Hij werd in een adem genoemd
met Matisse en Picasso.
Hij was een wereldster
in de Roaring Twenties.
De afgod van Parijs.
Toch is zijn naam
bij het grote publiek onbekend.
Ook in de stad waar hij is geboren.
Dit is Rotterdammers van Formaat.
In de jaren '20 en '30 van
de vorige eeuw was hij voor Parijs
wat Andy Warhol in de jaren '60 voor
New York was. Een groot kunstenaar,
de opvallendste societyfiguur van
de stad die uitbundige feesten gaf.
Maar het begon allemaal hier: aan het
eind van de 19e eeuw in Delfshaven.
Dag mevrouw, weet u wie dit is?
Hi, weet jij wie dit is?
- Nee.
Het is Monet.
Sluijters, Jan Sluijters.
Hij heeft volgens mij nu hier
in het museum een tentoonstelling.
Kees van Dongen,
daar zijn we net geweest.
Kent u zijn werk?
-Ja, en met name de vrouw
met de grote ogen.
Deze vond ik het mooiste.
Afgelopen najaar had hij
een drukbezochte
overzichtstentoonstelling
in Boijmans van Beuningen.
Cornelis Theodorus Maria van Dongen,
beter bekend als Kees van Dongen.
Hij werd op 26 januari 1877 geboren
aan de Voorhaven in Delfshaven.
Zijn vader had daar een mouterij.
Het gezin van Dongen telde vier
kinderen van wie Kees de tweede
was en woonde hier naast het bedrijf.
Maar van de originele panden van toen
is niets overgebleven. Helaas.
Tegenwoordig ervaren wij Delfshaven
als idyllisch. Maar toen was dit
een plek zoals zoveel andere.
Een rommelig haventje met veel
bedrijvigheid op het water en
op de kade en met vele pakhuizen
en fabriekjes.
Kunstenaars liepen hier nog niet
rond. Toch wist de jonge Kees
dat hij juist van schilderen en
tekenen zijn beroep wilde maken.
Zijn ouders stimuleerden hem
daar waarschijnlijk in.
Dat zegt kunsthistorica en Van
Dongen-expert Anita Hopmans.
Zij stelde de tentoonstelling in
Boijmans samen.
Hij was niet geïnteresseerd in het
bedrijf van zijn vader, om daar iets
in te worden of als technisch
tekenaar. Zijn ouders dachten:
misschien kan hij in de scheepsbouw
of in de fabrieken terecht.
Hij moet al heel vroeg iets hebben
gehad van tekenen en schilderen.
Dat hebben zijn ouders
niet tegengehouden.
Er zal een stimulans van zijn ouders
uitgegaan zijn.
Kees mocht van zijn ouders naar de
avondopleiding van de Rotterdamse
Academie van Beeldende Kunsten
en Technische Wetenschappen.
Daar oogstte hij aan het einde
van de opleiding veel bewondering
met zijn eerste echte werken.
Zijn talent viel direct op,
zijn techniek en gevoel voor kleur.
Maar vooral de wijze waarmee hij
met een simpele toets iets wist
uit te drukken. Die eerste
schilderijtjes maakten hem al
tot een kleine beroemdheid in de
Rotterdamse kunstwereld.
Het mooie van dat werk is dat
hij op een vrije manier schildert.
Toetst, niet echt omlijnt en geen
details invult. Hij heeft een
toetsmatige manier van schilderen.
Met aandacht voor licht en kleur.
Hij gebruikte ook het
paletmes om iets aan te stippen.
Het wordt al heel vroeg
als heel eigen herkend.
In 1897 bezocht hij voor de eerste
keer Parijs. Dé stad waar het in die
tijd allemaal gebeurde. Van Dongen
verbleef daar meer dan een half jaar
en keek zijn ogen uit. Hij werd
in het bijzonder getroffen door
de populaire tekeningen van
Theophile-Alexandre Steinlen.
Hij ziet dat de straat een onderwerp
is in de kunst: het leven op straat.
En dat je daarmee een groot publiek
bereikt. Het volk dat kranten
op straat koopt.
Van Dongen heeft al heel vroeg
de ambitie om
een kunstenaar te zijn voor het volk.
Rumoer en beweging. Het leven
op straat dus. Dát probeerde hij
vast te leggen: in tekeningen.
Precies zoals Steinlen ook deed.
MUZIEK, RUMOER
Terug in Rotterdam wist Van Dongen
wel waar hij heen moest:
de Zandstraatbuurt,
de luidruchtige volkswijk
op de plek
waar nu het Stadhuis staat.
Die vroege tekeningen zijn
vooral boeiend, omdat van Dongen
met een paar lijnen op grof,
simpel papier een figuur
die op straat staat
in een paar lijnen weet te treffen.
Als je naar die tekening kijkt, heb
je het gevoel dat het een arme buurt
is. Dat gevoel weet hij met heel
weinig middelen neer te zetten.
In die periode tekende Van Dongen
ook voor het Rotterdamsch Nieuwsblad.
In min of meer dezelfde stijl werkte
hij als illustrator voor die krant.
Maar in 1899 vertrok Kees van Dongen
weer naar Parijs. Dit keer voorgoed.
Hij nam zijn Rotterdamse vriendin,
zijn latere vrouw,
Augusta Preitinger mee.
Hij vestigde zich in Montmartre en
ging opnieuw werken als illustrator
voor kranten en tijdschriften.
Zo maakte hij de illustraties
voor de Nederlandse gids voor de
wereldtentoonstelling van Parijs
in 1900.
Met deze en andere opdrachten
bouwde van Dongen als tekenaar
langzaam maar zeker een naam op
in de Franse hoofdstad.
Hij werd ook een belangrijk figuur
in de kunstenaarsscène in Parijs.
Hij raakte bevriend met diverse
schilders, onder wie Picasso
met wie hij een atelier wilde.
Le moulin de la Galette, bekend van
het schilderij van August Renoir,
was een belangrijke ontmoetingsplaats
voor kunstenaars en inspireerde.
Ook van Dongen
legde er de unieke sfeer vast.
Opnieuw werd hij aangetrokken tot
rumoer, de beweging en de kleur.
Daarom werden ook
straatkermissen en circusartiesten
een geliefd onderwerp.
En hij ging weer schilderen.
Want met verf kon hij
de kleuren beter weergeven.
Hier hangt een voorbeeld
van die vroege Parijse periode.
Let op de beweging van de draaimolen,
de felle kleuren.
De witte elektrisch tollende bollen.
Elektrisch licht bestond nog niet
zo lang. De betovering van
de nieuwe tijd. Kees van Dongen weet
als geen ander dat op een treffende
wijze tot uitdrukking te brengen.
Dit werk sloot aan
bij de nieuwe kunststroming in Parijs
aan het begin van de vorige eeuw.
Het fauvisme. Dat kenmerkte zich
door het gebruik van felle,
nauwelijks gemengde kleuren.
Kees van Dongen werd een van de
belangrijkste vertegenwoordigers
van die stroming.
In die periode ontstonden ook de
verhalen over het wilde leven van
Van Dongen. Zijn periode in de
Zandstraatbuurt: die hoerenbuurt
van de havenstad Rotterdam
werd dan ook aangehaald.
Verhalen die ontkracht werden door de
karakterschetsen van zijn Rotterdamse
vriend en liedjesschrijver Koos
Speenhoff. Die omschreef hem als
gesloten en buitengewoon ingetogen.
Maar Kees van Dongen hield graag
dat beeld van een levensgenieter
en bohémien in stand.
Zo werd hij interessanter voor
galeriehouders, want een expositie
van een geruchtmakend kunstenaar
trok nu eenmaal meer publiek.
Marketing zouden we dat nu noemen.
En het werkte. Kees van Dongen
werd steeds bekender
en verkocht meer en meer werk.
Maar moderne kunst is
een opeenvolging van vernieuwing.
Van Dongen en zijn tijdsgenoten
waren zich ervan bewust.
Zij moesten steeds op zoek naar iets
anders. Nieuwe stromingen volgden
elkaar dan ook snel op. Een van de
belangrijkste ontwikkelingen was
dat kunstenaars terug gingen naar de
oorsprong. Door herwaardering van
de antieke kunst en de oude meesters.
Vernieuwen door terug te gaan.
Van Dongen kwam in 1907 voor
een half jaar terug naar Rotterdam.
Hij ging op zoek
naar zijn Nederlandse wortels.
Hij bezocht het Rijksmuseum in
Amsterdam en het Mauritshuis
in Den Haag en keek opnieuw naar
Hollandse meesters als Vermeer
en zijn oude liefde: Rembrandt.
In die korte tijd in Rotterdam
schilderde hij als een bezetene.
Geïnspireerd door
de uitdrukkingskracht
van de grote meesters
uit onze Gouden Eeuw.
Hij schilderde kleurrijke haven- en
stadsgezichten, maar, zo ontdekte
Anita Hopmans in haar onderzoek,
ook een aantal meesterwerken
zag in Rotterdam het levenslicht.
Ik zocht naar: welke werken
heeft hij gemaakt in Rotterdam?
Er zijn heel kleurrijke werken die
lijken op het fauvisme. Voorbeeld is
de Modjesko: heel kleurrijk en
expressief, maar het is in
Rotterdam gemaakt. Waar ligt dan de
verandering. Hij versterkt de kleur
en er zijn ook overgangen in de
kleur. Het rood heeft
verschillende nuances. Hij heeft dus
heel erg op het licht gelet.
De nieuwe stijl die hij
in Rotterdam ontwikkelde,
zorgde voor zijn definitieve
internationale doorbraak.
Terug in Parijs oogst hij hiermee
veel lof en maakt hij meer
van dit soort schilderijen. Met vaak
als achtergrond grote vlakken
met een kleur die hij op een of
andere manier toch tot leven
wist te brengen.
Onder invloed van het Oriëntalisme,
vertrok ook hij net als andere
schilders voor enige tijd naar
Spanje, Marokko en Egypte.
Uit die periode, openomen in de vaste
collectie van Boijmans van Beuningen,
Le doigt sur la joue: vinger op de
wang. Weer een achtergrond
met meerdere tinten, maar op de
voorgrond een Spaanse, exotische dame
die met haar grote ogen
verleidelijk langs ons heen kijkt.
Na de Eerste Wereldoorlog
verzon Kees weer iets nieuws.
In zijn kenmerkende stijl
ging hij portretten schilderen van
de grote Parijse sterren van dat
moment. Jazzmuzikanten, acteurs en
actrices, sporthelden en
societyfiguren werden vereeuwigd.
Zeer lucratief want het leverde hem
een rijke klantenkring op.
Dat is een nieuwe artistieke elite
die in de Roaring Twenties,
de Années Folles, in Parijs opkomt
en internationaal aantrekt.
Door de bezoekers: belangstelling
voor leven, de mode, theater,
vertier in de stad. Er zijn veel
buitenlanders en in dat feestende
bestaan van de Roaring Twenties
is Kees een grote persoonlijkheid.
Zijn uitbundige feesten in zijn
atelier in Parijs werden berucht
en werden bezocht door alle grote
namen van die tijd. Die plotselinge
sterrenstatus van Van Dongen
ontging Nederland natuurlijk niet.
Opeens was er bij het grote publiek
belangstelling voor
deze Hollandse societystar.
In 1937 werd een Van Dongen
tentoonstelling in Amsterdam
georganiseerd die door enorme
belangstelling met een maand
werd verlengd.
De grote meester, inmiddels
al op leeftijd, was aanwezig
en sprak bij de opening.
Er mag niet gerookt worden,
dus dat is ook weer... goedendag.
MUZIEK
In 1949 was het de beurt aan zijn
geboortestad hier in Museum Boijmans.
Ook dit keer
was hij bij de opening aanwezig.
Dan hangt het allemaal en er zijn
ook vroege fauvistische naakten bij.
Dan is er een gemeenteraadslid
die daar bezwaar tegen aantekent:
De heer Oudkerk, want het zou niet
goed zijn voor de zeden
en voor jongeren
om dat uitdagende werk te zien.
Twaalf werken werden verwijderd
op last van het gemeentebestuur.
Van Dongen reageerde:
ik dacht dat die Duitsers weg waren.
In 1967, voor zijn 90e verjaardag,
organiseerde museum Boijmans
opnieuw
een overzichtstentoonstelling.
Maar de schilder was inmiddels
te oud om naar Rotterdam te reizen.
De naakten
waren inmiddels geen probleem meer.
Kees van Dongen
overleed een jaar later, in Monaco.
Hoewel hij in de canon van de kunst
een prominente plaats inneemt,
is het grote publiek hem,
ook in zijn geboortestad,
sindsdien min of meer vergeten.
In Nederland hebben de musea zich
in eerste instantie, terecht,
gericht op het bijeenbrengen van
de meesters uit de 17e eeuw.
Minder terecht is dat ze het werk van
moderne kunstenaars als Van Dongen
hebben verwaarloosd.
Anderzijds is het ook
aan Van Dongen zelf te wijten.
Van Dongen heeft zich niet goed
laten kennen. Veel publiciteit om
zijn persoon, maar hij deed weinig
aan het vastleggen van zijn oeuvre.
Toch mogen we in Nederland en
Rotterdam wel iets trotser zijn
op Kees van Dongen. Hij werd een ster
in Parijs en liet zich tot Fransman
naturaliseren, maar de
Zandstraatbuurt en Delfshaven
waren van grote invloed op zijn werk.
Hij heeft een mooie uitspraak
in een van zijn latere interviews.
Zij vragen naar zijn kunstenaarschap
en hoe hij zich ontwikkelde.
Hij zei: le destin, het lot, is voor
mij het land waar ik ben geboren:
Rotterdam dus, Delfshaven. Zijn
afkomst, het water, het rumoer,
het leven op straat: dat is
wat hij ziet als zijn oorsprong.
De tekenaar uit Delfshaven
die een wereldberoemd schilder werd.
Een Rotterdammer van Formaat.
Omdat hij hier geboren is,
hier zijn eerste inspiratie opdeed.
Omdat hij meesterwerken schilderde,
waarmee hij internationaal doorbrak.
Maar vooral:
Omdat hij in Rotterdam definitief
zijn eigen stijl ontwikkelde.
Zoals hij zei: ik ben geen -isme,
ik ben de schilder Kees van Dongen.
Einde
