүйір шықпас, қой, ә, өзі-ақ істей берсін; екі қолға бір жұмыс табылар... деген оймен аяңдап, колхоз кеңсесіне келген. Ұжым басқармасы мұны орнынан тұрып, ұмтылып қарсы алды, көңілін, шаруа жайын сұрады. Тобағабылдың аузынан «түйе, түйешілік» деген сөзді шалалап естіген кезде ауыл басшысының жүзі күреңітіп құмығып, көз алдында шөгіп кеткендей елестеді. Үні көмескі жүдеп естілді. «Осы түйе түлігі бізге құт болмады, деді төмен тұқшиып, – бұл жарықтық біте дертіне, тіне ауруына ұшырады ма, әлде Арал тартылғалы соның кепиеті ұрды ма – жылдан-жылғы азайып, басы майдаланып бара жатқан секілді. Құм ішінде малымыз бар деп, мәз болып біз жүре беріппіз; бағып-қағып, жетістірдім деп, әлгі мәңгі болғыр Мүсіркеп босқа кезе беріпті. Жақында жинап санаймыз, он шақтысының сайда саны, құмда ізі қалмапты; түйешіден «тап, ізде» дейміз; ақырында құм арасында қаңғып жүрген қиялидан да айырылдық», – дейді бастық. «Айырылғаны қалай?» – дейді Тобағабыл сұмдық таңырқап. Біреулер айтады: «Құм ішінде жоғалған түйесін іздеп әлі сандалып жүр», – деп, екіншілер: «Қарақалпақ асып, қайындап кетіпті», – дейді осы ауылдың молдасы: «Түйеге айналып кетті», – деп өзінше өсек өрбітеді тегі. Не істерімді білмей дал боламын, жоғалған түйесі табылар, тегі болмаса бірдеме ғып актіден шығарамыз; сол Мүсіркеп шал аман болсыншы, ауылға оралсыншы деймін баяғы... «Түс-сін-ік-ті... Тобағабыл бастықтың алдынан біртүрлі іші босап, торығып, құлазып шықты. Қызылқұмның желі азынап, төменгі жақтан тағы құм бората бастапты. Тұщыбас ауылы дүлей құм селінің өтінде үпір-шүпір үркердей шоқтанып, бүрісе түседі. Мына жыл ма жыл танабы кеуіп, табаны тартылып шегініп бара жатқан қаракөк Арал теңізінің келешегі, анау деміккен дімкәстай дүлей желден бір көтеріліп, бір басылып еспесі бұрқыраған Қызылқұмның ентелеп келе жатқаны, суалған дария, жоғалған жолаушыдай көгілдір алқап өзінің осынау тіршілігін мүлде кішірейтіп, күйкі етіп, мәнсіз етіп жібергендей сезілді. Табиғат алдында тым әлсіз, тегі қауқарсыз екенмін-ау деп торықты Тобағабыл. Түпсіз терең ой кешіп отырып байқамапты; ту сыртынан әлдекім төніп келгенге ұқсайды, шошып кетті. «Төке, жалаң аяқ, жалаң бас неғып отырсыз?» – дейді әлгі. Мана әлгіде, ертеңгісін қостан шығып кеткенде жылы ұйықтап жатқан балықшы бала бұл, соңынан қара сақалды серігі де ентелеп келеді.

«Қыстың қара суығында мөлиіп неғып отырсың, бәтір-ау?» – деп ол дағы келе жұлқылады; демеп, сүйеп, қосқа кіргізді. Сырттан баялыш, түйесіңір әкеліп, от тұтатып шағын шайланы жылытты. «Оқасы жоқ, – дейді бұл суық ыржиып – Торғай мен Ырғызды жұтып жатқан құрдым мені де опат ете жаздады, балық үймелеген жылым іздеп жүріп, құрдымға жұтыла жаздадым, етік те, құлақшын да шыбын жанымның садағасы?!. «Тобағабыл, сені ғой кейінгі кезде түсінбей жүрмін, осы жазда Шардараның жағасында жыланбалық қуырып жепсің, күзде Балқаш көлінің тереңдігін өлшеймін деп бой салып тұншығыпсың, одан аман-есен оралған соң, құм кезіп жоғалып кеткен Мүсіркеп шалға құран оқытамын деп жалғыз ісегіңді сойыпсың; бұл қалай сонда, есің дұрыс па өзі?!» Қара сақал, сары тіс серігінің шындап сұрап тұрғанын түсінді бұл. «Қайтіп жауап береді, не демекші?!. Ішкі әлемін жайлаған сырды, мұңды қораш тілмен қалай баяндап түсіндірмекші?..» Тобағабыл ләм деместен мөлиіп отырып қалды, балықшы баланы жұмсап тон алғызды, жамылып, отқа ентелей төнді. Буын-буынын жайлап буа бастаған қорғасын суық бірсін-бірсін саусағын босатқандай ма; кеудесі кеудесі емес-ау, көкірегінің іші сырылдағандай ма; әлдеқайдан, алыстан самолет ұшып келе жатқандай ма; мүлгіп-қалғып отырып ой құрдымына және шым батқаны. Мектептің қарауылдығы, түйешілік бұйырмаған соң бұл көкең ата кәсіптің қамытына тағы келіп, мойнын сұғынған. Бұл жолы бригадир: «Өңкей сөзіңді жүре тыңдап, бас десе құлағын көрсетіп, қырға қарап мөңірейтін арамтамақтан қалдым пәлеге, – деп жер-жебіріне жетіп, сілкілеп алды. – Аванс та, қосымша ақы да жыл аяғында болады, балтай-шалтайды доғарып, бір топ балықшыларды бастап, Балқашқа аттанасың, еру боп жатыр, жоспарды орындайсың...» Тобағабылда екі сөйлеу, ежіктеу деген болмайды. Ау-құралын сайлап, жол азығын қамдап, бір топ болып ертесіне пойызға мінді, «дегеніме көнбедің» деп келіншегі қырсығып шығарып та салмады...

Әлгі қара сақалдың: «Балқаштың тереңдігін өлшеймін деп бой салыпсың» деуінің жаны бар, сондай бір келеңсіздеу оқиғаның болғаны рас. «Пәлен жерде батпан құйрық, ол не қылған бостан-бос жатқан құйрық» деп қазекем айтқандай, көлдің батыс жағына ернеулей келіп қоныс теуіп, ақ ниетпен ау салған бұлардың қолына әуелгіде ештеме ілікпей қойды. Жылдан-жылға көл суының тұз құрамы көбейіп кеткен бе, әлде өзге балықшылар бұрын келіп аулап түгескен бе – безер шоқыр, көкбақа, арық аққайран, қаңғыған итбалықтан өзге су мақұлығын торға түсіре алмады. Оның үстіне қайықтағы кісіге күздің қара суығы тікенекше қадалды. Әуелгі кезде таң сәріден тұрып сүзіткі құрып, ау салып, бастырғы бекітіп, қалтқы аңдып аянбай қимылдаған балықшылар түстен кейін мардымды балық ала алмай қатты қалжыраған, әрі-беріден жүйкесі құрғыр тозған. Қынаптан суырған қылыштай бауырын жарқылдатып, сұлу сазанды қайыққа аударып салып жатпаған соң кәсіптің де қызығы болмайды екен. Ана тұста да, мына тұста да жоқ қарап діңкелеген, сенделген жолаушыдай репетсіз серіктерін көріп, Тобағабылдың жүрегі тілінді. Қайтпек керек? Марқұм әкесі айтып отырушы еді: «Терең көлдің балағы көктемде кілкіп бетіне шығады, күзде тас боп түбіне шөгеді» деп. Бұл құрғырдың тұқысы, оңғағы, лақасы тереңінде жүрмегей деп іштей күдік алды. Қайтсе де тәуекел ғып шешініп көлге сүңгуге дәт қылды. Жолдастары: «Көлдің суы тастай, өкпеңді тесіп аласың», – деп. «Аптаның аяғына дейін сүземіз, болмаса бөстегімізді көтереміз», – деп. «Қарап тұрып обалыңа қала алмаймыз», – десіп алдын кес-кестеп болмағаны.

Тобағабылдың басы бір жағына қисаймасын, қисайса құламай тынбайтын қырсықтың өзі; айтты – болды, шығыстан арқаның күні сібірлеп атқан кезде екі жолдасын ертіп қалтылдаған қайыққа отырды, жағадан аулақтап қиғаштай жүзді. Межелі тұсқа тақалған кезде қайықты кідіртті. Тобағабыл тәлтіректеп тұрып шешінді, үлкен тас байлаған жіптің келесі ұшын башпайына шешілместей ғып шиеледі, қолына селебесін алды, «ал, тәуекел» деп мұздай қарабарқын тереңге секіруге оңтайланды. Серігі: «Беліңе арқан байлап, содан саумалап тартып тұрайық», – деген.

«Мезгілінен бұрын сопаң еткізіп суырып аласыңдар, су астын еркін барлай алмаймын», – деп оған тағы көнбеді. Салқын су денесін қарып өткендей сезінді, бара-бара оған да еті үйренді, көзін ашып, маңайын шолды. Башпайына оралған зілмауыр тас төмен қарай зырқыратып тартып жөнелді. Көлдің бұл тұсы осынша терең болар деп болжамап еді, бір минуттай уақыт өтті – табаны әлі қайраңға тиген жоқ; әрәдік бүйірін, қолын жылбысқы жәндік жалап өтеді; манағыдай емес, су асты кірпік үйіріп қарауыта түсті, оң қанаттан жосқындап жүзген нәлімнің үйірін шалды; «Иә, сәт! Иә, пірім!» іштей тәубалап, бас бағып, тереңді шолды. Денедегі дем таусылып, қара құсы зіл тартып, көз алды мұнарта бастады. Әрі қарай сүңгуге шамасы жетпейтінін білді, селебесін оңтайлап башпайдағы арқанды қиып жіберуге бүгіле берген, табаны былқ етіп, құм қайраңға тигені. Бейне, балықтың майлы жотасын басқандай сезінді, шындығында, бұтаның арасынан қолдың саласындай тұтасқан қарабарқын тұқы балықты көрді, қолын созса қармап алатындай, тегі. Жандәрмен арқанды қиып жіберді, ақтық күшін жинап жоғарыға ытырылды. Орта жолда дәрмені бітіп, есінен таныпты, су бетіне серейіп шығыпты. Серіктері кеудесін сығып, қолдан дем салып, алқын-жұлқын әзер дегенде жан кіргізіпті. Ықылық атып, жарық дүниеге қайта оралған Тобағабыл тұңғыш тілге келіп: «Ауға бастырғы байлаңдар, арқан жалғаңдар, бұл көлдің балығы тереңінде», – депті. Ертесіне жігіттер көрші жатқан ауылдан арқан, жіп, шылбыр сұрап кезіп кетті. Кешкісінде қайыра бастары құралып ай жарығымен ауға бастырғы, талдырғы байлады, бауын ұзартты, тор көзді тереңге бейімдеп, қайыра қаусырып қайтып шықты. Тобағабылдың о дүниенің есігін қағып қайтқан жанкешті мінезінің арқасында тереңге салған ау, бейне, қазан түбінен бауырсақ қармаған шөмішке ұқсады: салғаны бос шықпады, тереңге сүңгіп ұйқыға шомған қарабас тұқы, жылы ағыс іздеп қиынға легліген ақбауыр лақа ауға шүпірлеп лықа толды: кәсіптің қызығына берілген жігіттер түскі асты да, кешкі асты да ұмытты: бір күннің ішінде жағалауға балықтан үймек үйді. Тоқсанның жоспарын бел шешпей, дамыл таппай екі жетінің ішінде төпелеп орындап шығып мейманасы тасып, ауылға тісі ақсиып күліп оралғаны есінде. Әйтсе де қазекемнің қаңқу сөзі тыйылған ба?.. «Несін айтасың, ноқай Тобағабыл Балқаштың тереңдігін өлшеймін деп жүріп бой салып жүріп су жұтып, өліп қала жаздапты: Шардараның жыланбалығы жеңсік асым деп ол жақтағы орыс тамырынан жіңішкелеп посылка алып тұрады-мыс» деген күңсіген сөз үй-үйді еркін аралады. Шайпау келіншегі шай үстінде: «Рас па, әй?» – деп шаншыла қарағаны. Бұл қапелімде күмілжіп қалды. «Несі рас?» «Балқаш көлінде балықшы қызға ғашық болып, сені алмасам – суға кетіп өлемін деп өнер ашыпсың ғой, осы ел жыр ғып айтып жүр?» «Ойбой, жұқарған жүйкені жоныма өйтіп, жарқыным, суға балық іздеп сүңгігенмін!» «Ендеше өзгелер неге сүңгімеген? Сенің елден ерек шешініп, тайраңдап, сайраңдап, жаннан безіп бірдемеге бас тігетініңді білгенмін, жел болмаса шөптің басы қимылдамайды...» Мынадай жан тырнаған қысыр кеңесті естіп отырып Тобағабыл: «бұл жұртқа, әй, дауа болмас», – деп іштей торығады ғой. Ел алдына шығып, басқаларға жол көрсетсең де – жақпайсың, аш құлақтан тыныш құлақ деп тарс бүркеніп жатсаң да – оңбайсың. Қай жағына шығып, шындық іздерсің?!. Қалай ғана өзіңмен өзің күн көрерсің?..

Осынау күңсіген тымсырық сөзден бойын аулақ салып әрі бірер жетіге қыдырып, көңіл көтеріп қайтайын деген оймен Тобағабыл теңіздің арғы пұшпағында жатқан Мойнақтағы нағашысына сапар шекті. Мойнақ қаласы – бір кездерде теңіз іргесінде жатқан, келе-келе құм шағылдың арасында қалған шағын қалашық, қарақалпақ ағайындардың аудан орталығы. Ақ сақалды, қызылшырайлы науша нағашысы мұны мәре-сәре қуанып қарсы алды, айналып-толғанып түкпіргі бөлмеге сүйреді: «Айтшы, жиен, – деді: – Аралға, Сібір өздерінен бұрып әкеледі деген сөз рас па?» «Сондай сөздің бары рас, әйтсе де әзірге мыңдаған километр шөл даланы көктеп өтіп, Ертіс пен Есілдің мардымсыз суын тұзды арнаға сүйреп жеткізе қояды дегенге өз басым иланбаймын», – деді бұл. Қонақжай нағашысы бұрынғыдай қой сойып, сары бауыр қаяздың сүрін турап шашылмады. «Шөп болмаған соң уақ мал ұстаймыз, теңіз қашып кеткелі қаяз да, сазан да құрыған», – деп аузын газет қиындысымен сүртіп, қонақасыға палау тартты, алдына көк арақ қойды. Осы мезет Тобағабылға мына нағашысы астынан теңізі кетіп, айдалада, құм арасында қалып қойған кемеге соншама ұқсағаны, жел өтінде азынап, жартылай құм басып, шөккен түйедей бүйірлеп-бүйірлеп жатқан темір кемелер Мойнақ маңайында мол-ақ. Құмда қалған кемелер алып динозаврға ұқсап әр қиырдан, әр сайдан құбыр созады. Қызылқұммен қосыла жылайды; өткен күндерді, кеткен теңізді іздеп құбыла қыңсылайды. «Нағашы-ау, осынша кемені құмға тастағанша, сындырып, бөлшектеп, металл сынығына өткізсе қайтеді?» – деп сұраған бұл. Сауалының оғаш екенін сол мезетте-ақ сезді. Осынау еңбекші жұрт темір жол бойындағы тау-тау үйілген сынықтарды тиеп, тасып үдесіне шыға алмай жатқанда, айдалада, Қызылқұм ішінде, күш-көліктен де, мүшелеп бұзатын білектен де жырақ қалған, тат басқан, адыра қалған кемелерге кім иелік етпекші?! Бірер апта нағашы ауылында аунап-қунап демалып жатамын ғой деп дәмеленіп келген Тобағабыл екі күнге әзер шыдады. Үшінші күні ертеңгісін төсегінен түнеріп тұрып: «Нағашы, рұқсат болса бүгін елге қайтамын, – деді, – мына маңайдағы қырқа-қырқада, жүлге сайда сыңсып қалған кемелер түнемесіне желмен аш қасқырша ұлып тегі кісіні ұйықтатпайды екен, шыдай алатын емеспін, кетемін, жүремін...» Нағашысы мұның ішкі әлеміндегі жан құбылысын табиғи түйсігімен болжап білді білем, алдына тұрмады, күректей алақанын жайып, «жол болсын» айтып шығарып салды. Тобағабыл бұл жолы ауылына жер өлшеген геодезисттердің керуеніне ілесіп төтесінен оралды. Қызылқұмның ішін кеулеп, бір кездегі үлкен арна, бұл күндері қаңсып қалған сорлы сай өгіз, Жаңадария, Қуаңдария бойымен із тастап, Арал теңізін түстігінен айналып сапар шекті; екі тәулік бойына құм тұсаған, қаңқасы ырсиған қыстауларды қарауыл қылып жайбасар, маубас түйемен изектеді. Сонау көз ұшында қалбалақтаған жолаушы ма, әлде адасқан балықшы ма дейсің; тақап келсең – желмен азынап, керней шалып тұрған көрней кеме ғана; әрідегі батар күннің қызығына малынған құжынаған базар жаймасы ма дейсің – елі көшіп кеткен ескі қыстаудың қаңқасы қарса алады; момақан түйесін қарсы алып маң-маң басқан түйеші Мүсіркеп пе деп өрекписің – жолықсам, тілдессем, хал білсем деп жаның қалмайды – баяғыда қазақты қалмақтан қорғап, қансырап құлаған батырдың моласы болып шығады; жадау, жұпыны өлкенің иесіндей су іздеп сирағын созған бөкен бе деп елеңдейсің – қасына келсең бұтағы беріштеніп, сүйегі қурап омырылып құлауға қалған кәрі сексеуілдей көресің; Қызылдың құмы жел тұрса қосыла желпілдейтін туырлық болып кеткен бе деп таңырқайсың, өйтетін де жөнің бар – терістіктен, батыстан мұнартып дауыл тұрса-ақ мына құм төсегінде тыныш жатпай сусылдап, ысылдап, азынап, қабырғасы сөгіліп жылжи жөнеледі, ентелейді, езіп жіберердей өңмеңдейді содан; бұл білсе, сөз жоқ – табиғат, өзге ауа ауысқан, әйтпесе, әкесі марқұм табан астынан жылжып қашып бара жатқан көк теңізді де, түйешінің жаман шапанындай желп-желп еткен есірік құм көшкінін де көрмей өтіпті, көрсе айтар еді ғой. Ауылға табан тіреп, «Ана тіліндегі» Абайдың өлеңін оқып, келіншегіне арагідік әзіл тастап, шәниіп жатып жан шақырмас па. «Өлмегенге өлі балық жолығады» деп, азаюға айналған балықты іздеп, жер дүниені шарлай бергенше баяғыдан өстіп жатып-ақ өмір сүрсемші деп өкінеді бұл; боталы інгеннің, бес тұсақтың жағдайын жасап, кеңсе сыпырып, қора тазаласам ғой мұншама шалдығып шаршамас ем; жыланбалық жеп, Балқаштың тастай суына батпас ем деп ішінен уілдейді және. Өстіп жайбрақат жатқанда үйіне сыпайы, сымбатты бригадир келді. «Пәленше-е-е-ев, – деді. – Сені де саналы азамат дейді-ау, жыл болса аяқталып қалды, балықтың жоспары болса әлі толмай діңкелетіп барады, кәне, көтеріп беліңді бу, бір топ жігітті бастап Ырғыз бен Торғай өзенінің қосылар құрдымына жөнел, мына жаптас жаппастар айтып келді; балығы бөгіп қалыпты деп, сенен өзге қабырғалы азамат табылмай тұр». Тобағабыл әлгіде «көрмегенім балық болсын» деп жатқан іш пікірін тарса ұмытып ұша түрегеліп, саптамасы, сулығын киініп, ауын, торын буып жолға әзірлене бастапты. Мұны осынша қутыңдатқан бастықтың мақтауы да, намысына пышақ жанып қайрауы да емес, ата кәсіптен құлаққа сіңіп қалған «бөгіп» деген жалғыз ауыз сөз еді. Келіншегінің шаңқылына құлақ аспай, шалғайына оратылған баласына қарамай «Қайда? Қайда?» деп телпегін баса киіп жөнеле беріпті. Соның аяғы, мінекей, құрдымның жағасында жарбиып, соңына келер күш көмек пен қосымша жігіттерді күтіп, сүт көп, көмір аздың кебін киіп, мөлиіп отырғаны. Әні-міні дегенше қос маңына қанаты қиқалаңдап «АН-2» самолеті қонды, ішінен жабдығын, азығын сүйретіп тірі аруақтай сорайған және төрт жігіт түсті. Сәлемдесіп, амандық-саулық сұрасқан жерлестерге Тобағабыл тұңғыш тіл қатты.

Балық құрдымда емес, құрдымға құяр сағада секілді, барлап қайттым, біреуің көрші жатқан қойшы ауылдан ау тартатын күші бар екі атын сұрап әкел, көліктің майын балықпен қайтарамыз, өзгелерің аудың қалтқысын алып, көзін жиілеп шығыңдар, жайдақ өзенге тор көйлек салып сүзсең де бәрібір... «Балық болып жатса рациямен хабар бересіңдер», – деп ұшқыш самолетін қайыра көтеріп, елге ұшып кетті. Ертесіне тіркесіп-ұшқасып ау көтерген жеті балықшы намазшам көлеңкесіне ұқсап Ырғыз бен Торғайдың түйісер арнасына әупірімдей жүріп сүзіткі салды, тор жайды, сосын шай ішіп алып, қайыра көтеріліп, аудың екі басын екі атанға тіркеп: «Береке басым бері бұр, әйт-шуу», – десіп көлікке қамшы ұрды. Қос нар әудем жерге дейін маң-маң басып барып, беліне салмақ түскендей, басқа ұрғандай тастабандап тұрып алды. Қамшы үстіне қамшы салды. Қойшы ауылдан батып бара жатқан ал қызыл алаулы мезгіл болатын, қырбық мұз жапқан өзен жағасын алтын жонды сазан балық көміп кетті. жер де, жаға да шоршыған, тулаған, аузын әректей ашқан сүбелі балыққа толып, төңіректегі дүм-дүние сексеуіл шоғына қойған тайқазанға ұқсап, кенерінен асып төгіліп, бүлк-бүлк қайнап көз жауын алды дерсің. Ертесіне де сөйтті, ертесіне де... Үшінші күн алқызыл көкжиекке балық уылдырығындай шашылып сіңіп бара жатыр еді. Тобағабыл суды белшесінен кешіп, аудағы сазанды азайтамын деп жанталасып қимылдап жағаға лақтырып жатып байқамапты – тұла денесімен дір етіп қолын тартып алды... Алып балықтың жанарымен көзі түйісті... Алып балықты бұрын естігені болмаса, көріп-білген пенде емес еді... өңменіне өткізе тіктеп қараған мына көз, бейне, әнеукүнгі ортасы ойық жұтпа құмға ұқсады... бұл тіршіліктің қызығы, дәмі, арпалысы, кешкі суреті, кешегі елесі, өкініші, опасы, наласы, қызығы, құдай-ау, балықшы әулетінің ау тартқан жабайы әупірімі, қомағай ас жеуі, әзілі, құмда қалған кемелер, адамзат аясынан алыстап қашып бара жатқан көк теңіз, азынаған жел, қан қызыл күн, бәрі-бәрі Алып балықтың қарашығына кілегейше ұйып қалғандай ма, Ана құрдым мен мына өзін бетпе-бет үнсіз үңілген тылсым жанардың егіз тамшыдай ұқсастығын ұқты. Бірсін-бірсін аяғы сусыма ұма ұйыққа батып, Алып балықтың саусағының арасынан шығып бара жатқанын сезді, сезді де жан дәрмен: «Мені мына балық құрдымға тартып барады, құтқарыңдар, құмда қалған кеменің бірін әкеліңдер!» – деп жан дауысы шыға айқайлады, үні бітіп, дыбысы шықпай қалды. Тобағабыл жер астының түпсіз терең тұңғиығына құйылып жатқан, құрдымның үңірейген сұп-суық өңешін көрді, мұны қақпақылша зырқыратқан жойқын иірім ағысты сезді, бір пәс шым батыратын шыңыраудың ернеуіне ілікті, алқын-жұлқын кешкі қарбаласта балықшының жан айқайын ешкім естімеді.

Пайғамбар

Тарих, бейне, оянғанша шошып

түршігетін жаман түс

Д.Джойс

Өткен замандарда шәкірті келіп ұстазынан сұрапты. «Құмыраның ішінде отырған қазды қалай өлтірмей алуға болады? – деп. – Әлгі қаз отыра-отыра үлкейіп кеткен. Шығайын десе шыға алмайды. Енді сол қазды майып етпей, әрі құмыраны сындырма қалай алып шығуға болады?» Осы сауалға құлақ салған ұстазы шәкірт жүзіне ұзақ барлап қарапты. Сосын: «Есімің кім?» – деп сұрапты. Шәкірт атын атапты. Ұстаз: «Мінекей, қаз құмырадан шықты», – депті де шапанын қағып жүре беріпті. Мұның мәнісі – сақалды кім қандай пиғылмен қойса – жауап та солай шықпақшы дегені екен. Дзэн пәлсапашыларының тұжырымы осындай.

Тағы бір мысал сөз. Бір күні ұстаздан ақыл сұрамаққа алыстан арып-ашып жолаушы жетіпті. Ұстаз алдына енуге рұқсат сұрайды. Апта өте ұстаз әлгі жолаушыны қабылдапты. Ақылгөйдің алдына келіп тізе бүккен бейбақ айтыпты: «Сізге жалғыз сауал қоюға алты ай жүріп әзер жеттім, жолда шөлден қаталап атым өлді, қалаға кіре берген жерде қарақшылар тонап қалтамдағы ақшамды тартып алды, қабылдауыңызды сұрап тағы аштан-аш есік алдында апта отырдым, әбден қалжырадым», – депті. Тыңдап отырған ұстаз ендеше шаруаңды айт депті. Жолаушы: «Қанша талпынып еңбек етсем де, ерте тұрып, кеш жатып тер төксем де ешқандай жолым болмайды, еңбегім жанбайды, соның себебі неде, айтыңызшы осыны сұрағалы келдім», – депті. Ұстаз ойланып отырып-отырып: «Артыңа қара», – депті де түрегеліп бөлмеден шығып кетіпті. Жолаушы аң-таң. «Алты ай жүріп, қарақшыға тоналып, көлігімді арам қатырып жеткендегі сыйым – осы жалғыз ауыз сөз бе?» – деп жылап жіберіпті, маңдайын қос қолдап тоқпақтапты, тұра сап ұстаз шығып кеткен есікті ұрғылапты. Айқай-шуға ұстаздың шәкірті шығып: «Е, не болды?» – деп сұрапты. Мән-жайды баяндап береді. Жолаушының сауалын, ұстаздың жауабын құлағымен естиді. Сонда шәкірт ойбайын салып отырған жолаушыны жұбатып, қолын иығына салыпты, сабырға, ақылға шақырыпты. «Сенің сауалың да, ұстаздың жауабы да дұрыс, – депті. – Ұстаздың артыңа қара дегені – сен аяғың салбырап көктен түсе салған жоқсың, сен ұлы тіршілік тәспісінің бір түйір жалғасысың, сен әлдебір тағдырдың үзігісің, бойыңда сол тағдырдан үзіліп қалып қойған жазмыш – жолыңды болғызбайтын кесір мінез бар, әлгі мінез қаныңмен қоса ілесіп жүр, ешқашан қашып құтыла алмайсың, сондықтан ұстазды емес, осынау болмысыңа әуелі қан, сосын жан берген тегіңді қарға», – депті. Жолаушы сабасына түсіп, иіні салбырап, ел-жұртына жаяулап қайтқан екен дейді.

Қос мысалдан шығарып сөйлейтін болсақ: құдіреті күшті Жаратқан ие әуелі адамды саз балшықтан қол-аяғын келістіріп жасап болып, маңайындағы әулие-әнбиелерге, періште-перілерге, ібілістерге бұрылып сөйлепті. «Ал, үмбеттерім, қазір мына пендеме «суф» деп үрлеп жан беремін, бұл айрықша қасиет иесі – Адам деген болады, түр-тұлғасы, ойы, мінезі келешекте өзіме ұқсайды, осы адамға қыбырлап жан біткен кезде бәрің қоғаша жапырылып аяғына жығылыңдар.

Жаратқан ие осыны айтып әлгі ғажайыпқа «суф» деп дем салып, жан беріпті. Маңайындағының бәрі желді күнгі қоғаша жапырылып адамның аяғына жығылыпты. Шетте оқшырайған ібіліс қана міз бақпастан тұра беріпті. Жаратқан ие ашуға мініпті.

– Әй, сен неге адамның аяғына жығылмайсың?

– Сіз оны балшықтан жараттыңыз, мені оттан жаратқансыз. Тегім асыл, сондықтан жығылмаймын.

– Енді сонда не істемексің?

– Сүйген құлыңыздың өмір бойы соңына түсіп, жолдан тайғызып, күнә жасатып, болғызбасын соңынан ілестіріп, өле-өлгенше бұзып бітемін, сорына жүремін.

Мына сөзді естіген құдіреті күшті Жаратқан ие өз-өзінен шіміркеніп, тіксініп қалады. Қазір ібілісті аса таяғымен ұрып быт-шыт қылайын десе ол да өзінің әуре болып жаратқан пендесі. Маңайындағы әулие-әнбиелері, періштелері не демекші? Жанынан түңіліп, маңайынан безіп жоғаладыдағы. Жалғыздық – Жаратқан иенің ең қорқатын нәрсесі. Әрі ойланды, бері ойланды, сосын сөйледі.

– Өз қолымды өзім кеспеймін. Сүйген құлымның бойына төзім деген ерекше қасиет сіңірем. Төзімі мықтылар сен секілді ібілістің бәле-жаласынан, жапсырған сор мінезімен, күнәсімен, азғырған азабымен өле-өлгенше тіресіп, алысып өтетін болады. Төзім – жалғыз серігі. Ерік-күші мықты деген сүйген құлым адамшылық қабілетін жойып алмай, сенімен теке-тіресуге жарайды.

Жаратқан ие осыны айтып пендесінің бойына «суф» деп төзім қасиетін сіңірді. Дүние дүние болып жаралғалы жұмыр басты пенденің ойындағы екіұдай мінез: бірі жамандыққа бастап тұратын – ібіліс азғыруы, бірі жақсылыққа бастап тұратын – періште сабыры ылғи кереғар тіресіп, итжығыс түсіп, бірде шалыс басып, бірде өзін-өзі азапқа салып өмір бойы күресіп өтетіні содан екен. Құдіреті күштінің бар қолынан келгені – сүйген құлының бойына төзім сіңіріпті, қандай бәле-жалаға, қиындық, шырғалаңға, азап пен арпалысқа төзіп жеңіп шығар деп үміттеніпті. Үмітсіз сайтан деген. Кісі үмітпен күнелтеді. Бүгіннен ертеңім жақсы болсын дейді. Кеудесінен жаны шығып кеткенше таңдайынан үміттің тәтті дәмі кетпейді. Адамды сан ғасырлар бойы табиғат берген сыйынан ажыратып алмай, адамшылық сипатын жоймай, адастырмай, қалың тұман арасынан алып шығып келе жатқан мінез – төзім!

Ал дүние дүние болып жаралғалы адамды аздырамын, тоздырамын деп қыр соңынан қалмай, сүркі салып келе жатқан ібілістің ең мықты қару-жарағы, адамға жұмсайтын құралы – өзімшілдік!

Осы өзімшілдікті адам бойына мысқылдап сіңіре берсем, сәби күнінен ана сүтімен бойына енгізсем еңбегім еш кетпейді деп нық сенген. Өзімшілдік – түбінде тіресуді туғызады. Өзім білем мінезі – өркөкірек басшыларды дүниеге әкеледі. Өзім ғана деген текетірес ит мінез ғажайып сүттей ұйып отырған отбасының шаңырағын ортасына түсірген. «Өзім, өзім» дегеннен байлық суалған, саушылық құрыған, ну тоғайды қызыл тілді өрт алған, жер жұтаған; өзім деген нық сенімнен ел мен елдің арасында қанды жанжал соғыс басталған; өзім ұғымы – баланы әкеден, әкені баладан айырған; түптің түбінде «өзім, өзім, өзім, өзім» деп жүрген талай пенде жалғыз басы сопайып, жұртта адасқан аш күшікше қаңғып қалған. Сол әзәзіл ібіліс айтатын көрінеді: «я, Жаратқан ие, жар бола гөр, осы өзімшілдік мінез тұрғанда бұл адамзат көшін быт-шыт етіп, тып-типыл ғып, адастырып барып заманақырға апарамын», – деп. Өзімшілдік өрістеген сайын періште, әулие-әнбиелер әулеті без-без етіп, жандарын қоярға жер таппай жалбарынар: «я, Жаратқан ие, мынадай тығырық, тайғанақ заманда галактиканың қай түпкірінде жүрсің?.. Сүйген құлың құлдырағаннан құлдырап қиналуға айналды, рухы кеміп, жаны жұқарып, мінезі азайып бара ма, қайдам, қол ұшыңды бере көр, көбірек төзіміңді сыйла», – деп гөй-гөйледі.

Жаратқан иеден тағы да үстеме төзім тілейді. Түбі төзімі мықтылар жеңеді дейді.

Көгілдір әлемде бір түйір көз жасына ұқсап домалақ жер дөңгеленіп жүзеді. Жаратылыс өзінше, Жаратқан ие өзінше, екеуі екі басқа деп сөйлейтін білімпаздар табылар. Кімнің аузына кімдер қақпақ болғандай. Әйтсе де білімпазды, білімсізді бұлтартқызбас ұлы заң бар. Ол мына көгілдір әлемнің, домалақ жердің ұшы-қиырсыз шексіздікте жүріп, тозаң секілденіп ойран ботқа болып кетпейтіні, бейберекет хаосқа айналмайтыны. Жердің күнді айналуына келейік – я бір минөтке, я бір секундке ауыспай, айнымай дәлме-дәл мезгілінде қиыр кеңістіктің сол нүктесіне, дәл межесіне келіп ұлы жарыққа бүйірін тосатыны ғажайып. Жыл он екі ай ішінде галактика төрінде маңып-маңып баяғы екпінменен күн кеңістігіне шығып, айдалаға қаңғып кетпей, дәл жарты жылда құдіреттей тартылыс күшімен өз орбитасына қайта айналып келетіні ғажайып. Баяғы мезгіліне дәлме-дәл жететіні керемет. Ұлы жарықтың тартылыс заңы, тепе-теңдік заңы, бір шоғыр жұлдыздың жаңа өмірге қопарылыспен келіп жатса, енді келесі шоғырдың сұрапыл жарылыспен тозаңға айналып кең әлемге тарап жату заңы... бәрі-бәрі... заңдылық атаулы... ұлы ырғақ – құдіретті күшті пәрменнің барын дәлелдейді. Біреулер мұны карма дейді, келесі білімпаз ұлы жарық дейді, мына біздер үшін Жаратқан ие. Күндердің күні болғанда заман өзгерер, әйтсе де ілкімді заңның өзгермесі ақиқат.

Жаратқан иенің жер бетіндегі елшілері – әулие-әнбиелер гөй-гөйін салып шуласып жалбарына беріпті, күндердің күні әлгі шуыл әлемнің басқа бір қиырында заң жасаумен шаршап жүрген Жаратқан иенің құлағына жетіпті. «Апырым-ау, – депті, – домалақ жердегі үмбеттерім осынша неге атымды жиі атап жалбарынады?.. Ырғақ пен келісімді бұзып шектен шығып кетпеді ме екен?» Жасыл жердің жүзіне қарайлап нұрын түсіріпті.

«Неге шуласып кеттіңдер?» – демей ме...

«Құдіреті күшті Жаратқан ие, оттан жаралған ібіліс күш алып, дес бермей, пенделерді шетінен айнытып бұзуға айналды, бала әкенің сақалынан алатын болды, жас қыздар тәнін сатып, күнәға белшесінен батты, тыю, тоқтам, ұят, ұлы жарықтан үрейлену жайына қалды...»

«Сүйген құлым – адамзатым қайда жүр бетпақтарға тыйым болмай?»

«Құдіреті күшті Жаратқан ие, балшықтан жаралған ол пендеңіз ібіліспен алыса-алыса, беттесе-беттесе әбден қалжырауға айналды, күннен-күнге күші кетіп шаршауға бет алды».

«Төзімін неге қарымта қылмайды?»

«Төзімі тулақ, сенімі сынап, ақылы азап болғалы қашан. Бір амалын таппасаңыз жер бетін арам пиғыл, азғын ойлар жайлап, жасыл жерді өртеп құртпақшы, құтырған ібіліс асқындап әулиеге топырақ шашуды шығарды». Мынаны естіген жаратқан ие шексіз әлемнің төрінде құлазығаннан құлазып, елеске, сағымға, нұрға айналып жердің бетін жеті рет шолып шығыпты. Бір босағадан қанды көріпті, келесі босағадан жалаңаш тәнді көріпті... қиыр далада, төбешік үстінде екі тізесін құшақтап торығып отырған адамзат баласының жанарынан айықпас мұңды сезіпті. Ойланып-ойланып, болмас депті. Адамзатқа көмекші етіп ұлы сенім өкілі – пайғамбарды жіберейін. Жел, жарық, су, құм, тереңдік, кеңдік, биіктік дегендердің қасиетін бойына сіңіріп, келбетін адамға ұқсатып пайғамбар жасайын депті. Сонымен дүниедегі жеті нәрсенің қасиетін бойына жинаған, адам кейпіне түскен пайғамбар дүниеге келіпті. Жаратқан иенің пәрменімен кәдімгі пенде кейпіне еніп, жеті қат дүниенің ырғағы мен ымырасын теріп жазған кітабын қолтықтап жер бетіне түсіпті дейді. Ібіліспен алысып қалжырауға айналған адамзатқа қол ұшын беріп көмектесуге дәт қылып. «Иә, пірім, иә, аруағым, сәтін сала гөр» деп жаяулап, аяңдап жолға шығыпты. Қиыр сахарада жүдеп-жадап жаяулап келе жатқан нұр бейнелі кісіні көрсеңіз – ол пайғамбар.

Біреуді-біреу түсініп болмайтын даңғаза, дабырасы мол сөз базарында момақан ғана кітап қолтықтаған жолаушыны шырамытсаңыз – ол пайғамбар. Қапылыста қателік жасап, енді жөндеймін, бетімді туралыққа бағыттаймын деп қарадай тағдырымен алысып, азап көріп, қиналған, торыққан кісінің жанына жуықтап, қарадай жұртты ізгілікке, адамшылыққа икемдеп шаршап қалжыраған Мұхаммедті, Исаны, Қорқытты, Дон Кихотты, епетейсіз Дон Кихот секілділерді көре қалсаңыз – пайғамбарлар әулеті сол.

Сол пайғамбар жұмыр жердің бетіндегі тарыққан кісіге жәрдем жасайын, ертеңгі күніне сенім жалғайын деп қарапайым пенденің кейпіне түсіп ел аралап келе жатады. Қаланың кең көшесі сықырлаған ақпанның ақ қар, көк мұзы. Асыға аяңдаған адамның аяғынан аялдама сытыр-сытыр етеді. Шағын автобусқа жапа-тармағай ұмтылады. Адам кейпіндегі пайғамбар нақа қызметіне асыққан пендеге ұқсап ұшқасып сіріңке қорабындай селкілдеген дөңгелекке әзер мінді. «Жол ақысын төлеңдер!» деген ащы дауыс әрәдік құлақты кеседі. Пайғамбар жалақы, теңге дегенді естіген емес, кимелеп, өңмеңдеп төнген кондукторға не айтарын білмей, қапелімде аузына жөнді сөз түспей күмілжіген қалпы үрейі ұшқан. Жұртқа ізгіліктен шам жағамын деп жүріп бәлеге қалған болармын деп ойлаған. Желімше жабысқан қызыл көз пәледен қалай құтылар?! Өзін-өзі жұрт көзінше мүлде қораш, ебедейсіз сезініп, енді қайтем деп жаны қысылған мезетте, зырқырап ұшып келе жатқан автобус пыш тоқтады. Дөңгелектің желі кетті, әрі қарай жүре алмаймыз деп жүргізуші безек қақты, жұрт сыртқа қотарылды. Қолтығына қорап қысқан, сұр плащының жеңіне аздап бояу жұққан селдір сақалды жүдеу жігіт мұнымен қосыла түсті. «Кешігетін болдым, – деп білегін созып сағатына қарады. – Суретші едім, алты ай аяғымнан сабылып жүріп ашқан көрмеме бүгін шетел кәсіпкері келетін еді, ұнаса – бірер кескіндемені сатып алмақшы болған, енді қайттім?» Бір орнында тыпыршып тұра алмай ширығып кетті. Түңілген сыңаймен шоңқиып тұрған автобустың дөңгелегін тепті. Келесі көлік жуық арада келе қоймайды. Қарап тұрып бұл жарықтық суретшіні мүсіркеп аяп кетті. Жол жиегіне жедел ұмтылып, қол көтерген, көнетоз жеңіл көлік зыр етіп тоқтай қалды. «Мін, – деді – суретші жігітке, – көрмеңе кешіктірмей жеткізіп салайын». Суретші қуанып кетті. Жер басып жүрген кәдуілгі пайғамбар екенін қайдан білсін, ауылдан келген, қалтасының түбі тесік кеңқолтық қазақ болар деп ойлаған. Артқы отырғышқа құйрық басқаны сол: «Көрген күнімізді итке бермесін, мына нарық заманы өнер адамдарын қайыршы етті, қайыршы болмағанда неміз қалды? – деп зар күйіне түсіп алады, – осыдан он-он бес жыл бұрын қарнымыз ашса көсемдердің кескінін салып, қалтамызға ақша толтырып алшаң басып жүруші едік,... енді, міне, ешкімге керегіміз жоқ, бояудың өзі де удай қымбат, Мәскеу, Римнен кәсіпкерлерге әкеліп үстеме баға қойып сатады. Қалтырап жүріп жиған-тергенімізді салып кенеп, ағаш сәкі сатып алудың өзі азаптың азабы... тосын тақырып тауып күнді түнге, түнді күнге ұластырып қылқаламды қиялға жетілдіріп кескіндеген суретті «уһ» деп бітірген кезде жаңа қорлық басталады. Мәдениет министрлігі «Сатып алуға қаржымыз жоқ» деп ат-тонын ала қашады. Көркемсурет қоры бюджеттен ештеме тамбаған соң баяғыда жабылып тынған. Көрме ұйымдастыруға тағы да таныстық, жоғарыдан пәрмене, сүйемел қажет. Бірін тапсаң, келесісін таба алмайсың, бір пұшпағына тартсаң келесі пұшпағы үзіліп түсетін тіршіліктің соңынан сүмеңдеп шаршайсың. Сурет салмай тағы тыныш отыра алмайсың Өліп-талып өмірге әкелген өнеріңді қажет етіп жатқан және жұрт жоқ. Айлап-жылдап жалақы алмаған нағыз тақыр кедейге айналған жұртты былай қоялық, жоғарыда, әр министрлікте сықасып отырған шенеунік өнеріңе пысқырып қарамайды. Әй, қайда лағып бара жатырсың, жүйрігіңді бұр. Байтұрсынов көшесіне, иә, айта берсең қасқырды жалмағандай боласың. Жолыма қарап отырған отбасымды қалай асыраймын сонда, а, айтшы?»

Мына тосын сауалдан пайғамбар сасып қалды. Өзінің оңып отырғаны шамалы. Жүрегінің жылуын бөліп бермесе, қалтасында көк тиын жоқ. Көктен түсерде қажет болып қалар деп Жаратқан иеден сұрамапты, ол жарықтық мұны жұмыр жерде нендей сұрқылтай күтіп тұрғанын ойлап, бағымдап жатпапты, «жол болсын» деп шығарып салыпты.

Суретші мұның бүйірінен түртеді.

– Айтшы өмір-жасымды өксітіп кәсіп еткен өнерімді қайтемін бала-шағамды асырауға жарамаса?

– Тағдырыңды таразылап көр.

– Әлде жалаңаш зинақорлықты кескіндеп жан бағамын ба?

Мына сөзден пайғамбар шошып кетті, аяқ астынан пендені ібіліс иектеді ме деп қауіп қылып, алдына, артына абайлап қарады.

– Жалаңаш бөкселерді келістіріп кескіндеп базарға сатып көрсем қайтеді?

– Тіфә, тіфә! Бетбақ, атама ондай бәлені! Қарап отырып осыншалық ар-иманды саудаға салардай басыңа не күн туды, бәтшағар!

Суретші мұның тап бұлай аяқ астынан ашуланғанын көріп әрі таңданды, әрі қысылып қалды. Жалаңаш әйелді саламын дегенде не тұр деп ойлады. Күн көру үшін жұрт не істемей жатыр? Ауылда екі қолын сыйғызарға жер таппай, тепсе темір үзгендей сандалып қалған жастар тұрғын үй басқармасына тіркеліп аула сыпырушы болыпты. Қаладан жүз шақырымдай жерден сабылып жетіп көше бойында суыққа тоңып пісте сатып тұрған келіншек қаншама?! Есікпе-есік тұратын соғыс ардагері зейнетақысы нан мен сүтіне жетпеген соң балдағын көстеңдетіп таңғы сағат бестен тұрып «Караван» саудалауға шығыпты. «Жоғарғы ақылы жұмыс іздеймін» деп өспірім қыздар жарнама беріп жанталасады, сондағы жоғарғы ақылысы – қалталы еркектерге бұйырып, қалтасын қағу. Суретші атағымен қайтіп көше сыпырып, бөтелке жинайды. Вокзалға барып жұрттың жүгін тасып, тиын-тебен таппаққа бел буып еді – бұрыннан жүкші болып бас құрап үлгерген бура санды жігіттер құйрықтан теуіп қуып шықты. Көр қазу қолынан келмейді, тәржімашы болайын десе – ағылшынша, арабша білмейді, үй жөндеуге еп-себі жоқ, ғылым қорғайын десе – қаржы тапшылығына ұшырап, ғылым академиясы жабылып, небір майталман білгіш ғалымдар күнкөріс қамын күйттеп шетелге қашып, я басқа кәсіпке ауысып жатыр. Жақында ауруханасы жабылып, қызметінен қысқарып қаған әйелін, тізесі тесілген шалбармен мектепке барып жүрген баласын қалай асырайды. Қайтпек керек? Мұның салған суреттері жанарын жерге салып, сұрықсыз, сүреңсіз күнкөрістің соңынан шам алып түскен мына жұртты неге елең еткізбейді? Әлде елең еткіш елгезек жандар жер бетінен әлдеқашан жоғалып үлгерген бе, әлде қылқаламның құдіреттей сиқыры, алжасыл, алқызыл бояуының қасиеті кеми түскені ме? Көз алдында құбылып реңін ашып тұратын кең дүние неге мұнша сұрықсыз тартып, реңі қашып кеткен. Аспан жүзін торлаған жабағы бұлт неге тарқамайды? Осы оймен жанындағы серігіне сауал қойғалы оқыс бұрылған. Қапталында отырған кісі кәдуілгі адамға ұқсамайды, бетіне бор жаққандай ағарып, жанары жасылданып түсініксіз ғайыпқа ұқсап санасын ду еткізгені, денесі түршіккені.

– Ал, ағатай, келіп жеттім, түсемін, – деді суретші аптығып, – жақсылығыңызды өле-өлгенше ұмытпаймын!

– Жолың болсын, жігітім, – деді пайғамбар жүзін жылытып. Суретшінің бұдан былай жолы болатынына нық сенді, өйткені кетіп бара жатқан жігіттің еңкіш жауырынының ортасынан нұр көрінді, бұл нұр ақ тілеулі пайғамбардың бейшараға ілесе кеткен асыл ниеті болатын. Жеңіл машинаның иесі бұған ала көзімен қарап: «Ал, қайда бұрайын? Қанша төлейсің?» – деп дігірлеп ызғарын төге сөйледі. Бұл көкең қапелімде сасып қалды. Діттеген межелі жері жоқ, оның үстіне қалтасы бос. Не демекші?!

– Алла разы болсын, түсемін қазір.

– Е, жолақыңды қолыма сал, кем дегенде жеті шақырым салдырладым, әнебір самбырлағанды салып ап.

– Ақшадан құралақан едім, ақ ниетіммен батамды беремін.

– Не-емене, – деп машина иесінің ашудан жанары шытынап шыға келді, – алдайтының, арбайтының мен емеспін. Белтемірмен шекеңді шағамын. Бата деген құрғақ сөз, сөз ешкімге дәрі болмайды, қонбайды... былжырамай... барыңды саласың...

Жүргізуші айтуын айтса да жүрек басын әлдекім жұмсақ алақанымен сипағандай сезіліп, күрт өзгеріп, жүзі жылып, ашуы басылып, бәсеңсіп қалды. Бәсеңсиін деген жоқ-ау, мына қапталында момақан отырған кісінің сұсы басып, дегбірін алды. Неге бұлай күрт өзгергенін өзі де білмейді. Үлкен кісінің үні жұмсақ, күңгірлеп тым алыстан естілетін секілді.

«Сорың қалың сен де бір бейбақсың, кеше ғана ініңнің қырқын бердің, автобус айдап жүріп миына қан құйылып өлген, әйелің көптен науқас, сол науқасқа дәрі сатып алатын бірдеме табыла ма деп жаман машинаңды салдырлатып көшеге шыққансың. Бірінші қол көтерген жолаушы мас екен, дүниені төбеңе төндіріп, басыңды қатырып он теңгені әзер ұстатты, екінші жүргінші алқынып реңі қашқан мүгедек, сыбырлап сөйлеп, діттеген үйін таппай көп сандалып, қызыл түсті куәлігін көрсетіп, жолақы бермей – ол дағы түсе салып жоғалған, үшінші ұшырасқан менің сыңайым мынау... Не дейін? Ақырын күтсең, сабыр етсең – әйелің жазылады, осыдан жыл бұрын қатты ұшынып ұлтабарының безі қабынған, мына тәспіні суға қайнатып үш рет сүзіп ішсе – жазылады, уайым етпе, қапаланба. Ең ғанибеті – адамшылық ақ ниетіңді жоғалтып алма, пендем».

«Пендем» деген сөзден көлік иесінің тұла бойын айтуы жоқ жылы леп шарпыды. «Құдай-ау, бұл не деген керемет» – деп таң қалды. Есін жинап сауал қоямын дегенше болған жоқ, әлгі кісі бұған тәспіні ұстата сап түсіп жүре берді. Ғайыптан пайда болған жолаушының көзіне шалынуы қандай тұтқиыл болса, жылжып жүре беруі де соншама жылдам. Жан әлемін кереметтей қуаныш күйі желпіді, ақ қар, көк мұз болып жатқан жарық дүние жасыл бояуға малғандай ғажайыптанып шыға келді. Өтіп жатқан жүргіншілер басын иіп сәлемдеседі, көктегі нұр шуағын шашырата төгеді. Көңілі жадырап, арқаланып, қуаттанып, арманы орындалған адамша иығы көтеріліп қалды. Жаман машинасының есігін солқ еткізіп ашып жіберді.

– Әй, мін машинаға, қайда асығып тұрсың, заматында жеткізіп салайын, – деп айқай салды. Аялдамада бүрсеңдеп жолаушы жолайтын емес, аяғын торс-торс ұрыстырып қояды.

– Қорықпа, тегін жеткізіп саламын!

Анау сенбеген сыңай танытып жанарын жыпылықтата қарайды.

– Ақша алмаймын, жарқыным, – деді бұл жайраңдай күліп.

Аялдамада сіресіп тұрған түсі суық кісі сықырлаған денесін әзер жинап кабинаға кептеле енгені қызық.

Пайғамбар жұртқа жүрегінен жылу бөле жүріп қаланы кезіп көп сандалар ма еді! Шамалы шаршағаны сезіліп, пәске кідіріп, үлкен қарағаш түбіндегі орындыққа тізе бүкті. Ауа тарылып кеткендей. Көше үстін басып жатқан көкала түтін күн сәулесін еркін түсірмейді. Мәшине шуылы тау өзенінің сарылы секілді. Құлақты кесіп, жүйкені қажап тыншытпайды. Шекесі түсе шаншып ауырады. Төбесіне төнген алып ағаш қыс бойына төсекте жатып саржамбас болған қарт кісідей сықырлай қозғалады. Аптадан соң наурыз. Көше жиегіндегі сүр қардың жиегі жылапты. Аз-кем тыныстаған пайғамбар алыс әлемдік тартылыста ұшып жүрген рухы биік, болмысы мықты тұрғыластарын сағынғандай кеудесін кере-кере тыныстады. Аспан әлеміне ұзақ сүзілді. Аяғының басына өрмелеп тіршілік іздеген аш құмырсқаға көзі түсті. Маңайында тынымсыз өтіп жатқан адамдарды майдаланып, бейшара боп кетпесін деп Жаратқан ие елші етіп жіберген соң – пенделердің жай-күйі ғой мына құмырсқаға ұқсайды екен деп іштей мүсіркеді. Бұл байғұстарды азғырушылар, адастырушылар көп. Адал жүріп, анық бас, несібеңді ұқсатып теріп же деп үйретудің орнына алдын кес-кестеген әзәзіл:

өмір сүрудің оңай жолын үйретемін,

арыңды сатсаң да теңге тап,

мансабың үшін ешқандай кісіні аяма, кез келген пенденің тағдырын баспалдақ ете біл, – деп күнде сұңқылдап, құлағына сыбырлап аздыруға бейіл. Әзәзілдің жолын кес-кестеймін деп өзі де қалжырауға айналды. Тізесіне өрмелеп шыққан құмырсқаны құлатпай, саусағымен ақырын шымшып ағаштың қабығына шығарып жоғарылатып жіберді. Әлгі жәндік суық топырақ бетінен қорек таппай әбден сүлелеген екен. Ағаш қабығының жапсарына ілініп, бойы жылып, қорек қылар әлдене тапты ма, қуысқа ене салып қозғалыссыз қалды. Жаны жайланды. Баяғыда, баяғыда дейді-ау, осыдан пәлен мың жыл бұрын өмір сүрген Ысқақ пайғамбарды кәпірлер қапылыста қолға түсіріп, аяғын кісіндеп, терең зынданға салады. Зындан ішінде жатып жарықтық ашығады, тарығады. Жарасына шыбын қонып, құрт түсіп, жарақаты асқына бастайды. Денесіне енген құрт қанын сорып, әлденіп үлкейе келе жерге құлап түседі екен. Сонда Ысқақ пайғамбар: «Бұл байғұста не жазық бар, несібесін денемнен айыруға жаратылған ғой», – деп әлгі домалап түскен жәндікті алып жарақатына қайта өрмелетіп жібереді екен. Сол секілді біреудің несібесі келесіге жүрмейді. Кісіге жасаған қиянат іс-түссіз кетпейді.

Дүниеде өзгермей қалатын жанды нәрсе екеу ғана. Бірі – шыбын, екіншісі – егеуқұйрық. Бұларды Жаратқан ие іші пысып налып отырған кезде «өмірі өзгерме» деп қарғап жаратқан деседі. Осыдан үш мың жыл бұрын өткен фараонның мәйітін ашқына кезде ішінен дәл осы күнгідей қара шыбынның қаңқасы шығыпты. Заман өте динозавр кесірткеге, бауырымен жорғалаушылар құсқа айналып жатқанда шыбын құрғыр еш өзгермеген. Жер бетінде ғылым дамыды, адамдар айға барды, мұхит түбін тесіп мұнай алуға бейімделді, бес шақырым жерден жұдырықтай торғайды сезетін сәуле ұстағыш ойлап тапты, әйтсе де егеуқұйрықты жеңе алатын күш жоқ. Нешеме у дәрі жасап қолданғанымен мақұлық денесі бейімделе қалады, атом бомбасы жарылған кездегі мың рентгендік сәулені сезбегендей қақаң қағып кете береді. Жаратқан иенің «өмірі өзгерме» деп налып отырып жаратуында үлкен гәп бар ма, бәлкім?!

Қара шыбын – кеудеден шығып кетер адам жанының сұлба суреті, егеуқұйрық болса – залалды бейненің жиынтығы, әзәзілдің жер үстіндегі көрінісі деседі.

Пайғамбар оймен отырып байқамапты. Тау беті күлгін түске малынып, күн көкжиекке еңкейіп қалыпты. Көп кешікпей кірпік үйіріліп, іңір қараңғысы түседі, көше шамы жарқырайды. Денесі тоңазығандай ма, қалшылдап түршіге түскені. Қой, ә, қарап отырып суыққа ұрынармын, онсыз да қарағайдай болып қатып тұрған денсаулық жоқ, қас қараймай тұрып бой жылытып, әл жинап алатын баспана табайын деп ойлады. Селтиіп түрегелді. Көше жиегіндегі көк қақпалы үйдің жанына келіп қоңырауын басты. Іштен қыңқ еткен үн шықпады, тым-тырыс. Қақпаны тарсылдатып кеп қақты. Әлден уақытта терең түпкірден әлдекім жөтелді, тырпылдаған аяқ дыбысы естілді. «Бұл кім-әй, мұражайға кешігіп бұрылған қай немесің?» – деп күңкілдеп кейіп келеді, – жабық әлдеқашан қызметкерлер үйіне тарап кеткен».

Үй екен деп қаққаны мұражай боп шыққанын пайғамбар кеш түсінді. Қақпа сарт ашылды. Арғы жағынан костюмінің иығы қоқырайған, шетен қалпақ киген, сақалды жасамыс кісі шықты. Пішіні тау халқына келеді, өткір жанары өңменінен өте тінти үңіледі. Сақалының арасына саусағын жүгіртіп қасыды.

– Я, екі кештің арасында неғып жүрген немесің, ғылым қуған қияли әпендемісің, әлде ойы бұзық рэкетпісің? Мұнда тонайтын бағалы ештеме жоқ, жазушының әр жылдары түскен кескін-келбеті, шаңға батқан, сарғайған қолжазбасы ғана.

Пайғамбар шырақшының аузынан «жазушы» деген сөз шығысымен бұл мұражайдың иесі кім екенін сезе қойды. Сол иенің болмысын көз алдына келтірді. Кімді ойласа соның арғы-бергі тарихын елестете алатын қасиеті кемел еді. Мінекей... Қарқараның белуардан келетін шалғынын кешіп, басын оң иығына қондырып, 16 жылғы көтеріліс тарихын жазамын деп «Қилы заман» кестесін көз алдына елестетіп ой үстінде көлігін сыздырып келе жатқан жазушы; әнекей, ұлтшыл, алашордашыл деген жалалы атқа ие болып, 31 жылы Тастақтың ұзынша қыш абақтысында мөлиіп отырған қалпы; 49 жылы «Абай» кітабына Сталиндік сыйлық алып арқасынан тау түскендей, иығы көтерілген мезеті; 56 жылғы мәртебелі сыйлықтың дастархан мәзіріне жиналған жұрттың төрінде асып-төгіліп сөйлеп отырған мезеті. Қасқа маңдайы жарқырап жұрттан ерекшеленеді.

Қалам мен қағазды кәсіп еткен бұл кемеңгердің өмір соқпағы бірде ойға түскендей, келесіде қырға шыққандай иір-қиыр шытырман. Тағдырын өз қолымен құрастырған құрылысшы секілді. Онда да жоқтан, бардан емес, төл топырағына тамырын терең жіберген, бұтағы биік алып қара ағашқа ұқсайтын қасиеті алабөтен. Бейнеті қатты болды ма, саушылығы ерте сыр беріп, шашы сиреп, асқазаны бүріп ауырып, тап мынадай пайғамбар жасына жеткенде – Ресей астанасының операция үстелінде, пышақ үстінде демі үзілді. Жаны жаһаннам төрінде, құрметті жерде құс қауырсын секілді елбіреп-желбіреп әлі ұшып жүр, бәлкім.

Ой үстінде тұнжырап тұрған жолаушыны мұражай шырақшысы ұнатпады. Бұл шіркіннің кешкілік мезгілде қақпаны қағып бір мазаласа, жылы бөлмеге жайғасып, шәугім шайды алдына алып: «А, Құдая, бергеніңе шүкір», – деп кесені аузына апара бергені сол еді, оңаша жылы-жұмсағынан бөліп екі әуреледі. Қарап тұрып ит жыны қозды. Сәл ашуланса қалшылдап-дірілдеп шыға келетін ауруы бар. Бұрын мұндай емес еді. Кейінгі кезде үлкен ұлдың әлегі-ақ шаршатты. Әуелі баяғы ата-баба қонысына көшемін деп отырған үйінен су шыққандай желпілдеді. Мөңіретіп екі бұзаулы сиырын сатқызды. Қос контейнерге дүние-мүлкін сықастырып тиеп пойызға отырғызып, батасын беріп: «Ал, қош!» – деп шығарып салды. Келіні жергілікті ұлттан бұйырған қазақ қызы еді, туған жерін, бауырларын қимай, сыңсып жылап қоштасты. Екі ай өте әлгі ұл шәпкесі қисайып Алматыға қайтып оралды. «Е, не боп қалды, тыныштық па?» «Жергілікті қоңсыдан келіскен сұлу таңдап, екінші әйел алатын болдым, тағы екі сиырыңызды сатыңыз, әке». «Алда ғана доңыздан жаралған жүгірмек, бұрынғы келін аз болды ма?» «Өзгелердің бәрі екі-үштен әйел алып жатқанда қатардан қалу тірі өлім, әке». «Намысты ел қорғап, жауламайды». «Алақаныма ақша салып бермесеңіз ұрлыққа түсем, кісі тонаймын, әке». «Алда ғана миғұла неме-ай», – деп сыбай боқтап, ішінен тынып жүріп сиырларын мөңіретіп сатып мөлшерлі ақшаны тауып беріп тыншыды. Шашының көбін сол ит ұл ағартты... Қарсы алдында состиып тұрған пайғамбар айтты: «Сол ұлыңыз Кавказға аттанып кетісімен үйіңізге қызыл жағалылар төңіректеп келіп, қағаздарын ашып, төндіре тексерген... аптаға жуық ауылда болғанда балаңыз Сәрсенбайдың өгізін ұрлап сатыпты, қоңсы Иванның қызын зорлаған, бұзықтарға бас болып Шамалғанның жинақ кассасын тонаған деп іс қозғалды. Бұдан да басқа сұмдығын көріп тұрғандаймын». Мұражай шырақшысы осыны естігенде шалқасынан түсердей боп таң қалды. «Мына қарсы алдындағы жүдеу киімді, сынық, жанары өткір, иығы әнтек шығыңқы жолаушы көріпкел ме, әулие ме? Мұндай да керемет болады екен-ау!» деп ойлады. «Иә, солайы солай, Әуезов беделін араға салып, жалынып, жылап жүріп қарызды жауып, баланың басын істі болудан әзер құтқарып қалдың. Иванның қызы заңды келінім болады деп қолхат жаздың, бейбақ», – деді пайғамбар жұмсақ жұғымды үнмен. Сөйлеген кезде дауысы жез қоңырауша күмбірлеп жан-жүйкеңді босатады. Шырақшының жүрегі жылып, мінезі жұмсарды, жолаушының алдында аяқ астынан мұқым өзгеріп шыға келді. «Қайбір жетісіп жүр дейсіз, жұртта қалған жетім күшік те бір, мен де бір. Әуезовтің аруағын сыйлап қана есік қорып жүрмін. Ішке еніп бой жылытыңыз, шай қойып беремін, ашылған арзан қол арағым бар – ішем десеңіз». Пайғамбар есік алдында екі оқты болып пәске кідірді. «Атай көрме, жарқыным, жынды су ішіп күнәға белшеден батар жайым жоқ».

Кірсем бе, әлде жөніммен жүре берсем бе?» деп толқыды. Мына бейшара қарауыл өзгелердің ұрыс-керіс кейісінен, наласынан әбден қажып қатыбас болып қалған. Әйтпесе арғы аңғары адал адам. Қазір ғой жақсы сөз жарым лепесті құй айт, құй айтпа, бәрібір миына ақыл қонбайды. Әлгі қатын алғыш қаңғыбас ұлдың, ұйытқытып өткен ортаның қарғысқа бетер реніші, зіл сөзі, ғайбаты, өсегі, жұбаныш-наласы бұл байғұстың жүрегіне жамала-жамала еңсесін езіп жіберген. Сырты дардай болғанымен іші кеуек. Кеудесін көтеріп жөн сөз айтуға қауқары жетпейді. Жұрт наласы кісіні жарымжан етеді.

– Кірсем кірейін.

Мұражай шырақшысы қуаныштан жүрегі жарылардай мәзденді. Соңынан қақпаны жауып, алдына түсіп жол көрсетіп балаша құлдыраңдады. Батып бара жатқан күн сәулесі қаңылтыр түнікеге бояуша салынған, қоймаға арналған мекен-жайға бастап келді. Ауызғы бөлмеге енгізіп орындық ұсынды. Шәйнекті тоққа қосты. «Кран суына шайып әкеле қояйын», – деп кесе-шәйнегін сылдыратып бүкшеңдеп сыртқа жөнелді.

Аяғына жел біткендей әрі көңілді, әрі епсекті. Қызарып батып бара жатқан ұлы нұр, ауызғы бөлмеде жұмсақ орындыққа тізе бүккен ғажайып жолаушы, жолаушының жылы сөзі – жан сарайын тазартқандай ерекше ізгілік нұры қатты мінезін жібіткен терідей былбыратып, кеуде тұсын әлдебір керемет лептің желпіп өткені... сырыңды айтқызбай-ақ бәрін көріп, бәрін сезіп тұрғаны... о, ғажабы көп дүние!.. Әлгі жолаушы, ауызғы үйге отырғызып кеткен кісісі о дүниеден қайыра оралып келген Әуезовтің өзі болмасын?!

Осы ойдан денесі дір ете түсті.

Күмбірлеген қоңыр дауысы, сөйлеп тұрып қос саусағымен мұрнының ұшын шымши сипап өтетіні, бір шекелеп жымиысы, «бә-ә-лі, солай болғаныңа», «жарықтығым» деп кісіні арғы-бергісінен рентген сәулесіндей сезіп, біліп тұратыны... бәрі-бәрі сол жарықтық, иманы жолдас болғыр Мұхаңа келеді. Жүрісі, қимылы еш айнымайды. Маңдайының маңғаз қасқалдағы да егіз тамшыдай. Өкше ізін айналып, аңырағаннан аңырап манағы үлкен кісі отырған жапсар үйге бұрылды. Екі-үш аттап есік тұтқасынан ұстады. Жүрегі құрғыр аузына тығылып, «әлгі кісі қапелімде жылыстап жоғалып үлгерсе қайттім?» деген қауіп ой желкелеп, арқасына мұздай тер құйылып, су құйған шәйнегін ұмытып, ерсілеу жымиып кеп есіктен үңілген... сізге өтірік, бұған шын, өз көзіне өзі қалай сенбесін, үлкен кісі мүлгіп отыр екен. Мұның дыбысын естіп, салбыраған басын оң иығына көтеріп, келісті қоңыр дауысымен: «Бә-әлі, жарқыным, қайда жоғалып кеттің?» – деген сөзбен қосыла, шырақшының көз алдында жұмыр жердегі пенделерді желеп-жебеп, әзәзілден арашалау үшін тау-тасты жаяу кезіп титықтап жүрген пайғамбар келбеті – Әуезовтің баяғы, жердегі бейнесіне айналып үлгеріпті.

Дүниеде сіз бен біз білмейтін кереметтер көп, қадірменді оқырман!

Нәресте

Мыңжасар әйелінің аяғы ауырлағаннан кейінгі айларда өзінен-өзі тым күйгелек, сәл нәрсеге ашуланып, сәл нәрсені көңіліне алғыш мінезге бой алдырғаны. Бітпей жатқан шаруасы шамалы. Ертеңгісін университетке жүгіреді, болашақ көгенкөз мамандарға тиісті сабағын береді, қалған уағында аядай кафедраның үстеліне қонжиып, студенттерге дипломды қалай жазу керектігін, қиын есепті қалай шығару жолын үйретеді, қитығы ұстап, жүйкесіне тисе – әңкілдеп кейіп алады баз бірді. Үстінен түйе жүріп өткендей оқиға болсадағы көнтерілілігі жетеді, сырт дүниемен ісі болмай, шаруасын істеп отыра береді. Ауыр сөзді көтереді. Кешке қарай шекесі сығып ауырады, басы зіл тартып, былғары кепкісін қолтығына қысып үйіне аяңдайды. Екі көзі төрт болып жолына қарап, шағын екі бөлмелі үйді мұнтаздай етіп тазартып, асын пісіріп әзірлеп отырған әйелін ойлайды. Тағы да көкейінің түбінен «не болып қалды» деген уайым, әлде қызғаныш, әлде мұңлы сезім бас көтереді. Жүрегін өрекпітіп, дегбірін тауысады. Жылдамдата, жіті аяңдайды.

Біреу пендешілік қызықты ерте бастайды, келесі кісі үйірінен адасқан жабайы секілденіп, сейіл құру... қыздармен танысу... қауышу... қызмет өсіру... отбасын құру секілді әр жігіттің алдынан кесе-көлденеңдейтін өмір сорабына тым кеш түседі, тіпті, баз бірін басынан кешірмей-ақ айналып өтіп, тіршілік керуенін қоңыраулатып жүргенде – отызды еңсереді, қырықтың қырқасына тырмысады. Мыңжасар да сөйтті. Ең әуелі зейіні мол, кітапқұмар жігітті «қорғап алу» деген өмір межесі титықтатты. Қатар құрбылары университеттің соңғы курсында жүріп-ақ, тәуір деген бір-бір қызды таңдап, тілін тауып, оңашалап сырласып, тойын жасап үлгергенде – бұл қобыраған қағаздарын қолтықтап кітапхана қайдасың деп тартып бара жататын. Күнді түнге, түнді күнге ұластырып тастабандап тапжылмастан отыратын. Жетекші ұстазы қосағын ертерек жер қойнына жөнелткен, қыста шашын жалбыратып бас киімсіз, шілденің ыстығында қолпылдаған кең плащпен жүретін әпенде кісі еді. Дүниенің қызығынан, қызуынан, қаңқу сөзден баз кешіп, ғылым жолына шам алып түсу қияметін үйретті. Мыңжасар шұғылданып жүріп Ферм теоремасының оңай жолмен шешілетін көзін тауып, кандидаттығын қорғады, кафедраға доцент болып қалды. Әлдебір қытай білімпазының осыдан мың жыл бұрын айтқан теоремасын математикалық жолмен шешемін... дәлелдеймін, келер ұрпаққа тоқетерін ұсынамын... деп жүріп самайына ақ қырау түсіріпті, көзінің айналасын, маңдайын өрмекші торындай әжім сызыпты. Кітапханадан кештетіп шығып кетіп бара жатқанда, ойда жоқта, кездейсоқта мектепте бірге оқыған жолдасы ұшыраса кетті. Әлгі екі бетінің қызылы шырайланып, диланып семіріп алыпты: «Ау, сені елдегі жұрт сарғайған кітаптарды оқып тауысамын деп жүріп миы ашып, мәңгүрт болып кетіпті», – деп еді... қалайсың?.. Үйлендің бе?..» – деп жағадан алғандай қысқаны, қараптан-қарап ұялғаны. Сонда барып өзінің ғылым жолы, Ферм теоремасы деп жүріп басқа жұрттан мүлде оқшауланып, кісікиік мінез ашып, еркекқос тіршілікке әжептәуір малданып жүргенін бір-ақ білді. «Болмас» деді, жолдасының әлгі сөзі жанына батып кетті, жүрегін түршіктірді. Ойына от түскендей күрт өзгеріп, жүріс ашып, сирағы сықырлап жүріп осы Зәуремен танысты. Отырыңқырап қалған біртоға, сыпайы, сабырлы қызды кітапханада ұшыратқан; ақынжанды, дүниенің бәрін көтеріңкі көңілмен, көгілдір бояумен қабылдап үйренген бойжеткен мінезге бай болып шықты. Қолтығында папкесі, аузынан сөзі, қойнынан бөзі түсіп тұнжыраған жігітті «ә» дегеннен өзі билеп-төстеді. «Киноға кіріп шығайықшы», – деді. Қосақтасып кинодан шығып, үнсіз-түнсіз қапталында келе жатқан азаматқа «Ертең туған күнім еді, қолыңыз бос болса келіңіз», – деп адресін берді. Қыздың туған күнін тойлаймын деп отырып ішкілікке үйренбеген басы шамалап қызып қалып, кісіге сөз бермей, самбырлап сөйлеп, қолын сермелеп, қытай ғұламасының теоремасын жыр ғып айтып, кешке жиналғандардың ығырын шығарыпты... Не дегенін, қолын қалай сермелегенін... бірін білсе, бірін білмейді... Ертесіне бетімен жер басқандай болып ұялып қыздың қарасын көргеннен бұрылып жүре берген еді. Зәуре дауыстап кідіртті, жұмсақ қолымен жігіттің қолын қысты, күлімдей тіл қатты.

– Ештеме етпейді, – деді.

«Ештеме етпейдімен» жүріп қала іргесіндегі Зәуре қыздың үйіне барып, ата-анасының алдынан өтті, тау баурайынан бұлт төмендеп, нөсер жауын сүмектеп күз басталған кеште үйленетін болып уәде байласты. Қыз үйінің ыстық тұшпарасына ауыз күйдіріп отырып «аптадан бері кітапханаға бас сұға алмадым-ау», – деп уайым шекті. Үйленетін мерзімін айтып еліне хат жазған еді, біреу сеніпті, біреу «әдейі жазып отыр» деп мазақ етіпті. Тойына Бекберген есімді арба айдайтын жамағайыны келді. Бір жарым тәулік пойыз үстінде інісінің тойына арнап ұзақ өлең жазыпты, сол өлеңін дауыстап оқып, сақалын желпілдетіп жұртты қарық етті. Аз айт, көп айт, өз өміріне, шағын екі бөлмелі үйіне өзгеріс енді. Бұрындары кітап, қағаз, газет шашылып жататын салқындау сыз үйге жылы періште енгендей сезіліп, көңіліне маздаған шоқ қоздатып, жанға жайлы, жылы ұяға айналдырып жіберді.

Бұрындары университеттен шыға салып кітапханаға бұрылатын жазған басы енді қисайып үйіне бұрылатынды шығарды, қашан Зәуресіне жеткенше асығады. «Не істеп жатыр екен, төркініне кетіп қалмады ма екен?» – деген ой көңілін құртша кеміріп, дегбірін алып, дедектетіп қоятынын білмепті. Жан қалтасынан кілтін суырып, есікті ашып кіріп келген мезетте Зәуресі алдынан шығып, күлмең қағып, бұралып құшағына кіреді. Қылықты келіншектің наздана сөйлегені, ас үйдегі мұздатқыш пен үстелді күнәра әр бұрышқа сүйрелеп орнын өзгерткені, «мынаны істедім... мынаны тіктім...» деп үй тіршіліктерін айтып бергені азаматтың жүрегін жылытып, ішпей-жемей мас етеді, ішпей-жемей есеңгіретеді. Бірін-бірі сүйіп қосылған жұбайлардың өмірі жер үстінің жұмағы екен-ау деп елжірейді. Қар кетіп, көше былжырап еріп жатқанда жүрегі көтерілгендей болып дәрігерге көрініп қайтқан Зәуре есіктен енер-енбестен арқасын босағаға сүйеп, иегін әнтек көтерді.

– Бойыма бала бітіпті, – деді нұрлана жымиып, – білгіш дәрігер айтты: «күйеуіңіз бен араңызда жас айырмашылық мол, нәресте – елден асқан зерек вундеркинд болады» деді.

Мына хабарды естіген Мыңжасар жанарының оты жанып жайраңдап қуанды, нақа қиын теореманы тексеріп шешкендей шалқып тасыды. «Шампан ашып ішейікші», – деді. Келіншегі бойына нәресте біткеннен бастап ішкілік ішуге болмайтынын, жүйкесі шаршамауын, оқыс үрейден аулақ жүруін айтып біраз дәріс оқыды. «Мақұл ғой, дұрыс қой» деумен отырып шампанды жалғыз өзі таусыпты, түн ішінде көшеге шығып, толып туған ай астында армансыз сейілдеп оралды. Әйтсе де, әйелінің аяғы ауырлағалы бері, неге екені белгісіз, тым күйгелек, болмашы нәрсеге шырт ете қалғыш, түкке тұрғысыз нәрседен көңілі қалғыш болып әбден сансырады, өзін-өзі ұғудан қалды.

«Қырыққа шыққанда пайда болған кішкентай неме жарық дүниеге аман-есен көрінсе екен».

«Дүниеге келген нәрестені бұл күнгі білгіш дәрігерлер оңай-оспақ ауруға, оқыс дертке бере қоймайтын секілді ғой».

«Зәуре мен екеуіміздің арамызды, сүйіспеншілігімізді бұрынғыдан бетер жымдастыра түсетін ақ жол алданыш болды ғой бұл да, көрсеткеніңе мың да бір тәуба».

Осындай толғаныстан кейін төсегінде сан дөңбекшіп, жанында ақырын пысылдып ұйықтап жатқан келіншегін оятады. Зәуре мазасы кетіп шытына қалады. «Не боды саған?» – дейді кейісті үнмен. «Дүйсенбі күні дәрігерге баратыныңды ұмытып кетпе». «Ұмытпаймын, несіне бекер уайым қыла бересің, өзім де ана болудың, нәресте күтудің жайын білемін ғой», – деп Зәуре ренжи тіл қатады. Терезеден құйылып түскен ай сәулесі ақ сейсепке шағылып бөлме ішін аппақ қылып жіберіпті, шам жақпай-ақ газет оқуға болатындай. Келіншегі тамағын кенеп жеңіл күрсінді. «Дәрігерлердің есебінен көп ерте қимылдады, әрі-беріден тепсінгенде бүйрегімді езіп жібере жаздайды», – деп мұңын шаға сырласады. «Ерте қимылдаса еті тірі болайын дегені ғой, азға шыда», – деп Мыңжасар келіншегіне медет бере сөйлейді. «Қайдам... ертерек босансам екен... қиналып кеттім әбден».

Қайдам?!

Келіншектің мына сөзінде, «сөзі емес-ау, сол сөздің терең астарында ауызбен айтып жеткізу қиын, сірә, мұң, уайым жатқандай. Әлгі уайымды Мыңжасар жүрегімен сезеді. Ай жарығына жүзін төсеп көпке дейін тапжылмастан ойланып жатады, қыбыр етіп аунауға «келіншегінің мазасын аламын ба» деп қорқады, жөтелгісі кеп аузын көрпеге тыға тұншығады. Масасы ызыңдап мазаны алған сары жаз басталды. Не бәлесінің барын кім білген, бұрынғы жылдары қақтың суында, өзен мен көл жағасында гулей ұшып жетілетін көкала маса бұл заманда қала үйлеріне кіріп алып түнімен ызыңдайды. Шаққан жері қызыл дәрі тигендей аптаға дейін ашиды. Бес қабатты үйдің астында өсіп-өніп жатқан секілді. Мыңжасар кеш болса үйдің терезесін тұмшалап, жалғыз маса көрсе іш киімшең арбаңдап қуалап жүріп өлтірмей қоймайды. Зәуренің ұйқысы тағы шала болатын шығар деп іштей уайымдайды. Базарда бүйірі бұлтиған сары қауынның көбейгені күздің түскені. Сөлі сорғалаған, иісі танау жарған шикіл қауынды үйіне жиі әкеледі. Студенттерді күзгі ауыл шаруашылық жұмысқа жөнелтіп жатқан кез, «келіншегімнің аяғы ауыр еді, орта жасқа келгенде күткен қызығым», – деп деканды мазалап жүріп елдегі жұмысқа бармай, қалада қалды. Зәуренің сөлді еріні шіреп піскен өрікше уылжыды. Қаланың қапырық ауасы салқындады, масасы азайды.

Кафедрада тапжылмай қағаз көшірген Мыңжасардың ойда жоқта жүрегі сыздай ауырып, аузына тығылып тыншытпағаны. Жүгіре шығып машине ұстап үйіне жеткен. Есігіне қағаз қыстырулы, тани кетті. Зәуренің жазуы. «Аяқ астынан толғақ қысып, бала босанатын үйге әкетті, уайым етпе, телефон соғамын», – деп жазыпты. Үйге енгені болмаса ойы түзде – бала босанатын емханада. Асқа зауқы соқпай, әрі-беріден тықыршып, жаралы аңдай мысықтабандап басып жүріп-жүріп сыртқа сытылды. Есік алдында босқа адымдап жаны жай таппай үйіне қайыра енеді, телефон күтеді. Әлі күнге өле қоймаған жалғыз маса ызыңдап желкесіне қонды, шарт ұрып көзін жойды.

Түн ортасы ауа телефонға тіл бітті. Арғы жағынан естілген әйел дауысы: «Сүйінші, келіншегіңіз босанды, қыз тапты», – дейді. Қуанғаннан Мыңжасардың көзінен жас ыршып кетті. «Мейлі, – деді, – қазіргі қағынған заманда ұлы не, қызы не, қайта қыз бала мейірімді болады, аман жетіліп, шағын ошағымыздың отын маздата жақсаң қанекей!» Қуаныш кісіге қанат біреді деген рас екен, түн ішінде жаңалығын айтып ректорға телефон соғыпты, жорасын шырт ұйқыдан оятып, зәресін ұшырыпты, алыс ауылдағы арба айдайтын Бекбергенге «Келініңіз босанды, ерінбей, әулиелі жерден бесік алып келіңіз», деп ұзарта созып хат жазыпты. Күн шыға басының қайда, аяғының қайда қалғанын білмей, едендегі тықыр кілем үстіне мұрттай ұшып домалапты, түске дейін тастай қатып ұйықтапты.

Зәурені ауруханадан шығарып аламыз деген күннің ертесіне, таң алакеуімде жүйрік пойызбен алыс ауылдан бесік арқалап Бекберген ағайыны жетті. «Түркістанның молдасы бесікке байлайтын бойтұмар жасап беремін деп бір айлық пенсиямды алды», – дейді. «Ол бойтұмарды қайтесің?!» деп бұл таң қалды. «Пәлі деген, бойтұмарды таққан нәрестеге көз тимейді, бәле-жаладан сақтап жүреді», – дейді Бекберген нақа бала тағдырын алдын ала болжап білген сәуегейше көсемсіп. «Айтпақшы, бесікпен қоса баяғы бабасынан қалған кеудеше тонды әкелдім, сәбиханадан шыққан кезде жалаңаш денесін сол тонмен орап алсақ бабасына тартып көріпкел болады», – дейді. Мыңжасар: «Қайдағыны айтпай қойыңызшы», – дейді. Мына сөзді естіген Бекберген басын бауырына алып мөңкиді «Әгәр, сәбиді тонға орамасаңдар, осы қазір өкше ізімді айналып қайтып кетемін», – деп өкпелейді. Мыңжасар амал жоқ, мақұл жүгінеді.

Сәбиханадан нәрестені шығарып алуға такси жалдады. Қолында қағазға ораған бабасының кеудеше тоны, құшағында гүлі, тағы бір түйіншегі бар, артынып, сүмек терге малшынып жеткен еді. Ауызғы үйде ақ халат киген күтуші әйел «Сүйінші!» деп шағын көрпеге ораған нәрестені алдына тартқаны. Бұл бөпесін «тонға ораймын» деп аяқ астынан шәт-шәлекейі шықты. Кезекші әйел ренжіді.

Дәрігерімен қоштасып бері бұрылған Зәурені байқады, таралыпты, бетінің қызылы азайып, тал шыбықтай бұралады. «Тоны несі, ескілікті жағалап жүріп сәбиімізді ауыртып алармыз», – деді. Мыңжасар өзеуреп болмаған соң, ақырында амалсыз көнді. Жаялықтың сыртынан ақ жарғақ тон кигізілді, аяқ астынан нәресте шырылдап жылап сәбихананы басына көтерді.

Бұлар тіресіп-ұшқасып сыртқа шыққанда көрді, күз аспаны аласарып, дым бүрке бастапты. Күтуші әйелге алғысын айтып, қоштасып, дабырласып машинаға тақады. Шофер жігіт лыпылдап артқы есікті ашып қызмет қылады. Мыңжасар мен Зәуре артқы отырғышқа тізе түйістіріп қатар жайғасты.

Мыңжасардың ойында дәнеме жоқ, асып-тасқан қуаныштан өзге не болсын-ау!.. Келіншегінің қолынан қомпита оралған нәрестені алды. Зәуре мәз. «Түсіріп алма, ебедейсізім», – дейді күліп. Қырықтан асқанша еркекқос жүріп көңілі тоңазыған, жас иісті сағынған байғұс басы не әзілге де шыдайды, іштей күпініп болып-толады. Жеңіл мәшине су асфальттың бетімен сынапша сырғиды. Қызығу сезімі еркін билеп, тағатын таусып алдындағы тонға оранған нәрестенің бетін ашып қараған еді. Не болғанын білмейді тегі.

Жүрек басы дір етті. Қорқып кетті. Құндақтағы... нәрестені... «нәресте» деуге аузы бармайды, тілі күрмеліп, қолынан түсіріп ала жаздады. Жон арқасынан суық тер құйылып қалш-қалш тітіреді. Қапталында тізелесіп отырған келіншегі мұның жуған шүберектей оңып шыға келген түрін көріп үні оқыс шықты. «Не болды саған?» – деді, сөйтті де құндақтағы кішкентайдың бетін ашып итіне үңілді.

– Аһ! – деген дауысы шығып кетті.

Есінен танған кісіге ұқсап көз шарасы шатынап, шалқалап құлап бара жатты. Мыңжасар тізесінде көлденең жатқан құндақтаулы сұмдықтың бетін жаба берді. Үні оқыс шықты. «Тоқтат мәшинені, кері бұр, сәбиханаға қайта барамыз!» – деді. Әлем-тапырық естілген өз үнінен өзі шошынды. Мәшине ышқынып кері бұрылды, салып-жетіп манағы сәбихана алдына қайыра келіп қалт кідірді.

Жаңбыр тамшысы ірілеп жауа бастапты. Мыңжасар ләм деместен, еңкеңдей басып, құндақтаулы сұмдықты алдына ұмтылдыра ұстап, кеудесіне тигізбей, басқыштан жалғыз мәрте ырғып қақпаға жетті, ішінен ілінген палата есігін солқылдата соқты.
– Кезекші кейуананы шақырып бер!» – деп күллі аурухананы басына көтерді. Кең коридор күңіренді. Қасында аққа оранған көзілдірікті дәрігері бар кезекші кейуана келіп жетті. Жанарында үнсіз сауал.

– Сіз маған не беріп жібергенсіз? – деді Мыңжасар ботадай боздап. – Өзіңіз алыңыз!.. – Ашып көріңіз нанбасаңыз!.. – Есінен адасты деп тұрмысыз?..

Кезекші кейуанада тіл жоқ, не болғанын түсінбей, мына келіп тұрған, дауысы әжептарқы шығып, жанары атысып қалшылдаған жігітке не дерін білмей, қолын созып, құшағын аша берді. Нәрестені құндақтаулы күйінше көтерді. Қасына еріп келген дәрігер әйел ақ сейсепті саусағымен іліп бетін ашты. Ішіне үңілді, көзілдірігін қолымен сүрткіштеді. «Азамат, қызылшақа көрмеп пе едіңіз?... – Өз сәбиіңізден өзіңіз осынша қорыққаныңыз қалай?» – деп кейи сөйлеп, құндақтаулы кішкентайды кесе-көлденең тартты.

«Мен... мен... қайдан білейін?..» – деп Мыңжасар ақ сейсептің үстіне қорқасоқтай көз салған. – о, тоба!.. деді ішінен, «әлгіде ғана құндақта жатқан қызылшақа бейкүнә кіп-кішкентай нәресте емес, жанарынан... бой-басынан... сәуле шашқан бәлелі сұмдық еді ғой!.. Сенейін бе, сенбейін бе?» деген кісіше үрейін басып, бойын билеп ораулы сәбиді қолына ала берді.

«Алмастырып жіберді деп ойлағансыз ғой, сірә, бізде ондай орашолақ істер болмайды, азамат, әбіржімей, қайдағаны қоқсытпай алып кетіңіз, алыңыз!..»

Мыңжасар солбырайған күйінше құндақтаулы нәрестені қайыра қолына алды, ессіз ыржиып кері бұрылды, теңселіп кетіп құлап қала жаздады. Күтуші кейуанадан кешірім сұрауды да ұмытыпты. Солбырайған күйінше сәбиханадан шығып жүре беріпті. Жауын тамшысы ірілепті. Желкесіне, бетіне тырс-тырс тиеді. Құндақтаулы сәби салқын жауын бетіне тигенде кәдімгідей тыржиып тітіркенеді, пысылдап-ысылдап жанарын ашып, әлденеден жиіркенеді. Шофер жігіт есік алдында тықырши күтіп тұр екен. Есікті ашып, ішке енгізді, кабинаны сарт жапты. Әлгіндегі оқыс әсерден әлі айыға алмай, сұрланып бір уыс боп бүрісіп отырған Зәуре күйеуіне тілсіз үреймен жаутаңдай қарады. Құндақтағы кішкентайдан тіксіне қорқады.

– Жүрегіңді бас, – деді Мыңжасар, – қорықпа, бұл жаңағы көргеніміз емес, кәдімгі өзің туған нәресте осы!

– Алмастырып жіберіп пе сонда?

– Жоқ, алмастырған жоқпыз деп ант-су ішеді, көзіммен көрдім, көз жеткіздім, әлгідегі сұмдық емес, сендім, қорықпа деймін.

Мыңжасар нәрестенің жартылай ашық жатқан жүзін көтеріп келіншегіне көрсетті, қызылшақа неме қарны ашты ма, кішкентай танауын пысылдатып, аузын ашып іңгәлай жылады. Зәуренің лоблыған жүрегі орнына түсті.

Құндақтағы бөпесіне қол созып, алдына алып, сол анарын босатып, саусақ ұшындай үрпісін аузына салды. Емізе бастады.

Жеңіл мәшине сүмектеген қара жауын астында сумаңдап жүйткіп келеді.

«Бұл не сонда? Әлгінде көргенім өңім бе, әлде түсім бе?» – деп Зәуре үрейлене ойлады. – Құрсағымды шіретіп, қанамды жарып жарық дүниеге әкелген нәресте құшағыма алғаннан бойымды шымырлатып, денемді балқытып, алпыс екі тамырымды иітпес пе еді, иісінің өзі танауымды жаратын... апта бойы емізген, еміренген, тебіренген кішкентай сәбиімнің орнында... жаңа әлгіде... сұмдық нәрсе елестеп кеткен еді-ау... Мақұл. Мұның көзіне қос көрінсін-ақ, басы айналып, шекесі түсіп ауырып келе жатып басқа бір пәлені көргендей әсер алсын. Сонда дәп сол сурет, сол сұмдық жанындағы Мыңжасарға айны-қатесіз қайталап көрінгені қалай? Тіфә!.. тіфә!.. тіл-аузым тасқа. Аспан асты ауысып, азон қабаты жұқарып, ауа өзгеріп жатқан кезде көз алдыңа дүниенің не сұмдығы елестейді деуші еді, сол пәлелер бейкүнә сәбиді жағалап жүр ме?! «Осыны ойлаған Зәуре қапталында орамалмен терін сүртіп әлектеніп келе жатқан күйеуіне бұрылды. «Бекберген қария әулиелі жерден бойтұмар әкелді деп еді мана, әкелші бері, бөпеміздің білегіне тағып қоялық».

Мыңжасар келіншегін жаңа көргендей жанарын ашып-жұмып қарайды, ебедейсіз, ерсілеу ыржияды. Дереу төсқалтасына саусағын жүгіртіп, әлдебір түйіншекті суырды. Түйінін шешіп, орауын жазып үшбұрышты, жүрекше етіп тіккен масаты бойтұмарды алғаны болмаса, баланың білегіне тағып үлгермеді. Мәшине көшелерді аралап жүйтки сумаңдап үйінің алдына жеткізіп еді.

Есеп айырысып, есік ашып бәйек болып құлдыраңдап жүрген Мыңжасардың жүрегі жаңа орнына түскен. Басқышпен жоғары көтеріліп келе жатқан келіншегін сүйемелдеп маймақтана басады. Бала көтерген әйелдің қос қапталына кезек шығады. Пәтерінің алдындағы шағын алаңшада әлдекім қарауытады. «Ау, ертеңгісін қоштасып жолға шығып кеткен Бекберген болмағай деп ойлағаны сол, әлгі сорайған еркек бері бұрылып даудырап сөйлеп қоя берді.

– Вокзалдан қайтып келдім, – дейді, – нәрестені көрмей кетсем «қандай екен» деп сұраған ағайынға не айтар едім, салқын сыра арқалап оралдым.

– Ауылға жүрмей қалғаныңыз оңды болды-ау өзі, – деп Мыңжасар әкесі тіріліп келгендей қуанды. – Мөлтек дастархан жайып шілдехана жасайтын болдық.

Үй іші күңгірлеп, дабырға толып, қабырғасы кеңіп жүре бергендей. Зәуре жылдам қимылдап қазан көтерді, сәбиін шомылдырды, есік пен терезе алдын сулы шүберекпен сүртіп шаңынан арылтты. Сәбиханадан шықпай тұрып күйеуіне жазып дәріханадан, тұз, жаялық алғызып қойғаны оңды болыпты. Емізікті ғана ұмытыпты. Мыңжысар жеңіл киініп жақын жердегі дәріханаға бас сұғып емізіктің неше алуанын алып келді. Тамақ піскен кезде Зәуренің жоғарғы оқу орнында оқитын сіңілісі қоңырау шалды. Мыңжасардың бірге істейтін екі жолдасы бас сұқты. Сүрі мен жас еті қосылып жасалған ақтамақ ас үстінде шілдехана әні айтылып, дәмді сұхбат өрбіді. Бекбергеннің жанары шоқтай жайнап, добал саусағымен домбыраны тыңқылдатты, қай-қайдағы мұңлы мақамға салғаны. Көктемде келеге түскен бураша бұрқылдады, көмейінен су құйылғандай лықылдады.

«Жоқтау ма бұл, көңілді кешімізді бұзған неғылған адамсың?» – деп қызып қалған кандидат өлердей өңештенді. «Жарқыным, түн ортасында үйіңді басыңа көшіре берме, Аңырақайдың даласында жүрген жоқсың». «Балдызжанмен билесем қайтеді?..» – деп бұл қопаңдап тұрып, студент қызға ұмтыла бергенде тас еденге оңбай құлады. Әрі итеріп, бері жығылып әлектеніп жүріп қызыңқы жораларын әзер деп шығарып салыпты.

Бекберген басы тиген жерге аунай кетіп, жертөсекте домаланып жатып жаман қорылдады. Мыңжасар әлгіде көшеге шыққан кезде көрген, аспан асты ақшулан тартып қар жапалақтап құяды. Мұншама ірі, дыбыссыз құйылған қар тасқынын көргені осы. Бейне, жер мен көк астасып, араласып кеткендей, әлдеқайдан, тым жырақтан құлаққа әлсіз гүріл жеткендей.

Көшедегі жауған қарға қарап, терезе алдындағы жайдақ орындыққа тізе бүгіп Зәуре отырған. Жүзі сынық, шаршаған сыңайлы. Самай шашы бұйраланып бетіне түсіп кетіпті. Сәл бұрылып, езу тартып: «Төсегіңізді бөлек салып қойдым, жатып демалыңыз», – деді. «Бөлек» деген сөз нақа кеудесінен нұқығандай әсер етті, әйтсе де әйелінің түнемесіне, нәрестенің жылайтынын уайымдап мұның мазасын алмауды ойлағаны шығар деп үндемеді. Сілелеп шаршаған екен, сүйегі қирап төсегіне құлап ұйқы ұйығына шым батты.

Ертесіне Мыңжасар басын жастықтан жұлып алған бойда:

– Түнде жылаған жоқ па? – деді.

– Таң алдында асты былғанып шамалы қыңқылдады, әйтпесе мазалаған жоқ, – деді Зәуре.

Мыңжасардың мына өмірден байқағаны: адам қырыққа жеткенше уақыты өтіп болмайтыны, қай істің де үдесіне шыға алатын секілді еді, ал, қырықтан астың-ақ, бейне, қыр басынан ылдитөмен жіберген арбаға ұқсап, қашан ойға ұрып қирағанша дөңгелегі зырқырап өтеді екен. Дөңгелене басып ертеңгісін құлқын сәріден университетке келеді, миына сабақ кірмейтін студенттің көзін ашамын, ұлы ұятын оятамын деумен аузы көпіріп әбден діңкелейді... ғылыми кеңес бұл күнде қырғи-қабақ айтыссыз өтпейді... реформа, рынок – ашыла сайраудың заманы, әр кәллады бір қиял, ғалым атаулы басы бірікпей мүйіздесіп сүзісіп жатқаны, мұндай топалаңнан «сөздік дұрыс», «көкейіме қонады» деген пәтуаны еш естімейсіз, «мүйізім қағылғанша сүзісемін», «менің тұжырымым мүлде басқа», «қырғиқабақ қастасамын» деген түрпі сөзден сүрініп жығыласың; сөйлей-сөйлей жағы талады; сүлелеп тұрып ертерек жылы ошағына жеткенше асығады. Екі көзі төрт болып есікке қарап жолын күтіп отырған зайыбын іштей аяйды. Аяғы аяғына жұқпай жіті аяңдайды.

Нәрестенің дүниеге келгеніне ай жарым болған. Күндізгі жұмыстан шаршап келіп, кешкі асын жылдам ішіп, төсегіне қисайғаны сол. Терезеден толып туған айдың аппақ сәулесі құйылады. Пердені ысырып жаппақ еді, тұруға ерінді, сіңірін созып серейіп жата берді. Келіншегі ту сыртын беріп, төсектен аяғын түсіріп омырауын ашып бөпесін емізіп отырған. Жазған басы кел-қайт, кел-қайт алакүлік күйде жатып ұйықтап кетіпті. Шекесі түсе шыңылдап алабажақ түстер көріпті. Шар еткен оқыс дыбыстан шошып оянды.

Басын жастықтан жұлып алып қарап еді, келіншегі жуған шүберектей бозарып бір қырындап құлап бара жатты. Үрей бойын билеп көтеріп әкетті. Қалшылдаған күйі ұмтылып барып Зәурені сүйеді. «Не-е-е болды?» деуге әзер тілі келді. Келіншегі атысқан жанарын аспандатып, кірерлі-шығарлы есін әзер жиып сұқ саусағын безеді, еденде сұлап жатқан құндақтаулы нәрестені мегзеді. Мыңжасар төсегінен сыпырылып түсіп еңкейе берген.

Ақ сейсептің арасынан баяғы сұмдықты тағы көрді.

Тұла денесімен тітіреп кері шегінді, еңбектеді... сүріне жығылды... етпетінен түсті... өлдім-талдым әзер деп телефон құлағына жетті.

Жедел жәрдем шақыратын санды таба алсыншы қанекей, милиционер жекіп ұрысты; «Кекештенген қай немесің?» – деп өрт сөндірушілер өре түрегелді. «Өрт шыққан үйдің адресін айт», – деп. Саусағы қалтырап, санасы шашырап әзер деп телефон соқты-ау, әйтеуір. Түкпір бөлмеде, жатын үйде әлгі құндақтаулы сұмдық пен әйелі қалған: әлдене қыр-қыр етеді: біреуді біреу қылғындырып, буындырып жатыр ма дейді, келіншегі жүрегі ұшып жантәсілім етіп үлгерді ме деп уайым жейді. Еңбектеп болса да ұмтылып жетуге тырысады, қарға адым коридордың осынша ұзап кеткеніне, еркек басымен мұншалықты қорқып дәрмені біткеніне өз-өзінен қорланады. Жер тістеп жатып еңіреп жылап жібереді.

Есікті дүрс-дүрс ұрып, қоңырау шалып дәрігер келген екен дейді. Кеудесін көтеріп, көзінен аққан жасты жеңімен сүртіп, күш жинап ышқынып келіп есікті ашты. Ақ халатты еркекті бозарып тұрып ішке өткізді, ләм демеді, соңынан ілесті.

Еденде жатқан құндақтаулы нәрестені еңкейіп көтеріп алған дәрігер болған оқиғаны, барлық құпияны табиғи түйсігімен сезді. Шашылған төсек үстін, үрейі ұшқан жас ананың, ұсқынсыз, сүмірейген үй иесінің жағдайын жүрегімен қабылдады. Тұнжырай түсіп күбір етті. Анық естігені жалғыз ауыз сөз еді – «Метаморфоза!»

Сонда қалай? Жарық дүниеге келгеніне әлі екі ай толмаған қуыршақтай нәресте қас пен көздің арасында қалыбын жойып өзгере қалмақшы ма? Әлде қорыққанға қос көрінеді дегендей, көзіне бөтен бала елестеп кеткені ме? Тіфә!.. тіфә!.. Жын-сайтанның беті аулақ.

Мыңжасар сүйретіліп келесі бөлмедегі креслоға милықтай батып тізе бүкті. Дәрігер жігіт кесемен әкеліп берген салқын суды қылқылдата жұтты. Ыдысын қайырып берді. Көйлегінің жеңімен көлденең көсіп самайының терін сүртті. Пышырап кеткен ойын жиды. Қалай еді? Оқиға неден басталып ед өзі? Жүрегі дік-дік етіп, аузына тығылып, жуық арады басыла қоймады.

Ойпырым-ай, әуелгіде тәмпіш танауы пысылдап, томпиған екі бетінің сүт шұқыры ойылып ақ сейсептің ішінде ұйықтап жатқан бейкүнә нәресте елестер. Көре көзге әлгі сәби күрт өзгерер. Айтуға ауыз бармайды... қалай еді... әлгідегі томпиған, үлпілдеген қол басындай нәрестенің орнында... ересек адам секілді ақсиып күліп шыға келеді. Күлген кезде сізге өтірік, бұған шын: көз жанарынан шоқ ұшқындап, қасы қайқайып, сәл болмаса сөйлеп кететінге ұқсайды. Тіс шықпаған қызыл иек аузы кең ашылады. Бейне, мезгілінен ерте есейген, бұрын жетілген, ойындағыны оқып білген кәртамыс кісі қарап тұрар. Жанары алмастай жарқылдар.

Ең сұмдығы бұл да болмас. Құндақтаулы кішкентай керемет қасын керіп, қызыл иегін әнтек көтеріп дыбыссыз күлген кезінде жүзінен ақшыл сәуле шығатындай. Фосфор жарығы шашырайтындай. Сол мезетте әлгі сұмдықтың бет-пішіні мұқым өзгеріп, қараған көзі өңменінен өтіп, айтып болмас қорқыныш сезімін туғызады.

Мыңжасар селк ете қалды.

Дәрігер жігіт қасына келіп қолын иығына асыпты, қалың ұйқыдан оятқандай болыпты.

– Неғып отырсыз? Әйеліңіз есін жиды, нәрестеңіз бәз баяғы қалпына келді.

– Не істеуім керек? – депті сасқан үйрек артымен жүзедінің керін келтіріп. – Енді қайт дейсің?

– Еркексіз ғой, апалақтай бермей есіңізді жиыңыз, онсыз да көп айналып қалдым, кетуім керек.

– Енді қайт дейсіз?

– Еркек емессіз бе, өзіңізді қолыңызға алыңыз деймін, әйеліңіздің қасына барыңыз.

– Ана нәрестені қайтеміз?

«Ана нәрестені қайтеміз?» – деді. Қапелімде аузына түскені осы болды. «Нәресте» деп аяқ астынан жалтарып жалған сөйлегісі келмеді. Дәрігер жігіт қайта иманына қараған, жібі түзу, зерек маман екен. Өзге жеңілтек, жел етек шүйкебастың бірі келгенде қай-қайдағыны қопсытып, сауалмен састырып, анық ит масқарасын шығарар ма еді?! Құдайына қараған азаматтың тап келуі мұндай жақсы болар ма!

Кеудесіне қос білегін айқастырып, состиып тұрып, бұларға басу айтып, ақылдың ауылына икемдеп, жөн сөзін мағлұмдады.

– Жасына жетпей ерте есейіп, егде пішінге енетін сәбилер болады. Миллион жылдарда бір туатын феномен деп көне кітаптан оқығаным бар. Мұндай сәбиден түптің-түбінде айтқаны қате кетпейтін ақылгөй-сәуегей шығады. Қорықпаңыздар. Жалғыз-ақ миым жетпейтіні – сәбидің жымиған кезде бет-жүзінен ақшыл сәуле шығаратыны.

Дәрігер жігіт осыны айтып ас үйдегі үстелге еңкейіп, тізе бүгіп, қағазға латыншалап әлденені жазды. Қарындашының сиясы таусылғанша сүйкектетті. Әлден уақытта қарындашын сілкіледі, «оқасы жоқ» деп өзін-өзі жұбатты. Белін жазып түрегелді. Қағазын асықпай төрт бүктеп Мыңжасарға берді. «Әлгідей жағдай тағы қайталанса қапы қалмай, әлекке түспей, үрейлерің ұшпай пәлен деген профессорға барып көрініңіздер» – деді. Сөйтті де, сыпайы қоштасып, халатының өңірін жүре қусырып шығып жөнелді. Басқышпен тырс-тырс басқан аяқ дыбысы көпке дейін естіліп тұрды.

Ту сыртынан әлдекім қадалып қарап тұрғандай болды ма, Мыңжасар селт етіп жалт бұрылды. Зәуренің танадай жалтыраған мұңға толы қос жанарын көрді. Беймәлім керемет әсер тұла бойын отша шарпып тітіретіп, түршіктіріп өткендей сезілді. «Зәуре, қорықпа», – деп әлсіз ғана күбірледі.

...Толып туған аппақ ай осыдан мың, миллион жыл бұрынғы өткен замандай аспан төсінде қалықтай жүзеді. Асқар ала тау қарлы шыңдарын тікшитіп алыстан мұнартады. Тау мен қала арасында ақсүйек ойнауға болатындай аппақ сүт сәуле сағымдана сылаңдайды, бұратылған қайың, бейне, ұялшақ қыз, самал желмен сыбырлайды. Қара ағаш қалыңдығын қызғанған күйеу жігіттей тыныш көшенің бұрышынан ербиіп түрегеліп, жарығы өшкен терезені сығалайды. Су себілген жалаңаш көше иесіз үйдің сырланған еденіндей жылтырайды.

Тым жырақтан құлапәре құйғытып үйір жылқы өткендей еміс-еміс дүбір естіледі, құс жолынан қиғаштап жұлдыз тамады, неге екені белгісіз, зеңгір аспан шетіне ілінген ай беті алабажақтанады. Шеткі үйден шошып іңгәлаған нәрестенің оқыс үні шығады. Бұл дүние, адамдар-ау, не болып барады?!

Мағжанды өлтіргендер

Қалыбындағы мұқым өзгерісті Мағжан жаңа әлгіде, ертеңгісін, төсегінен тұрып жатып сезген. Қаланың шетінде, қалың қара ағаштың ішіне қарағайдан қиып салған орыстың екі бөлмелі шағын пәтерін жалдап тұрып жатқан. Басын көтеріп әйнекке қарады, түнемеге қар жауыпты. Терезе кәсегін ақ ұлпа көмкеріпті. Өзін, бейне, оты сөніп, суып қалған моржалы пешке ұқсатты, ұқсатқан жоқ-ау – басынан өзге былайғы жері оттығы үңірейген, сырттан әктеген, епетейсіз арбиған кәдуілгі пеш. Жансыз, суық. Қозғап көруге күші жетпеді. Әуелгіде жер сілкініп түнде абажадай пеш үстіме құлаған ба деп ойлаған, кеудесін қозғауға әрекет жасап, қолын қимылдатып көрді, пеш деп тұрғаны өзінің басынан төменге дейін серейген денесі.

Тіксініп қалды. «Мұнысы несі?» деп ойлады, түсімде телегей-теңіз суды көрдім, толқыны есік алдына дейін жетіп, бірте-бірте көтеріле бастағаны. «Бұл құрғыр тізелікке жетсе үйді құлатар, пәтерақысын да түгел төлеген жоқпыз», – деп әлгі суға еңкейіп, қолын ескекше көстеңдетіп кері жасқап көреді, болмайды, толқыны қарсы ұрып, жалданып, көтеріле береді. Алақанын көсіп судан татып көріп еді, ап-ащы, тілін қуырып кетті. Өстіп жатып оянып көзін ашқан, басын көтерген, денесінің қалтырағанын сонда сезген.

Әнебір жылы миына қан құйылып, өлім аузынан қалған қаламдас жолдасы айтып еді: «Адам қарап жатып қақ жарылады, екі бөлек күйге түседі екен, – деп. – Ауруханада, ақ төсекте шалқамнан сіресіп жатамын. Көңілімді сұрай келген кісіге басымды көтеріп тілдесемін: құданың құдіреті, дәл өзім секілді екінші кісі аяқ жағымда аузына құм құйылып үндемей отырады. Мына жақта төсекте өзім самбырлап сөлеймін кеп; екінші кісі, кісі болғанда, өзімнің екінші сұлбам аяқ жағымда сүмірейіп отырғаны». Мұны айтқан – миына қан құйылып құлаған қатары еді. Ажалы жоқ па, дәрігердің емі қонды ма, екі ай жатып тәуір боп кетті. Тәуір болар алдында әлгі көпе-көрінеу бөлектенген екі кісі бір-біріне жақындасып, араласып, ақыры бірігіп, бір адамға айналып үлгерді дейді.

Сол оқиға есіне түсіп әрі өз-өзіне іштей тіксініп, үрпиіп отырған Мағжанды зайыбының үні түртіп оятқандай болды. Аяқ жағына, жер төсекке қисайған Зылиха түрегеліп, басына ақ сәтен орамалын салып, мұның бетіне үңіле қарады. Жанарына үрей толып, өзінің аузын алақанымен өзі басты.

– Не болды, Мағжан, бір жерің ауырып отыр ма, түсің жербеттеніп кетіпті ғой?

Не деп тіл қатсын, былайғы денесінің суып қалған пешке айналғанын, көзіне абажадай оттық моржа елестеп отырғанын қайтіп айтсын?!

– Қазір тұрамын. Қолымнан тартып жіберші.

Зылиха ұмтылып келіп қолтығына еніп, демеп бойын тіктетті. Келіншектің белі майыса толқыды. Жұбайын аяғынан тұрғызуға әрең-әрең күші жетті. Қабағын аңдып, елпек қағып, бәйек болады баяғы. Түнемесі жазуына кедергі болмайын, ойын бөлмейін деп кейінгі кезде бөлек жатып жүрген. Жатарда жылы көрпені жұбайына жапқан секілді еді. Денесі осынша тоңазыр, томардай боп қалар деп тегі ойламаған. Жүрек басында үрей бар. Жылы жейдесін әперіп, аяқ киімін кигізіп жатып: «Не болғансың, түсің қашып тұр ғой?» деген сауал көмейіне кептелді, сұрауға бата алмады. Жанарын жанарымен ұстай алмай төменшіктей берді. «Дереу отын әкеліп, от жағып жіберейін, пешті жылытайын», – деді. Мағжан «пеш» деген сөзді естігенде жылы денесіне мұз басқандай шошып кетті. Жанары шатынап шегіншектеп қабырғаға жылжыды. «Пеші несі?» – деп күбірледі. Бейне, алдын алмаса, қам қылмаса – келіншегі сырттан сүйретіп әкеліп, жалма-жан сіріңке шағып отты өртеп жағатындай. Ол от өз денесінің төменгі жағын, пешке айналған тұсын әп-сәтте жалынға орап жалмайтындай көрінді. Балтыры құрғыр кескен бөренедей пышырлап жанатындай сезіледі. Шошынғаны сонша, жон арқасына суық тер құйылып кетті.

– Қажеті жоқ, – деді, – жақпа... суық шай ішейін де, киініп көшеге шығайын. Жазушылар одағына барайын.

– Аударып жүрген кітабыңды қайттің?

– Құрып қалмасын, бітіре алатын емеспін. Баспанасына апарып өткізейін, ары қарай аудара алмайтынымды айтайын, жүз көрсе бет ұялады, арыздасып шығайын... артымда қарыз сөз қалмасын.

Мағжанның жайдақ отырғыш үстінде отырып күрсініп айтқан мына сөзін зайыбы тереңдеп түсіне алмады. Сөздің астарына үңілмеді. Шаршағаннан, сонау жиырма сегізінші жылдан бері қыр соңына көлеңкеше ілесіп қалмай келе жатқан ізін аңду... жау етіп көрсетіп... абақтыға жабу... жер аудару секілді тауқыметтен қажығаны ғой деп ойлады. Әйтпесе ақынның «артымда қарыз сөз қалмасын» деген ойының арғы аңғарында қуыс жырадан бас көтерген құбыжықтай аса суық, айтуға қиын құбылыс тұр еді.

Оянған кездегі елесі құрғыр тегін емес. Ет пен сүйектен жаралған елжірегіш, иланғыш, сезгіш, елп еткіш ғазиз жан көрер көзге ештемеге иланбайтын, қызықпайтын, жылжи қоймайтын ағаш адамға айналып бара жатқанын осы жолы анық сезді. Оты жанып таусылған пешке ұқсайды. Тірі жүріп, ас ішіп, аяқ босатып, ұйықтап, оянып жүріп-ақ адамның жан әлемі қатып-семіп бірте-бірте ағашқа айналып үлгергені ме?! Ағашқа айналдырған не себеп сонда?

Таңғы асын асығыс ішіп, көне пальтосын иығына іліп сыртқа шықты. Әлгіде іште отырған кезде терезеге қарап белден қар жауған шығар деп ойлап еді, жоқ, көшеге шыққанда көрді, жерге қырбық қана қар түсіпті. Ағаш басы аппақ қырау. Төрт доңғалағы төрт жаққа кетіп қиқалақтап он алтынша автобус келеді. Автобусқа енді. Ішінде екі-үш қана кісі отыр. Бейтаныс жолаушының жанына бүйірлесіп тізе бүккісі келді де ол ойынан күрт айнып келесі отырғышқа отырды. «Осы жұрттың қарап жүріп бір-бірімен басы қосылмай, бірінен-бірі қарадай безіп жүретіні несі екен?» деп ойлады, – бәлкім, ығы-жығы топтан мезі болғаннан, оңашалықты аңсағаннан шығар». Автобус өрге қарай қинала ыңыранып, бұралаң, ирелең көшелерді көктей өтіп көк базардың түбіндегі аялдамаға әзер жетті.

Жазушылар үйі таяқ тастам жерде. Сағат он болыпты. Қалам мен қағазды кәсіп еткен әпенділер әулеті түнімен ұйықтамай жазу жазады да кеш жатып, күн түске тырмыса оянады. Көбі жұмысқа он бір, он екіде келеді. Іскер, пысық жастардың өзі осы дағдыға үйренген. «Жұмысқа жегілгендей бастық жазушымен кеңсеге қосыла кіретін болдым, бүгін күн бейсенбі, бұйырса біразын көріп, тілдесетін орайым бар» деп ойлады.

Жайлап басып көше бұрышын жалпиған тұрқымен түгел алып жатқан абажадай қыш үйге тақады. Кісі аяғы сирек, есік алды тайғанақ. Асфальтқа тебініп, аяғының қарын сілкіп ішке енді.

Табалдырықтан ішке аттай бере – өткен бір жиналыста қоңқақ мұрын, қапсағай, шашы мойылдай сықақшы жігіттің сөйлеген сөзі есіне сап оралды.

Әлгі жігіт қырыққа шыға жазумен айналысып, елуге аяқ басқанда пышақтың қырындай кітап шығарыпты. Соның буы ма, әлде маңайын сипалап, соқтығып сөйлейтін әдеті ме, оң иығын мінбеге салбыратып жіберіп төгілдіреді. Қалай еді. «Жазушылар Одағы – қасиетті храм, жолдастар!.. Бұл киелі шаңыраққа енген кезде аяқты сүртіп кіру құп, кеудеңді ашып, ойыңды, жан сарайыңды тазартып: «Осы мен шын талантпын ба?» деп сан толғанып барып енген мақұл. Байқап жүрмін, кейінгі кезде осы қасиетті храмға кім көрінген, ойы пәс, пиғылы арам, қаламақыны ғана көксеген көксоққандар еніп кететін болыпты. Тегі бар ғой, сол лас кісілер мына храмның беделін түсіріп, қасиетін кетірер деп қорқамын». Ұзын-ырға сөз сыңары әлгідей. Шет жақта, есікке тақау отырған Мағжан мына сөзді естіп өз-өзінен қатты қысылғаны. Қарап отырып ыңғайсызданғаны. Сықақшы жігіт әлгі ауыр сөзді өзіне қаратып айтып тұрғандай сезілді. Көз ашқалы бері, көз ашқалы емес-ау, қалам ұстағалы бері сыншы әулеті мұның соңында. Атқа жеңіл телпекбай санап, аузы қышығанның бәрі соңына жарық алып түседі. Титімдей өлеңіне көш-құлаш мақала жазады. Баз бірде, әлгі өзіне жазылған сынды оқып отырып, біз сұққандай шымбайы тызылдап, бойға пана іздегендей олай-бұлай жалтақтап қарайды ғой. «Осы мен шынымен өлең жаза алмайтын шығармын, әр шумақтың ішінде сырт көзге көрінбей, білінбей зәрлі жылан ысқыра жылжып иретіліп кетіп бара жатқандай сыншы шіркін байбаламын қоймайды». Қой, ә, деп әлгі аузы дуалы сыншының мақтаған дилы ақынның, соның кітабын ашып жіберіп оқиды, ауысып өз өлеңіне түседі... Өз өлеңін шолады, әлгі төңкерісшіл ақынның буын санын сындырған сөзбұйдасын сүзіп шығады. Түкке түсінбей басын шайқайды.

Бас айналу деген осы ма, баяғыда Ақмешітте, кейінше Қызылорда аталды ғой, алқа жұрт жиналған клубқа келіп өлеңін оқығаны есіне түсті. Өзі сахнаға шығып ұйқасын, ырғағын дестелеп төгілдіре бастаса – жұрт ду-ду қол ұрып, ризалық белгісін жасап қыран-топан. Етжеңді ақын шығып өлең оқыса – оны тыңдағысы келмей, ысқырып, сөзбен бөліп, у да шу. Жиынды ұйымдастырған қызыл жағалы, қайыс белдікті белсенді жігіт жүгіріп келіп сахнаның сүйіктісіне айналған мұны биіктен желкелеп түсіріп қуып шықты. Кезекті семіз ақынға алып берді. Тәтті өлеңнің дәмін алып дәнігіп қалған жұрт наразылық білдіріп тыңдағысы келмеп еді.

Әлгі белсенді жігіт тапаншасын суырып алып аспанға бір-ақ атты: «Сендерді буржуй бұзайын депті, балшабектің ақынын арттарыңды қысып отырып тыңдайсыңдар! Қане, тыңдамай көріңдер!» – деп айқай салғаны. Жұрт жым тұншығып, сілтідей тынды. Жанарымен жер шұқыды. Бұл бейбақ желкесіне жұдырық тиіп, жер болып жасып, көлеңкеге сіңіп жөнеле берген. Дилы ақын шумақ соңынан шумақ дестеледі, сол жолы түн ортасы ауғанша, үні бітіп, дауысы қарлыққанша өлең оқыпты деп естіді. Мына биік мінбедегі сықақшы жігіттің шеге қаққандай әр сөзін естіген сайын құлақ-шекесі шыңылдап, жайсыз күйге түседі.

«Осы мен ақын емес шығармын, жазып жүргенім бәлду-бәлду бірдеме болар!» – деп іштей қобалжиды.

Мінбедегі сөзшең сықақшының сөз әлпеті тегі жаман: Жазушылар одағы қасиетті храм, өнердің мұражайы, ұлтшыл аталып сотталған... саяси сенімсіз болған... қанаушы таптың сойылын соққан жазғыштардың жүретін жері емес. Аластатайық арамыздан, арыла жүрейік!..

«О, тоба, қорыққанға қос көрінеді деп, не болса сол еске оралады екен-ау, тап осы бүгін қасиетті қара шаңырақты жақсы ниетпен аттайыншы. Бұдан кейін енемін бе, келемін бе, беймәлім?.. Жүзімді жылытайыншы. Тап қазір қоңқақ мұрын сықақшы қарсы кездесіп басын изесе – ештеме болмағандай сәлемін алайыншы. Таспен ұрғанды аспен ұр. Жамандық ойлағанға жақсылықтан бөліс те жүрегін жылыт, жан сарайын кеңейт деген хадис сөзі және бар». Осылайша ой ішінен ой терген Мағжан жайлап келіп төрағаның есігін ашты – іште білегін жалаңаштап, шашын тарап хатшы қыз ғана отыр екен. Мағжанды танымады ма, әлде жорта менсінбеді ме, тәмпіш танауын аспандатты.

«Бастық жоқ, әзір келмейді», – деді. Бұл келіп қалтарыстағы ағаш орындыққа құйрық басты, көнетоз, мата құлақшынын қолына алды.

«Қаланың ит өлген шетінен келген едім, күтейін, жолығып кетейін», – деді көмескілеу үнмен. «Өлең жазасыз ба? – деді хатшы қыз томпақ ернін тістелеп бояп жатып, – поэзия кеңесшісіне барыңыз, бастық бұл күнде өлең оқымайды, өзге маңызды шаруасы күйіп тұр».

Мағжанға мына сөз ауыр тиді.

– Шырағым, бастық болса пәленшекем саған бастық шығар, мен үшін ақын ғана, баяғыда Ақмешіттің клубында сахнаға таласып жарысып өлең оқығанбыз. Бір-бірімізден қара үзіп кете қойған жоқпыз.

– Ағай, қалай сөйлейсіз? Мен сіздің кім екеніңізді білемін. Үкіметке сенімсіз аталып, айдалып, жақында оралғансыз, ақынсыз, кітабыңыз шыққан, бағыңыз жанбаған, жолыңыз болмаған адамсыз.

– Солайы солай, қарағым. Адам мен адамды әуелі сөз теңестіреді, сосын көр теңестіреді. Бастығыңмен теңесейін деп келгенім жоқ, жағдайымды айтып шығатын едім.

Осы мезет сыртқы есік сырт ашылып әуелі қарнын, сосын жуан пәпкісін алдыға салып төраға кіріп келді. Бұрышта отырған мұны байқамады. Әй-шәй жоқ, қолын сумаңдатып хатшы қыздың бұлтиған төсін мытыды. Қыз шортанша шошымады. «Қойыңызшы», – деп жайлап кері ығысты. Бұрышта мөлиіп отырған мұны төраға жаңа байқап, суық жымиды, ыңғайсыз сезінді өзін. «Ә, келіп қалдыңыз ба?» – деді. Айтуын айтса да пәске құбыл өзгеріп, нілдей бұзылып дереу «сенге» көшті.

– Жоғарғы жақ Мирзоян жолдас шақырып жатыр. Уақытым жоқ, не бұйымтайың бар? Поэма жазуға уақыт таппай жүрмін.

Мағжан қапелімде не дерін білмей сасып қалды, «мынау нағыз өзім білем өркөкіректік қой» деп ойлады. Осыдан он үш жыл бұрын бұл кім еді, мына шіренген бастық кім еді? Ой, заман-ай деген! Мәскеу баспасы үшін өлеңімнің үстінен қарап әр жолына жан беріп, ырғақ қосып көмектесе қал деп қарасын көргеннен қиылар еді. Жолына жығылар еді. Дәмге, шайға шақырып, аздап ащы аузына тисе ағынан жарылып маңдайын тоқпақтап: «Е, поэзия, сіз кім, мен кім?» – деп еңкілдеп жылар еді. Мәскеу басылымы үшін алғы сөз жазып бер деп жата-жармасар, жалынар. Енді, міне, өзінің арбасын өзеннен өткізіп алып, өзгенің арбасын қиратқалы тұр. «Жоғарғы жақ шақырып жатыр», – дейді.

– Жинағымның жайы не болды? – деді Мағжан. – Бр пәс бөлмеңе кіріп сөйлесейік те. Басымды сыйламасаң да, құдіреті күшті поэзияны сыйласаңшы. Өлең сөздің солдаты емеспісің!

Төрағаның құлағына «поэзияның солдатысың» деген сөз майдай жақты. Иге салған терідей былбырап қоя берді. Есікті ашып ішке енгізді. Пальтосын шешіп, қалтарыстағы киім ілгішке ілді, төс қалтасынан тарағын алып, шашын тарап, тарақ жүзін «суф» деп үрледі. Мағжан жұмсақ креслоға сырт киіммен отыра кетті.

– Айдаудан келгелі жұмыссызбын, жан баласына қылдай қиянатым жоқ, түнеу күні жиналыста кілең сөзшеңдерді шиебөріше шулатып соңыма салдың, шетінен талап айтпағаны жоқ. Кеше әдеби газетті ашсам көлдей мақалаң жүр, жерден алып, жерге салыпсың. Осы күнгі көрінген халтуршик өлеңімді сынап, тағдырымды мазақтап ауызданып жүр. Өзіңе жағынудың бұл да бір түрі. Ақыреттік сөзім: бәріңе не жаздым, кімнің асын ішіп, аяғын тептім, неге қыр соңымнан түсіп қоймайсыңдар? Осы сауалға жауап іздеп әдейі келдім. Бұл – бір. Екінші, – әйелім ауру, қала шетіндегі орыстың суық пәтерін жалдап тұрамыз. Бірде қағазым таусылып, келесіде қаламым сынып, бұрын жандарың ашып берген аудармаға қолым жүретін емес. Қайтып әкелдім. Тіл безеген ана сұмдықтарыңа бер, солар-ақ аударсын. Көзге түссін, еңбегі сіңсін. Жағдайым кетіп жүдеп келіп отырмын, ертең-бүрсігүні нан алатын ақшамыз таусылады. Жаңа жылға дейін жарататын қаржыдан көмектес. Бұл – екі. Қиналғанда, қуанғанда қасыма еріп, тағдардың тауқыметін тең бөліскен зайыбым Зылиха олай-бұлай болып кетсем, жылап, көшеде қалмасын, сөз төркінін білетін өзіңе айрықша аманаттадым. Бұл – үш.

Төраға ошарылып үнсіз отырып қалды.

– Бірінші сауалыңа ойша оп-оңай жауап беруге болар. Әдебиет әлемінің есігін ашып, табалдырығын аттағысы келген кісінің бәрі өзіңе жармасатын, қабатын себебі: сен аса дарындысың. Құмырсқа да дәнді жерге үймелейді, құс жемісі мол ағашты үйірсектейді. Сені сынаса, саған тіл тигізсе «е, мықтының өзімен белдесіп жатыр, қарашы мығымын», – деп аты шығады. Дарынды кісінің қарсыласы көп, ол түптің түбінде жалғыз қалады. Екінші өтінішің сөз бе, тәйірі. «Мағжанның өзіне де қарыз бергенбіз, тамағын асырағанбыз» деп былайғы тобырға жая жүруге, ұпай жинауға келешекте қажеті болады. Көшеге шықса қолтығына талақша жабысып алатын, аппақ, томашадай, әдемі келіншегін аманаттап отыр... қасқыр қой бағып, ділмәрдің жағына жылан жұмыртқалап жатқан мына заманда кімге кім болысқандай, кімге көлеңкесін түсіргендей. әй, ақыным-ай, көп жазып, көресіңді көрге түспей жатып көрсең де әлі бала секілдісің-ау!

Ауыз жапқанша болған жоқ бұлардың үстіне бір топ ақын-жазушы сау етіп кіріп келді. Жағалай дүрс-дүрс отырып жатыр, нақа өзі үй – өлең төсегі секілді, бастықтың алдында адам отыр-ау, әңгімесін бөлдік-ау деп айылын жиятын емес. Қошқар тұмсық, сақал-шашы аппақ болып ағарған прозашы кимелеп сөз бастады.

– Мағжан, сен осы, Батыр Баянды жаздың. Қойлыбайдың қобызын жаздың. Оқыдым, аңызды аңыз қалпында көшіріпсің де қойыпсың. Кей жеріне өтірік қосыпсың, көп шыныңды сәл өтірік жуып кетіп шығарманы солайым ақсатып жіберген.

Мынаның «өтірігі» несі, «ақсатып жібергені» қалай деп қайран қалады Мағжан. Төбеден сілейте ұрғандай етіп өстіп те пікір айта ма, апырым-ау, мынаныкі тал түсте шешіндіріп тонау ғой. Төраға араға түсіп килікпеді, ішінен шоқ-шоқ айтып мырс-мырс күледі. Шындығында, қошқар тұмсық прозашы Мағжанның ештемесін оқымаған, әдейі-ақ былайғылардың көзіне көсем боп көріну үшін, зиялы кісіні бір қауып қалу үшін айта салғаны еді. Мағжанға әлгі сөз атылған оқтан бетер тиді, бозарып кетті. «Батыр Баянды жазғанда өзімше ұлы нысана ұстадым. Шоқан мақаласының көп жерін өзгертіп, өңін айналдырып, айшықтап алғам», – деп өзінше өрнек сала бастап еді, мұның сөзін даурыққан, мырсылдасқан жігіттер тыңдамады, пікірі жетімсіреп далада қалды. Төменгі жаққа кеп тізе бүккен жас ақын бүйірден бірдемені бықсытты.

– Естідіңдер ме, Қызылжар мен Есілкөлдің арасында отырған Ахметжанның аулына барып бұл ақынымыз былтыр сегіз үйге қонақ болып, сегіз бас мүжіпті, сол сегіз үйдің бас көтерер еркегін үндеместер түгел тізіп ұстатып жіберіпті. Елден келген жамағайыным айтты.

Былайғы жұрт мына сөзден қарадай тіксініп қалды.

– Жұмабаев жолдастың жазғаны өтірік болса, жұрт оқымай жатса, қонақ болып түстеніп шыққан үйіне үндеместер күйе жағып, күдікке алса... қайтеміз?.. Өстіп отыра береміз бе?.. Бір шарасын жасап Жұмабаевтың жазғанын партия жиналысында талқылаған жөн болар.

Мағжан бұдан әрі төзіп отыра алмады. Құлағы тас керең боп бітіп, жайсыз шыңылдап, орнынан жайлап тұрып шығып жөнеле берді. Төрағаның «қайтеміз, өстіп отыра береміз бе, талқылайық» дегені жарға соққан теңіз шуылындай дүркіреп «халық жауының аузына қарап отыра береміз бе, ұстатып жіберейік, құтылайық, біржола тынышталайық» болып естілді.

Бусана терлеп көшеге шықты. Терең-терең тыныстады.

Үндеместер ізіме түсіп әкетеді-ау, халық жауы етіп азаптайды-ау деп уайым жемеді, әзірге жүрегінің басы үрейден ада. Қорыққаны, түңілгені – сөз қадірін түсінетін, демеу болатын жөні бар жазушылардың көре көзге қой ішіне қасқыр еніп кеткендей итше керіп талағаны, оңбастай ырситып жүрегін жаралағаны, аямағаны болды. Осындай да қаныпезерлік болады екен-ау деп торықты. Мұнан өткен қорлау болмас. Соншама жек көретіндей, шетінен тілмен тырнап, мазақ ететіндей не жаздым бұларға?! Көре алмайтындай басымда дәулетім жоқ, бақталас болатындай тағы асып қай ұшпаққа шығыппын. Жақсы өлең жазғаны үшін кінәлі ме? Әнебір жылдары қара халықтың алдына шықсаң недәрә қол соғып қарсы алады деп сахнадан желкелеп түсіріп жіберіп еді... бұл жолым: қонақ болған үйіңе кесірің тиеді екен, дастаныңды шылғи өтірік араластырып жазады екенсің деп көзтүрткі қып күліп, араларынан аластап шықты. Байыбына барлап қараса – қазақ шаңырағының іргесінде көктеп шығып келе жатқан көкжасыл өнер құлағының бірідағы, онсыз да құрау-құрау, жамау-жамау болып тозуға айналған шапандай поэзияның жыртығын бүтіндескелі жүр емес пе?.. Кешегі қалың ұйысқан қалмаққа, қытайға қарсы әуелі ырғағы мықты сөзін қару ғып жұмсаған ел осы қазақ емес пе? Ормандай орыс киелі сөзді де, намысты да кебіс ішіне салған ұлтарақ етті. Қуатты сөздің көбі ұмытылды, не асылы арзандап бұзылды. «Сөз түзелді, тыңдаушым, сен де түзел» деп зарлайтын заман көзден бұл-бұл боп ұшты. Содан осы ғұмырында жазғаны, құрастырғаны, тасқа басып шығарғаны сормаңдай қазақтың кәдесіне аспағаны ма?! «Елім, жерім» деп соққан елжірегіш, елп еткіш жүрегі жылы ақыннан қазірдің өзінде сырт айналғаны ма?!

Әлгі керауыздың өтірігі несі? Мұның шығарғаны өтірік боп па сонда? Жоқ, оралымын, ырғағын тап басып, қорғасындай құйып шығарған мұның өлеңі емес, сүрдім, көрдім, дәмін таттым деп малданып жүрген өмірі өтірік шығар. Өмірзая деген осы болар, сәрі!

Жегідей жеген оймен қала шетіндегі үйіне суынып жетті. Зылиханың көзі төрт, мұның пошымын көріп сырт айналып жасын көрсетпей сығып алды. Кешкілік, апақ-сапақта бірі қазақ сержанты Шырақбек Қабылбаев, екіншісі еврей аға лейтенанты Иосиф Марсельский №1445 тұтқындау ордерін көрсетіп, үйді тінтіп, азғана қолжазбаны жиыстырып, жіппен буып, Мағжанды айдап үйден шығарды. Келіншегі сықсыңдап жылап: «Енді көремін бе, көрмеймін бе?» – деп дауыс салып – аяғын сыңсуға ұластырды. Үйіне үңірейіп келген үндеместерге де, зар жылаған зайыбына да Мағжан жақ ашып дәнеме демеді. Ертеңгісін өзін суып қалған пешке ұқсатса, солай сезінсе, кешкілік әлгідегі ойдан, жазушы тұстастарының манағы сөзінен кейін мүлдем жаны жоқ аруаққа ұқсап, ақ адамға айналып кетіп еді. Тиянақсыз өмірден мүлде суып үлгерген еді. Тірі пендеден ауысып рухқа айналып үлгергені анық.

Үндеместің екі офицері іңірде: «Қазақтың үлкен ақынын ұстадық, тұтқынға алдық», деп ойлады, әкеліп сіріңке қорабы деп аталатын тор көз жабық машинаға мінгізді; шын мәнінде, үйден шыққан, машинаға мінген бұрынғы Мағжан емес, ақынның құр сұлбасы, сырт суреті еді.

Екі күн өте жаңа жыл келді. Мағжан 38-ші жылды абақтының зәк сасыған қараңғы қуыс бөлмесінде бір тілім нан, жүз грамм өлі сумен үңірейіп, жүрелеп отырып қарсы алды. Қайран қалғаны, ұсталғалы бері, я өлі емес, я тірі емес әбі-тәбі күйде қалды. Өлі емеспін дейтін себебі – қозғалады, жүреді, тәулігіне бір қара су ұрттап, сазып бара жатқан жүрегін жалғайды, тор көз терезеге ұзақ телміріп қарайды, тірі емеспін дейтін себебі – кеуде қуысы боп-бос, жаны ауырып мазаланбайды, терең тебіреніп ойланбайды, өтті-кетті бос кеңістікте елбіреп, желбіреп ұшып жүрген қауырсынға ұқсайды. Сырт дүниемен байланысы үзілген, ешкіммен сөйлескісі, ой бөліскісі келмейді. Екі рет жетелеп әуелі 10-шы, сосын 20-шы ақпан күні тергеуге алып барды. Тергеу бөлмесінде мәңгі болған мең-зең адамға ұқсап сіресіп отырады.

Тергеуші сауал қояды, бұл ойланбастан «ие, солай» деп қысқа қайырып жауап береді.

Сусылдатып қағаз жазылады. Алдында отырған айыпкердің «иә, солайына» тұшынбады ма, әлде мазақ етіп отыр деп ойлады ма тергеудің аяғына таман Марсельский ұша түрегеліп, жуан жұдырығын үйіріп ақынды жүндей түтіп сабады. Қанды көрсе жыны қозып кетеді екен.

«Тышқан мұрның қанады деп, қояды деп ойлайсың ғой, ә... Мә саған, халық жауы болған!.. Мә саған, жапонға сатқындық жасаған!.. Мә саған, большебектерді мазақ қылған!» деп әрі-беріден үйіріп соққанда бүйрегі езілгендей, бүйірі тесілгендей болып жаны көзіне көрінгені.

Тас еденде домаланып жатып көрді. Тор көз терезеден әлдеқандай леп ұшып кеп, кеудесіне қонып, тұла бойына шым-шымдап жан бітіргендей болғаны. Ұшып кеткен ақындық рухым осы болар-ау деп ойлады. Қан түкіріп, ернін жыбырлатты. Тергеуші жағасынан алып, жұлқа көтеріп орындыққа қойды. «Отырғызды» деу дәл келмейді, ағаш отырғыш үстіне керзі етік секілді тоқ еткізіп қоя салды. Аяғының басына былш түкірді.

– Кеңеске, үкіметке күйе жағып не жаздың соншама? Айт жаныңның барында, жыныма ойнама, сілейтіп саламын!..

– Жазғандарым я қарауылға, я мақтауға арналған үгіт өлең емес, адам жан дүниесінің, сезім сырларының шындығын ашқым келді, менің шындығым – көңіл, көз суреттері ғана.

Тергеуші түкке түсінбеді. Жұдырығы қышыды. «Мына халық жауы елді жапонға сатып, мені мазақ қып отыр, – деп ойлады, – ентігімді басып, ертеңгі тамағымды ішіп, күш жинап алып тағы кірісейін, сілейтіп тұрып сабайын. Аюға намаз үйреткен таяқ. Жұдырығымды жиі иіскесе тілі шығады, шындығы ашылады, бұл пәленің. Айтпақшы, таң атып қалыпты-ау, асқазаным бөрі тигендей шуылдап барады». Тергеуді түнімен жүргізетін дәстүр қалыптасқан, бұл бір жағы халықтар әкесі – Сталинге еліктеуден туған, екінші айыпкерді ұйықтатпай, жанын көзіне көрсетіп азаптауға оңтайлы болғаннан.

Осы мезет тергеуші Марсельскийдің ойына жас келіншегі оралды, жақында үйленген еді, төсі бұлтиған, бөксесі тырсиған ақсарының әдемісі, не болса соған ішек-сілесі қатып күле береді. Бірде капитан бастығы көшеде ұшырасып зайыбының саусағынан сүйді, мұның арқасынан қақты: «Маладес, Марсельский, келіншегің әдемі екен», – деп қарқылдап көп күлгені, келіншегі құрғыр сол арада сылдыр-сылдыр, сыңғыр-сыңғыр... қоңырауша құлағын қасығаны. Әлгі ұшырасуды көзіне елестетіп ішіне от түсті, қызғаныш оты. «Капитан бастық кейінгі кезде ылғи түнгі тергеуге мұны жіберетіні несі?.. түнгі тергеуден сілекпесі шығып, өлесі болып пәтеріне жетсе – ақүрпек келіншегі төсегінде умаждалған киімдей мылжасы шығып манаурап жатады, тұрып шай қойып беруге жарамайды. «Ау, сұлуым, мені титықтатқан қаптап кеткен халық жаулары, сені тас төбеңнен ұрған қай албасты?» – деп көлденең сауал қояды. Келіншегі сыңғыр, сылдыр күледі, бұл жыны қозып келсаптай жұдырығын көтереді. Ызы-шу басталады содан. «Мені неге ылғи түнгі тергеуге жібереді» деп ішінен іріген Марсельский орнынан ата түрегеледі. Үстел үстін жауып кеткен қағаздарын апыл-ғұпыл жинастыра бастайды. Қоңырау шалып, есіктен көрінген қызыл жағалыға қолын сермелеп: «Мынаны алып кетіңдер, суық камераға қамаңдар!» – деп асығыс жарлық береді. Пәпкесін қолтығына қысып, қызыл кенерлі кепкасын милықтата киіп, есіктен емпеңдеп асығыс шығып жөнеледі.

Екінші, соңғы тергеуге Марселский мүлде өзгеріп келді. Жауырын қақапақтай, бет шырай ажарлы, еңгезердей жігіт еді, біртүрлі еңкіштеніп, жүзі сынып, ішкі өзегін суырып алып тастаған ұшқат бұтағындай есіктен ирелеңдеп енді. Сылқ етіп орындыққа құйрық басты. Папкесін ашып, қағаздарын қобыратып жайған жоқ, қаламын алып, бір ұшын тісімен кеміріп, көрінбейтін нүктеге үңіліп ұзақ ойланып отырып қалды. Әлден уақыттан барып алдына әкеліп жүгіндірген ақынды «сені қайдан көрдім» деген адамша үні бәсеңсіп сауалмен алдандырды.

– Ал, айт, «Алқа» деген үкіметке қарсы прокламация жазып таратқанда, жапондармен ауыз жаласқанда баяғы хандық дәуірді қайтып орнатам деп үміттендің бе, ол заман мен бұл заманды ойша салыстырдың ба, көкешім?!

Мағжан баяғы ағаш адам қалыбынан танбай «үміттендім, салыстырдым» деп жауап берді.

– «Алқа» туралы Әуезовтің не айтқаны есіңде ме?

– Бәлкім, бұрыс, бәлкім, дұрыс деген шығар. Әдеби үйірменің басталмай жатып өшіп тынған жоспарына қарап тұрған не бар? – деп селсоқ жауап берген.

– 25 ші жылдан бергі өткен өміріңіз туралы не айтасыз?

– Пәлі, өмір ме екен ол?! Мәскеуде қызметте жүрген кезде өлең кітабымды талқылау, «мындай халтураны шығарған қай бассыздар» деп көзге шұқу, шенеу, мінеу, сыртынан ғайбаттап елдегі сөзжарияға жазу, содан кейінгі алашордашы деп айып тағып абақтыға жабу. Бутырканың зынданы, Солловей орманының сазы... сол аз болғандай ел шетіне шығарып, ұлтшыл бұзық атандырып, жылға жетпей тағы жауаптау... тас қабырға. Тор терезе, үрей жайлаған көңіл, жалаңкөз тіршілік... осы да өмір болып па?.. Быж-тыж, қиқым-сиқым бірдеңе дағы. Өмір емес, өтірік өлең әншейін.

Мына тергеуші Марсельский қиялы қаланың қиыр шетінде. Әлгі күйіп-жанып алғаны қатын болмады, қайғы жамады. Өткен сенбіде бастығы «түнгі тергеуге» қоймай жұмсады, «отгулым бар еді» дегенге көнбей... аса қауіпті жауды тергейсің, түбі үлкендердің назарына ілігесің, бар да бардың астына салып дегбірін тауысты. Баруын барды-ау, дегенімен жүрек басы тот боп түйіліп, өрекпіп соғып еш тыншымады, оның үстіне аса қауіпті жаудың мойнын ары бұрап, бері бұрап еш мойындата алмады. Түн ортасы ауа папкесін сарт жауып, кезекші машинаға мініп, баспанасына тіке тартты, үй төбесі көрінгенде жүйрігінен түсіп, мысықтабан бұқпантайлап басып үйіне тақаған. Төргі терезе жарық. Ау, түнгі екіде жарығы несі, күлегеш әдемісі іс тігіп пе, әлде кітап оқып па кешеуілдеп отыр ма деп, кеудесін күдік кеулеп... бас бағып келіп үңілмей ме...

Әуелгіде жанары қарығып ештеңе көре алмады. Әйнекке бетін тақады. Орындық арқасына салбыратып іліп қойған капитанның қызыл жағалы костюмін шалды. Жүрегі атша тулап қоя берді. Әлі де көңіл құрғыр сенбеді. Жай әншейін сөйлесуге бас сұққан шығар, асыл жарым көзіме шөп сала қоймас деп ойлап бір дем ары, бір дем бері, тынысы жиілеп... Не көреді дейсіңдер ғой, капитанды шалқасынан сұлатып салып, жігіт үстінде, лыпасыз, келіншегі қос тізерлеп, жүрелеп изектеп отыр, емшегі үлкейіп салбырап кетіпті.

Тапаншасын қорабынан лып суырып, қос оқпен табан астында жайратып салғысы келді. Ақылы қарауылға келеді. Сол қолымен оң қолын қысып бірте-бірте жылыстады. Атқанда не, айға қарап ұлығанда не, болар іс болып қапты. Не істеу керектігін ойлаған жөн. Өмірімді қайта бастасам ба, әлде болған іске болаттай шыдам танытып – бояуы сіңді, Құдай қылды, мен көндім деп жүре берсін бе?!

Қайтпек керек?..

«Мына тұтқын да өзім секілді бір бейбақ-ау» деп іштей жібіді тергеуші. «Бұл адам өмірін әу баста дұрыстап құрастыра алмаған бейбақ қой. Ақын болмай, арбакеш болғанда жүз жасар еді, бәле де, жала да қыр астынан айналып өтер, бәлкім?! Жүдегені, көп азап көріп саушылығының төмендегені көзінің астындағы көгістен көрініп тұр, баз бірде, көбіне қарсысында отырып сөйлескен кісіні көрмеген адамға ұқсап, көрінбейтін алыс қиырға қадалып тілсіз мелшиіп қалатыны жиі. Өз ойына өзі көміліп отырысы ауыр. Ішімді ашып ой бөліссем, ана үйдегі жеңіл жүрісті зайыбымды күйік қылып қайтемін деп ақыл сұрасам ба деп тергеуші екі оқталды, айта алмады. Тұтқынмен сыр бөлісіпті деген атқа қалармын деп тағы тайқыды. Қиялға батып, мұңданып отырған ақын көзіне көзі түскенде жүрегі тілініп кеткендей сезілді. Сауалмен алдарқатудың қажеті жоқ. Мына тұтқын кешегі, әнеукүнгі ақынға мүлде ұқсамайды, жүзі таныс болғанымен жан сарайы мүлде бөтен, белгісіз жан.

– Бір айға жетер-жетпес мезгілде атыласың, – деді Марсельский ойын бөліп, – шындықты алдын ала айтқаныма кешірім сұраймын. Ату туралы үкім осыдан тоғыз күн бұрын шығып қойған.

Әлгі сөзден ақынның бойына дүлей енер, болмысы, құбылысы арпалысқа түсер деп іштей дәмеленді. Жоқ, баяғы таяқ жұтқандай қалпы, қылп етпей отыра берді. Тергеуші қарап отырып қайран қалды. Түтігіп кетті: «Естимісіз, сізді ату туралы үкім тасқа басылып, қол қойылып қойған».

– Өлімнен қорықпаймын, – деді Мағжан қоңыр үнмен. – Шын ақындық, адамдық рухым денемнен бөлініп сыртта, өлеңімнің әр жолында, кітабымның әр бетінде қалған, алдыңда отырған құр қауқармын, тұлыппын, сұлба суретпін әншейін.

Мына сөзді естіп Марсельский түршігіп кетті, жүрек басына үрей жамады. Ата түрегелді, орындық төңкерілді. Қағазын жинауға шамасы келмеді. Қоңырау шалып, шала бүлініп, кіріп келген қызыл жағалыға жарлық жасап: «алып кетіңдер» – деудің орнына: «ал, кеттім» ...жоғалдым!.. қарамды батырдым!..» – деп өз-өзімен әлектеніп, қос алақанымен құлағын басып ұзын дәлізді жаңғырта жүгіріп, ойбайын салып дәлізді көшіріп сыртқа құлапәре жүгіргені ерсі.

Күңіренген дауысы ерекше. Тұтқындар аяғынан тік көтерілді, күзетші, абақты иесі оқыс дауысты естіп, тергеушінің өңмеңдеген жүгірісінен сескеніп үрпиісіп қалды. Жер асты жарығы бір өшіп, бір жанды. Тергеушінің ала-құйын «ала кеттім», «қарамды батырдым» деген үні күңіреніп біразға дейін басылып болмады.

...Құданың құдіреті, Мағжан Жұмабаевты, иә... иә... сол ақынды өлім камерасына алып барып, арқасын жарға сүйеп, бетін бері қаратып: «Соңғы сауалың бар ма?» деп сұрағанымда тырс етіп үндемеді. Ағаш қуыршақ секілді сексиіп тұра берді. Тапаншаны оқтап, шүріппесін қайырып қолымды көтеріп, нысанаға алып тұрып: «Ал, не дейсің» – дегенімде сәл қыбырлап басын шайқап бір сөз айтты, тақап барып әрең түсіндім. «Әттең-ай, жалғыз өкінішім бар, соңғы ұсталар алдында Жазушылар одағының табалдырығында қол жайып, садақа сұрап қайыршы шал отыр еді, шығып бара жатқанда қалтамда ештеме болмай, садақа бере алмадым. Өкінішім сол ғана», – депті.

Гайкович дереу кері шегініп тұрып-тұрып шүріппені басып жібереді. Асфальт еденге дүрс етіп томар құлап түскендей естіледі. «Ет пен сүйектен жаралған кісіні емес, шіріген томарды атқандай сезіндім», – деп шежірелейді екен сол Гайкович мас болғанда. Күндердің күнінде, заман өте – өзі атып өлтірген барша пенделермен көрге түсіп, топырақ жамылып жатып... теңесіп... таңда мақшар туған кезде... о дүниенің қақпасы алдында құрылған иман-таразы басында Мағжан рухымен баяғы жендет қайыра кездесерін білген жоқ. Әзірше сезбеді, қиянат пен адамшылық ынсапты безбендемеді.

Жарық көрген кітаптардың қысқаша библиографиясы

_Қазақ тілінде_

1. Тұңғыш кітап. Өлеңдер. – Алматы, «Жазушы», 1964 жыл

2. Жусан мен гүлдер. Повестер мен әңгімелер. – Алматы, «Жазушы», 1966 жыл

3. Құм жұтқан қалалар. Зерттеулер. – Алматы, «Қазақстан», 1967 жыл

4. Тұлпардың ізі. Повестер. – Алматы, «Жазушы», 1967 ж.

5. Атшабар бала. Балалар кітапшасы. – Алматы, «Жазушы», 1968 жыл

6. Бұлдырыққасап. Балалар кітапшасы. – Алматы, «Жазушы», 1969 жыл

7. Зауал. Роман. – Алматы, «Жазушы», 1970 жыл

8. Жібек жолы. Роман. – Алматы, «Жазушы», 1973 жыл

9. Дария. Роман. – Алматы, «Жазушы», 1976 жыл

10. Кісі ақысы. Әңгімелер. – Алматы, «Жазушы», 1978 жыл

11. Келіншектаудағы тас түйелер. Повестер мен әңгімелер. – Алматы, «Жалын», 1979 жыл

12. Табалдырығыңа табын. Роман. – Алматы, «Жазушы», 1980 жыл

13. Жусан мен гүлдер. Хикаяттар. 2-ші басылым. – Алматы, «Жалын», 1981 жыл

14. Жолбарыстың сүрлеуі. Хикаяттар. – Алматы, «Жазушы», 1984 жыл

15. Құмда қалған кемелер. Әңгімелер, хикаяттар. – Алматы, «Жазушы», 1986 жыл

16. Мұхтар жолы. Роман-толғау. – Алматы, «Жазушы», 1988 жыл

17. Екі томдық таңдамалы шығармалар. 2-ші басылым. – Алматы, «Жазушы», 1990 жыл

18. Абақты. ҰҚК архиві бойынша зерттеулер. – Алматы, «Қазақстан», 1992 жыл

19. Таразы. Роман-толғау. – Алматы, «Жазушы», 1992 жыл

20. Алаң. Роман. – Алматы, «Қазақстан», 1993 жыл

21. Абай айнасы. Ғұмырнамалық толғаныс. «ЖЗЛ» сериясы. – Алматы, «Қазақстан», 1994 жыл

22. Құланшыда қалған із. Әңгімелер. 2-ші басылым. – Алматы, «Рауан», 1994 жыл

23. Отырар. Эссе. – Алматы, «Өнер», 1995 жыл

24. Құм кітабы. Хикаяттар, әңгімелер. – Алматы, «Жазушы», 1995 жыл

25. Ахмет Ясауи ғимараты. Эссе. – Алматы, «Өнер», 1996 жыл

26. Алыптың азабы. Ғұмырнамалық роман. «ЖЗЛ» сериясы. – Алматы, «Рауан», 1997 жыл

27. Отырар. Балалар кітапшасы. – Алматы, «Аруна», 2001 жыл

28. Түркістан. Балалар кітапшасы. – Алматы, «Аруна», 2001 жыл

29. Дала гладиаторлары. Тәуелсіздік толғауы. Көркем шежіре. – Алматы, «Қайнар», 2000 жыл

30. Салтанат сарайы. Очерктер. – Алматы, «Білім», 2002 жыл

31. Таңдамалы шығармалар. 13-том. – Алматы, «Білім», 2002-2003 жылдар

32. Ине ұшындағы өмір. Повесть. – Астана, «Фолиант», 2002 жыл

33. Келіншек асу. Әңгімелер. – Алматы, «Атамұра», 2002 жыл

34. Төзім – Терпение. Естеліктер-эсселер. Алматы, «Атамұра», 2004 жыл

35. Үш тағдыр. Үш хикаят. – Алматы, «Қасиет», 2005 жыл

36. Балалықпен тілдесу. Повестер, әңгімелер. 1-ші том. – Алматы, «Қазақпарат», 2005 жыл

37. Ақ Орда. Роман. – Астана, «Ел Орда», 2005 жыл

38. Жан тәтті – Вознесение пророка. Повестер,қазақ және орыс тілдерінде. – Алматы, «Қасиет», 2006 жыл

41. Жазмыштың формуласы. Хикаяттар..-Астана «Фолиант», 2008 жыл

40. Мұхтар жолы. Роман. – Үрімжі, жәдитше, 2002 жыл

41. Абайдың рухы. Ғұмырнамалық ойтолғау.-Астана «Фолиант», 2008 жыл

Орыс тілінде

1. Полынь и цветы. Повести и рассказы. – Москва, «Советский писатель», 1971 год

2. Трудный шаг. Роман. – Москва, «Молодая гвардия», 1974 год

3. Мальчик-жокей. Рассказы. – Москва, «Детская литература», 1974 год

4. Ардақ, сын табунщика. Рассказы. – Москва, «Детская литература», 1977 год

5. Шелковый путь. Роман. – Москва, «Советский писатель», 1980 год

6 .Каменные верблюды Келиншектау. Повести и рассказы. – Москва, «Детская литература», 1982 год

7 .Ветер Львиная грива. Рассказы. – Москва, «Молодая гвардия», 1982 год

8. Да, свершится мое желание. Повести и рассказы. – Алматы, «Жазушы», 1983 год

9. Шелковый путь. Библиотека журнала «Дружба народов». Роман, рассказы. – Москва, «Известия», 1983 год

10. Серебряный караван. Повести и рассказы. – Москва, «Художественная литература», 1985 год

11. Большая река. Роман. – Москва, «Советский писатель», 1987 год

12. Книга судеб. Повести и рассказы. – Алматы, «Онер», 1996 год

13. Повести и рассказы. – Москва, «Русская книга», 2003 год

14. Избранное в 2-х томах. Роман, повести, рассказы. – Алматы, «Олке», 2004 год

15. Диалог с детством. Повести и рассказы. Том 2. – Алматы, «Казакпарат», 2005 год

Шетел тілінде

На иностранных языках:

1. Соколиная степь. Рассказы для детей. На английском языке. – Москва, «Прогресс», 1979 год

2. Наездник. Рассказы. На испанском языке. – Мадрид, «Кастилия», 1979 год

3. Полынь и цветы. Повесть. На немецком языке. – Берлин, «Фольк унд Вельт», 1987 год

4. Шелковый путь. Роман. На немецком языке. – Берлин, «Фольк унд Вельт», 1987 год

5. Шелковый путь. Роман. На украинском языке. – Киев, «Дінепро», 1988 год

6. Саки ХХ века. Рассказы. На японском языке. – Токио, «Жапан симбэй», 1980 год

7. Туркестанские повести. Повести и рассказы. На китайском языке. – Пекин, «Хань», 1981 год

8. Полынная степь. Рассказы. На корейском языке. – Сеул, «Чосон сарам», 1987 год

9. Шелковый путь. Роман. На мажарском языке. – Будапешт, «Европа», 1985 год

10. Повести и рассказы. На эстонском языке. – Таллин, «Ревель», 1985 год

11. Отрар. Повесть. На чешском языке. – Прага, «Лидова накладательстви», 1986 год

12. Ветер Львиная грива. Рассказы. На молдавском языке. – Кишинев, «Литература артистикэ», 1986 год

13. Шелковый путь. Роман. На монгольском языке. – Улан-Батор, «Оргоо», 1987 год

14. Повести и рассказы. На шведском языке. – Стокгольм, «Корона», 1990 год

15. Полынь и цветы. Повести и рассказы. На тамильском языке. – Дели, «Лал-Кила», 1992 год

16. Шелковый путь. Роман. На пушту. – Ташкент, «Прогресс», 1984 год

17. Туркестанские повести. Повести и рассказы. На турецком языке. – Анкара, «Анадолы», 1995, 2008 годы

18. Кокпар. Рассказы. На латышском языке. – Рига, «Даугава», 1995 год.

