W zależności od tego, jak wyglądają twoje wspomnienia
albo obecne doświadczenia, bo raczej nie wizja przyszłości,
ten dźwięk wzbudził w tobie wstręt lub błogość.
Niezależnie jednak od tego, jak ty wspominasz szkołę,
powszechne skojarzenia z nią związane będą orbitować gdzieś wokół dławiącego rygoru, niewygodnych krzeseł,
niedorzecznych wymagań i, rzecz jasna, nudnych lekcji.
No nie w przypadku gimbazy, w której uczy Onizuka – nauczyciel, co to ani się zająknie
przed zorganizowaniem wjazdu na chatę, dziesiony, ulicznego wyścigu, czy przysłowiowego wpierdo-
Emm…
łomotu.
W międzyczasie, kiedy nie jest akurat zajęty włamywaniem się do cudzych mieszkań,
znajdzie czas na wyciąganie swoich uczniów z tarapatów i życiowy mentoring
Ale powiedzieć o serii Great Teacher Onizuka, że jest animkiem o nieszablonowym nauczycielu,
ratującym swoich uczniów, to jak powiedzieć o Władcy Pierścieni
że jest historyjką o karzełkach.
Niby tak, ale dobry Boże, jest czymś tak bardzo więcej.
A zatem – czym więcej jest GTO? Łagodne spoilery w dalszej części.
Oś fabularna jest tu dość prosta –
Eikichi Onizuka zostaje zostaje wychowawcą klasy,
która cechuje się bezpardonową nienawiścią do wszystkich nauczycieli
i dąży do psychicznego wykończenia każdego belfra, który na nich trafi.
„Misja” głównego bohatera polega zatem na przebiciu się przez skorupę klasowej nieufności
i zdobyciu akceptacji swoich uczniów.
U źródła całego konfliktu tkwi oczywiście tęga drama,
z którą protagonista będzie musiał się uporać,
ale prawdę mówiąc ciekawszy od przyczyny uczniowskiego resentymentu wydaje mi się sam jego mechanizm
i to ten mechanizm chciałbym na początek wziąć tu pod lupę.
Nie przeciągając – chodzi mi tu o generalizację, czyli, idąc za słownikiem psychologii Artura Rebera:
„Proces formowania oceny [lub] sądu (…)
który ma zastosowanie do całej klasy  czy kategorii przedmiotów, zdarzeń i zjawisk (…)
Generalizacja w tym sensie niemal zawsze pociąga za sobą proces indukcji;
wyprowadzany jest on na podstawie ograniczonej liczby (…) elementów danej klasy
i rozszerzany na pozostałe elementy”.
Jak na razie wszystko gra, to naturalny mechanizm poznawczy –
widziałem kilka gitar, więc wiem czym są wszystkie gitary świata.
Widziałem kilka śledzi, więc wiem czym są wszystkie inne śledzie.
Widziałem kilka feministek, więc wiem, kim są wszystkie…
Eee… A nie, czekaj…
NO WŁAŚNIE! Jednak z tym rozumowaniem jest coś mocno nie tak.
W tym momencie zbliżamy się do pojęcia stereotypów, które powstają często wskutek nadużyć przy generalizacjach,
a rozpowszechniają się i utrzymują przez ich uparte powtarzanie.
I dobry boże, w toku GTO uczniowie do znudzenia powtarzają, jaką to plugawą zgrają są nauczyciele:
Ale ale, ten problem nie jest tak jednostronny –
bo wprawdzie uczniowie myślą, czują i działają w oparciu o skrzywiony wizerunek nauczycieli,
ale też nauczyciele opierają się na  skrzywionym wizerunku uczniów.
Najlepszy przykład to wysłużony wicedyrektor Uchiyamada:
Okej, czyli mamy tu do czynienia z konfliktem wywołanym przez błędne generalizacje i stereotypy,
ale nie zawracałbym głowy ani sobie ani tobie, drogi odbiorco,
gdyby do tego się to wszystko sprowadzało
Takie uproszczenia są elementem naszego oprzyrządowania biologicznego
i choć trzeba starać się je korygować,
tak do końca nigdy ich nie wykorzenimy.
Mówię o GTO dlatego, że mamy tu do czynienia ze specyficzną formą generalizacji,
która wydaje się w dzisiejszym świecie szczególnie powszechna, a którą niejako sami potęgujemy przez to,
jak organizujemy społeczeństwo:
mianowicie z generalizacją opartą na socjalnym statusie czy funkcji.
W Onizuce mechanizmem napędowym wszystkich nieporozumień jest to,
że obie strony zachowują się, jakby istnienie innych wyczerpywało się w pełnionej przez nich roli społecznej–
jakby wszyscy uczniowie byli nie ludźmi o statusie uczniów,
ale uczniami o ludzkich kształtach;
jakby nauczyciele byli nie ludźmi zatrudnionymi jako nauczyciele,
ale nauczycielami w ludzkiej skórze.
Jakby funkcja danej osoby nadpisywała jej fundamentalne człowieczeństwo.
Oczekują od siebie nawzajem, że będą poruszać się jedynie w obrębie schematów ustalonych przez społeczeństwo,
zachowywać się wyłącznie jak przystało na nauczyciela lub ucznia,
zapominając, że każdy jest przede wszystkim człowiekiem
zanurzonym w skomplikowanym, nieprzewidywalnym, niemożliwym do kontrolowania życiu.
W „Bycie i nicości” Jean-Paul Sartre opisuje zjawisko „złej wiary”,
czyli formy samooszustwa, polegającej na wmówieniu sobie przez ludzi,
że z tego czy innego powodu nie mają wyboru, aby być kim innym niż są
i ich sytuacja jest wynikiem jakichś niezależnych od nich czynników:
czy to dziedzictwa genetycznego, sytuacji ekonomicznej,
działań innych ludzi czy ślepego trafu.
Przykładem uwikłania w złą wiarę może być niedoszły pisarz, który mówi:
„nie napisałem wielkiego dzieła, bo nie miałem na to czasu”.
Sartre mówi: nie nie kochasiu, nie zostałeś pisarzem nie dlatego, że nie miałeś czasu,
lecz że w swojej wolności WYBRAŁEŚ niebycie pisarzem.
Na tym poniekąd polega egzystencjalistyczna „tragedia wolności” –
znaczna część tego, co się z nami stało jest wynikiem naszych wyborów w pozbawionym sensu świecie,
toteż za wszystko czym się uczyniliśmy lub czym się nie uczyniliśmy jesteśmy odpowiedzialni my sami.
Omawiając zjawisko „złej wiary” Sartre pisze:
I, ostrzegam, fragment będzie dość długi.
„Przyjrzyjmy się temu oto kelnerowi z kawiarni. Jego ruchy i gesty są żwawe i wyraziste,
być może trochę nazbyt wyćwiczone i precyzyjne, trochę za szybkie.
Podchodzi do stolika gości trochę zbyt żwawym krokiem, trochę zbyt skwapliwie nachyla się w ich stronę,
jego głos i oczy wyrażają trochę nazbyt zatroskane zainteresowanie składanym przez nich zamówieniem. (...)
Całe jego zachowanie wydaje się nam grą. (...) Ale w co gra, w co się bawi nasz kelner? (...)
gra czy też bawi się w BYCIE kelnerem. (...) Kelner bawi się swoją kondycją,
aby ją URZECZYWISTNIĆ.
Ten obowiązek nie różni się (...) od obowiązku nakładanego na wszystkich zajmujących się handlem i świadczeniem usług:
cała ich kondycja ma charakter ceremonialny, publiczność domaga się od nich urzeczywistniania tej kondycji właśnie jako pewnej ceremonii.
Istnieje swoisty taniec sklepikarza, krawca czy licytatora, mający przekonać klientelę,
że żaden z nich nie jest niczym więcej niż (...) sklepikarzem, krawcem bądź licytatorem.
Sklepikarz, który oddaje się marzeniom, wydaje się obrażać kupującego,
bo nie jest już w pełni sklepikarzem.
Uprzejmość wymaga, aby całkowicie zawierał się w swej funkcji sklepikarza i do niej się ograniczał,
podobnie jak żołnierz, który na komendę "Baczność!" staje się żołnierzem-rzeczą, żołnierzem-automatem,
ze spojrzeniem skierowanym na wprost, ale nic niewidzącym, niebędącym po to, by cokolwiek widzieć,
ponieważ to regulamin, a nie chwilowe zainteresowanie, określa punkt, w który winien wbić wzrok. (...)
Oto zabezpieczenia czynione po to, by uwięzić człowieka w tym, czym jest. (...)
Ale zarazem znaczy to tyle, iż w swoim wnętrzu kelner bezpośrednio i po prostu nie może być kelnerem w takim sensie,
w jakim ten oto kałamarz po prostu JEST kałamarzem, a szklanka JEST szklanką.
Sartre mówi tu o „złej wierze”, a więc o tym jak oszukujemy sami siebie,
ale choć zagadnienie, którym się zajmuje jest nieco odmienne,
ten przydługi fragment dobrze oddaje zjawisko, które widać w GTO.
Uczniowie i nauczyciele uparcie nie dostrzegają pod maską funkcji społecznej człowieka z jego złożonością i zmiennością.
I w sam środek tego teatru nieporozumień wkracza Onizuka,
który z właściwą sobie bezpośredniością rozbija wszelkie pozory
i wyrąbuje drogę do siedzącej pod nimi prawdy nagiego człowieczeństwa.
I wprawdzie egzystencjalizm jako nurt myślowy kojarzy się na ogół z pesymizmem
a do wizerunku jego zwolennika pasuje raczej człowiek na skraju depresji,
mimo to uważam, że Onizuka z całą swoją slapstickowością, perwersją i głupkowatością
jest w jakimś stopniu egzystencjalistą.
Może nie w ścisłym znaczeniu tego słowa, bo trudno uznać Eikichiego za filozofa,
co dopiero za filozofa antyesencjalistę,
ale sartrowskim egzystencjalistą-humanistą na pewno można go określić.
Jest kimś obnażającym wymówki i wykręty, jakimi uciekamy od swojej wolności i odpowiedzialności za tę wolność,
kimś widzącym życie i człowieka w całej absurdalnej bujności i niespójności, a nie jedynie w jego zawodowym odcieniu,
kimś nieufającym zewnętrznym instancjom i formom, które miałyby wyczerpywać pełnię tego życia i człowieczeństwa lub nadawać mu sens.
Jeśli mantrą uczniów jest:
To mantrą Onizuki:
W pewnym sensie misja Onizuki polega więc nie tyle na przełamaniu nieufności uczniów,
co na nauczeniu otaczających go ludzi specyficznej formy humanistycznego egzystencjalizmu -
tego, że nie ma jakiejś abstrakcyjnej esencji nauczyciela czy ucznia –
są tylko ludzie, zawsze wolni, zawsze jednorazowi, unikalni i odpowiedzialni za swoje życie.
GTO jest, a przynajmniej może być, przestrogą przed uniformizacją
i wynikającymi z niej krzywdzącymi uproszczeniami myślowymi,
przypomnieniem, że pod każdym mundurem jest człowiek.
To właśnie symbolizuje metafora z pierwszego openingu serii.
Chodzi mi o scenę, w której Onizuka strzela z pistoletu do własnego odbicia w lustrze -
rozbijając szkło, rozbija w ten sposób to, co sztuczne, to, co wtórne,
tak, żeby została tylko prawdziwa, nieodbita, autentyczna i wolna od kostiumów jednostka.
Nie hamujmy tego jednak na relacjach szkolnych.
To wszystko nie odnosi się tylko do uczniów i nauczycieli.
Pamiętaj o tym następnym razem, gdy kelner w restauracji będzie nieuprzejmy,
kasjer w biedrze źle ci wyda, a listonosz wrzuci awizo.
To nie jest kelner, kasjer czy listonosz –
to człowiek, który na chwilę zmienił ubranie.
Pamiętaj o tym następnym razem, jak będziesz mówić o kebabach, dresach, lewakach, prawakach, katolach, żulach.
Za każdym z tych ludzi stoi historia i tymczasowa rola nie wyczerpuje ich człowieczeństwa.
Nie zgadzaj się z ich poglądami i działaniami, ale nie pogardzaj człowiekiem,
bo ta układanka jest skomplikowana i jeden jej element nie stanowi całości.
W tym animku siedzi więcej, ale zabrakłoby mi jutuba a na pewno kawy,
żeby opowiedzieć tu o wszystkim.
W każdym razie – oglądając GTO warto zejść głębiej niż tylko na poziom niewybrednej komedii.
A poza omówionym przed chwilą zjawiskiem nieprzystawalności naszych ról społecznych do tego, kim de facto jesteśmy,
znaleźć tu można jeszcze sporo innych smaczków.
Dla przykładu wątek Tomoko, obrazujący dramatyczną sytuację człowieka głupiego
w społeczeństwie zafiksowanym na punkcie przymiotów intelektualnych,
albo motyw relacji Uchiyamady i jego Toyoty Cresty, relacji, dodajmy, na wskroś fetyszystycznej,
czy wreszcie historia Kanzaki jako dziecka rzeźbionego genetycznie,
która chcąc nie chcąc jest komentarzem na temat utopizmu i eugeniki w naszych absolutyzujących inteligencję i postęp naukowy czasach.
Jeżeli któryś z tych wątków cię zainteresował, albo chcesz napisać kilka miłych lub mniej miłych słów,
sekcja komentarzy jest miejscem, którego szukasz.
Jeśli filmik ci się podobał, nie zapomnij też gdzieniegdzie go udostępnić,
może komuś innemu też się spodoba.
No i rzecz jasna – śledź kulturę.
Tyle ode mnie, twój ruch.
No, na koniec dorzucam jeszcze żebrolajki w filmowej formie,
bo dzisiejszy kontekst kulturowy czyni ten materiał zbyt cennym, żeby nie przypomnieć go światu.
