Ik wil ook nog even terugkomen bij het begin
van mijn betoog op de Kleine Aarde uit 1971.
Dat is dus nu veertig jaar geleden. Frans
heeft daar een boekje voor zich liggen, zag
ik schuin van achteren, van Schumacher uit
1972 dacht ik: Small is Beautiful, klein is
mooi, zoals Triodos, ik refereerde Vera net
eventjes, Klein is het nieuwe Groot. Blijkbaar
duurt alles veertig jaar wat enige betekenis
heeft. Het duurt veertig jaar voordat mensen
in de gaten hebben dat het klimaat echt verandert.
Mozes heeft veertig jaar in de woestijn gezworven,
dus het schijnt allemaal zo te horen. Dus
laten we daar vrede mee hebben vandaag. En
misschien dat we nu de eerste contouren van
het Beloofde Land vandaag of morgen voor ons
zien. Ik heb dus ook in die geest deze sheet
altijd meegenomen. Ik vertoon deze sheet eigenlijk
ritueel de afgelopen jaren. Iedereen kent
hem natuurlijk wel, maar desalniettemin houd
ik er hardnekkig aan vol. Het is pagina 136
of zo van het boekje wat ook al even is genoemd
zojuist, De Grenzen aan de Groei, twee gulden
vijftig, Aula-pocket. En het frappante is
dus, vind ik wel, dat... Hier is ontzettend veel
over afgeschaterd in de media de afgelopen
veertig jaar, tenenkrommend. Maar dit is dus
helemaal volgens plan verlopen. Dat is op
zich, nu is er geen tijd voor, ik kan het
helemaal uitleggen meen ik hoe dat kon of
hoe dat kan... Het is niet zo gek moeilijk
als je achteraf, als je al van te voren dacht.
Het heeft veel te maken met het feit dat je
te maken hebt met een exponentiële groeicurve.
En na een paar verdubbelingen in de tijd,
of het nu gaat over studenten of auto's, noem
maar wat op, papierverbruik, of geld - vooral
dat laatste - dan ben je er systeem-dynamisch
bij. Dan gaat zo'n systeem altijd instabiel
worden. De aantallen auto's op een snelweg,
bij een bepaalde graad gaat het opeens heel
hard en sta je opeens stil. Nou, dat wisten we
eigenlijk van tevoren al, en die Meadows heeft
dat ongeveer zo geschat. Frappant is dat het ongeveer
in 2010 waar we dus nu zijn, dat moest gebeuren. Zelfs de crisis 
van 2010 zie ik als stelling van een fenomeen van dit hele proces.
En die economen die zeggen: No one saw what
was coming... hadden gewoon dat boekje moeten
kopen van twee gulden vijftig. Hoe dan ook,
wij zitten dus nu met de gebakken peren. En
de gebakken peren zien we dus hier: Het klimaat
verandert, de biodiversiteit en het grondstoffen
probleem. Alleen maar een kreet. Jullie weten
er net zoveel van af als ik, dus we kunnen
daar natuurlijk snel overeen. Maar toch. We
hebben een financieel bestel in een fundamentele
crisis, daarover zo meteen meer. We hebben
een structureel stagnerende economie en een
structureel toenemende werkeloosheid. Er is
consensus over het punt, dat wij dus gewoon,
en dat vind ik ook in de regio zo'n gemeen
en moeilijk punt: Wij hebben te maken met
een economie die niet verder kan groeien eigenlijk.
In de SER hebben we daar natuurlijk uiteraard
hele discussies over. We hebben Yves Leterme
op bezoek gehad van de OECD. Die kwam ons
de maat nemen als EU-land. Hij zei tegen ons:
Jullie moeten wel eventjes zes procent gaan
groeien. Anders krijg je die werkeloosheid
niet meer aan de gang. Dat kan je aardig uit
je hoofd uitrekenen, hoe dat ongeveer zit.
Maar het gaat dus gewoon niet meer. Iedereen
weet dat. Dus dat hele idee van een groei-agenda,
dat is gewoon einde oefening. Dat gaat gewoon
niet meer. We zullen daar de komende maanden
nog wel achter komen, dat dat gewoon op is.
Het idee van een basisinkomen, dat is nu ook
steeds meer aan de orde. Dat moeten we ook
gewoon onder ogen gaan zien. We zitten dus
sowieso voor een grote transitie, omdat de
oude recepten, Herman Wijffels zegt het ook
vaak, die zijn helemaal op. Het gaat gewoon
niet meer. Dus ook al zou je willen, het kan
niet. We hebben het hele opleven van de markt,
waarover zo meteen ook nog meer. Die marktvorming
hebben we in de jaren negentig enorm gestimuleerd.
Dat leidt tot oligopolie-vorming, het clusteren
van steeds meer bedrijven bij elkaar, waardoor
er geen markt meer is. Dus die markt en het
level playingfield waar we het over hebben,
dat is er helemaal niet eens meer. We vallen
in ons eigen zwaard met die hele actie. Ook
daar is het over en uit. Het gaat niet meer.
We moeten iets nieuws bedenken. We hebben
verder het integratievraagstuk. Wil ik ook
niet teveel over zeggen nu. Maar dat heeft
ook alles te maken met dat idee, dat er dus
economische groei is, punt één. Daar wordt
alles ondergeschikt aan gemaakt. En dan later
zien we wel. Wat we nu aan integratievraagstukken
zien, heeft daar ook wel veel mee te maken,
hoewel het natuurlijk een heel moeilijk en
genuanceerd onderwerp is. En we weten natuurlijk
ook, dat de arm en rijk verschillen groter
worden. Piketty is in het nieuws geweest daarmee.
Daar zitten we dus ook nog eens een keer mee.
Dus dit is allemaal drie keer fout. Het was
de dooddoener: We willen toch geen Oost-Europese
toestanden? Je hebt de situatie met de val
van de Muur in 1989. En dan gaan we in de
hele jaren negentig tegen elkaar roepen, dat
we dát niet willen. En dan rennen we als
kleine kinderen op een boot van bakboord naar
stuurboord en krijgen we een even fundamentalistische
kapitalistische variant, als we daarvoor een
collectieve variant hadden. Dus we rennen
van het ene uiterste naar het andere uiterste
en van enige balans is geen sprake. Daar zitten
we dus nu mee. Dan is het nog zo dat we te
maken hebben met een samenloop van, dat zie
je de afgelopen veertig jaar, van duurzaam
en lokaal. Al deze mensen, al deze denkers,
Schumacher en zo, hebben al gezegd dat wanneer
je stofkringlopen wil sluiten - zie het Nationaal
beleidsplan nummer 1, Ed Nijpels 1989 - je
dat kleinschalig moet doen. Die grote schaal
is ook wat dat betreft, wetenschappelijk gesproken
niet geschikt; inefficiënt. De sociale energie
die daarmee gepaard gaat, dat moet behouden
blijven, waardoor die drie P's [People Planet
Profit], dat is nog veel fundamenteler dan
je al dacht, bij elkaar blijven. Dat is eigenlijk
wat er moet gebeuren. Wij vullen dus niet
alleen participatie-kansen in op het gebied
van zorg, maar ook op het gebied van Planet
en Profit, van milieu en economie. Dus het
is niet: We kunnen het niet meer; dat lethargische
gedoe wat nu in Den Haag en in bestuurskundige
kringen trouwens nu de hype is. We moeten
terug naar “Yes we can”. Dat elan en die
vechtlust moeten terug. Ik vind ook dat we
moeten uitkijken, dat we niet overal een groene
groei agenda gaan aanbieden. Dat we niet met
Yves Leterme meegaan en proberen tegen die
enorme technologie-oploop die we dus nu hebben,
en die enorme arbeidsuitstoot, daar tegenop
te roeien op de oude manier. Dat moeten we
op een heel andere manier. We moeten geen
groei-agenda hebben. Maar de vraag is: Wat
is een werkagenda? In Den Haag, een van de
ervaringen die me heel erg bijgebleven is,
dat waren vergaderingen die ik niet meer begreep.
En toen in de wandelgangen vroeg ik aan mensen
daar, ook wel ministers eerlijk gezegd: Wat
is nu jouw doel van deze hele toestand? En
dan zei economische zaken tegen mij: Het gaat
om de BNP-groei. Sociale zaken zei uiteraard:
Het gaat over werkgelegenheid. Die discussie
wordt blijkbaar in Den Haag helemaal niet
gevoerd. Want het hebben van een doel, dat
is wat je in een rationeel land hebt. We hebben
op die manier niet eens een goede discussie
over wat nou het doel van ons streven is.
Het gaat mij primair om werk. Dat is dus een
waarde, een maatschappelijke waarde, zingevingswaarde.
Daar passen wij die economie op aan. Het bij
elkaar brengen van al die leermomenten van
wetenschappers en van bedrijfsmensen, en van
het MKB, dan denk je natuurlijk onmiddelijk aan
Rob van Gijzel in Eindhoven, die dat zo weergaloos
succesvol doet. En nu wilde ik erbij zeggen,
ook vanuit de universiteit, dat ik daar toch
wel een groot vraagteken bij heb. In Eindhoven
zit een enorm momentum vanuit de oude missie
van Philips. Een gesprek met die mensen levert
dat ook op. Waarom gaat het daar zo goed?
Nou, omdat het een gedrevenheid is van: We
gaan nu op die en die vlakken iets neerzetten.
Er is een verschil tussen de hogeschool, de
oude hogeschool en technische universiteiten,
en andere universiteiten. Die technische universiteiten,
Delft, Wageningen en zo, die hebben dus een
doel. In Delft gaan we bruggen bouwen en in
Wageningen gaan we de mensen te eten geven.
Andere universiteiten hebben niet zo'n doel.
Die zijn bezig met een vakgebied. Het grote
gevaar, wat ik ook herken en zie in het Utrechtse,
is dat wij van de universiteit allemaal wetenschap
aanbieden, maar niet de denkkracht opbrengen,
waar die samenleving heen moet. In de wetenschap,
ik zal er kort over zijn, want het is een
heet hangijzer, daar wordt geweldig veel gas
gegeven aan steeds meer kennis van steeds
minder. Maar de samenhang wordt eigenlijk
steeds onwetenschappelijker bezien. Ook vanuit
het NWO. Dus wij kunnen als wetenschappers
steeds minder bijdragen aan deze discussie.
Want daar gaat het over de samenhang juist.
Dus als we dat doen, proberen Utrecht op de
kaart te krijgen, dan moeten we daar vooral
aan denken. Dat we dus ook geld vrijmaken
voor denktank-achtige constructies, waarbij
we dat geheel proberen te overzien. Af en
toe zijn er van die momenten geweest, die
waren er, maar in het verleden. Klaas, ik
zou je een vijf-minuten signaal geven. Ja,
dank je wel. Science parken en infrastructuur.
Mijn ervaring vanuit de ruimtelijke ordening,
daar ben ik heel lang bij betrokken geweest,
is dat infrastructuur eigenlijk gewoon doorslaggevend
is. We hebben dat heel vaak bestudeerd bij
het milieu-planbureau. Als je kijkt hoe Nederland
zich ontwikkelde in de ruimte, dan volgt dat
gewoon de infrastructuur. Leg ergens een spoorlijn
aan en lui gaan er omheen wonen en werken.
Dus het idee van een spoorlijn aan de oostkant
van Utrecht, bij onze Uithof, ik denk
dat dat... Ik was er al twintig jaar geleden
voor. Maar we hebben gekozen voor die bus
door de stad. Ook niet verkeerd, maar die
tram is een gouden greep. En een trein langs
de oostkant van Utrecht: Ik ben er rotsvast
van overtuigd, dat dat voor het Sciencepark
en het hele gebeuren waar we het nu over hebben,
een enorme factor is. Ruimtelijke ordening: Realiseer je dat kwaliteit
van de leefomgeving gewoon een doel op zich
is en mag zijn. Dat gedoe over een goed vestigingsklimaat
om buitenlandse werknemers aan te trekken...
Wij hebben te maken met mensen die hier willen
wonen en leven en dát is je doel; niet nog
meer werkgelegenheid aantrekken. Dus zorg
dat je het prachtige werk wat 't Utrechts
Landschap doet hier in de buurt... Dat mensen
mensen uit Overvecht daar die natuurparken
in kunnen op zondagmiddag. Hou eens op met
het privatiseren van allerlei natuurgebieden.
In Den Haag zeiden ze tegen mij: "Van Egmond,
vind je 
ook niet dat Staatsbosbeheer wel erg Oost-Europees
klinkt?" Had je het weer. Daar moeten we van
af is het idee. Daar moeten we níet van af.
We moeten de "commons" wat dat betreft koesteren.
Hoewel de mogelijkheden beperkt zijn. Optie
twee: rol gemeenten. Anne Marie Schwenke,
hier aanwezig in de zaal, heeft met 't PBL,
Hans Elzenga, een oud collega van mij, een
prachtig rapport geschreven over coöperaties,
hoe dat allemaal zit. Als je dat leest, daar
krijg je het aardig benauwd van. Daar dreigt
dus gewoon, ik gaf het al even aan, die burger-energie
weg te stromen, omdat er te weinig respons
is uit de gemeenschap, vanuit de overheid,
om die mensen die daar allemaal vrije tijd
in steken, te hulp te komen. Wat je kunt doen,
dat komt uit haar tekst, is de burger als
projectontwikkelaar zien. Steun van de gemeente
is daarbij nodig. Dan praat je over een verruiming
van aanbestedingsregels. Daar zit ook allerlei
ellende in de weg, omdat je bij een bepaald
bedrag Europees moet aanbesteden. Wie heeft
dat bedacht? Waarom zou dat zo moeten zijn?
Onbegrijpelijk. Leningen zou je toch kunnen
verstrekken; vergoedingen voor inspanningen
van mensen. Ook projecten binnen projecten
die bij nader inzien democratisch worden weggestemd:
Kan je dan die mensen die dat hebben ontwikkeld
schadeloos stellen, zodat het te doen is voor
die coöperaties? Allemaal mogelijkheden.
Postcoderoosregelingen. Bedacht in de SER;
daar ligt Ed Nijpels nu van wakker, naar ik
begrijp om dat voor elkaar te krijgen. Het
probleem is dat de business case van dat soort
dingen te mager is. In het algemeen zijn door
ons hele incentive-structuur de dingen die
moeten gebeuren te duur ten opzichte van de
oude dingen, fossiele energie. Daar zitten
enorm veel externe kosten bij, en die worden
niet meegerekend. Dus altijd maar een magere
business case om te doen wat we eigenlijk
zeggen te willen. Dus dat is een beetje leugenachtig.
Energiebesparingsacties zijn heel erg arbeidsintensief
voor coöperaties. Complexiteit. Die melkquota
worden afgeschaft... Wat heeft dat voor een
betekenis? Moeten we niet überhaupt over
quota nadenken, afschaffen van exportsubsidies,
een importheffing om die juiste prijs van
landbouwproducten te krijgen? Die Willem & Drees,
waar Mariëtte het over had... Die moet gewoon
kunnen functioneren bij een normale marktprijs.
En dat moeten we faciliteren. Als we dat tenminste
zeggen te willen. Kees Veerman zei altijd
dat voedselvoorziening uiteindelijk een regionale
aangelegenheid is. Nou, dan kunnen wij ons
al organiseren. Wij hoeven niet een wereldmarkt
te hebben. Waar staat dat en wie zegt dat?
Als wij in Europa zelfvoorziening willen voor
onze voedselgeschiedenis, dan is dat een heel
legitiem recht. Laten we dat ook nemen. Optie
vier. Daar hebben we het even over gehad.
Stop nu die externe kosten in de prijzen.
Dan zullen al die duurzame energie-initiatieven
ineens winstgevend worden, omdat de echte
prijzen worden berekend. Heeft niets te maken
met windmolens, die op subsidie draaien. Het
heeft te maken met echte prijzen. En fossiele
energie die zou veel duurder moeten zijn. Er gaat wereldwijd veel meer subsidie in fossiele energie dan in duurzame energie.
Dus waar
hebben we het over. Je kunt rond het ETS,
emissiehandel-systeem... Dat is een systeem
dat destijds gekozen is omdat het zo ingewikkeld
was, dat het nooit zou gaan werken. Dat hebben
we bij de onderhandelingen te horen gekregen.
Wat je moet doen is dus heffen op CO2 en een
importheffing op CO2. Dan kun je die hele
prijs kloppend maken in Europa. En vergroening
van het belastingstelsel is dus nu aan de
orde. We hebben meneer Wiebes, zo heet hij
geloof ik, staatssecretaris voor volgend jaar
met die fiscale herziening... Ik zou voor
eigen rekening en risico als SER-kroonlid
willen zeggen, dat we toe moeten naar, wat
Willem Hoogendijk geloof ik in zijn stuk ook
schrijft, publieke banken. Ook Engelse auteurs
wijzen daarop. Publieke banken die democratisch
worden gecontroleerd en die dus leningen verschaffen
voor die lokale initiatieven. Triodos doet
daar natuurlijk ook geweldig hun werk. Vera
citeerde het al: Klein is het nieuwe groot.
En we hebben de private geldschepping als
een fundamenteel probleem in onze huidige
samenleving. Wat mij betreft is dat inderdaad
de kernzaak. Geldschepping: Dat hoort bij
de overheid. Aristotoles zei: "Money is by
law, not by nature", in het Grieks zei hij
dat natuurlijk hè. Dat is dus de kern van
de zaak. Je moet je realiseren dat wij de
afgelopen vijfentwintig jaar slechts... is
er door private banken in Nederland 800 miljard
aan geld geschapen. Dat geld hebben zij gemaakt
en daar de revenuen van ontvangen. Als je
aan je hypotheek denkt, dertig jaar, dan betaal
je ongeveer hetzelfde bedrag aan rentekosten
als die hele hypotheeklasten. Dus dit gaat
om onvoorstelbare bedragen. De hele energietransitie
in Nederland en Europa hadden wij op die manier
kunnen financieren. En we hadden daar ook
recht op gehad als gemeenschap. Dat is niet
gebeurd. Oké, beter ten halve gekeerd dan
ten hele gedwaald. Laten we dat nu alsnog
voor elkaar krijgen. Nou is er een goede kans
dat de heer Draghi, hier in gedachten verzonken,
dat dus ook gaat doen. Dan heet het geen geldschepping,
wat heel erg Oost-Europees klinkt, maar dan
heet het gewoon Green quantitative Easing.
Mijnheer Draghi gaat het geld dus niet weer
geven aan obligatiehouders, die het omzetten
in aandelen, waardoor we de volgende bubble
hebben... Nee, die geeft het rechtstreeks
aan energieprojecten in Europa. Bijvoorbeeld:
Hij financiert met zelf gedrukt geld, je moet
geld drukken in een groeiende economie, anders
dan gaan de prijzen omlaag, dus dat moet en
dat mag... Dat geld kun je gebruiken in Europa
voor het aanleggen van smart grids over heel
Europa heen. Nieuw elan en nieuw werk. En
tenslotte is er ook nog, ik ben echt aan het
einde van mijn Latijn... Onbespreekbaar sinds
de RSV-affaire is het woord industriepolitiek.
Mocht je het ook in Den Haag niet over hebben.
Als je dat woord gebruikte, ging je er gewoon
uit. Wij zien nu dat China en Japan dat wel
doen; daar heel erg succesvol mee zijn. Wat
let ons om te zeggen dat wij bepaalde dingen
wel willen ontwikkelen en wat niet? Wat let
ons om te spreken over waar wij over twintig
jaar ons geld aan denken te verdienen? En
daar gewoon heen sturen, in plaats van doen
alsof dat allemaal niet kan en niet mag. Het
gaat er uiteindelijk om welke waarden je als
samenleving wil realiseren (sheet nummer 1).
En ik sluit af, Vera, met een advies aan de
jongere generatie. Er zijn jongere mensen
in de zaal, bleek zojuist maar weer... Ik
had er al op gehoopt. En ik citeer dan ook
toch voor de zoveelste keer Jared Diamond
in zijn boek Ondergang, Collapse, waarin hij
zegt dat eerdere beschavingen het probleem
wel zagen aankomen, het probleem waar we het
vandaag over hebben, maar dat de oudere belanghebbende
generaties de jongere generatie er steeds
van weerhouden om zich tijdig aan te passen.
Dank je wel.
