
Turkish: 
[CIRILTI]
 
[GÖK GÜRÜLTÜSÜ]
KARA MADDEEE,
Sesler oldukça dramatik değil mi? 
Oscar Goes to Diana
Sith Lordlarının kontrolü altındaki bazı şeytani şeyler gibi.
Belki de kara madde böyle bir şeydir.
Siz öyle olmadığını düşünüyor olsanız da, eğer ben size
onun ışık ile etkileşmediğinden dolayı
böyle adlandırdığımızı söylesem.
Evet.
Işığı yansıtmıyor.
Işığı absorbe etmiyor.
Elektromanyetik radyasyon veya ışık ile hiç bir
etkileşime girmiyor.
İşte bunun için kara diyoruz.
Biiyorum
Bu oldukça fiziğimsi bir ifade, hiç de bilim kurgu değil.
Yine de bu kara maddenin etrafında
fazlasıyla gizem var.
Şİmdi kara maddenin ne olabileceği hakkında konuşacağız
var olduğunu nasıl biliyoruz, ne olmadığını nasıl anlıyoruz,
ve nihayetinde bütğün bunlarla ilgili olarak yine de yanılıyor olabiliriz.
Kara Enerji evrendeki enerji yoğunluğunun
%69'unu oluşturuyor.
Kara madde ise %26.
ve yaklaşık %5 ise baryonik madde veya bildiğimiz sıradan madde.
Dur 1 sn! nasıl yani?
Sadece %5'mi?
Çılgınca geliyor.
Bu %5 baryonik madde içerisinde ben,

English: 
[SQUEAKING]
[THUNDERCLAP]
Dark matter.
Sounds pretty dramatic, huh?
Like some sinister goo under
control of the Sith Lords.
Maybe that's what
dark matter is.
Although you might not
think so if I told you
we only call it dark
matter because it
doesn't interact with light.
Yep.
Doesn't reflect light.
Doesn't absorb light.
It doesn't interact with
electromagnetic radiation,
or light, at all.
That's why we call it dark.
I know.
That's a pretty physics-y
statement, not quite as sci-fi.
But I promise you, there
are still so many mysteries
surrounding dark matter.
And we're going to talk about
what dark matter might be,
how we know it's there,
how we know what it's not,
and why we might be wrong
about all of this, in the end.
So dark energy makes
up 69% of the energy
density in the universe.
And 26% is dark matter.
And about 5% is baryonic
matter, or ordinary matter.
Wait, what?
Only 5%?
That's crazy.
This 5%, the baryonic
matter, that includes me,

Turkish: 
sen, Dünya, güneş sistemimiz, yıldızlar,
Samanyolu, galaksilerin tamamı görebildiğimiz
her şey var.
Bunlar evrendeki enerjinin sadece %5'i.
Peki, bunu nereden biliyoruz?
Evrende geri kalan şeylerin %26'sının kara madde olduğunu
nasıl bilebiliriz?
Bu aklıma gelen ilk soruydu.
Eğer kara maddeyi göremiyorsak - kesinlikle
ışıkla etkileşmiyorsa, nasıl görebiliriz
ki biz sadece ışıkla görebiliyoruz -
en önemlisi var olduğunu nasıl bilebiliriz?
Pekala, orada göremediğimiz bir şeylerin
olduğunu nereden biliyoruz?
 
Rüzgara ne dersiniz?
Hareket eden havayı göremezsiniz ama başka şeyler üzerindeki
etkilerini görebilirsiniz.
Kara maddenin durumu da buna benziyor.
1933 yılına geri dönersek, Fritz Zwicky adındaki
bu arkadaş Coma Kümesi olarak adlandırılan
bir galaksi kümesi üzerinde çalışıyordu.
Galaksiler aynen acımasız kızlar gibi
çoğunlukla kümeler halinde bulunurlar.
Galaksiler birbirinin etrafında dönerken,
bir oyun opynarlar.
Hızları arttıkça birbirlerini tutabilmeleri için
daha güçlü olmaları gerekmektedir.
Birbiri etrafında dönen galaksileri bir arada tutan kuvvet ne?
Kütle çekimi!

English: 
you, our Earth, the solar
system, all of the stars,
the Milky Way galaxy, all
of the galaxies-- everything
we can see.
It's all only 5% of the
energy in the universe.
So then how do we know that?
And how do we know that 26%
of the rest of the stuff
in the universe is dark matter?
That's the first question I had.
If we can't see dark matter--
because it doesn't interact
with light, so how
would we see it,
since we only see
things light-- how
do we know it's there
in the first place?
Well, how do we ever
know something's there
that we can't see?
What about wind?
You can't see the air moving,
but you can see its effects
on other things.
Such was the case
with dark matter.
All the way back
in 1933, this dude
named Fritz Zwicky was
studying a cluster of galaxies
called the Coma Cluster.
See, galaxies are
like mean girls
and are often found in clusters.
When galaxies orbit
one another, they're
often playing this game.
The faster they're
going, the stronger they
need to hold on to one another.
And what's the force holding
orbiting galaxies together?
Gravity!

English: 
The faster they go, the more
gravitational attraction
they need to hold them together.
And we know more gravity only
comes from adding more mass.
Well, no problem.
You look at how fast the
galaxies are orbiting,
and you calculate
how much mass is
needed for the gravitational
force to hold them together.
And voila!
You find that there
is mass missing.
Zwicky saw the
galaxies moving faster
than the gravity of
the mass he could see
could hold them together.
Oh, no!
DIANNA COWERN: This
was the first hint
that there might be something
out there he couldn't see.
He called it dark matter.
If you're thinking, that's it?
I could come up
with a million ways
to explain what Zwicky saw.
Well, that wasn't the end.
The next evidence
for dark matter
comes from a totally different
but crazy phenomenon.
Check this out.
When you're looking at a
star, the light from the star
is usually coming
straight at you.
But when you place
a giant object,
like a galaxy, or a cluster
of galaxies, in between you,
then the light going
this way is bent around.
Yeah, the gravity from
giant objects bends light.
It's almost as if
there were a giant lens
in between you and the star.

Turkish: 
Hızlandıkça bir arada kalabilmeleri için
daha fazla kütle çekimine ihtiyaçları olur.
Ve bildiğimiz kadarıyla kütle çekimin artması kütlenin artmasıyla olur.
Pekala, sorun yok.
Galaksilerin hangi hızla birbiri etrafında döndüklerine bakarsınız
ve bunları bir arada tutmak için ne kadar
kütleye ihtiyaç olduğunu hesaplarsınız.
İşe bu!
Kütlenin eksiğini buldunuz.
Zwicky galaksilerin hızının
görünen kütlenin onları bir arada tutabileceğinden
yüksek olduğunu gördü
Olamaz!
DIANNA COWERN: işte bu oralarda
göremediğimiz bir şeyler olduğunun ilk ipucuydu.
Bunu kara madde olarak adlandırdı.
Hepsi bu diye mi düşünüyorsunuz?
Zwicky'nin gördüğü şeyi açıklamak için
bir milyon farklı açıklama bulabilirim.
Bu işin sonu karakolda biter.
Kara maddenin bir sonraki kanıtı
tamamen farklı ama çılgınca bir olaydan geldi.
Şuna bak.
Bir yıldıza baktığınızda, yıldızdan gelen ışık
genelde size kadar düz bir yol izler.
Ama araya bir galaksi gibi dev bir nesne
koyduğunuz zaman ışık bu nesnenin
etrafından kavisli bir yol izler.
Evet, dev nesnelerin kütle çekimi ışığı büker.
Sanki yıldızla sizin aranızda sanki
dev bir mercek varmış gibi.

Turkish: 
Bu şaşırtıcı şeye kütle çekimsel mercek adını veriyoruz.
Işığın yolunun ne kadar büküldüğüne bağlı olarak
galaksinin büyüklüğünü hesaplayabiliriz.
Daha fazla kütle demek ışığın daha fazla
çekilmesi demektir.
Yani, galaksiye bakıyoruz ve görebileceğimiz maddeyi
hesapladığımızda aklımıza yatmıyor.
Buradan da anlıyoruz ki kütle eksik!
Bunun ne olabileceğini düşünüyorsunuz?
Kara maddenin varlığına dair sürüsüyle kanıt var.
ve yıldızların galaksi etrafında nasıl hareket ettiğiyle de ilgisi var.
Bunun hakkında sizi biraz düşündüreceğim.
Pekala, size bir ipucu vereceğim.
Bunlar galaksinin etrafında olması gerektiğinden daha hızlı hareket ediyorlar.
[MÜZİK ÇALIYOR]
 
Birçok kimse kara maddenin sadece bir grup
MACHO olduğunu öne sürdü.
[ÇATIRTI]
Hayır, nacho değil.
MACHO - Ağır Kompakt Halo Nesneler.
Bunlar kahverengi cüceler, beyaz cüceler hatta
kara delikler gibi çok düşük parlaklığa sahip şeyler,
veya bunlardan ışık gelmesine rağmen küçük ve yoğun şeylerdi.
Pekala eksik kütlenin bir kısmı bu MACHOlar olabilir.
Ancak evrenin erken kozmolojik modelleri gösterdi ki
baryonik maddenin bu %5 seviyesinden fazla

English: 
Shockingly, we call this
gravitational lensing.
So depending on how much
the light is bending,
we can estimate the
size of the galaxy.
Because again, more
mass, more gravitational
pull on the light.
So then we look at the galaxy
and we calculate all the matter
we can see, and
they don't add up.
There's missing mass, again!
What do you think it might be?
Now, there's even more
evidence for dark matter.
And it has to do with how stars
are moving around the galaxy.
But I'll let you think
through that one.
OK, I'll give you a hint.
They're moving around the galaxy
faster than they should be.
[MUSIC PLAYING]
Many people have speculated
dark matter is just
a bunch of MACHOs.
[CRUNCH]
No, not nachos.
MACHOs-- MAssive
Compact Halo Objects.
These are things like brown
dwarfs, white dwarfs, even
black holes-- things that
have very low luminosity,
or light emanating from them,
but are small and dense.
Well, some of the missing
mass might be these MACHOs.
But cosmological models
of the early universe
have shown that we
shouldn't see more

English: 
than this 5% level
of baryonic matter.
Which happens to be the
exact number that we measure.
So then couldn't
dark matter just
be a bunch of dark dust and gas?
Well, same argument.
That's all baryonic
matter, as well.
It can't account for
all the missing matter.
So again-- what is dark matter?
Well, the leading theory is
dark matter is likely a WIMP.
Yes, we have our
MACHOs and our WIMPs.
Somebody has a strength complex.
A WIMP is a Weakly
Interacting Massive Particle.
I'm not just going to
tell you what it is.
I'm going to leave you
with a few questions.
What do you think WIMPs
interact weakly with?
And why do you think they
might have to be massive?
These WIMPs couldn't interact
with the electromagnetic force,
or light, as far as we can tell.
So scientists have set up
detectors deep underground,
hoping that a dark
matter particle, a WIMP,
will bump into a
particle in the detector,
although infrequently,
and will get a signal.
If dark matter doesn't
interact with regular matter
at all, besides through the
gravitational pull that we've
seen, then we have no chance
of directly detecting it.
For now, we can
only hope it does.

Turkish: 
olmasını beklememeliyiz.
Ölçtüğümüz kesin sayılara ne oluyor.
O halde, bu kara madde sadece bir takım
koyu toz ve gaz olamaz mı?
Pekala, aynı söylem.
Bunların hepsi de baryonik maddeler.
Bu da eksik maddeden sorumlu olamaz.
Peki öyleyse nedir kara madde?
Öne çıkan teori kara maddenin muhtemelen WIMP olduğu.
Evet, MACHOlarımız ve WIMPlerimiz var.
İlginç kompleksleri olan biri.
WIMP - Zayıf Etkileşimli Ağır Parçacık.
Bunun ne olduğunu size söylemeyeceğim.
Size birkaç soru bırakıyorum.
WIMPlerin ne ile zayıf etkileştiğini düşünüyorsunuz?
Ve bunların neden ağır olabileceklerini düşünüyorsunuz?
Bu WIMPLer hakkında söyleyebileceğimiz şey elektyromanyetik kuvvet
veya ışık ile etkileşime girememesi.
Bu yüzden bilim adamları yer altında dedektörler kurdular
bir kara madde parçacığının, bir WIMP'in
dedektör içinde nadiren de olsa bir parçacıkla
çarpışacağını ve bir sinyal almayı umuyorlar.
Eğer kara madde kütle çekimi dışında görebildiğimiz
sıradan madde ile hiç etkileşmiyorsa
o zaman onu doğrudan tespit edebilme şansımız hiç yok.
Şimdilik bunu sadece umut ediyoruz.

Turkish: 
Pekala, umarım bu size kara maddenin ne olabileceği, ne olamayacağı,
ne olduğu, ne olmadığı  hakkında biraz anlayış kazandırır.
Ama unutmayın ki bilim sürekli gelişen ve değişen bir
bilgi alanı.
ve kara madde çok yeni ve bilinmeyen bir şey olduğundan
bu varsayımlarımızın tamamının yanlış olduğunu
bile kanıtlayabiliriz.
Ancak şimdilik kanıtlarımızla başbaşayız.
Ve bunlar kara maddeyi işart ediyor!
Evvet!
[MÜZİK ÇALIYOR]
 

English: 
Well, I hope this gives you a
sense of what dark matter might
be, what it might not be,
what it is, what it's not.
But remember, science is an
ever-growing and changing field
of knowledge.
And because dark matter
is so new and unknown,
we might yet prove
ourselves wrong on all
of these hypotheses.
But for now, we're
left with the evidence.
And it points to dark matter!
Yeah!
[MUSIC PLAYING]
