Tłumaczenie: MATHeo
Panie i panowie, to dla mnie
przywilej zapowiedzieć wykładowcę
profesora Richarda Feynmana
z Kalifornijskiego Instytutu Technologii (Caltech)
Profesor Feynman jest wybitnym teoretykiem fizyki
i uczynił wiele by zaprowadzić
porządek w nieładzie,
który odznaczył się spektakularnym
rozwojem fizyki po II wojnie światowej.
Spośród nagród, wspomnę tylko o
nagrodzie Alberta Einsteina, w 1954r.
Jest ona przyznawana co 3 lata
i zawiera złoty medal, i pokaźną sumę pieniędzy.
Feynman ukończył studia I stopnia na MIT,
a doktorat ukończył w Princton.
Pracował przy projekcie Manhattan
w Princton, a później w Los Alamos.
Został mianowany adiunktem w Cornell w 1944r.
Chociaż nie zamieszkał tu,
aż wojna się nie skończyła.
Pomyślałem, że może być
interesujące, zobaczyć, co
zostało o nim powiedziane,
kiedy mianowano go w Cornell,
więc poszukałem protokołów komisji
i nie ma w ogóle śladów z jego mianowania.
Jest tylko 20 odniesień do
wyjazdów, pensji i awansów.
Jedno szczególnie mnie zainteresowało
31 lipca 1945r. kierownik wydziału fizyki
napisał do dziekana uniwersytetu,
stwierdzając, że
"dr Feynman jest wyróżniającym się nauczycielem
i badaczem, który zdarza się rzadko"
Kierownik zasugerował, że coroczna wypłata
w wysokości 3000 dolarów,
to trochę za mało jak na wybitnego członka
i zasugerował by podnieść pensję o 900 dolarów.
Dziekan w geście niezwykłej hojności
i całkowicie lekceważąc wypłacalność uniwersytetu,
podniósł ją nawet o 1000 dolarów.
Tak więc, możecie zobaczyć, że nawet
wtedy bardzo myśleliśmy o Feynmanie.
Feynman zamieszkał tu pod koniec 1945r.
i spędził bardzo produktywne 5 lat na naszym wydziale.
W 1950r. przeniósł się do Caltech,
gdzie był już przedtem.
Zanim dopuszczę go do głosu,
chcę wam powiedzieć trochę wiecej o nim
3 albo 4 lata temu zaczął uczyć
podstawowego kursu fizyki na Caltech,
co w rezultacie przyniosło
nowy wymiar jego sławie.
Jego wykłady są opublikowane w dwóch tomach
i odświeżają przedmiot.
W przedmowie znajduje się zdjęcie Feynmana,
grającego radośnie na bębnach bongo.
Moi przyjaciele z Caltech powiedzieli mi,
że czasem wpada do nocnych klubów w Los Angeles
i przyjmuje pracę bębniarza,
 ale profesor Feynman mówi, że tak nie jest.
Inną z jego specjalności jest otwieranie sejfów.
Jedna z legend głosi, że raz otwarł zakodowany sejf
w tajemnicy, wyjął tajny dokument
i pozostawił wiadomość ZGADNIJ KTO.
Mógłbym wam opwiedzieć,
 jak Feynman nauczył się hiszpańskiego,
zanim pojechał do Brazylii by dać tam
serię wykładów, ale tego nie zrobię.
To daje wam wystarczające tło, tak myślę,
 więc pozwólcie mi powiedzieć,
że jestem zachwycony witając Feynmana
z powrotem w Cornell
Jego głównym tematem jest natura fizycznego prawa,
jego temat na wieczór to prawo grawitacji -
przykład fizycznego prawa.
Profesor Feynman.
To jest dziwne, że w rzadkich okazjach,
kiedy byłem wywoływany by zagrać na bębnach bongo,
przedmówca nigdy nie uważał za konieczne,
 żeby wspomnieć, że uprawiam również teoretyczną fizykę.
Sądzę, że to wynika z tego,
że bardziej szanujemy sztukę niż naukę.
Artyści Renesanu twierdzili,
że człowieka główną troską powinien być człowiek.
Teraz są inne rzeczy w zainteresowaniu świata:
nawet artyści doceniają zachody słońca,
fale oceaniczne i wędrówkę gwiazd na niebie.
Jest pewnien powód, by mówić
czasem o innych rzeczach.
Gdy spoglądamy na te rzeczy,
doświadczamy estetycznej przyjemności,
ale jest tam również rytm, wzór
 pomiędzy zjawiskami przyrody,
który nie jest widoczny dla oka,
ale dla oka analizy.
I to są te rytmy i wzory,
które nazywamy prawami fizycznymi.
To, o czym chcę mówić w tej serii wykładów,
jest ogólna charakterystyka fizycznych praw.
Jest nawet inny poziom wyższej ogólności ponad prawami.
I to jest prawdziwa natura
widziana jako rezultat szczegółowej analizy.
Ale to, o czym będę mówił to najbardziej ogólne cechy natury.
Taki temat ma tendencję, żeby być zbyt filozoficznym,
 ponieważ staje się tak ogólny,
osoba mówi ogólnikowo, żeby każdy mógł zrozumieć
i rozważane jest to jako głęboko filozoficzne.
Jakkolwiek, chciałbym być bardziej szczególny,
chciałbym być zrozumiany w szczery sposób,
niż niezrozumiały w pewnym zakresie.
Więc jeśli nie macie nic przeciwko,
zamierzam dać - zamiast tylko ogólności
w pierwszym wykładzie -
przykład fizycznego prawa, więc będziecie mieli
 przynajmniej jeden przykład tego, o czym będę ogólnie mówił.
W ten sposób mogę tego przykładu użyć ponownie,
żeby dać wam przykład tego, co stwarza świat.
W przeciwnym razie  byłoby to zbyt abstrakcyjne.
Na szczególny przykład fizycznego prawa wybrałem teorię grawitacji.
Dlaczego wybrałem grawitację, nie wiem.
Cokolwiek wybiorę, moglibyście mi zadać to samo pytanie.
Jest to jedno z pierwszych odkrytych wielkich praw
i ma interesującą historię.
Możecie rzec:"Tak, ale to jest staroć.
Chcielibyśmy usłyszeć coś więcej o współczesnej nauce."
Być może nowsze, ale nie bardziej współczesne.
Współczesna nauka ma tą samą tradycję, jak przy odkryciu grawitacji.
Jest to tylko nowsze odkrycie,
o którym będziemy mówić.
Więc nie czuję się źle, mówiąc wam o grawitacji,
ponieważ opisując jej historię, metody,
charakter odkrycia i jej cechy, mówię o
współczesnej nauce, całkowicie współczesnej.
Prawo to zostało okrzyknięte najwspanialszym
uogólnieniem osiągnietym przez ludzki umysł.
Jak możesz wywnioskować z mojego wprowadzenia,
nie jestem tak bardzo zainteresowany ludzkim umysłem,
jak cudami natury,
które mogą przestrzegać eleganckie
i proste prawo grawitacji.
Więc, nasza uwaga będzie skupiać się
nie na tym, jak mądrzy jesteśmy, że na to wpadamy
 ale jaka mądra jest natura, że zwraca uwagę na siebie.
Co to jest za prawo grawitacji,
o którym będziemy mówić.
Prawo głosi, że dwa ciała wywierają na siebie siłę
odwrotnie proporcjonalną do kwadratu ich odległości,
a proporcjonalną do iloczynu ich mas.
Matematycznie możemy to wspaniałe prawo
zapisać w postaci wzoru:
pewna stała razy iloczyn dwóch mas
podzielona przez kwadrat odległości.
Jeśli dodam uwagę, że ciało reaguje na siłę przez przyspieszenie,
albo przez zmianę prędkości w każdej sekundzie,
w stopniu odwrotnym do swojej masy
- zmienia prędkość bardziej przy mniejszej masie -
to właśnie powiedziałem o grawitacji wszystko,
co powinno być powiedziane.
Wszystko pozostałe jest matematyczną
konsekwencją tych dwóch rzeczy.
Jest to dość niezwykły fenomen,
który rozważymy w kolejnym wykładzie.
Wiem, że nie wszyscy jesteście matematykami.
Więc nie wszyscy jesteście w stanie natychmiast
zauważyć konsekwencje tych dwóch uwag.
W tym wykładzie chcę krótko wam opowiedzieć
historię odkrycia, jakie są tego konsekwencje,
jaki efekt wywarło to odkrycie na historię nauki,
z jakim rodzajem tajemnicy to prawo się wiąże,
coś o udoskonaleniu dokonanym przez Einsteina
i powiązaniach z innymi prawami fizyki.
Historia jest następująca: starożytni zaobserwowali
drogę po jakiej zdawało się, poruszają się planety.
Doszli do wniosku, że planety łącznie z Ziemią
poruszają się wokół Słońca.
Odkrycie to zostało później niezależnie
dokonane przez Kopernika,
ludzie zapomnieli, że zostało
ono już wcześniej dokonane.
Następnym pytaniem było:
jak one poruszają się wokół Słońca.
jaki rodzaj ruchu, czy Słońce jest w centrum okręgu,
czy może poruszają się po innej krzywej.
Jak szybko się poruszają, itd.
To odkrycie zajęło więcej czasu.
W czasach po Koperniku były wielkie debaty,
czy naprawdę planety poruszają się wokół Słońca
wraz z Ziemią, czy Ziemia jest w centrum wszechświata itd,
były znaczące argumenty na ten temat,
kiedy człowiek o imieniu Tycho Brahe,
wpadł na pomysł jak odpowiedzieć na to pytanie.
Pomyślał, że to będzie dobry pomysł,
by mu się ostrożnie przyjrzeć
i zapisać, gdzie aktualnie planety
pojawiają się na niebie.
Wówczas alternatywana teoria
może wyróżnić się od innych.
To jest klucz do nowoczesnej nauki i jest to
początek prawdziwego zrozumienia natury.
Idea, żeby spojrzeć na rzecz, zapisać szczegóły, i mieć
nadzieję, że pośród tych informacji będzie wskazówka
do jednej lub drugiej możliwej
 teoretycznej interpretacji.
Więc Tycho - bogaty człowiek i posiadacz ziemski,
jak sądzę wyspa blisko Kopenhagi -
wyposażył swoją wyspę w wielkie mosiężne okręgi
i szczególną pozycję do obserwacji,
(krzesła, że mogłeś spojrzeć przez małą dziurkę)
i zapisywał noc po nocy położenie planet.
Tylko przez tak ciężką pracę
możemy się czegokolwiek dowiedzieć.
Kiedy dane zostały zebrane, wpadły w ręce Keplera,
który analizował, jaki rodzaj ruchu
planety wykonują wokół Słońca. Dokonał tego
metodą prób i błędów.
Zrozumiał, że poruszają się wokół Słońca
po okręgach, ze Słońcem w centrum
i zauważył, że jedna planeta, sądzę że był to Mars,
miała 8 minut kątowych różnicy.
Stwierdził, że to było za dużo dla Brahe, i że popełnił błąd.
Za sprawą precyzji eksperymentu był zdolny kontynuować,
wpadł na inny ślad, znalazł ostatecznie 3 rzeczy
Pierwsza, że planety poruszają się po elipsach,
ze Słońcem w ogniskowej.
Elipsa jest krzywą znaną przez artystów,
ponieważ jest to zniekształcony okrąg.
Dzieci wiedzą o tym, ponieważ ktoś powiedział im,
że jeśli wezmą sznurek i przywiążą go do dwóch gwoździ
i przyłożą ołówek, otrzymają elipsę.
Te dwa gwoździe są ogniskowymi,
i jeśli słońce jest tutaj, to kształt
orbity planety jest jedną z tych krzywych.
Następne pytanie to, wędrując po elipsie, jak to robi,
czy porusza się szybciej bliżej Słońca,
wolniej, gdy dalej od Słońca, itd.
Jeśli usuniemy drugą ogniskową,
otrzymujemy Słońce i planetę wędrującą wokół.
Kepler znalazł odpowiedź również na to.
Odkrył to: jeśli zaznaczysz położenie planety w dówch
miejscach oddalonych skończonym przedziałem czasu
- powiedzmy 3 tygodnie - wtedy w innych dwóch miejscach
 orbity również zaznaczmy planetę z 3 tygodniami różnicy
i narysujemy linie od Słońca do planety
(technicznie nazywaną promieniem wodzącym),
wówczas obszar wewnątrz orbity, zamknięty
przez te linie jest taki sam dla każdych 3 tygodni na orbicie.
Więc musi poruszać się szybciej, gdy jest bliżej -
wolniej, gdy jest dalej
w ten precyzyjny sposób.
Kilka lat później odkrył trzecią regułę: która nie odnosi się
do ruchu pojedynczej planety, lecz do wielu różnych planet.
Mówi ona, że czas, w którym planeta pokonuje
orbitę zależy od rozmiaru orbity.
Czas upływa zgodnie z pierwiastkiem kwadratowym
sześcianu wielkości orbity.
Wielkością tą jest największa średnica na elipsie.
Więc otrzymał 3 prawa, które podsumuję:
to jest elipsa, w tym samym czasie ten sam obszar,
czas, który upływa zmienia się jak potęga stopnia 3/2
z wielkości - pierwiastek kwadratowy sześcianu wielkości
To są rzy prawa Keplera, które są
kompletnym opisem ruchu planet wokół Słońca.
Nastęnym pytaniem było, co sprawia,
że poruszają się dookoła.
Albo czy jest coś, co możemy jeszcze powiedzieć.
W międzyczasie Galileo badał prawa ruchu.
Nawiasem mówiąc, w czasach Keplera, problem.
co porusza planety wokół Słońca był rozwiązany
przez pewnych ludzi twierdzących, że tam są anioły,
które uderzają skrzydłami i popychają planety po orbicie.
Jak zobaczymy, odpowiedź nie jest bardzo daleko od prawdy.
Jedyna różnica to, że anioły znajdują się
w innym miejscu i poruszają skrzydłami w tę stronę.
Punkt widzenia, że anioły znajdują się w innym
miejscu, jest tym, który muszę poruszyć.
Galileo - studiując prawa ruchu,
wykonując wiele eksperymentów, takich jak
toczenie się kul po równi pochyłej, jak wahadła się kołyszą, itd.
Odkrył idealizację, wspaniałe prawo zwane zasadą inercji, która mówi:
jeśli na obiekt nic nie oddziałuje
i porusza się po linii prostej z pewną prędkością,
będzie poruszał się z tą samą prędkością
po dokładnie tej samej linii przez wieczność.
Niewiarygodne dla kogoś, kto próbował
 uczynić kulę toczącą się wiecznie.
Idealizacja jest poprawna. Jeśli nie ma żadnych
oddziaływań, takich jak tarcie o podłoże, itd.
Obiekt będzie poruszał się wiecznie z tą samą prędkością.
Następny krok został wykonany przez Newtona,
ktróy dyskutował na następujące pytanie:
Gdy nie porusza się po linii prostej to jak?
Odpowiedział w ten sposób: siła jest
potrzebna by dowolnie zmieniać prędkość.
Dla przykładu: jeśli popychasz ciało
w pewnym kierunku, będzie ono przyspieszać.
Jeśli zauważysz, że obiekt zmienia kierunek,
siła musi być z boku.
Siła może być zmierzona jako iloczyn dwóch rzeczy:
Pierwsza: jak bardzo zmiania się prędkość
w małym przedziale czasu?
Jak szybko się ta prędkość zmienia?
Jak bardzo przyspiesza w tym kierunku?
Jak bardzo zmienia się prędkość przy zmianie kierunku.
Ta zmiana nazywa się przyspieszeniem.
Kiedy jest pomnożone przez współczynnik
zwany masą obiektu (współczynnik inercji),
wtedy razem dają siłę.
Na przykład: jeśli ktoś ma kamień na sznurku
i kręci nim nad głową, czuje że coś ciągnie.
Powód jest następujący: prędkość się
nie zmienia, lecz zmienia się jej kierunek.
Więc musi być tam stała siła
proporcjonalna do masy.
Więc jeśli weźmiemy dwa różne obiekty: kręcimy
pierwszym, potem drugim z tą samą prędkością,
mierzymy siłę w drugim - nowa siła jest
większa w proporcji do różnicy mas tych ciał.
W ten sposób mierzymy masy, w zależności
od tego jak trudno zmienić ich kierunek.
Newton wyciągnął z tego wniosek, że jeśli
planeta porusza się po okręgu wokół Słońca,
żadna siła nie jest potrzebna by skierowała się w bok,
jeśli nie ma siły planeta porusza się po tej linii.
Naprawdę, planeta nie porusza się tą drogą,
ale znajduje się później nie tu,
jakby na nią nie działała żadna siła,
ale niżej w kierunku Słońca.
Innymi słowy, jej prędkość, ruch,
został odchylony w kierunku Słońca.
Więc, co muszą robić anioły, to uderzać
skrzydłami w kierunku Słońca przez cały czas.
A ruch po linii prostej nie ma żadnej znanej przyczyny.
Powód, dla którego rzeczy poruszają się
wiecznie, nigdy nie został odkryty.
Prawo inercji nie ma znanego początku.
Więc anioły nie istnieją, ale ciągłość ruchu tak.
Żeby otrzymać ściągające
działanie, potrzebujemy siły.
Więc stało się jasne, że siła
działa w kierunku Słońca.
Newton potrafił wykazać, że równość
obszarów zakreślonych w tym samym czasie
była bezpośrednią konsekwencją prostej idei,
że wszystkie zmiany prędkości są skierowane w stronę Słońca.
Nawet w przypadku elipsy.
Może następnym razem będę miał
czas wam to pokazać szczegółowo.
Z tego prawa, on potwierdzi,
że siła jest w kierunku Słońca,
 i z tego jak okresy różnych planet różnią się
od siebie w zależności od odległości od Słońca,
jest możliwe wskazanie, jak siła
musi słabnąć przy różnych odległościach.
Wykazał, że siła zmienia się
odwrotnie do kwadratu odległości.
Chociaż powiedział o tych samych dwóch rzeczach
co Kepler, użył tylko innego języka.
Pierwsza jest równoważna stwierdzeniu,
że siła działa w kierunku Słońca.
A druga jest równoważna stwierdzeniu,
że prawo jest odwrotne do kwadratu odległości.
Ale:
ludzie widzieli przez teleskop satelity Jowisza
krążące wokół niego, niczym mały układ słoneczny,
więc satelity były przyciągane przez Jowisza.
I Księżyc jest przyciągany do Ziemi
w ten sam sposób.
Więc wygląda to jakby wszystko było
przyciągane do wszystkiego.
Następne twierdzenie uogólnia to:
że każdy obiekt przyciąga każdy inny obiekt.
Jeśli tak, to Ziemia musi być przyciągana przez
Księżyc, tak samo jak Słońce przyciąga planety.
Ale jest wiadome, że Ziemia przyciaga obiekty,
ponieważ siedzicie teraz ciasno na miejscach
w złości, bo przecież moglibyście
teraz unosić się poza salą.
Przyciąganie obiektów na Ziemi
jest znane jako fenomen grawitacji.
To był pomysł Newtona, że grawitacja,
która utrzymuje Księżyc na orbicie, jest tą samą grawitacją,
która przyciąga obiekty w kierunku Ziemi.
Teraz łatwo się domyślić, jak bardzo
Księżyc spada w jednej sekundzie,
ponieważ gdyby poruszał się po linii prostej -
znamy rozmiar orbity i czas obiegu (miesiąc) -
i domyśliłbyś się jak daleko przemieści się w jednej sekundzie,
mógłbyś zrozumieć jak bardzo zapada się orbita pod linią prostą,
którą poruszałby się w przeciwnym razie.
Odległośc ta to 1/20 cala.
Księżyc jest 60 razy dalej od środka Ziemi niż
my jesteśmy, jesteśmy 4000 mil od środka,
a Księżyc jest 240 000 mil od środka Ziemi.
Więc jeśli prawo odwrotnego kwadratu jest prawdziwe,
obiekt przy powierzchni Ziemi powinien w jednej sekundzie
spadać o 1/20 cala razy 3600
(60x60=3600, zgodnie z prawem odwrotnego kwadratu).
Jeśli pomnożycie 1/20 cala przez 3600, otrzymacie
ok. 16 stóp - i wiemy to z pomiarów Galileusza,
że obiekt spada na powierzchnię Ziemi
16 stóp w ciągu sekundy.
Widzicie, że był na dobrej drodze -
nie było już odwrotu!
Okres Księżyca i jego odległość od Ziemi
były powiązane z innym faktem -
ile przemieści się ciało spadając w jednej sekundzie.
To był dramatyczny test, czy wszystko jest jak należy.
Dalej, on miał dużo innych przewidywań.
Potrafił obliczyć, jaki kształt powinna mieć orbita
zgodnie z prawem odwrotnego kwadratu.
I odkrył, że to była elipsa.
Więc otrzymał 3/2, jak już wspominałem.
W dodatku, liczba tego nowego
zjawiska miała oczywiste wyjaśnienie.
Pierwszym były pływy: pływy były
spowodowane przyciąganiem Księżyca.
Myślano o tym kiedyś wcześniej, że jeśli woda
jest przyciągana przez Księżyc, to musi być 1 pływ na dzień.
Ale obecnie wiecie, że pływy są co 12 godzin,
mniej więcej 2 pływy na dzień
Była inna szkoła, która miała inne wyjaśnienie:
że to Księżyc przycigał Ziemię z dala od wody.
Prawdę mówiąc, Newton był pierwszy,
który uświadomił sobie, co się właściwie działo.
Że siła z jaką Księżyc przyciąga Ziemię i wodę,
jest taka sama na tej samej odległości.
Woda tutaj jest bliżej Księżyca,
a woda tu jest dalej od Księżyca niż Ziemia,
więc woda jest bardziej przyciagana tutaj
i mniej przyciągana tutaj niż Ziemia.
Więc jest to kombinacja tych dwóch obrazków,
co daje nam podwójny pływ.
Ziemia wykonuje ten sam numer co Księżyc,
porusza się po okręgu, naprawdę.
Mam na myśli, że siła Księżyca wywierana na
Ziemię jest zbalansowana, ale przez co?
Przez fakt, że: tak jak Księżyc porusza się po okręgu by
zrównoważyc siłę Ziemi -Ziemia także porusza się po okręgu.
Właściwie centrum okręgu jest gdzieś we wnętrzu Ziemi;
również porusza się po okręgu by zrównoważyć Księżyc.
Więc oba ciała poruszają się wokół wspólnego środka tutaj.
Ta woda jest bardziej odrzucana przez siłę odśrodkową
niż Ziemia. a ta woda jest przyciągana bardziej niż Ziemia.
W każdym razie pływy zostały wyjaśnione
i to, że są dwa na dzień.
Dużo innych rzeczy stało się bardziej jasne:
dlaczego Ziemia jest okrągła? -
ponieważ wszystko się przyciąga,
i dlaczego nie jest idealnie okrągła,
ponieważ wiruje i zewnętrze jest troszkę
bardziej odrzucane i równoważy się,
i dlaczego Słońce i Księżyc są okrągłe, itd.
Teraz, wraz z rozwojem nauki i wzrostem dokładności
pomiarów, badania praw Newtona stały się bardziej przekonujące.
Pierwszy test obejmował księżyce Jowisza.
Przez ostrożne obserwacje drogi, po jakiej
się poruszają w długim okresie czasu, można było
sprawdzić, że wszystko było zgodnie z zasadami.
Okazało się, że to nie ten przypadek.
Księżyce Jowisza pojawiały się czasem 8 minut
przed czasem, czasem 8 minut za późno,
gdzie planem są wyliczenia zgodnie z zasadami Newtona.
Zostało zauważone, że były wcześniej, kiedy były blisko,
kiedy Jowisz był blisko Ziemi, a spóźniały kiedy
Jowisz był daleko. Raczej dziwna okoliczność.
Ole Romer (1676r.) mając pewność prawa
grawitacji, doszedł do ciekawego wniosku,
że światło potrzebuje trochę czasu,
by dotrzeć od księżyców do Ziemi,
i to, na co patrzymy, to nie księżyce jakie są
teraz, ale jakie były pewien czas temu.
Kiedy Jowisz jest bliżej, światło
potrzebuje mniej czasu, by do nas dotrzeć.
Więc musiał poprawić obserwacje dla różnic w czasie.
Na podstawie tych różnic,
potrafił obliczyć prędkość światła.
Była to pierwsza demonstarcja,
że światło nie rozprzestrzenia się natychmiast.
Zwracam wam na to uwagę, żeby coś zilustrować. Kiedy
prawo jest poprawne, może posłużyć by znaleźć kolejne.
Gdybyśmy nie znali prawa grawitacji, zajęłoby
nam więcej czasu znalezienie prędkości światła,
ponieważ nie wiedzielibyśmy,
czego oczekiwać po satelitach Jowisza.
Ten proces wywołał lawinę odkryć: każde nowe odkrycie
 dostarczało narzędzi do jeszcze większej liczby odkryć.
Jest to początek lawiny, która trwała
nieprzerwanie przez ostatnie 400 lat i trwa nadal.
