Tradycyjnie kojarzymy
cykliczne modele kosmologiczne
z założeniem, że obecna
ekspansja Wszechświata
odwróci się, Wszechświat
zapadnie się pod własnym ciężarem...
...po czym się odbije.
PRZED WIELKIM WYBUCHEM
KONFOREMNA KOSMOLOGIA CYKLICZNA
Czy możliwy jest model cykliczny
Wszechświata, który się nie zapada,
lecz, w pewnym sensie,
stale sie rozszerza?
Roger Penrose zaproponował
właśnie coś takiego.
Omawialiśmy już jego Konforemną
Kosmologię Cykliczną (CCC),
ale wobec nowych odkryć wracamy
do tego fascynującego modelu
z naukowcami, którzy nad nim pracują.
To Roger Penrose,
Maciej Dunajski,
Krzysztof Meissner i Paweł Nurowski.
Dla tych, którzy nie oglądali
poprzedniego filmu:
czym jest CCC?
Konforemna Kosmologia Cykliczna,
czyli CCC,
to model kosmologiczny,
który przedstawiłem około 2005 r.
Mówię w nim o eonach.
Obecny eon...
zaczyna się od Wielkiego Wybuchu,
Wszechświat się rozszerza...
i wchodzi w fazę ekspansji wykładniczej,
co stwierdzono dość niedawno.
Rozszerza się w nieskończoność.
Ta daleka ekspansja
jest fizycznym ekwiwalentem
kolejnego Wielkiego Wybuchu.
A nasz Wielki Wybuch to kontynuacja
dalekiej przyszłości wykładniczo
rozszerzającego się poprzedniego eonu.
Eony ciągną się w nieskończoność,
w obu kierunkach.
Przyszłość
rozszerzającego się Wszechświata
ma być ekwiwalentem
Wielkiego Wybuchu?
Wyjaśnia to geometria konforemna.
Geometria konforemna zajmuje się
figurami, niezależnie od ich wielkości.
Weźmy trójkąt.
Wiecie, że suma kątów to 180 stopni,
choć wymiarów trójkąta nie znacie.
Albo wyobraźmy sobie,
że rozciągamy tę szachownicę
do rozmiaru tej.
Szachownica
staje się bardzo duża,
ale wciąż składa się z 64 pól
i wiadomo, które jest pierwsze,
a które drugie.
Natomiast kąt... zobaczycie,
że kąt między krawędziami
to nadal 90 stopni,
choć rozciągnęliście szachownicę.
Ta geometria sięga znacznie głębiej.
Można tworzyć przestrzenie konforemne,
rozciągając rzeczy inaczej.
Konforemna gra w szachy
miałaby tę cechę,
że nie znalibyście
czasu poszczególnych posunięć,
znalibyście za to stosunek...
odległości między
poszczególnymi bierkami oraz...
stosunek czasu
między poszczególnymi posunięciami.
Szachownica to obiekt konceptualny;
może być duża lub mała.
W parkach zdarzają się wielkie!
Są też szachownice miniaturowe,
Ale gra jest ta sama. W tym rzecz.
Nie zależy od wielkości planszy.
Geometria konforemna
zachowuje kąty, lecz nie skalę.
Co to ma wspólnego
z ewolucją Wszechświata?
Einstein mówi, że równoważne są
masa i energia.
a Planck - że energia i częstotliwość.
Zatem masa i częstotliwość
są równoważne.
Wynika to z tych dwu
podstawowych zasad.
Czyli każda cząstka, mająca masę,
cząstka masywna, jest zegarem.
Do pomiarów geometrycznych
służą zegary.
No dobrze:
macie dobre zegary i masę.
Ale gdy nie będzie masy,
nie będzie też zegarów.
Są dwa miejsca,
co do których mamy przekonanie,
że masy nie zawierają.
Po pierwsze - Wielki Wybuch.
Cofamy się w czasie...
do samego Wielkiego Wybuchu.
Temperatura jest bardzo wysoka,
co oznacza, że cząstki
poruszają się bardzo szybko.
W miarę zbliżania się
do Wielkiego Wybuchu
prędkości rosną tak bardzo,
że masa cząstek staje się nieistotna.
Kiedy cała materia we Wszechświecie
zostanie wchłonięta przez czarne dziury,
a cząstki stracą masę,
co jest jednym z kontrowersyjnych
założeń modelu CCC,
nie zostaną żadne cząstki masywne.
Ani żadne fizyczne zegary.
Roger przekonuje,
że wtedy sprawdzi się
tylko geometria konforemna.
Stawiam tezę, że fizyka
w bardzo odległej przyszłości
utraci pojęcie skali.
"Duże" i "małe"
staną się równoważne.
Trudno się z tym pogodzić.
Jak to możliwe,
że ten wielki, zimny,
rozrzedzony Wszechświat
będzie równoważny Wszechświatowi
gorącemu, gęstemu, mniejszemu?
Bez skali jednak
będą fizycznie równoważne.
Penrose i Hawking wcześniej wykazali,
że przy pewnych założeniach
musi powstać osobliwość,
punkt o nieskończonej
gęstości i krzywiźnie
w czarnej dziurze
i podczas Wielkiego Wybuchu.
Jeśli CCC ma nam dać
wieczny Wszechświat,
to musi usunąć osobliwość
z Wielkiego Wybuchu.
Penrose, najpierw sam,
a później z Hawkingiem, dowiódł,
że jest to bardzo typowe...
zachowanie ewolucyjne
każdego stanu materii.
Cokolwiek wybierzecie, prawdopodobnie
zapadnie się do osobliwości.
Ale te twierdzenia zakładają
istnienie materii we Wszechświecie,
podczas gdy w modelu konforemnym
ważne jest to, że jej nie ma.
Najważniejszy obiekt służący
opisaniu czasoprzestrzeni
to interwał czasoprzestrzeni.
Mówi o odległościach
między zdarzeniami w czasoprzestrzeni.
Ten interwał czasoprzestrzeni
matematycy i fizycy
wyrażają tzw. metryką czasoprzestrzeni.
Metrykę określa dziesięć funkcji.
Mamy 10 składowych obiektu,
który nazywamy metryką.
Osobliwość zapadającej się gwiazdy
jest znacznie bardziej nieuporządkowana
i wszystkie składowe tensora krzywizny,
który mierzy zakrzywienie
czasoprzestrzeni, są nieskończone.
W początkowej osobliwości,
w momencie Wielkiego Wybuchu,
tylko jedna składowa jest nieskończona.
A to można...
uregulować, uporządkować
za pomocą geometrii konforemnej.
Podczas Wielkiego Wybuchu
osobliwość to tylko
ta jedna funkcja, skala.
Skala ma znaczenie
w geometrii lorentzowskiej,
ale w geometrii konforemnej - żadnego.
Osobliwość Wielkiego Wybuchu dotyczy...
tylko jednej funkcji,
zupełnie bez znaczenia
dla geometrii konforemnej.
Rozciągając metrykę
w punkcie Wielkiego Wybuchu,
możecie sprawić, że będzie regularna.
Model Konforemnej Kosmologii Cyklicznej
dopasowuje metrykę
na końcu jednego eonu
do metryki na początku innego,
przy czym to przejście jest gładkie.
Konforemna krzywizna czarnej dziury
jest nieskończona,
podczas gdy konforemna krzywizna
Wielkiego Wybuchu jest zerowa.
Geometria konforemna
usuwa osobliwość Wielkiego Wybuchu
i pozwala nam zobaczyć,
co stało się przed nim.
Ma jeszcze większą zaletę:
bada dwie tajemnice związane
z entropią początków Wszechświata.
Po pierwsze, dlaczego podczas
Wielkiego Wybuchu była tak mała,
a po drugie, dlaczego najstarsze
światło we Wszechświecie,
mikrofalowe promieniowanie tła,
ma rozkład termiczny ciała doskonale
czarnego? Entropia jest duża?
To pozorny paradoks,
który nazywam mamutem w pokoju.
Cofając się do punktu, gdzie entropia
powinna być najmniejsza,
znajdujemy dowody na to,
że entropia jest właśnie największa.
Nie ma tu sprzeczności,
ponieważ bierzemy pod uwagę
tylko promieniowanie i materię.
Nie uwzględniamy grawitacji.
Grawitacja działa inaczej
niż pozostałe pola.
Badając mikrofalowe promieniowanie tła,
stwierdzamy, że rozkłada się ono
równomiernie po niebie.
To również wskazuje na dużą entropię,
gdy myślimy o materii i promieniowaniu.
Ale grawitacja - to mała entropia.
Dlaczego?
Masa, rozłożona równomiernie,
tworzy skupiska,
obszary o dużym zagęszczeniu.
Powstają gwiazdy, galaktyki...
zmierza to do... niejednorodności.
a wtedy entropia rośnie.
Zaobserwowana jednorodność
oznacza mniejszą entropię w grawitacji.
Zmniejszając tę sytuację z przyszłości,
uzyskamy coś, co wygląda
jak Wielki Wybuch.
A teraz najważniejsze:
grawitacja zmniejsza się tak,
że zostaje zniesiona.
Czyli każdy stopień swobody grawitacji
który istniał w poprzednim eonie,
w tej rozrzedzonej, rozszerzonej fazie,
po ściśnięciu już nie istnieje.
Grawitacyjne stopnie swobody
zostają zmiecione.
Stopnie swobody to liczby,
odnoszące się do każdego punktu,
pozwalające opisać stan układu.
Ten model daje, automatycznie,
małą entropię grawitacji,
a tego potrzebujemy, by wyłączyć
drugą zasadę. Tak, jak to widzimy.
Konforemna kosmologia cykliczna
może wyjaśnić,
czemu entropia Wielkiego Wybuchu
była taka mała,
ale w tym celu musi założyć,
że informacje trafiające
do czarnych dziur są niszczone.
Większość entropii Wszechświata
zawiera się w tych obiektach,
a jeśli niszczą one informacje,
to podczas ewaporacji
znikają też informacje o ich entropii.
To zdaje się nieuchronnie wynikać
z ogólnej teorii względności.
Fizycy kwantowi stosują
zasadę unitarności,
która prowadzi
do przeciwnych wniosków.
Zasada unitarności mówi,
że w ewolucji kwantowej
prawdopodobieństwo musi być zachowane.
Zatem prawdopodobieństwo nie znika.
Utrata informacji w czarnej dziurze
łamie tę zasadę
zachowania prawdopodobieństwa,
zatem z perspektywy fizyki cząstek
takiej utraty nie ma,
informacje zostają odzyskane.
Jak? Nie wiadomo.
Obecnie są proponowane
rozmaite modele.
Myślę, że stoimy u progu
dysputy filozoficznej o to,
którą z teorii, teorię kwantową
czy ogólną teorię względności,
uznamy za fundamentalną.
Owszem, efekty kwantowe
rozciągają się na duże odległości,
ale w żadnym z tych doświadczeń
nie ma żadnej masy.
Jeśli przemieścimy masę...
Mechanika kwantowa mówi:
jeśli może się stać to
i może się stać tamto,
to te zdarzenia mogą nastąpić
jednocześnie.
Może w różnym stopniu,
ale są oba.
Schroedinger, w przykładzie z kotem,
wykazał absurdalność własnej zasady.
Powiedział: możliwy jest system,
w którym kot jednocześnie żyje i nie.
Bzdura! Coś musi być nie tak
z moim równaniem.
Z równaniem Schroedingera.
Ujął to inaczej, ale taki jest sens.
Coś nie gra
z mechaniką kwantową.
A dla mnie to jasne.
Chcąc coś zmierzyć
w mechanice kwantowej,
odrzucasz zasadę unitarności.
korzystasz z czegoś innego
i znów sprowadzasz
mechanikę unitarności.
Stosowanie mechaniki kwantowej
to łamanie zasady unitarności.
Ludzie myślą: "Może nie całkiem,
może jest jakiś subtelny efekt...".
Nie! To łamanie zasady unitarności.
A ludzie... nie akceptują tego.
Mówią: "Mechanika kwantowa
jest dobrze potwierdzona".
Moim zdaniem
na niektórych poziomach
można oczekiwać,
że ta zasada się potwierdzi.
Nie zakłóca ona geometrii,
nie powoduje też problemu
z ogólną teorią względności.
Jeśli sądzicie jak Roger Penrose,
że teorię kwantową należy zmodyfikować,
by uwzględniała również masę,
to spokojnie zgodzicie się,
że w czarnej dziurze
informacje przepadają.
Tego wymaga model CCC.
Eksperci od ogólnej teorii względności,
Kip Thorne i Stephen Hawking,
założyli się z fizykiem kwantowym
J. Preskillem o to,
czy informacje
w czarnej dziurze są anihilowane.
W 2004 r. Hawking przyznał
Preskillowi rację:
fizyka kwantowa potrafi dowieść,
że informacje są zachowane.
Kip Thorne nie ustąpił.
Astronauta
przekraczający horyzont zdarzeń
nie powinien zauważyć
niczego niezwykłego.
Gdyby informacje zostawały zachowane,
to spłonąłby w ścianie ognia,
która łamie podstawową zasadę fizyki,
zasadę równoważności.
To wskazuje, że rozwiązania paradoksu
informacji w czarnej dziurze
nie są tak rosądne, jak myślano.
Jeśli wpadnie na ścianę ognia...
Ostrzegałem!
Nie, bo o ścianie ognia nie pomyślałem,
ale na takie problemy natrafiasz,
upierając się, że zasada unitarności
działa na tym poziomie.
Jeśli model CCC jest słuszny,
to rozwiązuje zagadkę
małej entropii podczas
Wielkiego Wybuchu.
Wiele osób cytuje Penrose'a,
który zasugerował,
że jest to ekstremalny
przypadek dostrajania.
Wg kosmologa S. Carrolla entropia
nie dostroiła się do organizmów żywych.
To raczej strojenie z grubsza.
Entropia w polu grawitacyjnym
jest śmiesznie mała
w porównaniu z...
entropią w materii.
Nie ma tu żadnego
precyzyjnego dostrajania!
Ludzie twierdzą,
że entropia jest stała,
dostrojona do życia.
Carroll mówi:
"Spójrzcie na tę entropię.
Mogłaby być znacznie większa,
a wciąż istniałoby życie.
Nie jest dostrojona
do organizmów żywych!".
- Zgadza się pan z tym?
- Całkowicie.
Entropia w polu grawitacyjnym
mogłaby być znacznie większa,
nie szkodząc życiu.
Wreszcie z czymś się zgadzam.
CCC wskazuje, że mała entropia
Wielkiego Wybuchu
nie została wybrana losowo,
lecz zmuszona do takiego stanu
przez przekształcenia konforemne,
usuwające grawitacyjne stopnie
swobody z poprzedniego eonu.
Aby wykazać, jaka nieprawdopodobna
jest losowość entropii,
przywołuje się słowa
Rogera Penrose'a:
"To świadczy, jak dokładnie określony
musiał być cel Stwórcy".
Ta dokładność - to jedna część
na 10 do potęgi 10 do 123.
Niestety niektórzy
wzięli to zbyt dosłownie.
Mam nadzieję,
że czytelnicy mojej książki
nie wywnioskowali,
iż koniecznie muszę wierzyć
w istotę, która wszystko stworzyła.
Mam na myśli istotę świadomą.
Coś, co określa się mianem Boga.
Nie wyznaję tego poglądu.
To była metafora.
Chętnie wykorzystuję ten rysunek.
Coś wam opowiem. Wygłaszając wykład,
skorzystałem z rysunku
z "The Emperor's New Mind".
Ktoś zadał pytanie:
"Dlaczego na pańskim rysunku
Bóg jest PRZEDSTAWIONA z brodą?".
Ponownie wyświetliłem rysunek
i mówię: "Przyglądając się uważnie,
dostrzeżemy, że brodę można
interpretować na dwa sposoby.
Jako brodę, i wtedy jest to mężczyzna,
Bóg płci męskiej,
albo jako włosy Boga płci żeńskiej".
Byłem całkowicie neutralny
w kwestii płci tej istoty.
W ogóle mówienie o istocie to żart.
Lubię rysować ilustracje,
a ta szczególnie się przydaje.
Bawi mnie, że ludzie
wnioskują z tego,
iż wierzę w Stwórcę. Wcale nie.
Nawet jeśli mała entropia Wszechświata
nie jest dostrojona do życia,
wielu twierdzi, że inne stałe - są.
Kosmologia inflacyjna
rozwiązuje ten problem,
bo wydaje się generować wieloświat.
CCC jest alternatywą wobec inflacji.
Co zwolennicy tego modelu
sądzą o dostrojeniu?
Jeden pogląd głosi,
że jest wiele
wszechświatów równoległych
i w każdym obowiązują
inne stałe przyrodnicze.
W tym, gdzie stałe są odpowiednie,
są także ludzie.
Zatem istoty znanego nam rodzaju
są w tym wszechświecie,
ale nie w tamtym.
My jesteśmy tutaj,
bo jesteśmy ludźmi.
Ludzie muszą żyć tam,
gdzie mogą. Tautologia.
CCC tworzy inny obraz.
To seria różnych eonów
następujących po sobie,
a nie istniejących obok siebie.
Jedna możliwość jest taka,
że w eonach CCC
te stałe mają różne wartości.
Zasada antropiczna mówi:
"Jesteśmy tylko w tym eonie,
gdzie wartości stałych
sprzyjają rozwojowi życia.
Gdyby te wartości zmienić,
życia by nie było.
Uważam, że to niebezpieczny argument.
Nie wiemy, jakie byłoby życie.
Nawet przy tych stałych,
za mało wiemy o życiu,
by twierdzić, że musiałoby
powstać przy tych wartościach;
ani że nie mogłoby powstać
przy wartościach innych.
Dlatego to niebezpieczny argument.
Może być inny, matematyczny powód,
dla którego te liczby są akurat takie.
Po prostu nie wiemy.
To ważne kwestie,
ciekawe do omawiania,
choć wniosków się nie spodziewam...
Widzę jednak możliwość,
która emocjonalnie
podobałaby mi się najbardziej:
że jest matematyczna przyczyna
powstania wszechświata
w znanym nam kształcie,
że decydują o tym liczby.
Nie mamy zielonego pojęcia,
dlaczego stałe są takie, jakie są.
Nie wiemy.
Jestem skłonny sądzić,
że są rozwiązaniem równania,
którego nie znamy
i że muszą być właśnie takie,
w pewnym punkcie.
Nie są przypadkowe,
bo według mnie
byłoby bardzo dziwne,
gdyby losowe stałe nie zmieniały się
w naszym wszechświecie.
Ucieszyłbym się,
gdyby jakaś teoria określiła,
że któraś obserwowalna
stała fizyczna jest konieczna,
a nie przypadkowa.
- To wiarygodne.
- Całkowicie wiarygodne.
Bardzo bym chciał,
żeby sformułowano taką teorię.
Standardowy model fizyki cząstek
świetnie nadaje się
do opisywania budowy atomów,
ale astronomowie mówią,
że większość materii we Wszechświecie
nie składa się z atomów.
To ciemna materia, której nie można
znaleźć w standardowym modelu.
Mocnym punktem modelu CCC
jest właśnie to,
że umożliwia on
zgłębianie tej tajemnicy.
Ludzie przejmują się
ciemną energią i ciemną materią.
Moim zdaniem to niefortunne nazwy.
Zwłaszcza "ciemna energia",
bo nie jest ciemna, tylko niewidzialna.
I nie jest energią,
bo działa nie w tym kierunku.
Energia przyciąga, a to odpycha.
To dziwny rodzaj energii, jeśli w ogóle.
Ale mniejsza z tym.
Ciemna materia jest materią,
ale również nie ciemną.
Jest niewidzialna.
No dobrze, to tylko nazwa.
Jeśli chcecie, by daleka przeszłość
poprzedniego eonu
została ściśnięta w Wielki Wybuch
kolejnego, i zapiszecie równania,
to stwierdzicie,
że musi istnieć nowy materiał...
będący skalarem.
Czyli nie ma cech kierunkowych, spinu...
to po prostu liczba określająca
natężenie czegoś.
Musi istnieć właśnie takie pole.
Ten materiał nie powinien się gromadzić,
a w każdym cyklu powstaje nowy.
Czyli materiał musi się rozpaść.
Zaczyna się rozpadać
od razu po Wielkim Wybuchu
i rozpada się,
aż nie zostanie już nic
w nieskończoności tego eonu.
Ten proces rozpadu...
to właśnie uważamy
za źródło fluktuacji
w widmie.
Ludzie w eonie,
który nastąpi po naszym,
w swoim mikrofalowym promieniowaniu tła
dostrzegą niezmienność skali
- tak jak my.
Według mnie ta niezmienność skali...
Koncepcję opracowałem
z Krzysztofem Meissnerem,
polskim naukowcem
pracującym nad CCC,
moim kolegą.
Wpadliśmy na pomysł,
że powodem jest rozpad ciemnej materii.
Patrzymy, jak krzywizna
tuż przed Wybuchem
przekłada się na krzywiznę tuż po nim,
albo na odwrót,
jak krzywizna po Wybuchu
odnosi się do krzywizny przed.
W dużej mierze zależy to
od czynników konforemnych;
czynników rozciągających.
Jakby dział się cud:
kombinacja tych czynników
konforemnych
(technicznie - trzeba podzielić
jedno przez drugie)
spełnia równania,
które można przewidzieć dla pola
skalarnego ciemnej materii.
Te czynniki wynikają więc,
geometrycznie,
z konforemnych zmian eonów.
Udowodnił to Paul Tod
w ciągu ostatnich 4 lat.
Ciemna materia wydaje się zatem
nieuchronnym wynikiem CCC.
Roger Penrose nazwał skojarzone
cząstki ciemnej materii erebonami,
po greckim bogu ciemności, Erebie.
To trafna nazwa,
bo Ereb, bóg ciemności,
jest bogiem pierwotnym,
obecnym od samego początku.
Moim zdaniem doskonale to pasuje.
Cząstki, które nazywam erebonami,
mogłyby mieć masę Plancka,
może z dokładnością do paru
rzędów wielkości, nie wiem.
A czas połowicznego rozpadu
wynosi mniej więcej...
10 do potęgi 11 lat. Taki byłby okres
połowicznego rozpadu.
To nieco więcej
niż obecny wiek Wszechświata.
Bardzo długi czas.
Skoro jednak te cząstki
dominują w materii we Wszechświecie,
to pozostałości ich rozpadu
powinniśmy widzieć teraz.
Moim zdaniem erebony
zachowują się jak klasyczne cząstki.
Podczas rozpadu
emitowany przez nie sygnał
byłby klasyczną falą.
Fala ta prawdopodobnie miałaby
bardzo dużą częstotliwość.
A z powodu tej częstotliwości
widzielibyśmy tylko zawartość
energetyczną tej fali.
Byłby to więc jakby impuls,
który chyba mogłyby wykryć
detektory fal grawitacyjnych.
Niedawno usłyszeliśmy,
że detektor fal grawitacyjnych LIGO
wykrył coś, co mogłoby wskazywać
na istnienie erebonów.
Wygłaszałem wykład w Wiedniu.
Napomknąłem tylko,
że w LIGO, może w koszu na śmieci,
mają dowody na sygnały tej natury.
Nie rozwodziłem się nad tym,
co mogli zobaczyć.
To była ledwie wzmianka.
Niedługo później powiedziano mi,
że rodzą się kontrowersje,
bo badacze z Kopenhagi
przyjrzeli się danym,
które opublikowało LIGO.
Dotyczyły one w zasadzie sygnałów,
ale badacze przeanalizowali szumy.
Nie sygnały, tylko inne rzeczy,
uznane za nieistotne,
po prostu szumy...
Znaleźli korelację:
takie samo opóźnienie czasowe w szumach.
Tamtej nocy z emocji
nie mogłem zasnąć.
Wydało mi się możliwe,
że to, co wykryli,
nie jest jakimś tam obiektem,
zupełnie bez znaczenia,
lecz produktami rozpadu erebonów
z galaktyki, w której znajdują się
te czarne dziury.
Przekazałem do archiwum artykuł
z sugestią, której nie byłem pewien,
ale która wydała mi się ciekawa.
Artykuł wywołał dyskusję
na blogu Sabine Hossenfelder.
Ona chętnie krytykuje teorie innych;
pisze bardzo rozsądnie.
Całkiem sensownie
skomentowała moją wypowiedź:
jeśli ten sygnał był silny, to dlaczego
nie widzimy tych z naszej galaktyki?
Przemyślałem to.
Spytała: "Czy te sygnały są dość silne,
by pochodzić z innej galaktyki?".
Odpowiedziałem, że zobaczylibyśmy
jakiś efekt uśredniony,
jakiś przypadkowy kształt,
korelację między dwiema rzeczami.
Odpisała: "Aha, czyli HBT".
Zapytałem, co to jest.
Wyjaśniła: "Hanbury-Brown i Twiss".
Ja na to: "Aha!".
Hanbury'ego-Browna
znałem jako naukowca,
który przeprowadził serię
bardzo ciekawych pomiarów.
Mierzył średnicę gwiazd.
On i Twiss...
spojrzeli na sygnały elektromagnetyczne
z perspektywy mechaniki kwantowej.
Jak na pojedyncze fotony.
Zbadali widoczne korelacje,
usiłując coś wywnioskować
z interferencji.
Krytykowali ich liczni sławni fizycy.
"Nie uzyskacie interferencji
między różnymi fotonami!
Fotony interferują tylko ze sobą!".
Oni na to: "Widzimy co innego".
I mieli rację.
Hanbury-Brown i Twiss
wykorzystywali ten efekt
do mierzenia średnicy gwiazd.
Z sukcesem!
Zmierzyli średnicę
sporej liczby gwiazd.
Zrobili to dawno, gdy nie było jeszcze
dobrych narzędzi pomiarowych.
O to chodzi w efekcie
Hanbury'ego-Browna i Twissa.
Okazuje się, że bozony
pochodzące z gwiazdy,
jeden foton leci stąd, drugi stąd,
niejako się plączą.
Dlatego sygnał staje się...
jakby cięższy.
Przy zastosowaniu efektu
Hanbury'ego-Browna i Twissa
jest całkiem możliwe, że zobaczycie...
sygnał, który jest losowy,
ale ten sam sygnał losowy
wykryją dwa detektory.
Wciąż się nad tym zastanawiam.
Nie mam pewności,
czy zachodzi tu coś w rodzaju
efektu Hanbury'ego-Browna i Twissa.
Roger Penrose i Vahe Gurzadyan
twierdzą, że wykryli okrągłe struktury
w mikrofalowym promieniowaniu tła.
Zasugerowali, że przyczyną
jest promieniowanie grawitacyjne,
emitowane podczas fuzji czarnych dziur
w poprzednim eonie.
Wielu kosmologów CMB
uznało, że to szumy.
Zagadnieniem zajęli się
Krzysztof Meissner i Paweł Nurowski.
Aby sprawdzić, czy jest to
fluktuacja statystyczna czy nie,
powinienem mieć inne mapy
mikrofalowego promieniowania tła.
ale mieć ich nie mogę, bo Wszechświat
jest jeden! Stąd jedna mapa.
Pojawiło się więc pytanie,
jak stworzyć takie mapy,
które imitują Wszechświat.
Nie miałem pomysłu, jak to zrobić.
Mój kolega Krzysztof Meissner
powiedział,
że myśli o czymś takim
w zupełnie innej gałęzi fizyki;
mianowicie miało to związek
z poszukiwaniem bozonu Higgsa.
Miał podobny problem
w fizyce cząstek,
i wymyślił, jak go rozwiązać.
Stworzyliśmy tysiąc sztucznych map,
zawierających ogólne
cechy statystyczne.
Oczywiście byliśmy pewni,
że żadne pierścieniowate struktury
nie zostały zakodowane
w tych obrazach.
Mapy były przecież
czysto statystyczne.
Porównywaliśmy tysiąc sztucznych map,
badając prawdopodobieństwo
odkrycia
konkretnych pierścieniowatych struktur
na mapach, na których
takich struktur nie umieściliśmy.
Potem, używając tego samego algorytmu,
zbadaliśmy prawdziwą,
rzeczywistą mapę Plancka.
Okazało się, że 999 map
spisało się gorzej niż ta prawdziwa.
Prawdopodobieństwo
znalezienia takich struktur
tylko na jednej mapie z tysiąca
wydawało się większe
niż na prawdziwej mapie.
Statystyka to ryzykowna sprawa!
Gdyby kręgi na prawdziwej mapie
były statystycznymi fluktuacjami,
to zachowywałyby się jak te na mapach
statystycznych, a tak nie jest.
Powiedziałbym więc,
że są prawdziwe.
Mamy tylko jeden system, jedną mapę.
Jest inaczej niż w fizyce cząstek.
Bo w fizyce cząstek,
gdy chcemy coś sprawdzić,
zderzamy proton z protonem
miliard razy.
Jeśli to nas nie przekona,
robimy jeszcze miliard
lub trzy miliardy takich zderzeń.
I tak dalej.
Oczywiście przychodzi faktura
na miliardy franków szwajcarskich,
ale przynajmniej zyskujemy pewność
z arbitralną, statystyczną precyzją.
Tutaj tak się nie da.
Mamy tylko jedną mapę
i w pewnym sensie
tylko od uprzedzeń zależy,
czy powiemy, że 999 map,
spisujących się gorzej
niż mapa prawdziwa,
wystarczy za jakiś rodzaj "dowodu"
na to, że pierścieniowate
struktury
są prawdziwe czy nie.
Ktoś powie: "Może się zdarzyć,
że, czysto statystycznie,
prawdziwa mapa da taki czy inny
wynik. Czysto statystycznie.
Nie ma więc sposobu,
by przekonać kogoś,
kto wcześniej założył:
"Nic tam nie ma, to efekt
czysto statystyczny, Gaussowski.
Cokolwiek widzicie, jest statystyczne,
bo nie da się stworzyć
miliona prawdziwych map,
i powiedzieć: Patrzcie, jest tak".
Trzeba jednak uważać.
Wyobraźmy sobie,
że ktoś przybywa na Ziemię
i robi jedno zdjęcie nocnego nieba,
po czym wraca
do jakiejś obcej cywilizacji
i pokazuje to jedno zdjęcie,
na którym widać
jeden jasny, okrągły obiekt.
Ktoś mógłby mu powiedzieć:
"Gdyby były dwa albo trzy zdjęcia,
to byśmy uwierzyli,
ale skoro masz tylko jedno,
na którym widać ten obiekt,
to zapewne jest on
statystyczną plamką".
I nie uznaliby istnienia Księżyca.
Mają inne definicje kręgów.
Mówią więc o czymś innym niż my.
Używają innych
map statystycznych.
Napisaliśmy dwa artykuły
o tej sprawie,
o poszukiwaniu kręgów.
W pierwszym wykorzystaliśmy
stworzone przez nas mapy,
nasze mapy statystyczne,
które są piękne.
To nie lada wyczyn,
że wymyśliliśmy własną metodę
tworzenia tych map.
Astronomowie skrytykowali nas,
mówiąc, że powinniśmy użyć map
statystycznych używanych przez nich.
Inaczej nie można porównywać.
Drugi artykuł dotyczył map,
których używają astronomowie.
Użyliśmy ich map,
a wniosek był taki jak przedtem.
W kanadyjskim piśmie ukazał się artykuł.
Autorzy powtórzyli analizy
Vahe Gurzadyana i moje
na temat danych z WMAP.
Wykryli takie same schematy,
jakie dostrzegliśmy my: koncentryczne
serie kręgów o niskiej wariancji
w tych samych miejscach
i w podobnej liczbie.
Wydaje się to dobrym dowodem.
W swoim artykule Kanadyjczycy twierdzą,
że to prawdopodobnie efekt losowy,
niewart poważnego potraktowania.
Nie skomentowali jednak...
bardzo silnej anizotropii,
a raczej niejednorodności...
bardzo niejednorodnego wzoru na niebie.
Pewne obszary,
środki tych pierścieni,
koncentrują się
w szczególnych miejscach.
Byłoby bardzo trudno
wytłumaczyć to w konwencjonalny sposób.
Konwencjonalne wyjaśnienie
zmian temperatury
mikrofalowego promieniowania tła
to efekt losowy
związany z tzw. inflatonem,
czyli polem powodującym rozszerzanie.
Losowe efekty kwantowe,
całkowicie przypadkowe,
powodują zmiany temperatury.
Środki kręgów powinny być losowo
rozmieszczone. Dlaczego nie są?
Nie spodziewaliśmy się
wykryć czegoś takiego.
Może to oznaczać,
że w poprzednim eonie,
zgodnie z CCC,
były bardzo potężne grona materii,
niezbyt jednorodne.
Byłyby to gromady galaktyk,
zawierające wiele
supermasywnych czarnych dziur,
albo coś innego, co sprzyja
koncentracji w niektórych obszarach.
Pewnie po prostu
jest tam więcej materii.
Od naszego pierwszego filmu o CCC
teleskop na biegunie południowym
rzekomo wykrył sygnał polaryzacyjny
znany jako pierwotna polaryzacja typu B.
Ma to być niezbitym dowodem
na inflację Wszechświata.
Jednak dalsze badania wykazały,
że sygnał jest niejednoznaczny
i może po prostu pochodzić
od pyłu w naszej galaktyce.
Mimo to wielu naukowców
szuka tej polaryzacji typu B.
Co, jeśli znajdą?
Gdy pierwszy raz usłyszałem
o obserwacjach z BICEP2
zaniepokoiłem się, bo wydawały się
wskazywać, jak twierdzono,
na obecność
pierwotnych fal grawitacyjnych,
pól grawitacyjnych
z początków Wszechświata,
bez źródła w zwykłym rozumieniu.
CCC tego nie chce,
ponieważ twierdzi, że grawitacyjne
stopnie swobody zostają zniesione.
Dowody przedstawiane
przez badaczy z BICEP2
nie wydają się zbyt mocne.
Ludzie mówią: "Nie, to raczej
pył czy coś innego
wywołuje taki efekt".
Teraz dominuje argument,
że to mógł być pył,
nie wiadomo jednak, czy naprawdę był.
Mam kolegę, Paula Toda,
który odegrał ważną rolę
w pracach nad CCC.
To jeden z jego pomysłów
zapoczątkował całą sprawę.
Na pewnym etapie zapytał mnie,
czy w CCC byłoby możliwe,
by pola magnetyczne przechodziły
z jednego eonu do drugiego.
Odparłem, że tak, bo pola magnetyczne
to fotony, nie mają masy.
Nie respektowałyby zmiany eonu,
nawet by jej nie zauważyły.
W przestrzeni są obszary
bez galaktyk.
Z tego, co widzimy, puste.
I w tych pustych obszarach
obserwuje się
pola magnetyczne. Skąd się biorą?
Muszą pochodzić
z początków Wszechświata.
Mamy więc dowody, wskazujące,
że pola magnetyczne są tu od dawna.
Może od poprzedniego eonu.
A jeśli w początkach Wszechświata
były pola magnetyczne,
to mogły wytworzyć
polaryzację typu B,
które podobno zaobserwowali
badacze z BICEP2.
W poprzednim filmie
zapoznaliśmy Sir Rogera
z krytyką ze strony
filozofa Williama Lane'a Craiga.
Niedawno uznano go za jedenastego
z najbardziej wpływowych filozofów.
Craig twierdził, że CCC
to model wieloświata,
ze wszechświatami równoległymi
wyłaniającymi się z jednego punktu.
Sir Roger powiedział: "Fałsz. CCC
nie jest modelem wieloświata
i prawdopodobnie jest wieczny
także w przeszłości".
Dr Craig odpowiedział w podcaście,
że nie ma sensu mówienie,
iż jeden eon jest przed drugim.
Zacytuję tę wypowiedź krytyczną.
Nie można powiedzieć,
że te wszechświaty, w stercie,
są uporządkowane chronologicznie.
Raczej w każdym jest czas,
biegnący od Wielkiego Wybuchu
do nieskończoności
i nie ma żadnego "hiperczasu",
w którym wszystkie eony
byłyby uporządkowane.
Zwróciliście uwagę, co Penrose
powiedział w wywiadzie?
Że cofając się w przeszłość,
napotkamy czas,
od którego masa staje się istotna.
I dodaje: "Przedtem masa była
nieistotna, nie było więc czasu".
Jest to logicznie niespójne.
Nielogiczne jest powiedzenie:
"Przedtem nie było czasu".
Jak pan odpowie?
Zaszło nieporozumienie.
Myślę, że to nieporozumienie.
Ta krytyka wypływa
z nieporozumienia.
W obrazie konforemnym
są pojęcia "przed" i "po".
Związki przyczynowe
nie zostają zakłócone.
To znaczy,
że jeśli A jest przed B,
na, powiedzmy, linii świata,
oznacza to...
przypuśćmy, że macie cząstkę...
to może być nawet foton.
Historia fotonu
to linia w czasoprzestrzeni;
wciąż jest pojęcie bycia "przed";
jedno zdarzenie na linii
jest przed innymi.
Czyli mamy kolejność.
Nie ma skali, która mówi,
ile sekund dzieli zdarzenia,
jest jednak porządek czasowy.
Sądzę więc, że krytyka
wynika z niezrozumienia.
Nie uważam tej krytyki
za zasadną. Wjaśnię dlaczego.
W geometrii i teorii względności
mówimy o tzw. strukturze przyczynowej.
Informuje nas ona,
co stało się przedtem,
co stało się po, które zdarzenie
mogło spowodować inne zdarzenia.
W szczególnej i ogólnej teorii
względności opisane jest to
poprzez pojęcie
stożka czasoprzestrzennego.
Nic nie porusza się
szybciej niż światło,
zatem wpływ przyczynowy
mogą na nas wywierać
tylko zdarzenia z naszego
stożka przeszłości.
Nie trzeba się przejmować
stożkami w geometrii konforemnej.
Oto, co się z nimi dzieje:
pojęcie odległości lub czasu
właściwie nie istnieje,
jednak stożki się nie zmieniają.
O to chodzi
w geometrii konforemnej.
Powierzchnie zerowe, trajektorie
fotonów, pozostają niezmienione.
Choć geometria wewnątrz i na zewnątrz
stożka czasoprzestrzennego zmieniła się,
to nadal, z powodu ciągłości
czasoprzestrzeni,
co ważne,
w ramach geometrii konforemnej...
coś pozostaje w stożku lub poza nim.
Zatem związki przyczynowe
nie zostały wypaczone.
Możemy pójść jeszcze dalej.
Modele konforemnej kosmologii
cyklicznej twierdzą,
że niektóre zdarzenia,
które zaszły w poprzednim eonie,
bezpośrednio wpłynęły
na zdarzenia w naszym eonie.
Geometria konforemna,
choć rezygnuje z odległości,
zachowuje strukturę przyczynową,
więc "przed" i "po" mają sens.
Stwierdzenie, że czasu nie ma
i nie można powiedzieć,
że coś jest po, a coś było przed,
to nieporozumienie,
bo w następnym eonie
cząstki masywne spojrzałyby w tył
stożków czasoprzestrzennych
i nagle zobaczyłyby
ślady zderzenia z czarną dziurą.
Zatem pojęcie czasu
jest dobrze umocowane.
Jestem krytykowany
za określenie "nie ma czasu",
lecz miałem na myśli to,
że nie ma skali czasowej.
Dodam coś jeszcze.
Wygodnie jest mówić
o czasie konforemnym.
Jest sposób, by wprowadzić...
całkiem dobre pojęcie czasu,
które nie zakłada
zwyczajnej skali czasowej,
lecz znajduje się
w diagramie konforemnym.
Skalujemy wszystko, aż prędkość światła
zostanie przedstawiona
jako linie nachylone pod kątem
45 stopni. Odmierzamy w górę
i wiemy, kiedy coś się zdarzyło
w tym czasie konforemnym.
Zatem czas konforemny
nie jest odmierzany w sekundach,
lecz... jest sposób, by to zrobić.
Dobra metoda matematyczna.
W moich słowach nie ma błędu.
Pojęć, których używam,
nie można zbagatelizować:
"Nie ma czasu - to nic nie znaczy".
Zostałem źle zrozumiany.
Maciej Dunajski badał CCC,
szukając tzw. szarpnięć
i superszarpnięć.
Gdy pojawił się model CCC,
interesowałem się tym,
jak obserwowalne, czy teoretycznie
obserwowalne ilości,
które można zmierzyć, zmieniają się
przy przejściu z eonu do eonu.
Czym są te obserwowalne ilości,
tzw. kosmiczne skalary?
Standardowa kosmologia,
akceptowana zarówno
w modelach inflacyjnych,
jak też w CCC,
opiera się na prostym rozwiązaniu
równań Einsteina,
które nazywamy modelem
czasoprzestrzeni FRW.
Czasoprzestrzeń FRW to sekwencja
trójwymiarowych przestrzeni
z zależnym od czasu
czynnikiem skali.
Równania Einsteina mówią,
jak ten czynnik się zmienia.
Z tego czynnika skali
da się wywieść obiekty,
które można mierzyć.
Niektóre zostały zmierzone.
Czynnik zmienia się w czasie,
podaje parametr Hubble'a.
Pomiar stałej Hubble'a
był jednym z kamieni milowych
ogólnej teorii względności.
Matematyczna druga pochodna
tego czynnika skali
to parametr spowolnienia.
Pokazuje, czy spowalniamy
lub przyspieszamy szybciej.
Pochodne wyższych rzędów mówią,
jak ten parametr zmienia się w czasie.
W mechanice nazywamy to szarpnięciem.
Zatem szarpnięcie
to zmiana przyspieszenia.
Znając szarpnięcia,
można przejść do tzw. superszarpnięć.
Są próby szacowania
zmian szarpnięcia we Wszechświecie.
Sądzimy, że szarpnięcie
w naszym Wszechświecie,
w naszym modelu materii,
jest bliskie 1.
Superszarpnięcia nie zmierzono.
Następnie przeszedłem
do obliczenia tych kosmicznych skalarów
dla najprostszego przypadku modelu
konforemnej kosmologii cyklicznej
tuż przed Wielkim Wybuchem,
zatem w późnych etapach poprzedniego
eonu i po Wielkim Wybuchu.
Obliczyłem, jak się zmieniają.
Co zdumiewające,
wszystkie zmieniają się razem,
ale w sposób, który czyni konforemne
równania Einsteina niezmiennymi,
co jest zgodne z propozycją Rogera.
W jednym z naszych filmów
S. Hawking i jego koledzy mówili,
jak wprowadzenie
liczb zespolonych i urojonych,
np. pierwiastka kwadratowego z -1,
prowadzi do zmian naszego rozumienia
fizyki wczesnego Wszechświata.
Rogera także fascynują te liczby.
Doprowadziły go do opracowania
teorii twistorów.
Bardzo się zdziwiłem,
że mechanika kwantowa
obejmuje liczby zespolone
(pierwiastek kwadratowy z -1 itd.)
na poziomie podstawowym.
Są wykorzystowane w rzutowaniu
w mechanice kwantowej.
Moje okulary to kot Schroedingera.
Mogą być tu albo tam.
Klasycznie myślimy:
są tu lub tu. Jest "lub".
Mechanika kwantowa mówi,
że mogą być częściowo tu,
częściowo tam naraz.
I mogą być tu i tu
na różne sposoby.
A te wszystkie sposoby
obejmują liczby zespolone.
Penrose sformułował teorię twistorów,
chcąc stosować fizykę klasyczną,
ale z wykorzystaniem liczb zespolonych.
Robiąc to, stworzył coś,
co nazywamy teorią nielokalną.
Zaraz wyjaśnię.
Możliwe, że jest to najdalsze...
odejście od pojęcia punktu lub zdarzenia
jako elementarnego
obiektu w fizyce.
W teorii twistorów zakładamy,
że punkty czasoprzestrzeni
nie są elementarne;
to obiekty pochodne,
natomiast fundamentalne jest światło.
Teoria twistorów łączy
pojęcia z mechaniki kwantowej
z pojęciami z teorii względności.
Pytamy: "Co się dzieje,
gdy patrzymy w niebo?".
Promień światła trafia
w nasze oczy.
Patrzę w niebo i docierają do mnie
wszystkie te promienie.
Chciałbym widzieć dookoła!
To jest stożek czasoprzestrzenny.
Uznaję, że w świetle
elementarny nie jest jeden punkt,
lecz cały promień.
Myślę więc o przestrzeni,
której punktami są promienie.
Więcej: te promienie muszą mieć spin.
Fotony przecież
wirują wokół własnej osi.
Sprawa jest bardziej skomplikowana,
ale okazuje się, że liczby zespolone
całkowicie opisują tę geometrię.
Punkty i zdarzenia w czasoprzestrzeni
odpowiadają rozszerzonym obiektom,
krzywym w przestrzeni twistorów,
zaś punkty w przestrzeni twistorów
odpowiadają
promieniom światła albo powierzchniom
zerowym w czasoprzestrzeni.
Jest to więc teoria bardzo nielokalna,
punkt nie jest fundamentalny.
Okazuje się, to naprawdę coś!,
że geometria liczb zespolonych
pięknie opisuje
ten obraz teorii względności.
Potem zastanawiasz się,
jak opisać pola:
równania Maxwella
opisujące elektromagnetyzm...
grawitacja, przynajmniej
w słabych polach...
Fizyka stojąca za teorią twistorów
pomimo znacznego rozwoju
w ostatniej dekadzie,
wciąż jest...
niejasna.
Nastąpił za to nieoczekiwany zwrot
w zastosowaniach czysto matematycznych.
Mnie właśnie to zaciekawiło
w teorii twistorów.
Można rozwiązać wiele
czysto matematycznych problemów,
które z pozoru
nie mają nic wspólnego z fizyką:
równania nieliniowe,
zakrzywione geometrie...
można się z tym uporać
za pomocą twistorów.
Może istnieć związek
między teorią twistorów
a kosmologią, CCC,
którego jeszcze nie wyjaśniono,
ale można powiedzieć,
że rozwój geometrii konforemnej
w matematyce, który umożliwił
cykliczną kosmologię konforemną,
był napędzany przez wczesne prace
nad teorią twistorów.
W latach 60. i 70.
matematycy zaczęli się uczyć
z fizyki teoretycznej Penrose'a.
Chcieli zrozumieć twistory, widząc,
jak bardzo przyda im się ta metoda.
Jest... związek
między koncepcją, że liczby zespolone,
z mechaniki kwantowej,
zasilają strukturę czasoprzestrzeni.
To właśnie robią twistory.
Twistor to ten skręt,
który obserwujemy
u wirujących fotonów.
Od tego pochodzi.
Teoria ta, nie będąc
kwantową teorią grawitacji,
proponuje sposób patrzenia
na dzisiejszą fizykę.
Wiele prac z dziedziny fizyki dużych
energii korzysta z teorii twistorów,
która kryje jeszcze więcej
niezbadanych dotąd możliwości.
Mam nadzieję,
że nowe odkrycia w tej dziedzinie
pozwolą bardziej zgłębić temat.
Są już jakieś pomysły
na teorgię grawitacji kwantowej,
ale do sukcesu jeszcze daleko.
Większość kosmologów sądzi,
że aby zrozumieć Wielki Wybuch,
trzeba kwantowej teorii grawitacji.
CCC chyba wie, jak to obejść.
To nadal klasyczna geometria,
nie trzeba myśleć
o mechanice kwantowej.
Ludzie powiedzą: "Krzywizny rosną,
promień maleje,
jesteśmy w obszarze grawitacji
kwantowej. Ja mówię: "Nie.
To nie to,
bo są dwa rodzaje krzywizn.
Jeden rodzaj
to tzw. krzywizna Ricciego.
Tę krzywiznę daje nam materia,
zgodnie z teorią Einsteina.
Gdy jest materia,
mamy krzywiznę Ricciego.
To 10 liczb na punkt. 10 składowych.
Jest druga część, kolejne 10 liczb,
krzywizna Weyla.
Hermann Weyl był wielkim
matematykiem,
który wcześnie zaczął badać
teorię względności
i bardzo wiele wniósł
do fizyki cząstek.
Matematyk.
Ale rozumiał
krzywizny
w geometriach konforemnych.
Gdy uprawiasz rozciągająco-ściskającą
geometrię konforemną,
to krzywizna
ma tylko tę część Weylowską.
Wtedy część Ricciego się nie liczy.
Pole grawitacyjne
jest w części Weyla.
W miarę zbliżania się do Wielkiego
Wybuchu maleje do zera.
To nie jest wielka krzywizna.
W momencie Wielkiego Wybuchu
spadła do zera.
Z perspektywy czasoprzestrzeni
- to klasyczne.
Jeśli CCC może rozwiązać problem
osobliwości Wielkiego Wybuchu,
to czy sprosta osobliowościom
w czarnych dziurach?
Nie.
To jest...
Różnice między osobliwościami
mają związek z krzywizną Weyla.
Wielki Wybuch był szczególny
jako osobliwość,
czyli punkt, gdzie krzywizna
rośnie w nieskończoność,
a ogólna teoria względności
załamuje się. Tutaj - nie całkiem,
bo w nieskończoność rośnie
tylko część Ricciego.
Można to skalować
metodą konforemną.
W czarnych dziurach jest odwrotnie.
To część Wayla
rośnie w nieskończoność.
Z tym nic się nie da zrobić.
Rozciąganie nic nie da.
Totalny zamęt!
To krzywizna konforemna;
krzywizna geometrii konforemnej
staje się osobliwa.
Zatem w czarnej dziurze...
może trzeba grawitacji kwantowej,
ale po co?
To do niczego nie prowadzi.
To rozczarowujące
z perspektywy grawitacji kwantowej,
bo nawet gdybyśmy mieli dobrą
teorię nt. czarnych dziur,
utknęlibyśmy.
To do niczego nie prowadzi.
Czarna dziura znika,
gdy zachodzi ewaporacja Hawkinga.
I koniec. Może da się badać
moment zniknięcia.
Nie wykorzystując grawitacji kwantowej,
CCC radykalnie odchodzi
od tego, co większość kosmologów
uważa za konieczne
do teorii Wielkiego Wybuchu.
Może aby badać
pochodzenie Wszechświata,
trzeba nam właśnie
tak radykalnego odcięcia?
