Sa panahon natin ngayon, sino nga naman ba ang mag-aakala
na ang mga hayop gaya ng daga
at maging mga maliliit na garapata
ay maaari palang magdala ng mga sakit
na kayang pumatay  ng milyun-milyong katao
Sa katunayan ang kumakalat na bagong strain ng coronavirus
na nagmula sa Wuhan, China
ay nanggaling din sa isang hayop.
Di  umano sa isang ahas,
na kalaunan nga ay naipasa na rin sa tao.
Ngunit alam mo ba?
Na may ilang epidemya
na lubos na puminsala sa populasyon ng mundo
sa mga nakalipas na panahon.
Itinuring sila bilang mga Global Pandemic.
At ngayong araw nga ay tutuklasin natin
ang 10 sa mga pinaka nakakamatay na epidemya
sa ating kasaysayan.
Kung bago ka nga lang pala sa ating channel
ay ‘wag mo kalimutan magsubscribe
pindutin mo narin ang bell para lagi kang updated
sa mga susunod nating upload.
Simulan na natin.
 
 
Ito ay sanhi ng isang virus na tinatawag
na Influenza A subtype H2N2
o mas kilala bilang Asian Flu Virus.
Gayumpaman at nakupirma
na ang epidemyang ito ay nagsimula sa China, ang eksaktong pinagmulan ng sakit
ay palaisipan pa rin hanggang sa ngayon.
Isa sa mga pinaka popular na teorya,
na ang virus na mula sa mga wild ducks
o yung mga ligaw na bibe
ay nagmutate at sumama sa pangkaraniwang strain na makikita naman sa mga tao.
Sa 3 pandemic o malalang epidemya
na tumama sa mundo noong 20th century
ito ang nagtala ng pinaka kaunting bilang ng biktima.
 
Tinataya na ang namatay dahil sa Asian Flu Pandemic
ay umabot ng  1 - 4 milyong katao.
Kung hindi nakapagdevelop kaagad ng vaccine o bakuna
ang mga sayantipiko noong taong 1957,
ay baka mas mataas pa ang bilang na ito.
 
 
Sa isang masalimuot na panahon gaya ng digmaan
kung saan palakasan ng armas ang labanan.
Mayroong isang bagay na walang pinipili,
kakampi man o kaaway. Ito ay ang sakit.
At dito nga magsisimula ang istorya natin
tungkol sa typhus.
Ang Typhus ay mula sa isang bacteria
na kung tawagin ay Rickettsia bacteria.
Mayroon itong 2 uri, ang endemic typhus
at ang mas malalang epidemic typhus.
Ang endemic typhus ay naipapasa ng mga garapata
galing sa mga hayop  gaya ng daga at pusa.
Ang biktima ng sakit na ito ay nakaramdam
ng pagkahilo, pagsusuka, pagtatae
at mataas na lagnat.
Ang mas malala naman na epidemic typhus
ay naipapasa ng mga kuto galing sa tao.
Mahigpit ang militar noon sa pagpuksa ng mga kuto
na may dalang sakit.
May mga “delousing stations”
o mga istasyon na itinalaga
sa pagtatanggal ng mga kuto sa mga sundalo
at sibiliyan.
Ang epidemic typhus kasi ay ilang beses
na mas mapaminsala kaysa sa endemic typhus.
Ito din ay nakakamatay.
Tinataya na halos 3 milyong mga Russians
ang nasawi sa kasagsagan  ng epidemyang ito.
 
 
 
 
 
 
Nagsimula sa  Ganges River Delta sa India,
ang Third Cholera Pandemic ay kumalat sa kalakhan.
ng Asya, Africa at Europa
Umabot din ito hanggang sa North America.
Ito ang itinuturing na pinaka nakakamatay
sa 7 Cholera pandemic na tumama sa mundo.
Isa din ito sa pinaka nakakamatay na sakit
ng 19th century.
Sa bansang Russia pa lamang ay tinatayang mahigit 1 milyong tao na ang namatay
dahil sa epidemyang ito.
Ang pagkakaroon ng outbreak ng cholera sa London
ang nagbigay naman ng daan para sa isang doktor
na nag-ngangalang Jon Snow para madiskubre
ang sanhi ng naturang sakit.
Kontaminadong tubig pala ang salarin.
Dahil kay Snow ay nakontrol ang sakit.
Itinuring siya bilang isa sa mga fathers of Epidemiology.
 
Tinatawag din na “The Great Pestilence”.
Ang epidemyang ito ang dahilan sa kamatayan
ng milyun-milyong tao
particular ang sinaunang civilisasyon
ng mga Aztecs.
Ang sakit ay kinakategorya bilang isang
“Viral Hemorrhagic Fever”, mga sakit na galing sa pamilya
ng virus gaya ng Ebola.
Ilang sintomas ng sakit ang pangigitim ng dila,
pananakit ng tiyan at pagdudugo ng ilong,
bibig at mga mata.
Mabilis na kumalat ang Cocoliztli sa Mexico.
at mga kalapit na lugar
Idagdag pa dito ang iba pang sakit na dala ng mga
mananakop galing Europa.
Mabilis na bumaba ang populasyon ng Central America noong panahong iyon.
Wala pang isang siglo ay milyong katao na ang namatay.
Pinaniniwalaan na ang epidemyang ito
ang isa sa mga dahilan sa pagbagsak ng mga Aztecs.
Ang Cocoliztli ang itinuturing na
pinaka mapaminsalang  epidemya na
tumama sa Mexico.
 
Kilala din sa tawag na “Plague of Galen”.
ang epidemyang ito ay nadala ng mga sundalong Romano
galing sa labanan sa silangan.
Dahil sa katagalan at kakulangan ng mga records
ay walang kasiguraduhan kung ano ang hitsura
ng sakit na ito.
Ang mga eksperto ay nagdedebate
kung ito ba ang parang smallpox
o baka naman kahawig ng measles o tigdas.
Tinataya na halos 2,000 katao ang namamatay
kada araw sa Roma noong panahong iyon.
At ang huling bilang ay umabot ng halos 5 milyon.
Naging kilala ang Antonine Plague dahil ito
ang hinihilalang pumatay sa 2 Emperador ng Roma
na sina Lucius Verus
at Marcus Aurelius Antoninus.
Kay Antoninus ipinangalan ang sakit.
 
Kilala din bilang “First Plague Pandemic”
o ang unang Bubonic Plague.
Ang epidemyang ito ay lubos na pininsala
ang Byzantine Empire
particular ang capitolyo nitong Constantinople.
Kumalat ang epidemya lalo na sa mga siyudad
na malapit sa mga daungan.
Mga daga mula sa Ehipto na sumakay sa mga barko
na may lamang mga butil ang nagdala ng sakit.
May dalawa  pang mas matindi at nakakamatay na epidemya
ang dinala ng mga daga. Tutuklasin natin yan,
mamaya lamang.
Ang mga pangunahing sintomas ng sakit ay lagnat,
pagsusuka at pagiging senstibo sa liwanag.
Pinahina ng epidemya ang kabuuan ng  imperyo
ng Byzantine.
Unti-unting naubos ang mga manggagawa,
ganoon na rin ang mga sundalo.
Tinataya na 5,000  katao ang namamatay kada araw
noong panahong iyon dahil sa sakit na ito.
Ang unang pagkalat ng epidemya
ay tinatayang kumitil sa 40% ng populasyon
ng siyudad ng Constantinople.
 
Ang pangatlong malaking outbreak ng bubonic plague
matapos ang Plague of Justinian
na tinalakay natin kanina at ang Black Death.
Ang epidemyang ito ay pininsala ang mundo ng mahigit sa 100 taon
ng mahigit sa 100 taon
Nagsimula sa Yunan Province ng China.
Mabilis na kumalat ang sakit na ito
dahil na rin sa makabagong transportansyon at mga bagong ruta
sa pagitan ng mga bansa.
Halos 12 milyong tao ang pinatay nito
sa China at India pa lamang.
Taong 1959 nang mapababa ang death rate
sa bubonic plague.
Mula sa libu-libong biktima na namamatay kada araw
ay bumaba ito sa halos 200 na lamang kada taon.
 
Salamat sa mga doktor at sayantipiko,
napag aralan ng mabuti ang sakit na ito at nakapag develop
ng mga antibiotic na mabisa laban dito.
 
 
 
Kilala din sa tawag na “ Spanish Flu” .
Ito ang pinaka nakakamatay na epidemya
na naranasan sa ika-20 siglo
Ito din ang una sa dalawang  pandaigdigang epidemya
 
na kinasangkutan ng H1N1 influenza virus
 
sang malaking pagkakaiba ng Spanish Flu
sa ibang influenza virus ay ang mga biktima nito.
Kung ang ibang strain ng influenza ay tumatama
sa mahihinang miyembro ng populasyon
gaya ng mga sobrang bata at mga matatanda,
ang Spanish flu ay naobserbahang mas nakakamatay
para sa mas malulusog na miyembro ng populasyon.
Ibig sabihin kung mas malakas ang
pangagatawan ng isang tao ay mas malaki ang tsansa na mahawa siya
at mamatay dahil sa sakit na ito.
Halos 1/3 ng populasyon ng mundo
ang nagkaroon nito noong taong 1918-1920.
50 milyon sa mga ito
ay namatay.
 
Pinaghihinalaan na ang unang kaso ng AIDS
ay nanggaling sa mga unggoy.
Mayroon nang naitalang kaso sa Congo
noong 1959.
Pero ang sakit ay nabigyan lamang ng pansin at napangalanan
noong 1981 sa Estados Unidos.
Ang sanhi ng AIDS ay isang virus na tinatawag
na Human Immunodeficiency Virus (HIV).
Mahirap  madetect ang impeksyon  dahil wala  itong
sintomas sa simula.
Habang tumatagal ay pinapahina nito ang immune system
Dahil sa mahinang immune system ay nagkakaroon ng mga sakit
gaya tuberculosis at minsan ay tinutubuan .
pa nga ng mga tumor
Nakukuha ang HIV sa hindi protektadong
pagtatalik,
pagsalin ng kontaminadong dugo,
at naipapasa din ng isang ina sa kanyang sanggol.
Noong taong 2018 ay may tinatayang
38 milyong kaso ng AIDS sa buong mundo,
21 milyon sa mga ito ay makikita sa silangan
at timog  Africa.
Mula 1980’s at sa kasalukuyan
ay mahigit 32 milyon na ang namamatay .
dahil sa HIV/AIDS
Hanggang ngayon ay wala pa rin itong lunas.
 
Ang pangalawang bubonic plague pagkatapos ng
“Plague of Justinian”.
Ang Black Death ang pinaka nakakamatay na epidemya
na tumama sa kasaysayan ng mundo.
Pinaniniwalaan na ang epidemyang ito
ay tumapos sa buhay ng halos 200 milyong katao.
Mahigit kalahati ng populasyon ng Europa
noong panahong iyon.
Pinaniniwalaan na dala ng mga garapata ng daga,
ang sakit na ito ay makikilala dahil sa mga tumor na
naglalabasan sa katawan ng mga biktima.
Sa sobrang bilis pumatay ng mga epidemenyang ito
ay napuno ang lahat ng sementaryo sa Europa noong panahong iyon
Marami ding mga nayon ang walang ni isa mang tao
ang nakaligtas.
Naging ghost town ang mga ito at sa paglipas ng panahon
ay nilamon na din ng kagubatan.
Ang Black Death katulad din ng pangalan nito
ay nangangahulagan ng kamatayan
at isa sa pinaka madilim na sandali sa kasaysayan ng tao.
 
 
 
 
 
