
Macedonian: 
КИСЕЛИ ДОЖДОВИ
Во ова видео ќе научиш дека
горењето на фосилни горива може да биде причина за киселоста на дождовите
на два прилично различни начини
Сулфурната киселина се добива при горењето на јаглен и нафта, главно во електраните.
Азотната киселина се добива од издувните цевки од моторните возила.
Исто така ќе научиш за влијанието на киселите дождови врз нашата околина.
Најпрво, важно е да знаеш дека дождот е природно слабо кисел. [ДОЖД кисел]
Кога паѓа на земјата, дождот го раствора јаглерод диоксидот од атмосферата
и образува јаглеродна киселина.
Таа е слаба киселина која прави природниот дожд да има pH 6.
При горење на фосилни горива се образува посилна киселина која се раствора во дождот,
и образува кисел дожд чиј pH може да се спушти до 3.

iw: 
בסרטון הזה תלמדו איך בשתי דרכים שונות שריפת דלקים פוסיליים גורמת לגשם שלנו להיות חומצי
חומצה גופרתית נוצרת מהשריפה של פחם ונפט בעיקר בתחנות כוח
לעומת חומצה חנקתית שעולה מאגזוזי המכוניות שלנו
אתם תראו גם חלק מההשפעות של גשם חומצי על הסביבה שלנו
בהתחלה חשוב להבין שגשם באופן טבעי הוא קצת חומצי
בזמן שנופל לאדמה הגשם ממיס פחמן דו חמצני מהאטמוספירה ונוצרת חומצה פחמנית
שהיא חומצה חלשה שנותנת לגשם טבעי PH של 6
כאשר אנחנו שורפים דלקים פוסיליים חומצות יותר חזקות מתמוססות בגשם ליצירת גשם חומצי עם PH נמוך של 3

English: 
In this video you will learn that in two
quite different ways the burning of
fossil fuels can cause our rain to
become acidified.
Sulfuric acid arises from the burning of
coal and oil, mainly in power stations.
Whereas nitric acid arises from the
exhaust pipes of our motor vehicles. You
will also see some of the effects that acid
rain has on our environment. Firstly it's
important to understand that rain is
naturally slightly acidic. Whilst falling
to the ground, the rain dissolves carbon
dioxide from the atmosphere to form
carbonic acid; a weak acid giving natural
rain a pH of 6. It's when we burn fossil
fuels that much stronger acids get into
our rain to form acid rain with a pH as
low as 3.

Danish: 
I denne video vil du lærer at på 2 ret forskellige måder kan afbrændingen af
fossile brændsler føre til at vores regn bliver sur.
Svovlsyre fremkommer ved afbrændingen af kul og olie, hovedsageligt i kraftværker.
Hvor salpetersyre kommer fra udstødningsrørene fra vores køretøjer.
Du vil også se nogle af de effekter syreregn har på vores miljø. Først er det
vigtigt at forstå at regn naturligt er en smule syrligt. Når det falder
ned på jorden, opløser regnen kuldioxid fra atmosfæren for at danne
kulsyre; en svag syre der giver regnen en naturlig pH-værdi på 6. Det er når vi afbrænder
fossile brændsler at langt stærkere syrere komme ind i vores regn og danner syreregn med en pH-værdi
så lav som 3.

Polish: 
Podczas oglądania tego filmu 
poznasz dwa odmienne sposoby spalania
paliw kopalnych, które mogą spowodować
wzrost kwasowości deszczu.
Kwas siarkowy powstaje głównie w elektrowniach,
podczas spalania węgla kamiennego i ropy naftowej.
Podczas gdy kwas azotowy pochodzi z rur wydechowych naszych pojazdów silnikowych.
Zobaczysz również niektóre ze skutków, jakie kwaśne deszcze mają na nasze środowisko.
Po pierwsze ważne jest, aby rozumieć, że deszcz
ma naturalnie lekko kwaśny odczyn.
W trakcie, kiedy deszcz spada na ziemię, rozpuszcza występujący naturalnie w atmosferze dwutlenek węgla
tworząc kwas węglowy: słaby kwas nadający deszczówce pH 6.
Kiedy jednak spalamy paliwa kopalne, do deszczu dostają się znacznie mocniejsze kwasy
tworzące kwaśne deszcze o tak niskim pH jak 3.

Macedonian: 
Кога pH се менува од 6 на 3, за колку мислиш дека се зголемува киселоста?
два пати? три пати? десет пати? илјада пати?
Направи пауза и размисли!
Запамти дека секоја промена на pH за еден, е десеткратна промена во киселоста.
Па така, кога се менува pH од 6 на 3, тоа е 10 по 10 по 10 пати, или илјада пати поголема киселост.
Прво ќе ја разгледаме сулфурната киселина.
На растенијата им е потребно малку сулфур за да растат.
Го добиваат од сулфати, на пример калиум сулфат, кој природно се наоѓа во почвата.
Сулфатите се внесени преку коренот на растенијата, и атомите на сулфур се сврзуваат
за атомите на јаглерод од протеините во листовите.
Кога растенијата ќе изумрат, и ќе формираат јаглен и нафта во текот на милиони години,
атомите на сулфур остануваат поврзани со атомите на јаглерод.

Danish: 
Når pH-værdien ændres fra 6 til 3 hvor meget tror du så syrligheden stiger med?
2 gange? 3 gange? 10 gange? 1000 gange? Pause video imens du tænker
Husk at hver ændring på 1 i pH-værdi er en 10 gange ændring i syrlighed. Så
ændringen fra 6 til 3 er 10 gange 10 gange 10 eller 1000 gange mere sur.
Vi vil først gennemgå svovlsyre. Planter har brug for en smule svovl til at gro. De får
det fra sulfater, f.eks. potaissum sulfat, naturligt fremkommet i jorden.
Svovl tages op igennem planternes rødder og svovl atomer bliver bundet
til carbon atomerne i bladenes proteiner. Når planterne dør og engang danner kul
og olie over milioner af år, er disse svovl atomer fortsat bundet til carbon
atomerne. Svovl indholdet i kul og olie er normalt mellem 1% og 4%

English: 
When the pH changes from 6 to 3
what do you think the acidity increases
by? 2 times? 3 times? 10 times a thousand times? Pause and think
Remember that each change of one in pH
is a tenfold change in acidity. So
changing from 6 to 3 is 10 times 10
times 10 or a thousand times more acidic.
We will consider sulfuric acid first. Plants
need a little sulfur to grow. They obtain
it from sulfates, for example potassium
sulfate, found naturally in the soil. The
sulfates are taken up by the plants
roots and sulfur atoms become bonded
to carbon atoms in the leaf's proteins.
When plants die and eventually form coal
and oil over millions of years, these
sulfur atoms remain bonded to the carbon
atoms. The sulfur content of coal and oil
is usually between 1% and 4%

Polish: 
Jak myślisz, jak zwiększa się kwasowość kiedy pH zmienia się się w zakresie od 3 do 6?
2 razy? 3 razy? 10 razy? 1000 razy?
Zatrzymaj film i pomyśl!
Pamiętaj, że każda zmiana o jednostkę pH jest dziesięciokrotną zmianą kwasowości.
Zatem zmiana pH z 6 na 3 sprawia,
że kwasowość rośnie 10 razy 10 razy 10,
czyli 1000 razy!
Rozważymy najpierw kwas siarkowy. 
Rośliny potrzebują małych ilości siarki do wzrostu.
Uzyskują ją z siarczanów, na przykład siarczanu (VI) potasu, występujących naturalnie w glebie.
Siarczany są pobierane przez rośliny
systemem korzeniowym i atomy siarki zostają związane z atomami węgla w białkach w liściach.
Kiedy rośliny umierają i ostatecznie przez miliony lat tworzą węgiel i ropę naftową atomy siarki i węgla pozostają związane.

iw: 
כאשר ה-PH משתנה מ-6 ל-3 מה אתם חושבים שיקרה לחומציות הגשם?
תגדל פי 2  פי 3, פי 10, פי אלף?
חשבו לרגע..
תזכרו שכל שינוי ב-1 ב-PH שווה פי 10 בחומציות
לכן שינוי ב-PH מ-6 ל-3 שוה 10X10X10 או פי 1000 יותר חומציות
נדבר על חומצה גופרתית בהתחלה,
הצמחים צריכים גופרית על מנת לגדול והם מקבלים אותו מיוני סולפט כמו באשלגן גופרתי אשר נמצא באופן טבעי באדמה
הסולפט נלקח מהאדמה ע"י שורשי הצמח ואטומי הגופרית נקשרים לאטומי פחמן בחלבוני העלים
כאשר הצמחים מתים ומייצרים בסוף פחם ונפט אחרי מליוני שנים

Polish: 
Zawartość siarki w węglu i ropie naftowej wynosi zwykle od 1% do 4% wagowych.
Jak sądzisz, co powstaje podczas spalania paliw kopalnych zawierających siarkę?
Zatrzymaj film w trakcie swoich rozważań.
Podczas spalania węgla atomy siarki
i węgla łączą się z tlenem z powietrza
i są uwalniane do atmosfery w postaci tlenku węgla (IV) i tlenku siarki (IV).
W obecności światła słonecznego, nastąpi reakcja fotochemiczna
podczas której tlenek siarki (IV) reaguje z większą ilością tlenu, w wyniku czego powstaje tlenek siarki (VI).
Rozpuszcza się on w deszczówce,
tworząc kwas siarkowy (VI).
Rozważmy teraz, w jaki sposób
dostaje się do deszczu kwas azotowy (V).
W warunkach wysokiej temperatury
w cylindrach w silniku,
mogą zareagować małe ilości azotu i tlenu z powietrza.
Pamiętaj, że w powietrzu użytym
do spalania paliwa jest prawie 80% azotu.

English: 
by weight. What do you think is produced
when fossil fuels containing sulfur are
burnt? Pause the video whilst you think.
When the coal is burnt the sulfur and
the carbon atoms join with oxygen from
the air and are released into the
atmosphere as carbon dioxide and sulfur
dioxide.
In the presence of sunlight, a photochemical reaction will take place where sulfur dioxide
reacts with more oxygen to form sulfur
trioxide. This dissolves in the rainwater
forming sulfuric acid.
Let's now consider
how nitric acid gets into the rain. In
the high temperature conditions in the
cylinders of our Motor Vehicles, a small
amount of nitrogen and oxygen from the
air can react.
Remember that air taken in to combust
the fuel is nearly 80% nitrogen. So

Macedonian: 
Содржината на сулфур во јагленот и нафтата е вообичаено помеѓу 1% и 4% во масен удел.
Што мислиш дека се образува кога горат фосилните горива коишто содржат сулфур?
Паузирај го видеото додека размислуваш!
При горење на јаглен, атомите на јаглерод и сулфур заедно со кислородот од воздухот
образуваат јаглерод диоксид и сулфур диоксид, коишто се ослободуваат во атмосферата.
Во присуство на сончева светлина се одвива фотохемиска реакција во која сулфур диоксидот
реагира со кислород и се образува сулфур триоксид.
Со негово растворање во дождовницата, се образува сулфурна киселина.
Ајде да разгледаме од каде доаѓа азотната киселина во дождот.
Во услови на висока температура, во цилиндрите на моторните возила,
може да реагира мало количество на азот со кислород од воздухот.
Знаеш дека воздухот во кој согоруваат горивата е скоро 80% азот.

Danish: 
efter vægten. Hvad tror du der bliver dannet når fossile brændsler der indeholder svovl bliver brændt?
Pause videoen og tænk.
Når kulet er brændt, forbindes svovl og
kulstofatom med ilt fra
luften og frigives ud i
atmosfære som kuldioxid og svovldioxid
Ved hjælp af sollys vil der ske en fotokemisk reaktion, hvor svovldioxid
reagerer med mere ilt for at danne svovltrioxid. Som opløses i regnvandet
og danner svovlsyre.
Lad os nu overveje
hvordan salpetersyre kommer i regnen.
I de høje temperaturforhold der er i
cylindrene på vores køretøjer, kan en lille
mængde kvælstof og ilt fra
luft reagerer med hinanden.
Husk at luften der er taget ind i motoren er næsten 80% nitrogen.

iw: 
אטומי הגופרית נשארים קשורים לאטומי הפחמן, התכולת של גופרית בפחם ונפט היא בין 1%-4% למשקל
מה אתם חושבים שנוצר כאשר דלקים פוסיליים שמכילים גופרית נשרפים? חשבו לרגע..
כאשר פחם נשרף אטומי הגופרית והפחמן מגיבים עם חמצן באוויר ונפלטים לאטמוספירה כפחמן דו חמצני וגופרית דו חמצני
בנוכחות אור השמש מתרחשת תגובה פוטוכימית בה גופרית דו חמצני מגיב עם עוד חמצן ונוצר גופרית תלת חמצני
שמתמוסס במי הגשם ומייצר חומצה גופרתית
בואו נראה איך חומצה חנקתית מגיעה לגשם
בתנאי טמפרטורה גבוהה בבוכנות של מנוע המכונית כמות קטנה של חנקן וחמצן מהאוויר יכולים להגיב
תזרכו שהאוויר שנכנס להתלקחות הדלק מכיל 80% חנקן

iw: 
לכן גזי אגזוז שנפלטים מהמכוניות מכלים כמות קטנה אבל משמעותית של חנקן חמצני
כאשר חנקן חמצני נמצא באוויר הוא מגיב עם עוד חמצן כמו שראינו עם הגופרית הדו חמצני
וכאשר מתמוסס במי הגשם נוצרת חומצה חנקתית
אם הגשם יורד על קרקע אבן גיר שהיא בסיסית, החומציות תוסתר
אבל אם הגשם נופל על קרקע ניטרלית או חומצית, או על צמחים אז הוא יכול לגרום לנזק
אז למה גשם חומצי מזיק ליצורים חיים?
יצורים חיים לא גדלים טוב בתנאים חומציים
וקל להמחיש זאת, אם משרים פרוסת לחם בחומץ ופרוסה אחרת במים ומשאירים את הכלי פתוח לתקופה קצרה
ואחר"כ נכסה אותם במשך שבוע, תמצאו שעל הלחם שהושרה בחומץ לא נוצר עובש (לא נרקב)
כאשר השני כן, בעצם אנחנו משתמשים בחומץ כדי לשמור על אוכל בתהליך שנקרא כבישה

Macedonian: 
Затоа издувните гасови од автомобилите содржат мало, но значајно количество од оксиди на азот.
Кога ќе се најдат оксидите на азот во воздухот тие реагираат со уште повеќе кислород,
исто како што беше случајот со сулфур диоксид.
Тие се раствораат во дождовницата, и притоа се добива азотна киселина.
Ако дождот паѓа на варовнички почви коишто се базни, неговата киселост може да се неутрализира.
Но, ако дождот падне на неутрални или кисели почви, или на вегетација, тој ќе предизвика штета.
А зошто киселоста е штетна за живите суштества?
Живите сушстества тешко растат во кисела средина. Лесно е да се докаже ова.
Натопи едно парче леб во оцет, а друго во чиста вода и остави ги извесно време на воздух,
а потоа покриј ги и остави ги една недела.
Ќе забележиш дека лебот натопен со оцет нема да мувлоса, а лебот натопен во чиста вода ќе мувлоса.
Всушност, оцетот се користи за да се конзервира храната во процес наречен маринирање.

Polish: 
Zatem spaliny z pojazdów zawierają
małe, ale znaczące ilości tlenków azotu.
Kiedy już tlenki azotu są w powietrzu
ulegają reakcji z większą ilością tlenu, tak jak to się dzieje z tlenkiem siarki (IV)
i rozpuszczają się w wodzie deszczowej, tworząc kwas azotowy (V).
Jeśli kwaśny deszcz pada na glebach wapiennych, które są zasadowe, może zostać zobojętniony.
Jednakże, jeśli deszcz spadnie na obojętnych czy kwaśnych glebach lub na roślinności, może spowodować uszkodzenia.
Zatem, dlaczego kwasowość jest szkodliwa dla organizmów żywych?
Organizmy żywe nie rosną dobrze w środowisku kwasowym. Łatwo to zademonstrować.
Zamocz kromkę chleba w occie, a inny w czystej wodzie.
Pozostaw je odkryte na chwilę,
a następnie przykryj na tydzień. Zauważysz,
że chleb moczony w occie nie ma pleśni
natomiast drugi ma nalot z pleśni. I rzeczywiście używamy octu do konserwowania żywności
w procesie zwanym marynowaniem.

English: 
exhaust gasses from vehicles contain
small but significant amounts of
nitrogen oxides. Once the oxides of
nitrogen are in the air they react with
more oxygen, just like we saw with sulfur
dioxide, and dissolve in the rainwater to
form nitric acid. If the rain falls on limestone soils,
which are alkaline, the acidity may be
neutralized. However if the rain lands on
neutral or acid soils or on vegetation
then it can cause damage. So why is this
acidity harmful to living things? Well
living things don't grow well in acid
conditions. It's easy to demonstrate
this: soak a slice of bread in vinegar
and another in pure water, leave them
open for a little while and then leave
them covered for a week. You will find
that the bread soaked in vinegar has not
gone mouldy whereas the other bread has. In fact we use vinegar to preserve food
in a process called pickling.
This is the case because certain enzymes

Danish: 
Så udstødningsgasser fra køretøjer indeholder
små men betydelige mængder af
nitrogenoxider. Når disse oxider fra
nitrogen er i luften vil de reagerer med
mere ilt, og ligesom vi så det med svovl
dioxid og vil det opløses i regnvandet
for at danne salpetersyre. Hvis regnen falder på kalk der indeholder jord,
som er alkaliske, kan surhedsgraden
neutraliseres. Men hvis regnen lander på
neutral eller sur jord eller på vegetation
så kan det forårsage skade. Så hvorfor er den her
surhedsgrad skadelig for levende ting? Jo levende ting vokser ikke godt i syrelige
omgivelser. Det er nemt at bevise: læg et stykke brød i eddike
og en anden i rent vand, lad dem ligge
åbne i et stykke tid, og lad derefter ligge
tildækket i en uge. Du vil se
at brødet der lå i eddiken ikke er mugnet
mens det andet brød er. Faktisk bruger vi eddike til at konservere mad
ved syltning.
Dette sker fordi visse enzymer

Danish: 
som er afgørende for væksten ikke kan leve under i syrlige forhold. Det andet
problem er i jorden. Naturligt forekommende giftige metaller som f.eks
aluminium er uopløselige og derfor er
stort set harmløse i neutral jord,
så bliver de opløselige i sur jord. De bliver så optaget af levende organismer og erstatter
essentielle metaller som f.eks
zink og jern. For at tilføje til dette
så vil brintionerne i surt regn erstatte vigtige metalioner, som
kalium, magnesium og calcium, som normalt findes i lerjorden.
Dette forårsager at disse væsentlige metaller bliver
vasket dybt ind i undergrunden
og væk fra planternes rødder. Så for at opsummere, er normal regn en smule
sur på grund af det opløste kulstof
dioxid. Men syreregn indeholder svovl
og salpetersyre, der gør at regnen bliver
tusind gange mere sur og farlig
for mange levende organismer. Svovlsyre
stammer fra brændingen af ​​fossile brændstoffer

Macedonian: 
Ова се случува бидејќи некои ензими кои се неопходни за растење,
не можат да функционираат во кисела средина.
Другиот главен проблем се наоѓа во почвата.
Природно присутните токсични метали како што е алуминиум
се нерастворливи и прилично безопасни во неутрална почва,
тие се растворливи во кисела почва.
Растенијата ги впиваат овие растворливи форми и тие го зафаќаат местото на есенцијалните метали
како што се цинк и железо.
Згора на тоа, водородните јони од киселиот дожд
ги заменуваат есенцијалните метални јони,
како калиум, магнезиум и калциум, кои се природно присутни во глинеста почва.
На тој начин есенцијалните метали продираат подлабоко во земјата,
далеку од коренот на растенијата.
Да заклучиме: Нормалниот дожд е слабо кисел како резултат на растворен јаглерод диоксид.
Киселиот дожд содржи сулфурна и азотна киселина,
коишто го прават дождот 1000 пати покисел и штетен за многу живи суштества.

English: 
which are vital for growth are unable to
function in acid conditions. The other
main problem is in the soil. Whilst
naturally occurring toxic metals such as
aluminium are insoluble and therefore
fairly harmless in neutral soil, they
become soluble in acidic soil. They then
get taken up by living things and take
the place of essential metals such as
zinc and iron. To add to this the
hydrogen ions in the acid rain will
replace essential metal ions, such as
potassium, magnesium and calcium, which are normally held in the clay soil.
Causing these essential metals to be
washed deep into the subsoil away from
the roots of plants. So to summarise, normal rain is slightly
acidic due to the dissolved carbon
dioxide. But acid rain contains sulfuric
and nitric acid, making the rain a
thousand times more acidic and dangerous
for many living things. Sulfuric acid
arises from the burning of fossil fuels

iw: 
זה בגלל שאנזימים מסוימים שחיוניים לגדילה לא מתפקדים בתנאים חומציים
הבעיה העיקרית השניה היא באדמה בה נמצאים באופן טבעי סמים מתכתיים כמו אלומניום שאינם מתמוססים ולכן אינם מזיקים באדמה ניטרלית
אבל מתמוססים באדמה חומצית ואחר"כ נספגים ע"י יצורים חיים ומחליפים מתכות חיוניות כמו אבץ וברזל
נוסיף לזה את יוני ההידרוניום שמגיעים עם הגשם החומצי שמחליפים יונים מתכתיים חיוניים
כמו אשלגן ,מגניזיום וסידן שבאופן טבעי מוחזקים בחרסית
וגורם למתכות החיוניות האלה להיסחף עמוק לתוך התשתית רחוק מהשורשים של הצמחים
לסיכום גשם טבעי הוא קצת חומצי כתוצאה לפחמן דו חמצי המומס בו
אבל גשם חומצי מכיל חומצה גופרתית וחומצה חנקתית שגורמות לגשם להיות פי אלף יותר חומצי ומסוכן להרבה יצורים חיים

Polish: 
Dzieje się tak dlatego, że pewne enzymy, które są niezbędne dla wzrostu, są niezdolne do funkcjonowania w środowisku kwasowym.
Inny duży problem leży w glebie. Podczas gdy naturalnie występujące toksyczne metale, takie jak
glin są nierozpuszczalne i przez to dość nieszkodliwe w glebie o odczynie obojętnym,
stają się rozpuszczalne w glebie o odczynie kwasowym. W tej formie mogą być pobrane przez organizmy żywe
i zająć miejsce niezbędnych do życia metali, takich jak
cynk i żelazo. Jeśli się doda do tego
jony wodorowe w kwaśnym deszczu, które zastępują istotne jony metali, takie jak
jony potasu, magnezu i wapnia, które są zwykle zawarte w gliniastej glebie,
powodując, że te niezbędne do życia metale są wymywane w głąb gleby,
dalej niż sięgają korzenie roślin.
Podsumowując, normalny deszcz jest lekko kwasowy z powodu rozpuszczonego w nim dwutlenku węgla.
Jednakże obecność kwasu siarkowego i kwasu azotowego powoduje tysiąckrotny wzrost kwasowości deszczu i zagrożenie
dla wielu organizmów żywych. Kwas siarkowy powstaje ze spalania paliw kopalnych

Polish: 
zawierających siarkę. Kwas azotowy
powstaje ze spalania atmosferycznego
tlenu i azotu, w wysokotemperaturowych warunkach panujących w cylindrach
silników benzynowych i wysokoprężnych.

English: 
containing sulfur. Nitric acid arises
from the combustion of atmospheric
oxygen and nitrogen, in the high
temperature conditions in the cylinders
of petrol and diesel engines.

Danish: 
og indeholder svovl. Salpetersyre opstår
fra sammensætningen af ​​ilt og nitrogen
fra atmosfæren, i de høje
temperaturforhold i cylindrene
på benzin og dieselmotorer.

Macedonian: 
Сулфурна киселина се добива при горење на фосилни горива, коишто содржат сулфур.
Азотната киселина се добива при согорување на атмосферски кислород и азот,
во услови на висока температура, во цилиндрите на бензинските и дизел моторите.

iw: 
חומצה גופרתית נוצרת מפליטה משריפת דלקים פוסיליים שמכילים גופרית
חומצה חנקתית נוצרת מהשריפה של גזי אטמוספירה חמצן וחנקן
בתנאים של טמפרטורה גבוהה בבוכנות מנועי הבנזין והדיזל
