
Polish: 
4 marca 1929 r.
Waszyngton, inauguracja prezydentury Herberta Hoovera.
"Osiągneliśmy wyższy stopień komfortu i bezpieczeństwa,
niż kiedykolwiek w dziejach świata,"
mówi 31. prezydent Ameryki.
"Dzięki wyzwoleniu się z powszechnej biedy,
osiągneliśmy wyższy stopień osobistej wolności, niż kiedykolwiek wcześniej."
Kampania Hoovera skupiała się na dobrej koniunkturze.
Mimo, że osobiście jej nie zatwierdził, ulotka z lokalnej kampanii oznajmiała,
że polityka Republikanów włożyła kurczaka do każdego garnka
i samochód na każde podwórko.
"W żadnym kraju instytucje rozwoju nie są bardziej zaawansowane,
w żadnym kraju owoce własnych osiągnięć nie są bezpieczniejsze,
w żadnym kraju rząd nie zasługuje na większy szacunek,
a państwo nie jest tak umiłowane przez swój lud.
Mam niezłomną wiarę w jego zdolność, uczciwość, i wyższy cel.
Nie lękam się o przyszłość naszego kraju:
jest ona pełna nadziei."
Do Czarnego Czwartku brakuje 6 miesięcy.

English: 
March 4th, 1929
Washington D.C. The inauguration of Herbert Hoover.
"We have reached a higher degree of comfort and security than ever existed before in the history of the world"
--says America's 31st president--
"Through liberation from widespread poverty,
"we have reached a higher degree of individual freedom than ever before".
Hoover's campaign had focused on prosperity.
Though he had not personally approved it, a local campaign flier had stated that
republican policies had put a chicken in every pot, and a car in the backyard.
"In no nation are the institutions of progress more advanced.
"In no nation are the fruits of accomplishments more secure."
"In no nation is the government more worthy of respect, No country more loved by its people."
"I have an abiding faith in their capacity, integrity and high purpose."
" I have no fears for the future of our country. It is bright with hope."
Black Thursday is six months away

English: 
Intro music [Birth of the People]
The month of Hoover's inauguration, one number is on the lips of every trader on Wall Street:
381
An all-time high for the Dow Jones Industrial Average.
From the outside, the economy looks strong but there are worrying signs.
For nine years, the stock market has climbed, increasing six-fold from its level in1921.
And the relentless upward trend makes investments look like a sure thing and throughout the second half of the 1920s,
more people buy into the market than ever before
And not just stock brokers or captains of industry;
Factory workers, restaurant owners and even shoeshine boys are all putting money in.
One market analyst says the Dow has reached a permanently high plateau
Steady gains make investing seem like easy cash.
Especially because you don't even need money to get into the market,
because stockbrokers at the bank offer loans for investors to buy stock,
a practice called "buying on the margin."
And the beauty is everybody makes money, with the upward climb of the market,
you can put down 10% of a stock's worth,

Polish: 
Miesiąc inauguracji Hoovera.
O jednej liczbie mówią teraz wszyscy maklerzy na Wall Street:
381.
Rekord wszech czasów indeksu Dow Jones Industrial Average.
Z zewnątrz gospodarka wygląda na mocną,
ale są sygnały ostrzegawcze.
Od dziewięciu lat indeksy giełdowe pną się coraz wyżej,
zwiększając się sześciokrotnie od poziomu z 1921 r.,
a bezustanny wzrost sprawia, że inwestowanie wydaje się bezpieczne
i w ciągu drugiej połowy lat 20.
na giełdzie inwestuje więcej ludzi niż kiedykolwiek wcześniej.
I to nie tylko maklerzy czy magnaci przemysłowi:
zwykli robotnicy, właściciele restauracji, a nawet pucybuci dorzucają swoje pieniądze.
Jeden analityk giełdowy mówi,
że Dow Jones osiągnął wysoki poziom na stałe.
Przez ciągłe zyski inwestycje wyglądają na łatwy pieniądz,
szczególnie dlatego, że nawet nie potrzeba pieniędzy, żeby móc inwestować na giełdzie,
bo maklerzy i banki oferują inwestorom pożyczki na zakup akcji -
praktyka znana jako handel z dźwignią finansową.
A co najpiękniejsze, każdy na tym zarabia.
Gdy indeksy rosną,
możesz wyłożyć 10% wartości akcji,

Polish: 
wziąć u maklera kredyt na pozostałą część,
a potem sprzedać akcje, gdy ich wartość wzrośnie na tyle, żeby móc spłacić kredyt i zatrzymać zyski.
Ludzie zastawiają swoje domy, a nawet firmy, żeby kupić akcje,
topiąc w nich wszystkie oszczędności.
Bo czemu by nie? Nie ma tu ryzyka.
To jest, o ile nie ma wezwania do uzupełnienia depozytu.
Bo w rzeczywistości to akcje są zabezpieczeniem kredytu,
więc gdy wartość akcji spada,
zadatek wpłacony przez inwestora de facto się zmniejsza.
W tym przypadku makler, który pożyczył pieniądze,
może zażądać od inwestora, żeby natychmiast dostarczył więcej pieniędzy
aby spłacić minimalną kwotę dla tej pożyczki.
A jeśli ten nie może,
inwestor musi sprzedać akcje, żeby spłacić kredyt.
Ale nie tylko inwestorzy pożyczają pieniądze:
łatwe pożyczki i kupowanie na raty
napędzało gospodarczy boom lat 20.
Firmy biorą pożyczki, żeby się rozwijać,
Rodziny kupują nowe artykuły AGD i majsterkują w domu,
a Henry Ford oferuje Model T na raty,
tworząc potężny boom w handlu samochodami,
który z kolei napędza amerykański przemysł stalowy, szklarski, naftowy i gumowy.
A co najistoniejsze, rolnicy pożyczają pieniądze, żeby się zmechanizować.

English: 
take out a loan from your broker for the rest, and then sell the stock when the value goes up high enough to pay off
The loan and net yourself a profit.
People mortgage their homes, even their businesses to buy stock, sinking all their savings into it.
And why not? It's a sure thing...
Unless, there's a margin call, because the stock is actually the collateral for the loan,
so if a value of a stock drops, the down payment the investor has provided has essentially shrunk.
In that case, the broker who lend the money can ask the investor
to immediately provide more money to repay a minimum amount of the loan,
and if they can't, the investor then has to sell the stock to cover the loan
But investors aren't the only ones borrowing money.
Easy loans and installment buying have fueled the economic boom of the 1920s
Businesses take out loans to expand,
families buy new household goods and home improvements,
and Henry Ford offers the Model T in installments,
creating a massive boom in Auto Sales,
that in turn fuels the American steel glass, petroleum and rubber industries.
And most crucially, farms borrow money to mechanize.

Polish: 
Zmuszeni do zwiększania produkcji podczas I wojny światowej,
rolnicy pożyczają pieniądze, żeby zwiększyć swój areał,
a także zakupić traktory, kombajny i inny sprzęt.
Cały kłopot w tym, że przy nowej wydajności produkcji
rynek jest zalewany tanimi towarami rolnymi,
przez co zadłużonym gospodarstwom trudniej jest zarabiać.
Innymi słowy: Ameryka jest nafaszerowana złymi kredytami.
W rzeczy samej, przed 1929 r.
Bank Federalny Nowego Jorku jest tak zaniepokojony handlem z dźwignią,
że podnosi stopy procentowe, żeby zniechęcić do pożyczania.
Niestety, to wywołuje efekt domina.
Banki centralne w Europie czują teraz, że muszą dorównać do nowej stopy procentowej,
wpędzając wiele z tych państw, wciąż dochodzących do siebie po I wojnie światowej, w recesję.
Ta nagła niepewność, tudzież wielce szanowany analityk mówiący,
że według niego ceny są zawyżone i rynek może się załamać,
wywołują kilka wstrząsów na giełdzie w październiku,
ale Dow Jones zawsze wraca do stanu wyjściowego przed zamknięciem giełdy.
Aż do 24. października 1929 r.:
Czarnego Czwartku.
Okrzyki zaczynają się od razu po otwierającym dzwonku.
"Sprzedaję! Sprzedaję! Sprzedaję!"

English: 
Pushed to surge crop production during World War One,
farmers borrow money to both expand their acreage and by tractors, harvesters and other equipment.
The problem is, this new production capacity floods the market with cheap agricultural goods,
making it now more difficult for the leveraged farms to make money.
In other words, America is stuffed with bad loans.
In fact by 1929,
the Federal Reserve Bank of New York is so worried about buying on the margin, that they raise the lending rate to discourage borrowing.
But this, unfortunately, has a knock-on effect.
Central banks in Europe now feel they have to match the new rate,
sending many of those nations, still recovering from World War I, into recession.
This sudden uncertainty, along with a well-respected analyst saying
that they believe the market is overvalued and might crash,
trigger a few market shocks in October, but the Dow always recovers its value before the end of the day.
Until-
October 24th, 1929-
Black Thursday.
The shouting starts right after the opening bell...
(Sell, sell, sell)

Polish: 
Szał. Nikt nie wie, co się dzieje.
Ale nastroje inwestorów są kiepskie, a panika jest zaraźliwa.
Po paru minutach od otwarcia rynek traci 11% wartości.
Gracze giełdowi przepychają się, wrzeszczą.
Transakcje odbywają się w takim tempie,
że telegrafista, który w czasie rzeczywistym rozsyła ceny handlarzom w całym kraju,
nie jest w stanie rejestrować gwałtownych wahań cen,
przez co maklerzy w Chicago i Kalifornii
handlują bazując na cenach sprzed 4 godzin.
Ludzie zaczynają gromadzić się na ulicy,
wyczuwając chaos.
Po Wall Street krążą plotki, że maklerzy popełniają samobójstwa,
skacząc z okien swoich budynków.
Ale to są nieprawdziwe relacje,
wywołane śmiercią niemieckiego chemika, który naprawdę, choć przez przypadek,
wypadł z okna w hotelu.
Ale w panice społeczeństwo święcie wierzy w te plotki.
Na zapleczu spotyka się kilku tytanów bankowości, którzy próbują powstrzymać chaos.
Jest tu szef Chase National Bank, szef Banku Morgana,
i szef Narodowego Banku Miejskiego w Nowym Jorku.
Ci ludzie pamiętali ostatni kryzys finansowy:

English: 
A Feeding frenzy.
No one knows what's happening,
but investors sentiment has soured and the panic is infectious.
Minutes into the trading day, the market loses 11% of its value.
Floor traders shove, scream. So many trades happen so fast,
the stock ticker that brings the market real-time to traders across the country can't record the wild fluctuation in price,
meaning stock brokers in Chicago and California are trading based on prices that are four hours old.
People begin gathering outside on the street, sensing the chaos.
Rumors fly around Wall Street, that stockbrokers are committing suicide , leaping from the windows of their buildings.
But these reports are false, fed by the death of a German chemist who had really-- though accidentally-- fallen out of a hotel window.
However in the panic, the public takes these rumors as gospel.
In a back room, several titans of banking meet to try to halt the chaos.
There's the head of chase National Bank,
the head of Morgan Bank,
and the head of National City Bank of New York.
These men remembered the last financial Crisis.

Polish: 
Panikę roku 1907, kiedy giełda straciła połowę swojej wartości w ciągu trzech tygodni,
a ustabilizowała się dopiero,
gdy J.P. Morgan zebrał konsorcjum zaprzyjaźnionych bankierów,
żeby zainwestować duże sumy tak w giełdę, jak i w banki.
Teraz decydują się działać tak samo.
Razem zbierają pulę pieniędzy i wręczają ją Richardowi Whitneyowi,
wiceprezesowi giełdy w Nowym Jorku.
Ten wkracza na parkiet giełdy, przyciągając uwagę wszystkich,
i skupuje wielką ilość amerykańskiej stali,
oferując cenę dużo wyższą od tej, po której aktualnie odbywa się handel.
Potem robi to samo z innymi ważnymi firmami, pokazując swoje zaufanie do rynku.
To odnosi zamierzony skutek.
Notowania zaczynają rosnąć
i podczas zamknięcia tracą tylko 6.38 punktów.
Ale to nie koniec.
Mimo, że giełda chwilowo się uspokoiła,
ten wielki spadek wstrząsnął zaufaniem inwestorów.
Zaczynają się wezwania do uzupełnienia depozytów
i w całej Ameryce kucharze, kelnerzy i rolnicy
odbierają telefony i dowiadują się, że nagle są winni swoim maklerom pieniądze,
z terminem na teraz.
Czasami kwoty są olbrzymie:
500$, 1000$,

English: 
The panic of 1907, where the market had lost half of its value within three weeks.
And the market only steadied when JP Morgan had gathered a consortium of banking friends
to make big investments in both the stock market and the banks.
They decide to do the same.
Between them, they gather a pot of money and hand it to Richard Whitney,
vice-president of the New York Stock Exchange
He walks onto the trading floor, attracting everyone's attention,
and it makes a huge buy of US Steel, offering a price well above what it's currently trading at.
Then, he does the same for other major companies, showing his faith in the market.
It has the desired effect - the market begins to climb, and at the closing bell,
it's only lost six point three eight points, but it isn't over.
Though the market has temporarily calmed, that big drop has shaken traders' faith.
The margin calls start going out.
And all over America: dinner cooks, busboys and farmers,
pick up their phone to find out they suddenly owe their brokers money, due immediately.
Some amounts are massive; $500, $1,000.

Polish: 
sumy, których w 1929 mogło nie dać się pokryć nawet sprzedając samochód albo dom,
nawet, gdyby dało się sprzedać samochód albo dom tak prędko.
Ale ludzie oczywiście próbują.
Październik 1928 r. [powinno być 1929 r. - przyp.red.]
Czarny Poniedziałek.
Dzwonek otwarcia wieszczy pandemonium.
Gracze giełdowi krzyczą i przepychają się.
Każdy chce uciec z giełdy.
No, niektórzy nie chcą, a muszą,
sprzedając akcje, żeby spłacić kredyty,
bo ich klienci nie byli w stanie zebrać dość pieniędzy na depozyt.
A każdy chce uciec szybko.
Wartości spadają tak prędko,
że różnica między sprzedażą teraz a za 30 minut
może oznaczać utratę dalszych 10% wartości.
Obroty są tak duże, że niektóre transakcje nie są nawet rejestrowane
i przed końcem tego dnia
Dow Jones traci 12,82% wartości,
a panika trwa.
Październik 1929 r.
Czarny Wtorek.
Giełda nie przestaje krwawić.
Zaczynają się bójki na parkiecie.
Cały kłopot w tym, że mimo, że każdy chce sprzedawać,
nikt nie chce kupować.
Notowania spadają niżej, niżej, i niżej.

English: 
Sums that, in 1929, you might not even be able to cover by selling a car or a house,
even if you could sell a car or a house that fast.
But people most certainly try.
October 28th,
Black Monday:
The opening bell signals pandemonium.
Floor traders shout and shove - everyone wants to get out of the market;
well, some don't want to, they have to.
Selling stocks to repay loans because their clients couldn't pony up enough for the margin call.
And everyone wants out, fast.
Values are tanking so quickly, that the difference between selling now and selling 30 minutes from now
could mean another 10 percent of value loss.
And there's such trading volume, that some trades are never even recorded,
and by the end of this day, the Dow has lost another 12.82% of its value,
and the panic continues.
October 29th, Black Tuesday.
The market won't stop bleeding.
People are getting into fistfights on the trading floor.
The problem is that even though everyone is selling,
no one's buying.
It keeps going down, down, down

English: 
Shell-shocked floor traders look at each other, trading slips spilling out of their pockets.
Some are now so worthless, they leave them on the floor.
The market has dropped 23% in two days, and would keep dropping.
Another emergency stock purchase by banking consortiums would lead to a one-day boost,
and it would even rally the next month.
But the Dow entered a steady descent that would not hit bottom until mid 1932, in the depth of the Great Depression.
But it's important to remember that the crash and the depression are not the same thing.
Historians still argue about how connected they were.
In fact the depression proper would not hit until months later,
when banks started to fail from bad loans and unemployment rose.
Then, as today, it's important to remember that the stock market isn't the same thing as the economy.
The Dow Jones recovered faster than the country as a whole.
But the crash shook consumer confidence and wiped out the savings of small investors,
leading to fewer purchases of items like cars at a time when auto manufacturing was a large part of the American economy.
Whether responsible for the depression or not,

Polish: 
Zszokowani gracze giełdowi patrzą po sobie,
a papiery wartościowe [?] wypadają im z kieszeni.
Niektóre są teraz tak bezwartościowe, że zostawiają je na parkiecie.
Notowania spadły o 23% przez dwa dni
i będą spadać nadal.
Kolejny awaryjny skup akcji przez konsorcja bankowe
wywoła jednodniową zwyżkę cen,
a nawet wzrost w następnym miesiącu,
ale Dow Jones rozpoczął stały zjazd
i nie osiągnie dna aż do połowy 1932 r.
i końca Wielkiego Kryzysu.
Ale należy pamiętać, że krach na giełdzie i kryzys to nie to samo.
Historycy wciąż spierają się o to, jaki był między nimi związek.
W rzeczywistości prawdziwy kryzys rozpoczął się dopiero po kilku miesiącach,
gdy banki zaczęły upadać z powodu złych kredytów,
a bezrobocie rosło.
Tak wtedy, jak i dzisiaj, należy pamiętać,
że giełda to nie to samo, co gospodarka.
Dow Jones otrząsnął się szybciej, niż państwo jako całość.
Ale krach zachwiał optymizmem konsumentów
i unicestwił oszczędności drobnych inwestorów,
prowadząc do spadku zakupów takich towarów jak auta
w czasie, gdy produkcja samochodów była dużą częścią amerykańskiej gospodarki.
Czy był on odpowiedzialny za kryzys, czy też nie,

English: 
the 1929 crash would symbolize the start of very hard times.
Within a few short years Ford's assembly line ground to a halt, sending unemployment in Detroit to 34%.
Half of construction workers were without work.
The country watched the US Army deploy tanks and tear gas against a World War one veteran's protests,
and great dust storms tore across the plains making its snow red in New England.
A decade of disasters: ecological, financial, and deeply personal, all heralded by The Wall Street Crash.
And while I'm sure we'll cover the depression in more detail someday,
for now,  it is good to remember that as hard as those times were, we got through them.
It took perseverance and cooperation,
but we did recover, even when things looked dark, we came back.
Until next time stay safe everyone
Legendary thanks to Ahmed Zayat Turk, Alicia Bramble, Casey Mishka, Dominic Valenciana Gunnar Clovis, Kayo Murgatroyd
EL Manaoune Cherkaoui and Orels1

Polish: 
krach z 1929 symbolizuje początek bardzo ciężkich czasów.
W ciągu jedynie kilku lat
linia produkcyjna Forda stanie w miejscu,
zwiększając bezrobocie w Detroit do 34%.
Połowa robotników budowlanych nie miała pracy,
kraj był świadkiem, jak amerykańska armia używała czołgów i gazu łzawiącego
przeciw protestom weteranów I wojny światowej,
a wielkie burze piaskowe przedzierały się przez Wielkie Równiny,
wywołując opady czerwonego śniegu w Nowej Anglii.
Dziesięciolecie katastrof:
ekologicznych, finansowych, i głęboko osobistych.
Wszystkie zwiastowane przez krach na Wall Street.
Mimo, że jestem pewien, że kiedyś opowiemy o kryzysie bardziej szczegółowo,
teraz ważne jest, żeby pamiętać, że jak ciężkie czasy by to nie były,
przetrwaliśmy je.
Wymagało to wytrwałości i współpracy,
ale odzyskaliśmy siły.
Nawet, gdy przyszłość rysowała się w ciemnych barwach, powracaliśmy.
Do następnego. Uważajcie na siebie.
[Przełożył P.M.]
