
Azerbaijani: 
Bu videoda biz elementlərin dövrü cədvəldə göstərdikləri
xassələr üzrə qanunauyğunluqlarına baxacayıq,
ionlaşma enerjisi,
atom və ion radiusları, elektrona hərislik
və elektromənfilik.
Bunu etmək üçün biz
kimya və fizikanın ən əsas ideyası ilə başlayacayıq
və bu Kulon qanunudur.
Biz Kulon qanununa
qüvvənin modulunun
iki yüklü zərrəcik arasında
mütənasibdir, bu o deməkdir ki, bu mütənasibliyi göstərir,
qüvvə birinci zərrəcik
vurlsun ikinci zərrəcik
bölünsün bu iki zərrəcik arasındakı
məsafənin kvadratına mütənasibdir.
Bunun haqqında elementlərin və atomların
dövrü cədvəli kontekstində baxsaq,
q1-ə atom nüvəsindəki müsbət yük
kimi baxa bilərsiniz.
q2 isə elektronun yükü kimi qəbul edilə bilər.
Hər hansı bir elektron eyni mənfi yükə

English: 
- [Instructor] In this video
we're going to look at trends
for the periodic table of elements
for dimensions like ionization energy,
atomic and ionic radii, electron affinity,
and electro negativity.
And to do so, we're going to start with
a very fundamental idea
in chemistry or physics,
and that's Coulomb's Law.
And for our point of view,
we can view Coulomb's Law
as saying that the magnitude of the force
between two charged
particles is going to be
proportional, that just means
proportional right there,
is going to be proportional to the charge
on the first particle times the charge
on the second particle,
divided by the distance
between those two particles, squared.
When we're thinking about it in context
of the periodic table of
elements and various atoms,
you can view q1 as the
effective positive charge
from the protons in
the nucleus of an atom.
You can view q2 as the
charge of an electron.
Now any given electron is going to have

Azerbaijani: 
sahib ola bilər, lakin biz elementlərin dövri cədvəldə
xassələrinin ardıcıllığını başa düşməyə çalışırıq,
bunlar ən xarici təbəqədəki elektronlardır,
valent elektronları, ən maraqlı olanlardı.
Reaktivliyi izah etmək üçün ən yaxşı onlardır.
Və iki zərrəcik arasında məsafə haqqında
düşünərkən, biz əsasən,
nüvə ilə xarici valent elektronları
arasındakı məsafəni nəzərdə tuturuq.
İndi isə biz effektiv yükə baxa bilərik,
mən bunu z-effektiv adlandıracam, hansı ki,
nüvənin yükü ilə, yəni,
atom nömrəsi,
atom nömrəsi və elementin və ya
elementin atomununun protonlarının sayı ilə
S kimi bilinən nə qədər
örtmə olduğu ilə fərqidir.
Bunun üçün mürəkkəb modellər var, lakin,
ümumi kimya fənnində
bu daxili təbəqədəki elektronların sayına yuvarlanır.
Yadda saxlayın ki, biz

English: 
the same negative charge,
but as we try to understand
trends in the period table of elements,
it's really the outer
most shell electrons,
the valence electrons,
that are most interesting.
Those are the ones that
describe the reactivity.
And so when we think about the distance
between the two charges
we're mainly going to be
thinking about the distance
between the nucleus
and those outer most valence electrons.
Now we can view this effective charge,
I'll call it z-effective, as
being equal to the difference
between the charge in the nucleus,
so you can just view this
as the atomic number,
atomic number or the number of protons
that a given element or an
atom of that element has,
and the difference between
that and what is often known as
S, or how much shielding there is.
Now there is complicated models for that,
but for an introductory chemistry class,
this is often approximated by
the number of core electrons.
Remember, we really want to think about

Azerbaijani: 
valent elektronlarına nə olduğu ilə maraqlanırıq.
Və burda nüvə olduğunu təsəvvür etsəniz,
narıncı rəngdə eləyək, və içində protonlar var.
Və daxili təbəqə elektronları var.
Deyək ki, bunlar birinci orbitdəki daxili elektronlardı,
və ikinci orbitdə daxili elektronlarımız var.
Və deyək ki, üçüncü orbitdə valent elektronları var.
Belə ki, bunlar bəzi valent elektronlarıdır,
onlar burada yayılıb, bu orbitallarda.
Bu valent elektronları, hansılar ki, mənfi yüklüdürlər,
nüvənin müsbət yükünə cəzb olunacaqlar,
lakin, eyni zamanda,
onların arasında olan daxili
elektronlar tərəfindən itələnəcəklər.
Və buna görə də bu valent elektronların effektiv yükü
nüvənin yükü çıxılsın, təxmini şəkildə desək,
daxili təbəqə elektronların
sayı olaraq
götürülə bilər.
Beləliklə, biz belə bir hesablamanı
z-effektiv üçün etsək, sizcə, elementlərin
dövri cədvəlində necə bir qanunauyğunluq ola bilər?
Qrup 1 elementləri üçün

English: 
what's going on with
the valence electrons.
And so if you imagine a nucleus here,
do that orange color,
that has protons in it.
And so you have core electrons.
Let's say these are the core
electrons in the first shell,
and then you have some core
electrons in the second shell.
And let's say the valence
electrons are in the third shell.
So let's say these are some
valence electrons here,
they're blurred around,
they're in these orbitals.
Those valence electrons,
which have a negative charge,
are going to be attracted
to the positive charge
of the nucleus but
they're also going to be
repulsed by all these core electrons
that are in between them.
And so that's why an approximation
of the effective charge
that these valence electrons
might experience is going to be the charge
of the nucleus minus, and
this is an approximation,
the number of core
electrons that you have.
So if we use that roughly
as a way to think about
z-effective, what do you
think are going to be
the trends in the periodic
table of elements?
What would be the effective charge

English: 
for the Group I elements over here?
Well, Hydrogen has no core electrons
and it has an atomic number of 1.
So 1 minus 0 is going to have
an effective charge of roughly 1.
Lithium atomic number of
3, minus 2 core electrons
that are in 1-S, so once
again you're going to have
3 minus 2, effective charge of 1.
So roughly speaking, all of these Group I
elements have an effective charge of 1.
What if you were to go to the halogens?
What's the effective charge there?
Well if you look at
Flourine, atomic number of 9,
has 2 core electrons in the first shell,
so has an effective charge of 7.
Chlorine actually has
an effective charge of 7
for the same reason.
Atomic number of 17,
but 10 core electrons.
If you go even further to the right,
to the noble gases, you see that Helium
is going to have an effective charge of 2,
atomic number of 2 minus 0 core electrons.
But then when you get to Neon,

Azerbaijani: 
effektiv yük neçə olacaq?
Hidrogenin daxili elektronları yoxdur,
və atom nömrəsi 1-dir.
Və 1 çıxılsın 0
effektiv yük təxminən 1-ə bərabərdir.
Litium atom nömrəsi 3-dür, bundan 1S-dəki 2 daxili
elektronları çıxsaq, 3 çıxılsın 2,
effektiv yükün 1 olduğunu tapırıq.
Və beləcə, deyə bilərik ki, Qrup 1-dəki
bütün elementlərin effektiv yükü 1-dir.
Halogenlərə doğru getsəniz nə olar?
Burada effektiv yük necədir?
Flüora baxsaq əgər, atom nömrəsi 9-dur,
ilk energetik səviyyədə 7 daxili elektronu var,
beləliklə, effektiv yükü 7-dir.
Eyni səbəbdən dolayı, xlorun effektiv
yükü 7-dir.
Atom nömrəsi 17 olsa da, onlardan 10-u daxili təbəqə elektronlarıdır.
Əgər daha da sağa getsək,
təsirsiz qazlara doğru Heliumun
effektiv yükünün sadəcə 2 olduğunu görürük,
atom nömrəsi 2 çıxılsın 0 daxili təbəqə elektronları.
Amma Neona çatdıqda

Azerbaijani: 
atom nömrəsi 10-dur,
və ancaq daxili təbəqədəki 2 elektron çıxılır.
Və görə bilərsiniz ki, heliumdan başqa,
təsirsiz qazlar üzrə aşağı getsəniz, effektiv yük 8 olacaq.
Ümumi qanunauyğunluq belədir ki, solda effektiv yük aşağıdır,
Qrup 1 üçün effektiv yük aşağıdır
və cədvəldə sağa getdikcə
z-effektiv yuxarı olacaq.
Yəni, elementlərin dövri cədvəlində
eyni dövrdə və ya eyni sırada olan elementlərin
xarici təbəqədəki elektronlar, valent elektronları
eyni energetik səviyyədədir.
Amma soldan sağa getdikcə
effektiv yük artır.
Beləcə, burdakı q1 artacaq.
Beləliklə. bu atomun radiusuna necə təsir edəcək?
Kulon qanununa görə bu əks yüklər arasındakı
cəzbetmə qüvvəsinin modulu
daha da çoxalacaq.
Və beləliklə, sıra üzrə, dövr üzrə, soldan sağa getdikcə
elektron əlavə edilməsinə baxmayaraq
ümumilikdə atomlar əslində

English: 
you have an atomic number of 10,
and then minus only 2 core electrons.
And you'll see as you go
down these noble gases,
other than Helium, they have
an effective charge of 8.
And so the general trend is,
your effective charge is low
at the left, effective
charge low for Group I,
and then when you go to the
right of the periodic table,
you have a z-effective,
is going to be high.
So within a given period,
or within a given row
in the periodic table of elements,
your outer electrons,
your valence electrons,
are in the same shell.
But the effective charge is increasing
as you go from left to right.
So this q1 right over here
is going to be increasing.
So what is that going to do
to the radius of the atom?
Well, Coulomb's Law will
say that the magnitude
of the attractive force
between those opposite charges
is going to be stronger.
And so even though you're adding electrons
as you go from left to right within a row,
within a period, the atoms in general

English: 
are actually going to get smaller.
Let me write it this way.
So as you go from left to
right, generally speaking,
radius decreases.
Now what's the trend within a column?
Well one way to think about it is,
as you go down a column,
as you go down a Group,
you're filling shells
that are further out.
And so you'd expect radius to increase
as you go down a column, or down a Group.
Or you could say radius
decreases as you go up a group.
So radius decreases.
So overall what's the trend
in the periodic table of elements?
Well radius is going to decrease as you go
up and to the right.
And so you could draw an
arrow something like this.
And it is indeed the case
that by most measures,
Helium is considered to
be the smallest atom,
a neutral Helium atom.
And Francium is considered
to be the largest atom.
So could we use this to think about
other trends in the
periodic table of elements?
What about, for example,
ionization energy?

Azerbaijani: 
daha da kiçilirlər.
Belə yaza bilərəm.
Ümumiləşdirdikə, soldan sağa getdikcə
radius kiçilir.
İndi isə sütün üzrə qanunauyğunluq necə olacaq?
Belə düşünmək olar ki,
sütun üzrə aşağı getdikcə, qrup üzrə aşağı getdikcə
daha uzaqda olan energetik səviyyələr doldurulur.
Və beləliklə, sütün üzrə aşağı və ya Qrup üzrə aşağı getdikcə
radiusun artması gözlənilir.
Və ya qrup üzrə yuxarı getdikcə radius kiçildiyini deyə bilərik.
Yəni, radius kiçilir.
Nəticədə ümumi olaraq elementlərin
dövri cədvəlində hansı qanunauyğunluq var?
Radius yuxarı və sağa doğru
getdikcə azalır.
Və beləliklə belə bir ox çəkmək olar.
Və həqiqətən də, bir çox ölçmələrə əsasən,
Helium ən kiçik atom hesab olunur,
neytral Helium atomu.
Və Fransium ən böyük atom hesab olunur.
Beləliklə, biz bunu elementlərin dövri cədvəlindəki
başqa qanunauyğunluqlar üçün də istifadə edə bilərik?
Məsələn, ionlaşma enerjisi üçün?

English: 
Just as a reminder, the
first ionization energy
is the minimum energy required
to remove that first electron
from a neutral version of that element.
And since it's the minimum energy,
it's going to be one of
those outer most electrons.
It's going to be one of
the valence electrons.
And so what's going to drive that?
Well you can imagine the ionization energy
is going to be high in cases where
the Coulomb forces are high.
And what are the situations where
the Coulomb forces are high?
Well this is going to be a situation
where you have a high effective charge
and where you have a low radius.
Low radius makes the Coulomb forces high.
And effective charge makes
the Coulomb forces high.
So where is that true?
So you have the lowest
radii at the top right
and you have the highest
effective charge at the right.
So you would expect the
highest ionization energies
to occur in the top right.

Azerbaijani: 
Xatlrladıram ki, birinci ionlaşma enerjisi
elementin neytral halından
ilk elektronu çıxrtmaq üçün
lazım olan minimum enerjidir.
Və bu minimum enerji olduğundan,
ən xarici orbitdəki elektronlardan biri olacaqdır.
Bu valent elektronlarından biri olacaq.
Və bu nəyə səbəb olacaq?
Ehtimal etmək olar ki, ionlaşma enerjisi
Kulon qüvvələrini çox olduqda
yüksək olacaq.
Kulon qüvvələrinin çox olduğu
hallar hansılardır?
Bu elə bir hal olacaq ki,
effektiv yük yuxarı olacaq və
daha az radius olacaq.
Kiçik radius Kulon qüvvələrini artırır.
Və effektiv yük Kulon qüvvələrini artırır.
Bu harada mümkün ola bilər?
Ən aşağı radiuslar üst sağ küncdədir
və yüksək effektiv yük sağdadır.
Beləliklə, ən yüksək ionlaşma enerjisinin
sağ üst küncdə olması gözlənilir.

Azerbaijani: 
Beləliklər, yüksək ionlaşma enerjisi.
Və bunun həqiqətən mənası var.
Bu təsirsiz qazlar çox sabitdirlər.
Onlar elektron buraxmaq istəmirlər.
Beləliklə, onlardan elektronlardan birini
almaq üçün çox enerji lazım olacaq.
Flüor və xlor, onlar
səviyyəni tamamlamağa o qədər yaxındırlar ki,
elektron vermək istəmirlər.
Bir daha təkrarlayaq ki, bu ilk elektronu almaq
həddindən artıq çox enerji tələb edir.
Digər tərəfdən, Fransium kimi elementə getsəniz,
onun 1 valent elektronu var.
Və bu valent elektronu nüvədən olduqca uzaqdadır.
Və bütün protonlara baxmayaraq
daxili təbəqədəki elektronlar vasitəsilə izolə olduqlarından
dolayı aşağı effektiv yükə malikdirlər.
Buna görə də təəccüblü deyil ki,
Fransiumdan ilk elektronu çıxartmaq üçün
tonlarca enerjiyə ehtiyac yoxdur.
İndi isə müəyyən dərəcədə əksi hesab oluna bilən
digər qanunauyğunluqdan danışacayıq,
bu elektrona hərislikdir.
İonlaşma enerjisi bir elektron çıxartmaq

English: 
So high ionization energy.
And that actually makes intuitive sense.
These noble gases are very stable.
They don't want to release an electron.
So it's going to take a lot of energy
to take one of those electrons away.
Fluorine or Chlorine, they're so close
to completing a shell, the
last thing they want to do
is lose an electron.
So once again, it takes a lot of energy
to take that first electron away.
On the other hand, if you go to something
like Francium, it has
one valence electron.
And that valence electron is
pretty far from the nucleus.
And there's a low effective charge
despite all the protons
because there's so much
shielding from all those core electrons.
So it's not surprising
that it doesn't take
a ton of energy to remove
that first electron from Francium.
Now another trend that we can think about,
which is in some ways the opposite,
is electron affinity.
Ionization energy is
talking about the energy

English: 
it takes to remove an electron.
Electron affinity thinks
about how much energy
is released if we add an electron
to a neutral version of a given element.
So high electron affinity elements,
these are the ones that
really want electrons.
So they should have a high Coulomb force
between their nucleus and
the outer most electrons.
And so that means they should have
a high effective z, and that also means
that they should have a low r.
So one way to think about
it, you're going to have
a similar trend with
the one difference that
the noble gases don't like
gaining or losing electrons.
But we do know that the
Flourines and the Chlorines
of the world can be become more stable
if the gain an electron.
They can actually release energy.
So you actually have
high electron affinities
for the top right,
especially the Halogens.
And you have low electron affinities
at the bottom left.
Now there's one little quirk
in chemistry conventions,

Azerbaijani: 
üçün lazım olan enerjidir.
Elektrona hərislik isə elementin neytral halına
bir elektron əlavə edildikdə nə qədər
eneji xaric edilməsidir.
Yəni, yüksək elektrona hərisliyi olan elementlər,
həqiqətən çox elektron istəyənlərdir.
Beləliklər, onların nüvələri və xarici energetik səviyyələrindəki elektronlar arasında
yüksək Kulon qüvvələri olmalıdır.
Və bu o deməkdir ki,
onların yüksək effektiv z yükü
və kiçik r radiusları olmalıdır.
Bunun üçün bir yol ondan ibarətdir ki,
yenə oxşar bir qanunuyğunluq olacaq, sadəcə bir fərq var ki,
təsirsiz qazlar elekron almağı və ya verməyi sevmirlər.
Amma biz bilirik ki Flüor və Xlor
elektron alarlarsa
daha sabit olarlar.
Onlar əslində enerji buraxa bilərlər.
Beləliklə, yüksək elektron hərisliyinə malik elementlər
yuxarı sağ hissədə yerləşir, xüsusilə də halogenlər.
Və sol alt hissədəkilər də aşağı
elektron hərisliyinə sahibdirlər.
Kimya anlayışlarında kiçir bir qəribəlik vardır,

Azerbaijani: 
adətən, flüor və xlorun,
və həmçinin üst sağ hissədəkilərin, təsirsiz qazlar istisna olmaqla
yüksək elektron hərisliyinə malik olduqları fərz edilir.
Və bu elə bir haldır ki, bu elementlərin neytral hallarına elektron
əlavə olunduqda enerji buraxılır.
Şərti olaraq belə qəbul edilir ki,
və bu biraz çaşdırıcı ola bilər,
enerji buraxıldığında element
mənfi elektron hərisliyinə sahibdir.
Ümumiyyətlə, yüksək elektron hərislik isə
elementin elektron qəbul etdikdə daha çox enerji
buraxması nəzərdə tutulur.
İndi isə elektrona hərisliklə əlaqəli digər
anlayış olan elektromənfilik.
Və bu ikisi arasındakı fərq bəzən
biraz qarışıq ola bilər.
Elektromənfilik bir atomun digər bir atomla
elektron cütlüyünü paylaşdığı zaman, bu cütlüyü
özündən digərinə itələməyə
qarşı nə qədər özünə
cəzb etmə ehtimalıdır.
Və burdan başa düşmək olar ki, bu,
elektrona hərisliklə nə qədər əlaqəlidir.
Elektron almaq üçün ionlaşdıqda enerji

English: 
people will generally say
that Fluorine and Chlorine
and the things in the top
right that aren't noble gases,
have a high electron affinity.
And it is the case that energy is released
when you add an electron to
a neutral version of them.
It just happens to be that the convention,
and this can get a little confusing,
is that when you release energy you have
a negative electron affinity.
But generally speaking, when they say
a high electron affinity,
this thing's going to release
more energy when it's
able to grab an electron.
Now a notion that is
related to electron affinity
is electro negativity.
And the difference between
the two can sometimes
be a little bit confusing.
Electro negativity is all about when
an atom shares a pair of
electrons with another atom,
how likely is it to
attract that pair to itself
versus for the pair to be attracted away
from it to the other one?
And so you can imagine it
correlates very strongly
with electron affinity.
Things that release energy
when they're able to be

Azerbaijani: 
buraxan elementlər əgər rabitə yaradarsa
və onlar elektron cütlüyü paylaşırlarsa
onlar elektron daha çox saxlamağa meyillidirlər.
Elektrona hərisliyi ölçmək daha asandır.
Element qaz halında olduqda siz
elektron əlavə etdikdə nə qədər enerji buraxdığını həqiqətən görə bilərsiniz,
adətən lazım olan olan atomun bir molu üçün
kiloCoulla (kC/mol) ölçülür.
Elektromənfiliyin necə ölçülməsilə tamamilə aydın olmasa da,
gələcək videolarda müxtəlif atomların elektron cütlükləri paylaşması haqqında və
elektronların daha çox harda yerləşdiklərini
başa düşmək üçün
lazımlı anlayışdır.
Və burada bitiririk.
Biz Kulon qüvvələri ilə başladıq və
Kulon qüvvələri və elementlərin dövri cədvəlində
müxtəlif xassələrinin qanunauyğunluqlarını müəyyənləşdirə bildik.

English: 
ionized to grab an electron,
if they form a bond
and they're sharing a pair of electrons,
they are more likely
to hog those electrons.
Electron affinity is easier to measure.
You can actually see when this
element's in a gaseous state
if you add electrons how
much energy is released,
it's normally measured
in kilojoules per mole
of the atom in question.
While electro negativity
isn't as clear cut
on how to measure it, but
it can be a useful concept
in future videos as we think about
different atoms sharing pairs of electrons
and where do the electrons
spend most of their time.
So I'll leave you there.
We started with Coulomb
forces and we were able to
intuit a whole bunch of
trends just thinking about
Coulomb's Law and the
periodic table of elements.
