Een ander tamelijk moeilijk concept
binnen de wereld van de moderne en
hedendaagse kunst is naast abstractie
conceptualiteit. Ook vandaag nog zijn
er tal van conceptuele kunstenaars
actief, net zoals er abstracte
kunstenaars zijn, waardoor het belangrijk
is om ook in termen van vandaag uit te
leggen wat conceptualiteit nu precies
is. Net als abstracte kunst zal conceptualiteit
ontstaan zo ongeveer in de
periode van de eerste wereldoorlog en
kort nadien,
maar zal het eigenlijk pas een
prominente rol krijgen in de kunst van
de twintigste eeuw vanaf de periode
volgend op de tweede wereldoorlog
en dan vooral vanaf de jaren 60.
Eerder hadden we het al over het
voorbeeld van Marcel Duchamp, de
legendarische franse kunstenaar die in
de Verenigde Staten tijdens de eerste
wereldoorlog doodleuk zijn urinoir
'fontein' betitelde
en het tentoonstelde onder een
pseudoniem binnen de Society of
Independent Artists.
Het interessante van het urinoir van
Marcel Duchamp
is dat het object zelf eigenlijk niet zo
geweldig belangrijk geacht werd dan wel
de boodschap die het verkondigde. Het
kunstwerk werd, zoals eerder vermeld,
aanzien als het voornaamste kunstwerk
van de 20e eeuw alleen maar omdat het
zeer pertinent
het wezen van kunst zelf wist te
bevragen. Wat is kunst eigenlijk? Hoe
wordt het gemaakt en door wie? En wat is de positie van de kunstenaar, en hoe moeten
wij er als publiek mee omgaan?
Dit zijn zeer voorname vragen die
destijds gesteld waren en die vragen
bleken belangrijker dan het object zelf.
Het object zelf bleek uiteindelijk
immaterieel te zijn en zo gaat de
legende:
Marcel Duchamp vond het voorwerp
zo weinig interessant dat hij na afloop
van de tentoonstelling het object zelf
had vergeten terug op te halen.
Het is vermoedelijk ergens bij het groot huisvuil
gezet of zoiets,
en later had hij er spijt van en heeft
hij er voor gezorgd dat er andere
dergelijke urinoirs werden gemaakt.
hij aan zag ze niet als replica's
aangezien men een idee niet kan repliceren.
Alleen de aanleiding tot het
idee. Het urinoir van Marcel Duchamp,
dat enkel nog overleeft in
foto, heeft iets authentieks, heeft iets
archeologisch, maar is buiten het heemkundige of het erfgoedkundige heen,
eigenlijk niet zo belangrijk.
Belangrijker was het idee en dat is
tegelijkertijd waar conceptualiteit
geboren wordt, namelijk het idee primeert
op de uitvoering. Voor wat betreft
conceptuele kunst zijn er een aantal
manieren waarop kunstenaars kunnen
werken.
Een daarvan is de zogenaamde interventie, een interventie.
Dit hier is het ruiterstandbeeld van
Lord Napier dat staat in Londen op
een kruispunt van twee London boroughs.
Het is een groot bronzen beeld van een
van de monumenten van de British Empire, een man die lange tijd de controle over
India uitoefende.
Deze dame is Eleonora Aguiari.
Zij is een Londense kunstenares, weliswaar
van Portugese origine, en zij heeft ook
bepaald moment willen ingrijpen op dit
werk.
Zij heeft het volledig rood gemaakt, een
typisch soort van glanzend rood
dat bestaat uit duizenden en duizenden
kleine stukjes rode tape. Zij heeft rode tape
gekocht en het hele
standbeeld, sokkel en al, opgekleefd
met die rode tape. Om dit te kunnen doen
heeft Eleonora
wel redelijk wat werk moeten verzetten.
Ze heeft namelijk de toestemming gevraagd
aan de erfgenamen van Lord Napier om
te vragen of het eigenlijk wel mocht om
dit ruiterstandbeeld met rode tape te
gaan beplakken. Ze heeft ook de erfgenamen
van de kunstenaar zelf die het
oorspronkelijke ruiterstandbeeld heeft
gemaakt moeten contacteren. Ze heeft
vervolgens ook toestemming moeten
krijgen van de politie om dat te mogen
doen. Ze heeft zich moeten verzekeren om
haar en haar assistenten de ruimte te
geven om dat te kunnen doen, ze heeft ook
de straat moeten laten afzetten om goed
te kunnen werken. Ze heeft vervolgens ook
allerlei  dossiers moeten voorbereiden om
uiteindelijk ook de financiering
daarvoor rond te krijgen.
En dit alles tesamen heeft ongeveer een
jaar in beslag genomen.
Ter vergelijking, het opkleven van die kleine,
hele kleine stukjes dunne vingerdikke
tape
opkleven op dit hele kunstwerk, heeft
uiteindelijk niet meer dan een dag geduurd.
In het Engels bestaat de uitdrukking
'red tape' als synoniem voor onnodige
administratieve rompslomp, en juist dat
is hetgene wat Eleonora Aguiari heeft
proberen aan te kaarten,
namelijk het feit dat indien je ook maar
het minste wil doen in Engeland of
Londen in het bijzonder,
dan heb je eigenlijk geweldig veel
administratie. Alles is altijd één grote
last om uiteindelijk slechts één dag te
kunnen werken.
Het is een veroordeling van Britse
bureaucratie de hier gebeurt door middel
van een interventie.
Uiteraard, wie vandaag naar Londen gaat
zal geen zo'n knalrood standbeeld meer
aantreffen. Het is een tijdelijke
interventie, net zoals de werken van
Christo, land art, ook tijdelijke
interventies zijn. Sommige interventies
worden gemaakt in de natuur, neem nu
bijvoorbeeld de land art kunstenaar
Michael Heizer, die in de Nevada-
woestijn op een gegeven ogenblik een sleuf heeft getrokken van een enorme afstand
die zelfs vanuit de lucht waarneembaar
is,
en daarbij geweldig veel materiaal heeft
verplaatst. Vele tonnen
grof materiaal zijn daarvoor afgevoerd
geworden naar een plaats een kilometer
verderop, en dat alleen maar om zo'n
simpele sleuf te kunnen maken.
Uiteraard, Michael Heyzer verbaasde er
zich over dat weinig mensen naar
zijn werk kwamen kijken, maar hij vroeg zich ook af hoe het dan komt dat zovele mensen
elk jaar opnieuw naar Salisbury Plain of
naar het plateau van Gizeh trekken om
daar de piramiden of Stonehenge te zien
wat in wezen eigenlijk niks meer is dan dat.
Namelijk een interventie in een
reeds bestaand landschap.
Andere vormen van abstractie zijn
bijvoorbeeld de
performances. Sommige van die
performances zijn natuurlijk eerder
tijdelijk van aard en worden door
fotografie gecapteerd.
Dit hier is de Chinese kunstenaar Ai Wei
Wei die in de jaren 90
bekend geworden is en die hier urnen 
uit de Han-dynastie laat vallen. Nu op
zich vond men dat destijds een aanklacht
tegen de manier waarop China omging met
haar eigen erfgoed. Er werden heel wat
historische wijken afgebroken om plaats
te maken voor hypermoderne gebouwen en
dergelijke meer, waarbij Ai Wei Wei
natuurlijk wel ergens de vergelijking
maakte met wat er in Europa gebeurt.
Men kan op sommige andere plaatsen
nauwelijks een nieuwbouw gaan plaatsen
of de archeologische dienst moet even
langskomen, en in China gaat men hele
wijken per week gaan bulldozeren om
daar nieuwe gebouwen in de plaats te
gaan zetten.
Dus besloot hij om een Han-dynastie
urne te kopen. Dat is aardewerk van
gemakkelijk 2000 jaar terug en om die te
laten vallen. Er zijn in dit triptiek 3
foto's. Op één daarvan heeft de
kunstenaar die urne stevig in de handen. 
In een tweede laat hij ze naar
beneden vallen, en in een derde
ligt ze in scherven aan zijn voeten.
Dit is om te bewijzen dat het wel
degelijk gaat om een bewuste daad van
destructie en daarmee wil hij de parallel
trekken met wat de Chinese
overheid doet met haar eigen erfgoed.
Uiteraard sprak men daar een schande over
dat een dergelijk erfgoudstuk, zoals
een Han-dynastie urne,
dat toch enigszins wel wat waard is,
zomaar vernietigd werd. Wie tegenwoordig
naar veilingsites gaat om op te zoeken
hoe duur zo een vaas precies is, die
zal al snel uitkomen bij het gegeven dat
je een dergelijke vaas kan
krijgen voor tussen de 1000 en 3000
dollar ongeveer.  Het mocht dus wel wat
kosten dit experiment van de Chinese
kunstenaar Ai Wei Wei, maar hij wist wel
zijn punt te maken. En de ironie van de
zaak is nu dat de foto's inmiddels veel
meer waard zijn dan de urne
die kapot is. Een andere, toch wel
vrolijke kunstenaar, is
Piero Manzoni. Een Italiaanse kunstenaar
die zich vooral
liet leiden door zijn weergaloos gevoel
voor humor. Beeldt u eens in, 
u loopt door een
sculpturenpark, u ziet er allerlei sokkels
met marmeren of bronzen beelden op
en plots ziet u een sokkel waar helemaal
niets op staat. U beslist om nieuwsgierig
dichterbij te komen om te lezen wat er
op de sokkel staat, want er staat
duidelijk iets op geschreven, en dan stelt u
vast dat u uw hoofd moet draaien want
op de sokkel staat omgekeerd geschreven
'Socle du monde'.
Dat is dan het moment waarop u zich
realiseert dat de sokkel niet op zijn
kop staat maar dat u op uw kop staat.
In principe ja, als de aarde op een sokkel
staat, dan moet u de zaak natuurlijk wel
omdraaien. Het bekendste werk van deze
kunstenaar Manzoni
was uiteraard zijn 'Merde d'Artiste'.
Dit is het moment waarop de kunstenaar
in navolging van het beroemde citaat van
Marcel Duchamp
'Peut-on faire des oeuvres qui ne soient pas d'art', vroeg hij zich
af over de
kunstenaar. Kan een kunstenaar dingen
maken die dan uiteindelijk geen kunst
zijn, vroeg hij zich af? De vraag was
enigszins retorisch maar Piero Manzoni  probeerde die te beantwoorden en
dacht na over wat is het meest vulgaire dat ik kan uithalen, en toen dacht hij
alles wat uit mij komt is kunst ... Laten we
dat maar eens testen en hij nam het
initiatief om zijn eigen stront in
potjes te steken en in conserven te
bewaren.
Natuurlijk, die conserven daar liet hij
dan speciale etiketten voor drukken met
'Contenu net', dat is 30 gram van zijn faciën,
'Conservée au naturel' dat is allemaal
bijzonder geestig, en ook de datum en
het nummer.
Manzoni, zult u ook wel goed kunnen zien,
signeerde de werken dan helemaal
bovenaan.
Dan vroeg men vervolgens aan Manzoni: ja, je
hebt er zowel een aantal gemaakt, maar
hoeveel moet dat kosten? Manzoni had
daar geen antwoord op, en
begon na te denken hoeveel moet ik daar
eigenlijk voor vragen? Ik wil niet te
hoge prijs maar ook geen te lage prijs
en dus nam hij op een gegeven ogenblik
de krant ter hand en zocht hij de prijs
op van goud. En dus heeft hij deze werkjes verkocht tegen de prijs van 30 gram
goud. Met als gevolg dat hij zijn eigen
stront letterlijk als goud verkoopt.
Het is natuurlijk belangrijk bij al deze
zaken dat u een zeker gevoel voor
relativering heeft, een zeker gevoel voor
humor,
anders is conceptuele kunst misschien
niets voor u. Als je dit allemaal te
ernstig neemt en het allemaal zeer
rationeel gaat bekijken dan blijkt dat
het allemaal niet klopt, en dat is bij
kunst wel vaker zo. Soms schijnt het
niet te kloppen,
soms krijg je merkwaardige effecten, en
dat weet Manzoni ook. Hij bespeelt die
markt met een zekere schalksheid, met een
speelsheid, en vooral als je hem daar
ziet poseren in zijn wc naast zijn
toilet met zijn doosje
geconserveerde stront, dan lijkt hij met
die stralende glimlach te willen zeggen:
kijk, ik heb net een nieuwe gemaakt!
Tegenwoordig staan die zaken in musea en
veel mensen gaan er ook naar kijken.
Het is dus niet iets dat een marginaal
verschijnsel is maar opnieuw een
verschijnsel dat ons dwingt tot de vraag
waar wij binnen het kunstwezen nu
eigenlijk mee bezig zijn? Wat moet de
kunstenaar doen,
wie is hij, wat is zijn taak en wat wordt
er van ons verwacht als toeschouwer? En
uiteindelijk blijkt dat datgene wat
kunst is niet beslist wordt door de
kunstenaar, niet beslist wordt door één
individuele toeschouwer, maar door een
samenleving. Door een cultuur,
door een maatschappij, en dat is iets waar
kon subtiele kunst ons heel handig op
lijkt te willen wijzen, namelijk het feit
dat datgene wat kunst is, eigenlijk voor
een groot stuk voor u bepaalt wordt. En
wat kunst is, is daarom bij consensus
tamelijk objectief.
