 
آنان که با منند‌، بیایند

جلد ۳

(رمان تاریخی)

علیرضا خالوکاکایی (ع. طارق)

آغاز نگارش: بهار ۱۳۸۶

پایان نگارش: پاییز۱۳۹۷

### Title: who are with me come to me

### Volume 3

### isbn: 9780463725795

### Author: Ali reza khalo kakaee

### Publisher: Smashwords, Inc

### ...

درنگ بیش از این جایز نبود‌، و بیم آن می‌رفت كه به ترس تعبیر شود.

مسلم‌، گربز و بی طاقت‌، دست به گریبان برد‌، قبای خود را چاك كرد و سینه‌ی خود را عریان نمود:

ـ پس‌، ای نفس! بیرون شو به سوی مرگی كه از آن چاره نیست.

### ***

چشم اندازی خوفناك.

او بود و لكه های سیاه مسلح. انبوه و هیز‌، جنبان و متراكم. تنها حایل میان آنان‌، دری كه بیش از این نمی‌توانست بسته بودن را تاب آورد. دستش به روی كلون رفت و با یك حركت سریع‌، آن را بركشید ناگهان چون گردبادی از آذرخش‌، خود را در كوچه افكند.

سواران یكه خورده‌، بی اختیار كوچه دادند. به آنی‌، گردگرد او خلوت شد. سهم آور شعله ور یالْ شیری‌، با دو الوی سرخ در نی ‌نی‌، آماده‌ی جهیدن بر طعمه‌ی خویش.

آه! مرد‌، آنگاه كه خود‌، مرگ خویش را برافراشته باشد‌، و با آن به مصاف مرگ رود‌، قدرتی است مخوف؛ قدرتی كه هیچ قدرت را یارای برابری با او نیست. مرگ در این آورد گاه‌، قامت خود را كوتاهتر از قامت مسلم می‌یافت و از مقابلش ـ رنگ از رو پریده ـ می‌گریخت؛ در پی مرگ‌، سواران نیز.

آنان كه پیش از این‌، رجز و «هل من مزید»شان‌، رعبی كبود‌، بر محله حاكم كرده بود و پیاپی مسلم را از مرگ هراسانده و به جان دوستی متهم می‌نمودند‌، اینك‌، خود‌، گویاترین مصداقِ اتهامِ خویش بودند. آنان از مصاف با یكه مردی بی یاور و اسب‌، تن می‌زدند. از خوف آن‌كه مبادا جان تاریك شان را ‌، با دمِ تیزِ شمشیر مسلم‌، تماسی حاصل آید‌، چون نوده یی گوشت لخم‌، در هم می‌تنیدند و مچاله می‌شدند. كُندپاترین ‌شان‌، البته گرفتار تیغ مسلم می‌گشتند و از جست و خیز بازمی‌ماندند.

در نخستین رویارویی‌، هیجده تن‌، با زخم هایی از برش عمیق شمشیر‌، بر پیشانی و سینه و پهلو و پا و دست‌، بر خاك غلطیده بودند؛ و هنوز مسلم از تكاپو نا ایستاده بود.

چشمان وق زده‌ی محمد بن اشعث از دور نظاره گر بود. این مایه شیر آهن كوه مرد اوژنی‌، از كس نه دیده و نه شنفته بود. عقبگرد كردـ با دستانی مرتعش ـ رقعه یی نبشت و به چابك سواری سپرد تا به ابن زیاد برساند. این مهم (دستگیری مسلم)‌، از سواران جرأت باخته‌ی او ساخته نبود.

### ***

### ...

هنوز در اندیشه‌ی «چه باید كرد؟» بود‌، سوار به تاخت برگشت‌، در دستش‌، دستخط عبیدالله بن زیاد‌، ممهور به مهر خاص:

«این‌گونه به فرزند عقیل دست نیاری یافت. عٍده و عْده‌ی بیشتر‌، نه چاره‌ی كار است. خدعه باید و وعده. به او امان ده و با وعدهای چرب بفریب! بوكه خام شود و تیغ از دست فرونهد. شتاب كن كه وقت تنگ است».

ـ در امان هستی مسلم! بیش مپسند كه نفوس بیشتری هلاك گردد.

ـ اما برای شمایان‌، نزد من امانی نیست.

ـ از امیر عبیدالله بن زیاد‌، برایت امان گرفته ام. اینك‌، دستخط و مهر.

صدای خشك چكاچاك تیغ ها‌، قیه‌ی گزمگان و شیهه‌ی هراسناك اسبان سوار از دست داده و سرگردان در معركه‌، نگذاشت لحن پراستغاثه‌ی ابن اشعث بالغ شود. شمشیر خشم آخته‌ی خارا شكاف مسلم‌، چون رگرگه‌ی آذرخش‌، درابرِ زمینی آوردگاه می‌درخشید و رمه های رم كرده را از هم می‌گسیخت. هیچ نشانی از تسلیم‌، درسیمای این شمشیر‌، نه.

محمد بن اشعث ـ چشم در چشم استیصال ـ دستخط حاكم كوفه را‌، به آهستگی مچاله كرد و با ناسزایی آبدار‌، در شال كمر‌، فرو كرد. چگونه می‌توانست با اینهمه سواركار مسلح‌، از جنگ با یك تن تنها‌، تن زند و شكست خورده باز گردد؟! امیر چگونه در او خواهد نگریست و بزرگان دربارنشین‌، چه خواهند گفت. چسان خواهد توانست حشمت و تقربِ نویافته‌ی خود را پاس دارد‌، و مدارج ترقی را در دربار طی كند؟!...

نه!

صدایش‌، نه صدای او بود. صدای از چاه برآمده‌ی استیصال بود‌، و جز گزكی چند نمی‌توانست نفوذ كند.

### ...

ـ آی مردان كوفه! امروز روز شماست. شما انبوهید و او تنها. نگذارید با شمایان‌، تن به تن‌، نبرد كند. از همه سو و با هم‌، تأكید می‌كنم‌، ازهمه سو و با هم‌، به او حمله برید.

و با دماغه‌ی شمشیرش به قلب ابرِ خاك اشاره كرد.

### ***

مسلم‌، اكنون نبرد را از جوار خانه‌ی طوعه به میانه‌ی محله‌، و از آنجا به محاذات خانه‌ی حمربن بكران كشانده بود. تا پشت به دیوار دهد و دایره‌ی وسیع كارزار را‌، به نیم قوسی در پیرامون خود‌، محدود كند. در پی آن بود تا از پهلو و پشت غافلگیر نشود. حال‌، قوسی از شمشیرهای آخته‌، با دیواری هلالی از زره‌، او را در برگرفته بود. كوچك ترین غفلت او‌، دستگیری یا مرگش را به دنبال داشت. از این رو تمام حواس خود را نیاز داشت و نمی‌توانست پلك به هم زند.

این فرصت طلایی همه‌ی آن چیزی بود كه بكربن حمران (همسایه‌ی طوعه) انتظار داشت‌، و از لحظه‌ی قرار گرفتن مسلم در نزدیكی خانه اش‌، آن را در سر می‌پروراند. خدعه. از میانه‌ی نبرد به كناره كشید. به چالاكی گربه یی‌، از دیوار خانه‌ی خود بالا رفت و از آن سو پایین پرید. اینك در حیاط بود. از چراك در نگریست:

نیم نمایی از چهره‌ی عرق كرده و ملتهب مسلم‌، با قسمتی از زره‌ی نیمتنه اش‌، چشم او را چزاند. نقشه یی به سرعت در مخیله اش نقش بست. به دنبال آن‌، برقی شیطانی‌، چشمان ریز و كینه توزش را در نوردید.

دوباره از چراك تماشا كرد. نمای مسلم به در نزدیكتر شده بود. چند نفس عمیق كشید و بزاقش را به سختی فرو داد سپس كلون در را آرام آرام بیرون كشید. به قدری در اینكار احتیاط به خرج داد كه صدایی بلند نشد. اكنون‌، با یك حركت ناگهانی می‌توانست لنگه‌ی در را به سوی خود كشد و در نقطه‌ی كور مسلم قرار گیرد و....

دوباره چند نفس عمیق كشید و شمشیر خود را از غلاف خارج ساخت. وه! اگر می‌توانست ضربه یی جانانه بر مسلم فرودآورد‌، بی گمان‌، پاداش نفیس ابن زیاد‌، نصیب او می‌شد و به حلقه‌ی مقربانش راه می‌یافت...

### ***

آخرین نگاه او از چراك‌، گشودن لت در‌، و فرابردن شمشیر برهنه‌، بر فراز سر و جمع كردن تمام خون ـ خشم خود در چشم‌، فقط در كسری از ثانیه اتفاق افتاد.

كسی گویی‌، در خلاءیی بی‌انتها از سكوت‌، با طنینی از بیدارباشِ فاجعه‌، ناگهان بانگ برداشت:

ـ مسلم م م م....!!!

شمشیر در میانه‌ی مسیر بود. مسلم با سرعتی شگفت به پشت چرخید‌، با دیدن پرهیب برهنه‌ی بكر بن حمران‌، در قاب در‌، نخست نیم گامی پا پس كشید و خود را از مسیر شمشیر دور ساخت. شم نظامی و سرعت عمل به موقع او‌، از فاجعه‌، پیش گرفت. تیزنای دمِ شمشیر یمانی بكر‌، به جای نشستن بر فرق‌، از محاذات لب زبرین او گذشت و آن را از هم درید. ضربه‌ی حاصل از این فرود دردناك‌، دندان های پیشین او را نیز شكست. احساس طعم شورِ خون در دهان‌، و گیجی اولیه‌ی حاصل از آن‌، باعث نشد او خود را ببازد و معركه را به دشمنانش واگذارد. با شجاعتی شگفت‌، مچ دست بكر بن حمران را ـ كه برای ضربتی دیگر فرا رفته بود ـ در هوا قطع نمود و سپس در حركتی معكوس‌، تمام قامت او را با شمشیر خویش‌، بر درگاه نیمه باز فرو كوفت و برای همیشه برجای خشكاند. تیغِ دست از دست داده و سرگردان بكر‌، با صدایی خشك و سنگین‌، بر سنگفرش كوچه سقوط كرد.

مسلم هنوز نمی‌بایست می‌آسود. به تندی دوباره به سمت هلال مقعر شمشیرها چرخید و در همان حال شمشیر ناسیراب خود را‌ ـ در خطی منحنی و سرخ فام ـ از كمرگاه سه تن از یورش كنندگان گذراند و هر سه را‌، از میان تا كرد. آنان ـ فرصت طلبانه ـ برآن بودند‌، تا مسلم را در گرماگرم درگیری با بكر‌، از پشت غافلگیر ساخته و ضرباتی كاری بر او بنوازند.

چهار كشته از دشمن‌، فقط با سه حركت شمشیر.

حال‌، مسلم‌، به هر سو روی می‌كرد‌، جنگجویان ترس خورده‌، از وی می‌گریختند و كسی را زهله‌ی نبرد تن به تن با او نبود.

به فرمان محمدبن اشعث‌، باقیمانده سپاه‌، بر بامهای مشرف به میدان نبرد برآمده و از آن بلندا‌، به سوی مسلم تیر و سنگ می‌انداختند. گروهی از آنان به این نیز بسنده نكرده‌، قطعات خیزران و چوب را آتش زده و بر سر او فرومی‌باریدند.

ضعف ناشی از خونریزی‌، و خستگی جانكاه‌، لحظه به لحظه قوای او را به تحلیل می‌برد. لختی به دیوار تكیه داد تا نفسی تازه كند. خون لب‌، چانه و یقه‌ی او را آغشته و روی زره او شریده و جابجا دلمه بسته بود. تشنگی دشمن دیگری بود كه تازه سربرداشته بود و آزارش می‌داد.

نیزه ها و شمشیرهای آخته‌، چون خارپشتی عظیم‌، در قوسی مقعر و خلل ناپذیر اما محتاط و هراسان‌، او را از همه سو محاط كرده بودند. تا این دقیقه‌، چهل و پنج تن از آنان را بر خاك افكنده بود.

ابن اشعث‌، از هره‌ی یكی از بامها‌، خم شد و با دیدن وقفه‌ی كوتاه مسلم‌، با شیطنت لبخند زد و با لحنی وسوسه آور پرسید:

ـ هان! زاده‌ی برادر! امان می‌خواهی؟؟ هنوز من می‌توانم شفاعت تو را نزد امیر...

مسلم نگذاشت جمله‌ی او بالغ شود‌، شمشیرش را ـ كه تا این هنگام به زمین تكیه داده و ستون بدن كرده بود ـ دوباره به اهتزار درآورد و مانند گردبادی از مرگ‌، بر پاشنه‌، چرخیدن گرفت؛ گردبادی از مرگ‌، غران‌، خشم آگین و رجزخوان.

چكاچاك دوباره‌ی تیغ ها و شیهه‌ی اضطراب آور اسب ها و ابر چرخان خاك.

ـ از همه سو و همگی با هم به او یورش برید‌، تأكید می‌كنم از همه سو...

خدعه‌، باز هم خدعه‌، چاره‌، فقط در خدعه نهفته بود.

مسلم را ـ در نبرد و گریزـ به سوی چاه سرپوشیده یی كشاندند كه از وجود آن بی اطلاع بود. در حالی كه می‌خواست به عقب دورخیز كند و نیزه‌ی بلندی را كه به سوی آبگاهش دراز شده بود‌، دفع نماید‌، جفت پا بر هره‌ی چاه قرار گرفت‌، نتوانست تعادل خود را حفظ كند. برای بازیافت تعادل‌، بناگزیر شمشیر خود را رها كرد. با این حال هر دو پایش به درون چاه كشیده شد. پیش از سقوط در چاه نیش ـ زخم نیزه یی را كه در جهت مخالف‌، اززره او برگذشته بود‌، بین دو كتف احساس كرد.

هلهله‌ی محاصره كنندگان و شاباش نفرت زای آنان به یكدیگر.

ته چاه خشك بود‌، سنگینی زره و سقوط ناگهانی‌، باعث شده بود كف دستها و هر دو ساعدش به دیواره های چاه بسابد و ساقهایش از فرود آسیب ببیند. كشكك زانوی چپش نیز تیر می‌كشید. با این وجود تلاش می‌كرد هوشیاری خود را از دست ندهد و مهارِ درد را صبورانه‌، دندان بر دندان می‌خایید.

پیرامون حلقه‌ی سیاه دهانه‌ی چاه ـ كه به آسمان باز می‌شدـ سرهایی كنجكاو و آراسته به خودهای آهنین‌، به داخل چاه سرك می‌كشیدند و پوزخندهای تاریك شان همراه با دشنام بود. مسلم این همه را می‌دید‌، می‌شنید و فرومی‌خورد. او اكنون دیگر به خود نمی‌اندیشید. برای مسلم مْسلَّم بود كه بزودی سر پرشورش‌، خونچكان‌ او برنطع درخواهد غلطید و در طبقی زرین به دمشق فرستاده خواهد شد. هدف او والاتر از آن بود كه مجالی برای اندیشیدن به «خود» برای او باقی بگذارد. با این همه‌، نگران بود و خوره‌ی تشویش‌، ذره ذره وجودش را می‌جوید و قرار از او می‌ربود.

مسلم به چه می‌اندیشید؟ چه مهمی‌ او را بی تاب كرده بود؟

مردی كه مرگ را به سخره گرفته و جنگ آزموده جلادان شقاوت پیشه‌ی حكومتی را بارها ـ بارها با رزم شگفت خود ـ به اعجاب واداشته بود‌، اینك نمی‌توانست از سرازیر شدن اشك هایش خودداری كند. مسلم و گریستن؟!!

### ...

آه! آخر او پیك ویژه‌ی حسین بود؛ قاصد انقلاب‌، پیش‌آهنگ قیام كوفه؛ و مأموریت داشت كوفه را مهیای ورود موكب مراد و مولایش كند. اینك‌، او مانده بود و قیامی شكست خورده و خود نیز گرفتار جلادان. آوخ! چگونه می‌توانست خویش را ملامت نكند و كاستی ها در نظرش بزرگ جلوه ننماید. اینها همه‌، آسان بود‌، آنچه دشوار می‌نمود و حل آن از عهده‌ی او خارج بود‌، این بود كه سرورش از پیشامدهای كوفه بیاطلاع بود و بیم می‌رفت‌، ناگهان پای در ركاب كشد و آهنگ آن سامان بی سامان نماید؛ با این پندار كه شهر در تسخیر هواخواهان اوست. در آن صورت‌، بی‌گمان در دامی‌ می‌افتاد كه ابن زیاد گسترده بود.

نه!...

او باید‌، باید‌، حسین را از خطر پرهیز می‌داد... ولی چگونه ممكن بود‌، این؟!

ـ فرزند عقیل! تو را دژم روی‌، بغض در گلو، گشاده چشم، اندیشناك‌، و چون كودكان دهشت زده‌، با دهان باز می‌یابم. مردی آن گونه مردافكن در نبرد‌، این گونه در اسارت‌، خوار نباید بودن. آیا تو را ازمرگ به دست جلادان بیمی‌ است؟

این را عبیدالله بن عباس سُلَمی گفت؛ پیش از آن‌كه به دژخیمانش فرمان دهد زنجیرِ چارمیخ از دست و پای مسلم بگذرانند.

و لیچار مزدوران:

ـ امیر بی تاج و تخت كوفه را نگرید [شلیك خنده ها] اگر می‌توانست بر كاخ دست یابد‌، در آن صورت تكه‌ی بزرگ ما گوشمان بود.

ـ دیروز بر عرش بود‌، امروز بر فرش؛ فرش خاك... هاهاهاها.

### ...

ـ فرزند عقیل! نگفتی دلیل تشویش تو چیست؟

مسلم پس از درنگی سر برداشت‌، آنچنان ژرف و خشمناك در عبیدالله بن عباس سلمی نگریست كه او دیگر سوال خود را هرگز تكرار نكرد.

از نگاه مسلم‌، وقار‌، استحكام‌، شجاعت و بزرگ منشی ساطع می‌شد. با دیدن آن هركس به خود می‌لرزید.

### ...

مزدوران نیش خود را غلاف كردند و باقی راه‌، در سكوتی حرمت بار‌، آمیخته به در خود شدنی اندیشناك سپری شد.

ابتدا ملازمان و پیشخدمتان مخصوص‌، آنگاه بزرگان دربارنشین‌، سر به سجده سودند‌، و چاووشی بانگ برداشت:

امیر عبیدالله بن زیاد حفظ الله و رعاه.

هیچ كس نماند كه رخ بر سنگفرش نسوده باشد جز یك تن.

### ...

ـ به امیرت سلام كن‌، مسلم بن عقیل!

ـ وای بر تو! ساكت شو! او امیر من نیست‌، امیر چاكران و چاپلوسان و دژخیمان دست تا به مرفق در خون مظلومان است.

### ...

ـ پروا‌، پروا كن‌، فرزند عقیل! آیا بر جان خود نمی‌هراسی؟!! آیا...

صدای آمرانه‌، پرطنین و آمیخته به استهزای ابن زیاد‌، غائله را ختم كرد:

ـ حتی اگر سلام كند‌، شربت خوشگوار مرگ را خواهد چشید.

قهقهه‌ی محتاط درباریان تازه سر از خاك بركرده‌، و اندكی مضطرب از خشم احتمالی امیر.

و مسلم خشمناك تر:

ـ مرا به مرگ وعده می‌دهی؟ زاده‌ی مرجانه! بدتر از تو‌، بهتر از مرا كشته است.

با شنیدن واژه‌ی «ابن مرجانه»‌، موجی از خون‌، به پیشانی ابن زیاد دوید‌، در همانحال دست به قبضه‌ی تازیانه برد اما به‌یكباره به یاد منش مزورانه‌ی معاویه افتاد و به سختی كوشید زهر این سخن را فروبرد و دم برنیاورد.

ـ ای پسر عقیل! تو بر امام خود خروج كردی و میان مسلمانان تفرقه انداختی. زبان به طعنه مگشای و صدا فرامبر! تو همانی كه فتنه‌ی خاموش را دوباره شعله ور كردی و خونهای بی گناهان ریختی؛ آن خونها اكنون دامنگیر تواند و پادافراه تو نزدیك است.

ـ دروغ گفتی‌، این معاویه بود كه بین مسلمانان اختلاف ایجاد كرد و پسرش یزید تبهكار؛ كه دنباله‌ی او گرفت. سلسله جنبان فساد و فتنه تو بودی و پدرت زیاد. آیا مرا ازمرگ می‌هراسانی؟! شهادت به دست گجسته ترین جلاد‌، بالاترین آرزوی من است‌، و این در نزد من حلاوتی بیش از عسل دارد.

ـ مسلم! برای چه به این شهر آمدی و مردمی را كه درآسودگی می‌زیستند ـ و باید با هم در صلح و وحدت می‌بودند ـ گسیختی؟ چرا پدر را دشمن پسر كردی‌، پسر را خصم مادر؟ اگر به این شهر نیامده بودی‌، آن خونهای بیگناه بر خاك نمی‌ریخت.

مسلم نگاهش را در سرتاسر تالار چرخاند. صورتك هایی مسخ شده‌، بر داربستی از لباس های رنگارنگ‌، در دو سوی او صف كشیده و با حیرت و ترس‌، مجادله‌ی او و عبیدالله بن زیاد را گوش می‌دادند. گویی بی تابانه منتظر نقطه‌ی پایانی بر آن بودند. در نگاه و وجناتشان‌، می‌شد این پیام را خواند:

«چه بی پروا‌، كله شق‌، نه هراس مردی! چگونه عریان شدن خون خویش را نمی‌هراسد؛ حال آن كه زخمی ست و بی رمق‌، و بر دست و پایش‌، قفل. آه! اگر آزاد بود و سالم‌، چگونه سخن می‌راند و چه سان رفتار می‌كرد؟!».

مسلم نگاه خود را از آنان برگرفت. آخر شایسته‌ی نگاه نبودند‌، و وهنِ نگریستن شان را كفاره می‌بایست پرداخت. چشم را خوشایند آن كه بسته باشد تا برآنان نگرد.

ـ ضدارزش های جاهلی را تو و یزید‌، دوباره برقرار كرده و ارزش های انقلابی و توحیدی را لگدمال كردید. بر گردن توده‌ی مردم به قهر سوار شده و آنان را به كاری واداشتید كه ناپسند بود. رفتارتان با آنان مانند پادشاهان كسری و قیصر است. ما آمدیم تا آنها را برهانیم. ما آمدیم تا به ارزشهای كتاب خدا فرا بخوانیم. این است دلیل آمدن من‌، این است تنها گناه من....

كلمات مسلم‌، چون ضربات پیاپی پتك بر وجدانهای منجمد و مسخ شده فرود می‌آمد. ابن زیاد می‌دید كه دم به دم‌، فاش تر و بی آبروتر می‌شود. خویشتنداری و تظاهر به متانت‌، و لبخندگك ساختگی او جلوی درباریان‌، بیش از این نمی‌توانست ادامه یابد... ناگهان درونمایه‌ی خود را‌، با منشی ناشیانه و به دور از آداب ریاكارانه‌ی درباری بیرون ریخت‌، و با مسلم آنگونه رفتار كرد كه با یكی از جوانان عیایش قریش‌، در روزگار جهالت.

ـ ای فاسقِ شرابخوار! تو كه هستی كه خود را به این صفات می‌ستایی؟ گزافه مگوی‌، پیشینه‌ی تو در مدینه‌، بر همگان آشكار است.

### ...

سكوت‌، بر تالار لمحه یی غبار مرگ پاشید، آنگاه همهمه یی خفیف درگرفت. چهره های مسخ شده نیز جنبشی كردند. گویا این سخن بر آنان گران آمده و آن را برای وجود نازنینی كه تمامت عمر را جز در ركاب حقیقت و هدفداری سپری نكرده بود‌، لاطائلی بیش نمی‌دیدند؛ دروغینه یی كه خاستگاه آن‌، حقد و غضب بود‌، نه حزم و تعقل.

متهم كردن انقلاب‌ سازان‌، دگراندیشان و تغییرخواهان به فساد اخلاق‌، از روش های شناخته شده‌ی حكام خون آشام است. هدف از آن‌، جز وادار ساختن مخاطب به دفاع از خود‌، و افتادن به موضعی ضعیف و تدافعی‌، برای دفاع از پاكدامنی خود نیست. آنان اتهام می‌زنند تا هدف عوض شود. آن‌گونه می‌نمایند كه گویی خود قدیسند و دیگران دامن آلودگانی دوسیه سیاه‌، و اخلاق می‌آموزند و زهد می‌فروشند‌، و حاشا! اگر مخاطب‌، خود را ببازد و در این دام افتد....

مسلم آرامش دیرینه‌ی خود را نباخت. چشمه‌ی زلال وجودش اگر چه با سنگریزه های سیاه این اتهام‌، اندكی موج برداشت اما زود به صفا و شفافیت پیشین بازگشت. او به فراست هدف دشمن را دریافت و مرعوب نشد. گذاشت تا آخرین موج لرزه های خفیف درونی اش نیز فرونشیند آنگاه با تسلط گفت:

ـ خدا داناتر است به آنچه می‌گویی. این یاوه ها جز فرافكنی نیست و تو خود به آن سزاوارتری. این را همگان می‌دانند [و سخن را از اخلاق و صفات فردی ـ كه دراین مجادله چندان بكار نمی‌آمد ـ به اصل موضوع كشاند]‌، زنهار! زنهار! فرزند زیاد! از خونهای مسلمانان؛ خونهای پاك و بیگناهی كه خداوند ریختن شان را حرام كرده بود و تو آنها را ریختی‌، و بر ریختن شان‌، حریص بودی و هستی. بدا! بر تو‌، و بدا! بر رفتار آمیخته به سوء ظن و بدگمانی تو با خلق و هیچ انگاری آنان. این جز بازتاب درونمایه‌ی ناپاك و سفاكت تو نیست.

### ...

سخن كه به اینجا رسید‌، ابن زیاد از كوره در رفت و به آخرین حربه‌ی خود متوسل شد؛ خشونت عریان.

### ...

ـ آهای فرزند بكر! پیش آی و این مرد را به بام قصر بو و بی هیچ ترحم‌، گردن زن! این لطف ویژه‌ی ماست به تو‌، باشد كه خونبهای پدرت باشد‌، دست تو را بازگشادیم تا هر طور خواهی با او رفتار كنی....

[دراینجا به مسلم نگریست تا شاید آثار خوف و التماس‌، در چشمان او ببیند]. بلعجبا! جز جسارتی شجاع و شجاعتی جسور از این دیدگان ژرف و دریایی ساطع نمی‌شد. بر خود لرزید‌، تاب نیاورد‌، بر پاشنه چرخید و شتابان تالار را ترك كرد.

فقط زنجیر پای مسلم را گشودند تا بتواند با پای خود به قتلگاه رود. بر سایر زنجیرها‌، زنجیر گشوده از پا را نیز افزودند. اینك‌، او در هم پیچیده و زیر نظر‌، با دلمه های خشكیده‌ی خون بر لب و گردن‌، از پله های سنگی كاخ بالا برده می‌شد.

### ***

از آن فرازنا‌، شهر‌، كندوی خاموشِ آفت زده می‌نمود. اختناق‌، گردی سربین بر خانه های گلی كوفه پاشانده بود. در كوچه های منتهی به كاخ‌، جنبشی دیده نمی‌شد. دیروز‌، سه شنبه هشتم ذی الحجه‌، كاخ در محاصره‌ی خشمناك توده های به جان آمده بود‌، امروز چهارشنبه‌، او بی یاور و یار‌، اسیر جلادان. شگفت این كه اثری از كدورت و گلایه ـ نسبت به مردم كوفه ـ در سیمای مسلم‌، پیدا‌، نه. یك چیز‌، تنها یك چیز‌، گاه او را می‌آزرد. اندیشه‌ی عشق‌، زندگی مایه و همه چیزش‌، حسین.

### ...

ـ بر كنده‌ی زانوان بنشین و سر خود پیش آر!

پرهیب فرزند بكر بن حمران با تیغی بركشیده از نیام‌، و سایه یی بركشیده تر‌، در یك قدمی مسلم بود. پنج قراول تنومند‌، تیر در كمان نهاده و زه بركشیده‌، پشتیبان و محافظ وی. مسلم نیم نگاهی كرد.

ـ هنوز برای این كار خیلی جوانی. حال كه می‌خواهی مرا بكشی بگذار ـ به شیوه‌ی نیاكانم ـ ركعتی نماز گذارم‌، و خدای را برای پسین بار به كبارت یاد كنم.

جوان زیر چشمی قراولان را نگریست. خوف ‌ـ لرزه یی از رفتار وقارآمیز و ابهت گیرای مسلم در دل او افتاده بود‌، و همین باعث می‌شد نتواند تیغ را در دست‌، درست نگاهدارد. با این حال تظاهر می‌كرد كه نمی‌ترسد و می‌كوشید تزلزل درونی خود را‌، با خشونتی تصنعی ـ كه به او نمی‌آمد ـ در گفتار بروز دهد. از آن می‌هراسید نماز مسلم‌، باقی توان رو به تحلیل او را برباید و عزمش را سست گرداند.

ـ نمی‌شود.

دوباره به قراولان نگاه كرد. یكی از آنان به او چشمك زد و دیگری زه كمان خود را اندكی بیشتر كشید. سومین با انگشت‌، اشاره به گردن كرد. یعنی در كشتن شتاب ورز.

مسلم:

ـ خداوند شما قوم شقی را كیفر دهد كه ما را از حقمان بازداشتید و خواری ما خواستید و خونمان ریختید با آن‌كه می‌دانستید ما فرزندان پیامبر اوییم‌، و آیین او نابود شدنی نیست.

ـ سپاس خداوند را كه مرا بر تو برتری داد و تو را خوار كرد.

تا این هنگام‌، مسلم فرمان های بسیار آمرانه و بی حرمتی های فرزند بكر را ناشی از خامدستی و تأثیر پذیرفتگی خودبخودی او از كشته شدن پدر می‌دانست و حمل بر جاهلیتی برآمده از حس كور انتقام‌، می‌كرد. از این رو رفتار خشن او را بزرگوارانه فرومی‌خورد اما به ‌یكباره با شنیدن نام خدا‌، و سوءاستفاده‌ی مزورانه یی كه از آن می‌شد‌، شكیب از دست داد و چون شیری در زنجیر‌، خروشیدن گرفت.

ـ خاموش! غضب خداوند بر تو باد!

جوان ـ كه همزمان تیغ خود را بالا برده بود تا با ضربتی غافلگیرانه كار مسلم را یكسره كند ـ از این نهیب‌، یكه خورد و زانوانش شروع به لرزیدن كرد تا آنجا كه سنگینی تیغ را تاب نیاورد‌، و آن را از دست فرونهاد. نهیب و هیبت مسلم‌، در واپسین لحظات پیش از مرگ‌، او را طلسم كرده و توان هر كار را از او سلب نموده بود. از این رو‌، در تنگنایی از ترس و تردید ناگهان به پشت چرید و با گامهایی شتابناك و هراس آلود‌، از پله های كاخ پایین دوید. این در حالی بود كه قراولان بهت زده و برجای خشكیده‌، هنوز در صدد یافتن واژه یی در ضمیر غافلگیر شده‌ی خود بودند تا او را به انجام كار فرا خوانند.

ـ این جوان جنگ ناآزموده‌ی چكاچاك تیغ ناشنوده‌ی گنجشك دل‌، می‌گوید كه قادر نیست به كار فرزند عقیل برسد. من نرینه مرد كامل می‌خواهم تا اهل كار باشد. شما مردان كوفه‌، ضعیف تر از زنانید. آیا مردی از عرب یافت می‌شود كه جگر داشته باشد‌، و در قبال چرخاندن تیغ‌، پاداشی بسزا از من دریافت كند؛ آیا كسی هست؟

[ابن زیاد این را گفت‌، در حالی كه خود نیز از قتل مسلم بن عقیل خوفناك بود و اگر خود در مقام اجرای آن بود‌، ازعهده‌ی كار برنمی‌آمد].

ـ آیا كسی هست؟

### ...

ـ من!

ـ تو كه هستی؟

ـ مردی از شام‌، پایتخت امیرالمؤمنین یزید.

ابن زیاد با شنیدن نام شام‌، بادی به غبغب افكند.

باید می‌دانستم‌، یك شامی ‌، بله‌، فقط یك شامی می‌تواند این مهم را به انجام رساند‌، نه یك كوفی.

ـ ولی مولای من! درست است كه من از شام آمده ام اما اهل....

ـ باشد‌، باشد فهمیدم. به محل مأموریت خود رو و بی درنگ سر آن ملعون را برای من آر!... آهان! یادت نرود بدنش را از كاخ به زیر افكنی‌، می‌خواهم عبرت كوفیان باشد. اگر سر را خوب جدا كنی. پاداش گرانی از من دریافت خواهی كرد. می‌خواهم آن را برای امیرالمؤمنین بفرستم. برخی سرها را باید طلا اندود كرد و در خزانه نگاهداشت [و متعاقب آن بلند قهقهه زد].

مسلم‌، بعد از تشهد و سلام نمازـ كه آن را نشسته و با كتف های بسته برگزار كردـ یكبار دیگر نگاه مشتاق و جستجوگر خود را به راه ها و بزروهای كوفه دوخت شاید ستونی از غبار به چشم بیند یا نشانی از حسین و اهل بیت و اصحاب او در دوردست ها بیابد. پیوسته از خود می‌پرسید چه بر سر آنان آمده است و او برای بازداشتن آنان از ورود به كوفه چه می‌تواند كرد. رشته‌ی دراز افكار به هم ‌بافته و رنگارنگ‌، آنقدر او را به خود مشغول ساخته بود كه نتوانست صدای نزدیك شدن گامهای خفه و خپنه یی را به فراپشت خود بشنود‌، و دست تاریكی را كه با تیغی برهنه فرارفته بود‌، ببیند و....

### ***

آه! گویی از متن بی لك سراب‌، این سیمای خجسته‌ی مرادش حسین بود كه می‌رویید و او را به نام می‌خواند و می‌گفت:

ـ ای مسلم! تو مأموریت خود را به بهترین نحو انجام دادی. بشارت باد تو را به ملاقاتی زود هنگام با....

ـ این است عقوبت آن‌كه در برابر امیرالمؤمنین یزید دعوی خلافت نماید. [حاكم مخوف كوفه این را گفت و خود شروع به قدم زدن در تالار كرد]. البته غره نشوید‌، هنوز چشم فتنه را درنیاورده ایم. حسین اكنون در راه كوفه است.

سرخونچكان مسلم‌، در سینی زرین‌، پیشاروی درباریان به چرخش درآمد.

ـ گفتم كه هنوز چشم فتنه را درنیاورده ایم. این شورش اخگرهای نهفته در خاكسترِ بسیار دارد. [مكثی كرد و به نقطه یی در یشمِ پیچ در پیچِ ستونهای كاخ خیره شد‌، و برقی مرموز‌، چشمان هیزش را‌، لمحه یی به درخشش درآورد].

ـ هانی! هانی را هنوز مجازات....

ـ ولی سرور من! او هواخواهان بسیار دارد. از اشراف مردان است. هرگاه اراده‌ی جنگ می‌‌کرد، چهار هزار سوار زره پوش همعنان او بودند. هشت هزار پیاده‌ی فرمان پذیر داشت. در وقت ضرور‌، اگر هم‌سوگندان خود را از دیگر قبایل صدا می‌زد‌، سی هزار اجابتش می‌كردند. این مردان هنوز در قید حیاتند. به مصلحت حكومت نیست این مرد را به كشتن آورد و برای خود دشمن بتراشد. می‌توان با او هنوز مدارا كرد. رأی حقیر بر آن است مدتی در سیاه چال بماند تا فتنه‌ی حسین بن علی فروخوابد آن وقت‌، با فراغ بال می‌توان تصمیم گرفت.

ابن زیاد گره در ابرو افكند و از قدم زدن بازایستاد.

ـ با آن‌كه مقرب مایی فرزند اشعث! و امروز جایگاهت‌، در دست راست ما‌، اما از آداب دربار‌، یكی آن است كه در حرف بزرگان موش ندوانی و پای از گلیم فراتر ننهی. هانی به خون گلوی ما تشنه است. او در باور ساده انگارانه‌ی تو گوژپشتی است ترحم آور و بسته دست و پای‌، و این مزخرفی بیش نیست. او از سلسله جنبانان قیام است. تا نفس می‌كشد‌، مردمی كه هواخواهان اویند‌، مجال سركشی دارند. باید او را سیاست كرد تا عبرت آموز آن «سی هزار!!!» كه می‌گویی باشد.

[آن برق شیطنت آمیز دوباره در چشمانش نمایان شد].

ـ ... اگر حرفت درست باشد‌، می‌خواهم از امروز‌، آن سی هزار در ركاب امیرعبیدالله بن زیاد شمشیر زنند [و قهقهه زد] ... حرف روی حرف امیر قیمت دارد. كار خود را سنگین كردی [و با لحن تمسخرآمیز چند بار تكرار كرد] سی هزار!! مرد؟!! ... چهار هزار زره بر تن؟!!... دیگر نمی‌خواهم این یاوه های طفل ترسان را بشنوم [اشاره به سر مسلم]‌، دیروز كوفه در انقیاد این مرد بود‌، امروز تن او لگدمالِ سم ستوران بازار كفشگران است‌، و كس را جرأت برگرفتن و به خاك سپردنش نیست.

[ناگهان ایستاد و متحكم فریاد زد]:

ـ كافی است! زیاده در این باب سخن راندیم. آن پیرزال خرفت را به بازار برید و در انظار گردن زنید. الآن و بدون درنگ!

محمد بن اشعث با دهانی بازمانده از حیرت و زبانی از شدت خشكی‌، چسبیده بر سق دهان‌، گویا گفت:

ـ اطاعت! ولینعمت من!

هانی در حلقه‌ی محاصره‌ی چهار هزار مرد جنگی از اجیرشدگان كوفه و سپاهیان رسیده از شام‌، به بازار خرید و فروش گوسپندان برده شد. جارچیان پیشاپیش جار می‌زدند:

ـ سزای دشمنی با امیرالمؤمنین یزید و خروج بر خلیفه‌ی برحق مسلمانان‌، جز مرگ نیست؛ مرگی موهن و خفت بار در انظار مسلمانان.

در پی جارچیان‌، عده یی از مأموران حكومتی مردم را تازیانه زده و راه را باز می‌كردند. مفتشان با لباس مبدل‌، فالگوش ایستاده و هر حركت غیرعادی را گزارش می‌نمودند. به اندك زمانی جمعیت گردآمده و متراكم در آستانه‌ی بازار ـ به ضرب تازیانه‌ی مأموران ـ تُنُك شد و راه برای عبور بازگردید.

سرك كشیدن های كنجكاوانه برای شناسایی قربانی آغاز شد‌، و نیز زمزمه های درگوشی و پچپچه های رازآلود و خفیه از نگاه مأموران.

ـ او را می‌شناسی؟ چهره اش به نظرم آشناست.

ـ خاك عالم بر سرم باد! آیا نمی‌شناسی اش؟! او هانی است.

ـ كدام هانی؟!

ـ وای بر تو! هانی بن عروه‌ی.

ـ همان كه مردانش برای رهانیدنش از زندان ابن زیاد در برابر كاخ گردآمده بودند؟

ـ آری‌، آری.

ـ و حال كجایند؟

ـ كجایند؟! ... شاید در میانه‌ی این مردم.

ـ چرا نمی‌رهانندش؟!

### ....

صدای جارچی دوباره بلند شد:

ـ آهای مردم! سزای خروج بر خلیفه‌ی مسلمانان‌، جز مرگی موهن در ملاءعام نیست‌، و این عبرت آنان باد كه هنوز دل در گرو هوای دیگر دارند و منخرین شان پر باد است.

### ***

چهار هزار تن از مأموران حكومتی ـ در دایره های تو در توـ گرداگرد هانی حلقه زده بودند. حصاری از زره‌، كلاهخود‌، نیزه‌، تیغ و كجكارد. فراپشت آنان‌، حصاری آهن ـ گوشتین دیگر از مزدبگیران دیگر‌، و اغلب آنان در جامه‌ی مبدل و ناشناس از چشم مردم. هانی در میان آنان بود با زمره یی از جلادان سیاهپوش و نطعی و كنده یی در میانه. زنجیر سنگین جامعه‌، دستان او را به شكل ضربدری بالای گردن برده و به هم دوخته بود. عبور زنجیر در دو سوی گردن‌، رد كبودی در جای نهاده بود‌، و در برخی نقاط آمیخته با سرخینه‌ی خون بود. زخم چند روزه‌ی صورت و لبها هنوز التیام نیافته‌، و دایره‌ی كبودی در اطراف چشمان متورمش‌، قیافه‌ی او را از انتظام انداخته بود. او به سختی بر زانوان مرتعش و بیرمق خود ایستاده بود‌، و تلاش داشت با نیروی اراده در آن وانفسا قرص و محكم جلوه كند تا نمایشْ بازار حكومت را بر سر ابن زیاد خراب نماید.

هانی‌، پیرانه سر مردی‌، محاسن سپید كه نگاه را بی اختیار به حرمت و ترحم می‌خواند و دیدنش در آن حال جگرسوز‌، ترجمان دلسوزی بود. می‌دانست كه مرگش حتمی است. اكنون باید آخرین نیروی خویش را بسیج می‌كرد و با مرگش بردشمن می‌تاخت. ازاین رو‌،گردن متورم و زخمی اش را به سختی درغل سنگین جنباند‌، ابروان پرپشت و سپیدش را بالا انداخت و نی نی سوزانش را در پیرامون به حركت درآورد. دیواری گوشتین از چشم؛ چشمانی مغاك سرد خیانت و جبن‌، وهنِ انسانیت‌، در هر یك كژدمی جراره و چندش آور. هیچ كدام نگریستن را نمی‌شایستند. نگاهش را پرواز داد تا شاید در آن سوی این چهره های دوزخی مسخ شده و سیخِ چشمانشان و چشمان سیخشان‌، مرهمی از مهربانی‌، در پلكهایی آشنا بجوید...

نه‌، یافت نمی‌شد.

غربتستانی مجهول‌، یخكوه هایی عظیم از تنهایی‌، و حصاری از خلاء در پیرامون او تنیده شده بود؛ بی اختیار بانگ برداشت:

ـ وا مذحجاه! ... و لا مذحج لی الیوم... یا مذحجاه! ... و این مذحج؟!

آوخ! كجایند مردان مذحج؟! آنان كه به یك اشارت ابروی او‌، تیغ از نیام می‌كشیدند‌، و در فشاندن سر و جان‌، از یكدیگر سبق می‌بردند؛ مردانی عددشان به اندازه‌ی ریگهای بیابان؛ آنان كه او به حمایت شان پشتگرم بود‌، و بودنشان را فخر بر زمین و آسمان می‌فروخت‌، و می‌خواست از آنان لشگری گران برای پشتیبانی حسین فراهم آورد.

راستی كجاست مذحج؟! چرا در هیچ چهره یی خطی آشنا نمی‌یافت؟ شاید در میانه‌ی جمعیت بودند. شاید درست در یك قدمی او‌، زل زده به او‌، و نفس در نفس او... ولی ولی چرا آنان را نمی‌شناخت. آیا این درست است كه رنگ قیافه ها نیز به رنگ آرمان افراد درمی‌آید.

آه! این چه نبردی‌ست كه چهارهزار مرد جنگی در برابر او صف كشیده اند و او تنهاست! كاش! تنها بود. تنهاتر از تنهایی و در آن سوی طیف تنهایی؛ كتف بسته و مجروح‌، بیپاره سنگی در دست‌، دفاع از خویشتن را. در این حال بود كه تنهایی نیز برای او دل می‌سوزاند.

تقلا كرد دست هایش را از دستبندهای آهنین رها كند‌، بی نتیجه بود. در خلاء بی پایان آنسوی تنهایی فریاد زد:

ـ آیا عمودی‌، كاردی‌، سنگی یا دست كم استخوان پاره یی نیست تا من با آن پیكار كنم؟

هم پیمانان سابق‌، و اینك خیانت پیشه‌ی خود را یكایك بنام خواند تا واپسین كلامش شاید تازیانه یی باشد بر وجدان فرومرده‌ی آنان. شوم بختانه بر گرداگرد خود هیچ ندید جز آن دیوار سمجِ چشم‌، در هر كدام سیخی برای چزاندن و عقرب جراره یی برای جزاندن. فریاد دادخواهی اش در خلاء تاریك فروخلید و به سوی او بازنگشت.

دژخیمان‌، زخم خورده و كینه به دل‌، ازتلاش پیشین او در كاخ برای كشتن ابن زیاد‌، به خود آمده و با شنیدن فریادهای او‌، ریسمانی چند بر زنجیرهایش افزوده و او را سخت بربستند تا در پایان دم مرگ نیز هراس دمافزون خود را ازاو اندكی فرونشانده باشند... اما هانی را سر بازایستادن نبود. فریادش را سلاحی كرده بود تا بر گوش های یخزده وو مسخ گشته فروكوبد؛ نگاه پرسشگر و خشمناكش را نیز.

ـ گردن پیش آر‌، پیرمرد! فرمان دارم سر بی خاصیت تو را گوش تا گوش بریده و سالم به دربار امیر عبیدالله بن زیاد برم.

این را رشید تركی غلام ابن زیاد گفت.

هانی‌، خشمناك به سوی گردن چرخاند.

ـ مرا می‌گویی كه در مرگ خویش شریك جرم رجالگان باشم؟! ... هرگز!

ـ نمی‌گویم‌، بل‌، مرگ تو را حمل می‌كنم.

برق تشنه و هار شمشیر‌، در قوسی بران فرود آمد اما واكنش به موقع هانی‌، و ترس ضارب‌، از تأثیر كاری و مرگ آور آن كاست.

در اندگك مجال‌، تا فرود آمدن ضربه‌ی بعدی شمشیر‌، هانی به بی انتهای غبارآلود آسمان كوفه چشم دوخت و دعایی در زیر لب زمزمه کرد.

### ...

و دو فواره‌ی جهنده‌ی داغ‌، جامه‌ی ساده‌ی خاك را به سرخی آراست.

تن خرد ـ خمیر گشته‌ی مسلم را ـ كه در بازار كفشگران فرود آمده بودـ به جسم نحیف هانی افزودند‌، آنگاه تنِ دو تن را ـ كه هنوز در غل جامعه بودند ـ به موی دم اسب فروبستند تا در كوچه های تُنُك و بازارهای پرسنگ كوفه بچرخانند و ننگی بر ننگ بیفزایند.

هدف ابن زیاد این بود تا قهرمانان قیام آفرین كوفه را‌، در ضمیر مردمِ نظاره گر و بهت برده نیز بمیراند‌، و حماسه‌ی آنان را ـ با تحقیرشان ـ ناچیز جلوه دهد؛ در عین حال هیمنه‌ی حكومت خویش‌، و ترس از عاقبت و عقوبت شورش را در دلها مهر كند.

آنانی كه آن روزـ با چشمان منجمد و گوسپند مرده‌ی خوش ـ پیكرهای آغشته به خاكخون و شرحه شرحه را نگریسته و بی تفاوت سر خویش گرفته و راه خویش در پیش گرفتند‌، در حقیقت جز خویش را در خویش‌، به دست خویش نكشتند. ابن زیاد با نبوغ ضدانسانی خود نیز این را می‌خواست. كشتن انسان؛ كشتن آخرین فروغ انسانی در انسان‌، با دستان خود انسان.

چند روح بزرگ‌، جند جان بی آلایش ـ كه این وهن را برنتافته بودند ـ گناه انسان بودن و انسان ماندن خویش را به شدیدترین شكل‌، تاوان پس دادند.

عبدالله علی كلبی‌، كثیر بن شهاب و عماره بن صلخت ازدی.

### ***

این‌گونه‌، خون مسلم و هانی‌، در هم آمیخت و خاك كوفه را ـ كوچه به كوچه ـ عبیرآگین كرد و از آن خمیره یی ساخت سرشته از حماسه‌ی فرزند انسان‌، در اعتراض علیه جبرهای بندگی ساز.

### ***

این بود آیا پیامی كه مسلم باید به كوفه می‌رساند؟؟ ....

عمربن سعید‌بن عاص كه داشت می‌‌رفت تا در خرگاه بخورآگین و حریربفت خود تن به خواب سپرده و در احلام رنگارنگ خود غرقه شود، ناگهان غلام مخصوص خود را بر آستان خرگاه یافت؛ در حالی كه خطی از اضطراب آمیخته با سماجتی مجهول، طرح همیشگی چهره ‌اش را به هم ریخته بود.

ـ آیا بخور روشن است و شراب در ابریق، مهیا؟ می‌‌خواهم پیش از رحیل به دیار خواب، قدحی نوش كنم.

ـ آه!... بله، سرور من... اما امر مهمی ‌ست باید به عرض برسانم.

ـ چه مطلب مهمی كه باید پیش از خواب به من گفته شود؟!

ـ نامه یی‌ست از امیرالمؤمنین یزید، چاپار مخصوص خلیفه اصرار دارد همین الآن خوانده و اقدام شود.

عمر با رگه یی خفیف از دهشت بر رخسار، نامه‌ی خلیفه را از غلام ستاند. با دستانی مرتعش مهر آن را شكاند و با دستپاچگی پیه‌سوز طلبید تا نامه را بخواند.

ـ سرور من! پیه‌سوز همین جاست، پشت سرتان، از قبل آن را مهیا كرده‌ام.

عمر میان بیم و امید چشم بر سطور نامه دواند:

«... اگر آب برای نوشیدن در دست داری، فرو نه و به محل مأموریت خود شتاب! باید حسین‌بن علی را دستگیر و كت بسته به دمشق گسیل داری. اگر مقاومت كرد او را بكش و سرش را به نزد من بفرست!

... نخواهی خورد، نخواهی نوشید و خواب نخواهی داشت مگر آن‌كه این مهم را به انجام رسانی. لشگری آراسته و تجهیز شده، در زیر مهمیز تو خواهد بود؛ این را لطف خاص ما به خود دان. آگاه باش پیش از آنكه حسین از ایام حج سود جوید، زائران خانه‌ی خدا را به بلوا برانگیزد و برای حكومت دشمنان قسم خورده تراشد، باید بر وی فرودآیی و كار را به انجام رسانی. مأموران مخفی من مراقب تو خواهند بود تا اطمینان یابند این امر را چگونه به فرجام خواهی رساند...».

بزاق در دهان عمر‌بن سعید‌بن عاص خشكید و چشمان او با نگرانی به سقف خیره شد؛ گویا در پی روزنه‌یی برای گریز بود. زیر لب غرید:

«یزید چه صعب كاری از من می‌‌خواهد؛ كاری كه خود نیز قادر به انجام آن نیست...».

خانه‌ی خدا، با مكعب شگفت و بلند بالای خود، در قلب مكه، چون معبدی از شمع، نور می‌‌پراكنید. مغناطیس عجیب این خانه‌ی ساده، مسلمانان را از همه‌ی اقطار به سوی خود می‌‌كشید. اینك موسم حج بود و مكه در غلغله؛ كنگره‌یی عظیم از شیفتگان آیین محمد در حال شكل‌گیری بود. وه! چه شرایط مناسبی، بعد از مرگ معاویه، برای بوجود آوردن تغییر در این ولایت سفیانی و موروثی! چه زمینه‌ی مستعدی برای قیام! در راستای آنچه رهبری معترض و برشوریده چون حسین در صدد تحقق آن بود، این بهترین فرصت محسوب می‌‌شد. كنگره‌ی مسلمانان، مناسب‌ترین مكانی بود تا او درآن، آراء خود را با توده های میلیونی در میان نهد، و آنان را علیه‌ی سلطه‌ی نو‌پای یزید برشورد. راستی كدام رهبر سیاسی است كه این فرصت را به سادگی از دست فرونهد و از آن بر علیه دشمن خود سود نجوید؟

یزید به شیوه‌ی امپراطورهای نوكیسه و تمامیت خواه، بیم آن داشت اگر از حسین در ایام حج غافل شود، ممكن است روند قضایا بگونه‌ یی دیگر شود و او دیگر نتواند از كاخ سبز دمشق، نبض امپراطوری بنا شده بر تزویر، تهدید و تطمیع را به دست گیرد. خوف او از عاقبت كار ـ خواه خود به آن واقف بوده باشد یا كهنه‌كاران دربارنشین اموی به او رسانده باشند ـ بی‌سبب نبود. عبدالله ‌‌بن ‌زبیر كه مانند حسین سر از بیعت برتافته و به مكه آمده بود، هوای امارت مكه را در سر می‌‌پرورانید و خود را به آن شایسته‌تر می‌‌دید؛ اگر چه برای رعایت مصلحت، ناگزیر از آن بود كه در جلسات حسین ‌بن علی ظاهر شود و خود را در كلیت امور با او موافق و همگام نشان دهد.

### ***

ورود سربازان حكومتی، با یال و كوپال آراسته و زین و یراق فاخر، به سركردگی عمر‌بن‌سعید بن عاص، چیزی نبود كه از چشمان تیزبین و هوشیار حسین پنهان بماند. این جنگجویان بی‌تردید برای زیارت نیامده بودند. زائران خدا را ـ چه پیاده پای و چه سوار بر مركب ـ می‌‌توان از آهنگ نیازمندانه و سكنات شان بازشناخت. دیرگاهی بود مكه بلد الامین بود، و حرمت آن را هر كس؛ حتی معاویه نیز پاس می‌‌داشت یا دست كم تظاهر می‌‌نمود كه پاس می‌‌دارد.

خبر آمدن لشگر دمشق، فرسنگ‌ها پیش از رسیدنش، به مكه رسیده بود، و امام حسین نیك از آن اطلاع داشت. او در سوم شعبان سال ۶۰ هجری به مكه وارد شده بود. در ماه های رمضان، شوال و ذی القعده، حادثه‌ی شگرفی رخ نداده بود. با شروع ماه ذی‌الحجه، شیعیان اهل حجاز و بصره در گروه های مختلف نزد او می‌‌آمدند. همه‌ی توجهات دراین ایام، به برگزاری باشكوه‌تر مراسم حج معطوف بود.

مأموریت ابلاغ شده‌ی لشگر دمشق، دستگیری یا به قتل رساندن حسین بود. نزدیك به چهار ماه و اندی، او با هجرت انقلابی‌اش از مدینه به مكه توانسته بود، سر از بیعت با یزید برتافته و پرچم اعتراض با او را برافراشته نگاه دارد. این تمرد علن، این شورش آشكار، این سرپیچی زبانزد، این دعوت مسلم به قیام، چیزی نبود كه یزید بتواند از آن صرف نظر كند. دیدن سرهای بریده‌ی مسلم و هانی بر چكاد نیزه ها او را تحریض می‌‌كرد تا «چشم فتنه» را در مكه درآورد. از آن دم كه دستور داده بود این «دو سر بریده» را بر دروازه‌ی دمشق بیاویزند، گویا علم عداوت را به اهتزاز درآورده بود و می‌‌خواست كار جنبش را یكسره نماید.

حسین‌بن علی باید تصمیم سختی می‌‌گرفت؛ تصمیمی كه پیش از او كسی اتخاذ نكرده بود. نیمه‌كاره گذاشتن مراسم حج.

چرا سخت؟

آخر كدام زائر خانه‌ی خدا، پس از طی فرسنگ‌ها راه صعب و تن سپردن به گرمای خشك و سوزان بیابان‌ های مكه، حال كه احرام در بركرده و در آستانه‌ی طواف است، آن را نیمه‌كاره می‌‌گذارد؟! كدام مسلمان بالغی است كه با اقدام به این كار خلاف عرف، از وجهه‌ی سیاسی خود نهراسد؟! توده های متعبد كه چشمانشان به ظواهر امر است و عادت آموخته‌ی تقلید و تقیدند، چه خواهند گفت؛ آنگاه كه بشنوند نور چشم علی ‌بن ‌ابیطالب، فرزند دختر محمد، رهبرآرمانی مسلمانان، مرسم حج را ناتمام گذاشته‌ است؟ آیا این خرق عادت شگفت و بی ‌سابقه، بهترین بهانه‌ی تبلیغاتی را به كارگزاران حكومت و گله های متشرعان نخواهد داد تا حسین را خارج گشته از دین، جا زنند؟ تهمت برشوریدن بر «خلیفه‌ی شرعی مسلمانان!»، به اندازه‌ی كافی، سنگین و غیرقابل بخشش هست، وقتی این نیز به آن افزوده شود، آیا برگ برنده‌یی در دستان یزید نخواهد بود؟

حسین، فرزند پدری است كه وقتی در نبرد صفین، مرتجعان پینه بر جبین، قرآن را بر نیزه های لشگر معاویه دیده و دست از كارزار كشیدند، بر آنان بانگ زد:

ـ فروكشید! این كاغذ‌ پاره ها را! همانا منم قرآن سخنگو.

او مانند پدرش، علی، از سطح به عمق، از احكام به دلیل آنها، از بیرون خانه به درون آن نفوذ كرده بود. او و تنها او بود كه می‌‌توانست به این مهم اقدام كند. او بود كه باید دگمِ این تعبد كور را در اذهان می‌‌شكست. هدف از طواف كعبه، نه پرستش آب و گل، كه راه بردن به جان و دل بود.

چگونه با بودن حاكمی نامشروع و امپراطور زاده‌یی فاسد، بر سریر حكومتی روی كار آمده با نام محمد، می‌‌توان دل به عبادتی صوری مشغول داشت؟ این‌گونه پرستش، نه پرستش خدا، كه پرستش بت بود. درست است كه در جامعه‌ی اسلامی دیگر نمی‌‌شد مانند گذشته‌ی جاهلی، مانند دوران ابوسفیان و ابوجهل، هبل، لات، منات و عزی را پرستید و كعبه را به خانه‌ی اصنام تبدیل كرد؛ اما آیا پرستش همین كعبه، در زیر سرنیزه‌ی سربازان حكومتی، خود در عداد بت پرستی نبود؟ آری، نمی‌‌شد مانند گذشته های نه چندان دور، بت‌های ساخته شده از سنگ و طلا و آبنوس را پرستید؛ ولی سر سودن بنده‌وار به پایه های تخت خلیفه و زمین‌بوسی ملتمسانه و تعظیم در برابر او، همان بت پرستی نوظهور و به لباس مذهب آراسته نبود؟

... و چه كسی باید این بت خطرناك را می‌‌شكست؟

حسین در جمع اندكی از یاران نزدیك خود قیام كرد؛ در حالی كه برانگیختگی درون، و جوشش تند غیرت، چشمانش را به رنگ حماسه درآورده بود. دیده بر افق دوخت و با صدایی رعد ‌وار غرید:

«ستایش ویژه خداست. نیست قدرتی فراتر از قدرت او. درود بر پیامبر او باد!...».

یارانش به شیفتگی گردن كشیدند تا تازه‌ ترین سخنان او را بنیوشند. حسین بن علی چه می‌‌خواست بگوید. آیا سخن از آداب حج است و حضور دل در مراسم عظیم آن یا...

«... همانا مرگ، زیبنده‌ی گردن فرزند انسان است؛ چون گردنبند، بر گردن دختران جوان. وه! كه چه اندازه به ملاقات درگذشتگان خود مشتاقم؛ اشتیاقی مانند اشتیاق یعقوب به دیدار یوسف.

هوش از سر جمعیت پرید. با شنیدن واژه‌ی «مرگ» كه انتظار آن را نداشتند، سخت چهره در هم كشیدند و حزن، با گامهای پاییزی خود، سیمای آنان را در نوردید.

«برای من كشتنگاهی مقرر كرده‌اند و من آن را ملاقات خواهم كرد، گویا می‌‌بینم گرگ‌های گرسنه، بند بند مرا می‌‌گسلند، و شكم‌های تهی خویش را از من می‌‌انبارند. در سرزمینی كه بین نواویس و كربلاست. از روزی كه بر آن قلم رانده شده، گریزی نیست».

صدای بلند گریستن، جوشش حلقه های اشك.

امام قبضه‌ی شمشیر خود را در مشت خویش فشرد و سعی كرد بر احساس درونی خود غلبه نماید.

«... اما ما خانواده‌ی عقیدتی پیامبر، به خواست خدا، رضا دادگانیم و بر بلای او شكیبایان. خداوند به ما پاداش پایداران را خواهد داد».

لمحه‌یی در افق خاطراتش به شبی سفركرد كه به دیدار مزارش جدش شتافته بود و درزیر آسمان ستاره‌كوب مكه، با او راز و نیاز می‌‌نمود.

«پاره‌ی بدن فرستاده‌ی خدا، از او جدا نخواهد بود، سرانجام به او خواهد پیوست و دیدگان او را روشن خواهد ساخت».

هق هق بلند گریه، احرام بستگان درحال عبور، و گذرندگان كنجكاو را نیز به حلقه‌ی یاران امام افزوده بود. اكنون جمعیتی درشت گرد آمده بود. دیرآمدگان با سیمایی گنگ از دیگران، چرایی این گردآمدن را جویا می‌‌شدند و چون بر آن واقف می‌‌گشتند، اندوه آنان را نیز در خود فرومی‌‌كشید.

امام اندكی صبر كرد تا آنان كه می‌‌گریستند، اشك‌های خود را با لبگرد قبا بسترند، و قلبشان را كه از حس عاطفی سوزانی جریحه‌دار شده بود، به سوی كنه سخنان او بچرخانند. موضوع، فقط جان او نبود. سخن از تداوم یا نابودی یك راه و آرمان بود. ضرورتی مهم در پیش بود و باید راهروان را نسبت به آن هشدار می‌‌داد و آگاه می‌‌كرد. سخن از رزم بود؛ رزمی سخت برای بر هم زدن تعادل موجود كه در چشم انداز آن، مرگی سرخ به چشم می‌‌خورد.

سخنان امام هنوز به پایان نرسیده بود.

«كسی كه می‌‌خواهد خویشتنِ خویش را در راه ما بذل كند، و مشتاق دیدار رفیق اعلی است، پس باید با ما هجرت كند. ما گام بر راه نهاده ‌ایم و اگر خدای خواهد فلق گاهان حركت خواهیم كرد».

مقصد؟

كوفه، آن دیار شورشی كه پیش از این، نامه های فراوانی به حسین بن علی نوشته و آمادگی خود را برای سرنگونی حكومت یزید اعلام داشته است. كوفه، پایتخت پیشین علی، شهری كه قرار بود آبستن یك قیام باشد.

### ***

با این سخنرانی، مراسم حج نیمه‌تمام ماند و با یك درجه تخفیف، به حج عمره، یعنی طواف كعبه و سعی بین صفا و مروه خلاصه گردید.

دشمن كه این هوشیاری تاكتیكی و این تصمیم خارق العاده را پیش بینی نمی‌‌كرد، غافلگیر شد. سخنان قاطعانه‌ی امام و تأكید او بر كشته شدنش «درسرزمینی بین نواویس و كربلا»، تردیدی برای پیروانش باقی نگذاشت كه او بر تصمیم خود مصر است.

ترسیم این خط سرخِ بازگشت ناپذیر، به همان میزان كه عزم یاران امام را صیقل داد و آنان را یكدل، پای سخت و مصمم كرد، به همان میزان، مصلحت ‌اندیشان خطرگریز و عافیت ‌نشینان سودجو را خوش نیامد. تا پیش از ترسیم این مرز و كشیده شدن این خط فاصل (فرقان) آنها می‌‌توانستند بین حسین و یزید، حق و باطل، با سیاست مزورانه‌ی یكی به میخ و یكی به نعل، روزگار بگذرانند، و در حالی كه سر به طاعت یزید سپرده بودند، دل در گرو امام حسین داشته باشند. این یعنی عشق بی‌گزند و بی‌هزینه، هواخواهی پوشالی و عاری از خطر.

امام حسین خوب است. فرزند علی‌ است. برادر حسن است و جگرگوشه‌ی فاطمه. جد او محمد است، فخر جهانیان اما یزید نیز هست. امپراطور زاده ‌یی شرابخواره است. سر از بیعت او نمی‌‌توان پیچید. لشگر و قشون دارد و زمام امور به دست اوست. در این میانه باید راه دیگری جست. وقتی می‌‌توان هنوز به مصالحه امیدوار بود، چرا باید سخن از «مرگ» و تیزنای شمشیر به میان آورد. احوط آن است كه خونی ریخته نشود. چه حاجت كه دامن به دنیای كثیف سیاست و بازی‌های گوناگون آن بیالاییم؛ وقتی كه می‌‌توان خدا را در پستوی خانه‌ی خویش نیز عبادت كرد. همان به كه به زیج بخزیم و كار دنیا را به دنیا مداران ملعون واگذاریم. ما مردان دین‌ایم و باید آستانمان منزه‌تر ازآن باشد كه به جیفه‌ی دنیایی آلوده شود.

از این‌گونه «مردان دین!» و مصحلت اندیشان خیرخواه بسیار بودند؛ آنانی كه كار خود را نصحیت به دیگران می‌‌بینند و قداستی خاص برای خود قائلند، و توقع دارند اندرزهای مشفقانه‌ی آنان شنیده شود. اینان بی‌ درنگ، پاپیچ امام می‌‌شوند و برآنند تا او را از سفر پرمخاطره‌ی خود به كوفه بازدارند، حال آن‌كه حسین بن علی در فرصت كوتاه پیش از خروج از مكه، برآن است به تجهیز خود و یارانش و آماده سازی برای سفرجنگی بپردازد.

دو «عبد»الله، عبدالله ا‌‌بن عمر و عبدالله ‌ابن عباس، با هم آمده‌اند تا حسین را اندرز دهند. نخست عبدالله ابن‌عمر لب به سخن می‌‌گشاید:

ـ یك‌روز جبرئیل، نزد رسول اكرم آمد و او را در گزینش بین دنیا و آخرت مخیر كرد. حضرتش آخرت را انتخاب كرد و از دنیا چشم پوشید. تو كه جگرگوشه‌ی پیامبر و پاره‌ی تن او هستی باید این سیاق را به كار بندی.

شگفتا! گویا در مخیله‌ی عبدالله ابن‌عمر، حسین بن علی ، مردی است دنیا طلب و حكومت دوست. این همان منطق سخیفانه‌یی است كه كارگزاران حكومتی از آن پیروی می‌‌كنند تا حسین بن علی را در انظار مردم بی‌اعتبار سازند. گویا حسین به یزید رشك می‌‌برد و در صدد است حكومت را از او بازستاند و خود به جای او بر مسند نشیند. در این منطق مزورانه، سیاسی بودن و كار داشتن به سیاست و دغدغه داری نسبت به سرنوشت خلق، معادل قدرت طلبی است.

پاسخ حسین:

ـ ای عبدالله ‌بن ‌عمر! می‌‌دانم كه در گفته هایت صدق و نیت خیر است؛ اما این را بدان كه از این هجرت انقلابی ناگزیرم و مصمم هستم به عهدم وفا كنم.

عبدالله ابن‌عباس نیز كه چهره‌ی مشفقانه‌ی او را از این پیش دیدیم، و یزید در نامه‌نگاری خود، او را «مهتر اهل امت» خطاب كرده بود، حسین بن علی را از رفتن به كوفه پرهیز داد و چنین پاسخ شنود:

ـ ای ابن‌عباس! تو می‌‌دانی كه من پسرِ دخترِ رسول خدایم؟

ابن‌عباس ـ بدون آن كه در معنای ژرف این سخن بیندیشد، و دریابد كه منظور حسین بن علی از این تذكار چیست، و او چگونه با این سوال دارد، پیشینه‌ی عقیدتی و خاستگاه ایدئولوژیك خود را یادآوری می‌‌كند؛ پیشینه‌یی كه یادآوری آن مسئولیت‌آور است ـ بلافاصله جواب داد:

ـ در همه‌ی جهان جز تو كسی را فرزند رسول خدا نمی‌‌شناسم.

ـ ابن‌عباس! چه می‌‌گویی در باره‌ی گروهی كه پسر دختر پیامبر را آواره ساختند، و از بیم قتل نمی‌‌تواند در هیچ كجا آرام گیرد؛ آنانی كه كشتن او را وظیفه‌ی خود می‌‌دانند.

ـ ای فرزند رسول خدا! یاری تو بر ما واجب است و همراهی با تو پیمانی چون نماز و روزه و زكات. در حق این مردم چه بگویم؟! «وَمَا مَنَعَهُمْ أَن تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ كَفَرُواْ بِاللّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلاَ یأْتُونَ الصَّلاَة إِلاَّ وَهُمْ كُسَالَی وَلاَ ینفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كَارِهُونَ».

ابن‌عباس با آن‌كه در مناظره با حسین، به خوبی طینت بدخواهانه و مزورانه‌ی یزید و كارگزارانش را می‌‌شناخت اما با خواندن آیه‌ی بالا كار آنها را به خدا حوالت داد و گفت:

ـ ای حسین! گمان مكن كه خداوند كینه‌ی این قوم را در حق تو نداند و ایشان را به كیفر اعمال خود نرساند. گواهی می‌‌دهم آنكه تو را آواره ساخت، روی سعادت نبیند.

امام كه می‌‌دید سالیان تحریف و دورماندن مسلمانان از اصل اندیشه‌ی قرآنی، روشنفكران جامعه را به توجیه اعمال یزید و معاویه واداشته، آهی به سردی برآورد و گفت:

خدایا! گواه باش!

این جمله‌ی كوتاه، گویا تلنگری بود به وجدان فروخفته‌ی ابن‌عباس و او را اندكی برانگیخت.

ـ پدر و مادرم به فدایت باد! مانند آن است كه خبر مرگ خودت را نقل می‌‌كنی، و با این سخنانت مرا هشدار می‌‌دهی و یاری می‌‌طلبی. سوگند به خدا اگر در راه تو شمشیر زنم تا دو دست من قطع شود، هنوز از حق تو؛ آنچه بر گردن من است، اندكی ادا نكرده‌ام...

عبدالله ‌ابن ‌عمر نگذاشت تا این بارقه‌ی كوچك، پهنای تازه روشن شده‌ی وجدان ابن‌عباس را درنوردد و سراسر آن را به آتش بكشاند.

ـ ای ابن‌عباس! بهتر است دیگر «این گونه» سخن نگوییم.

رو به حسین كرد، در این حال چون پدری مشفق و خیرخواه می‌‌نمود كه فرزند خویش را نصیحتی بزرگوارانه نماید.

ـ بیا تا در خدمت تو، به مدینه رویم، مانند سایرین با یزید بیعت كن! از خانه و قبر جد خویش دور مشو! اگر بیعت با یزید را نمی‌‌پذیری، تو را مجبور نخواهند ساخت. باش تا وقتی خواستی بیعت كن...

صدای خود را پایین آورد و آن را به پچ پچی خفیف تبدیل كرد.

ـ یزید نیز دیر نپاید و زود مرگش فرارسد و سخن كوتاه گردد.

عبدالله‌ بن ‌عباس با آن‌كه در ضمیر خود حق را به حسین می‌‌داد اما با تمام قوا می‌‌كوشید تا وی را از این تصمیم انقلابی منصرف سازد. حافظه‌ی او مشحون از سست‌عنصری ‌ها، عهد شكنی‌ ها، و نقاط منفی اصحاب علی بود؛ تلاش داشت با پیش كشیدن آنها، دستاویزی بجوید و همراهی نكردن خود با حسین را مشروع جلوه دهد.

ـ ... به سوی كوفه می‌‌روی، در صورتی که اهل آن پدرت را كشتند، برادرت را زخم زدند. بر این گمانم با تو نیز مكر ورزند و تنهایت گذارند.

حسین قسمتی از نامه های مردم كوفه را به او نشان داد.

ـ این نامه های آنان است. اینك نامه‌ی مسلم، بخوان!

عبدالله‌ بن‌ عباس با ناباوری، بدگمانی و بی‌تفاوتی نگاهی از دور به نامه ها افكند.

ـ مسلم نوشته مردم كوفه برای بیعت با من اجتماع كرده‌اند.

ابن‌عباس به آ خرین تیر تركش خود متوسل شد تا با نشانه گرفتن عواطف حسین‌ بن علی، او را به تأمل وادارد.

ـ حال كه رای شریفت به رفتن است، پس اهل بیت خود را بگذار، به یادآر روزی كه عثمان، پیش چشم زنان و فرزندانش كشته شد و آنان چه حال و روزی داشتند.

حضرت، ابرو در هم كشید و قبول نكرد.

ابن‌عباس برخاست و با دیدگانی خیس، خداحافظی كرد؛ در حالی كه جریحه‌دار بود و احساسی دوگانه، وجود او را تسخیر كرده بود.

ـ ... به کجا؟ برادر!

دلنگران و پرتشویش‌، بی قرارِ شنیدن باز این محمد بن حنفیه است كه مانند واپسین روزهای اقامت حسین در مدینه، این بار نیز سوال پیشین و پاسخ ناگرفته‌ی خود را تكرار می‌كند.

سکوت معنی دار حسین.

سماجت محمد بر سوال و تلاش برای تأثیرگذاری عاطفی بر رای برادر.

ـ مگر نمی‌‌دانی همین كوفیان بودند كه پدر و برادرت را كشتند. می‌‌ترسم خون تو را نیز بریزند. بیا و از آن به جای امنی رو!

ـ ای برادر! به كدام جای امن؟

ـ در مكه بمان! در پناه خانه‌ی خدا باش! اگرنه‌، به یمن رو، یزید نیز در آنجا به تو دست نتواند یافت. اگر در یمن نیز «آسایش»ی به دست نشد‌، پیوسته از ریگستان ها و کوهساران؛ از جایی به جایی رو و در قطعه‌یی دورافتاده از یك بیابان ساكن شو!

ـ امام چه می‌‌توانست به نابرادری خود بگوید. باید حرمت او را پاس می‌‌داشت. دو برادر؛ اگر چه ناتنی، اكنون مانند دو نقطه در دو سر یك طیف بودند، درست مخالف یكدیگر. یكی سر به درون داشت و آسایش را در عافیت می‌‌جست، دیگری خروج كرده بود تا نظمی متشرع و اهریمنی را در هم بریزد. جای سخن نبود یا سخنی لازم بود كه به این مناظره‌ی بی‌سرانجام پایان دهد. حسین پیشقدم شد.

ـ باشد برادر! به سخنان تو خواهم اندیشید.

محمد ابتدا سر به زیر انداخت، سپس اندك اندك نگاه از زمین برگرفت. در پرتو شعله‌ی رقصان پیه سوز محقر هنوز نیم رنگی از استغاثه در اعماق چشمانش درتلاءلؤ بود. خود نیز نمی‌‌دانست دیگر چه بگوید. دقایقی بهت ‌ناك اندیشید، آنگاه آخرین كلام خود را جویده جویده بر زبان راند.

ـ من خیر تو را می‌‌خواهم. تعجیل روا مدار و درعاقبت كار نیك بیندیش!

حسین برخاست و همزمان با او محمد ‌بن حنفیه نیز قیام كرد و آماده‌ی رفتن شد. در حاشیه‌ی شب، خروسی بی محل، بر شب سنگین مكه و خفتگان آن نهیب می‌‌زد. هنوز كلام بر لبان محمد ‌بن حنفیه در حال جان دادن بود كه نقطه چین سكوت، دو برادر را از یكدیگر جدا كرد.

سواركاران عمرو ‌بن سعید‌بن عاص به فرماندهی سواران یحیی ‌بن سعید، تمامی درون ورودی‌ها و خروجی‌های مكه را قرق كرده بودند. فرمان این بود: «دستگیری یا كشتن حسین بن علی »، به هر بهای ممكن؛ اما امام قصد درگیری در مكه نداشت. نمی‌‌خواست در خفا دستگیر یا كشته شود. این گزینه، تباه شدن قیام و حركت شكوهمند آن را به دنبال داشت و باعث خفه شدن جوشش به جان آمدگان و برشوریدگان می‌‌شد، و تخم یأس در سراسر امپراطوری اسلامی می‌‌پاشید.

پرهیز از درگیری ناخواسته با لشگر مجهز عمرو ‌بن سعید ‌بن عاص در عین‌حال نباید به ترس تعبیر می‌‌شد و از هیمنه‌ی جنبش می‌‌كاست. خروج حسین از مكه، نه یك خروج معمولی، نه حتی یك حركت تاكتیكی برای غافلگیر نشدن كه دعوتی آشكار به قیام و بیداری بود. نیمه تمام گذاشتن مناسك حج، پیامی اعتراض آمیز و افشاگرانه دربر داشت.

اصرار قاطعانه‌ی كاروان حسین به خروج از مكه و ممانعت سواركاران به خوبی مراقب و آموزش دیده‌ی یحیی‌بن سعید، كار را به مجادله‌ی لفظی و سپس به تبادل چند تازیانه كشاند. سماجت كاروان سرانجام راه را گشود و مأموران نتوانستند كاری از پیش ببرند. تنی چند ازسواركاران ناكام فریاد برآوردند:

ـ به كجا می‌‌روید؟ برگردید!

یكی از بین جمعیت كه صدای رساتری داشت، گفت:

ای حسین‌! آیا از خدا نمی‌ترسی كه از جمع مسلمانان جدا می‌‌شوی ومیان امت تفرقه می‌‌افكنی؟....

امام در حال حركت سر به قفا چرخاند و در پاسخ او گفت:

لِّی عَمَلِی وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنتُمْ بَرِیئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَاْ بَرِیءٌ مِّمَّا تَعْمَلُونَ

عملکرد من برای من، عملکرد شما برای خودتان. شما بیزارید از آنچه می‌‌کنم و من بیزار از آنچه می‌‌کنید.

### ...

تیغ فلق بر تراز دامن افق، خطی سپیدنا بركشیده بود. كاروان كوچك حسین دیگر داشت آخرین خانه های گلی در حاشیه‌ی مكه را نیز پشت سر می‌‌نهاد. ناگهان كسی از دل پرده‌ی گنگ تاریكی نفس نفس زنان فریاد زد:

«ابا عبدالله!!! »

صدا باعث شد امام دهنه‌ی اسب خود را لختی شل نماید و به دنبال صاحب صدا در گرگ و میش فلق دیده بدواند. از جهت مخالف نگاه او، دستی از تاریكی بیرون آمد، دهنه‌ی اسب را گرفت و به سوی خود كشاند.

ـ برادر! مگر به من...

ـ آه! محمد تویی؟

ـ ... فدایت شوم، مگر وعده نفرمودی به سخنان من بیندیشی؟

ـ آری، برادرم!...

ـ پس این شتاب برای خروج ناگهانی از خانه‌ی خدا برای چیست؟

حسین، نگاهی مشتاق به قفای خود انداخت؛ آنجا كه هنوز مكعب عظیم خانه‌ی خدا، در قلب خانه های گلی و شانه به شانه‌ی خفته‌ی مكه در چشم ‌انداز بود. آسمان ستاره‌كوب‌تر از همیشه می‌‌نمود و افق سرشار از راز بود. به حرمت برادر بر زین خم شد و سر خود را تا بناگوش او پایین آورد.

ـ پس از رفتن تو رؤیایی خوابناك مرا در ربود. رسول خدا را دیدم كه مرا می‌‌فرمود: «ای حسین! به سوی كوفه شتاب زیرا خدا می‌‌خواهد كشته‌ی تو را بیند»

بغضی غریب، بر گلوی محمد ‌بن‌حنفیه چنگ انداخت. او بسختی لبان خود را به هم فشرد تا غلتیدن دانه های درشت اشك را بر سپیدی محاسن خود مانع شود. با كلماتی شكسته نالید: «ما از خداییم و به سوی اوییم بازگشت‌کنندگان».

برای او محلی از تردید باقی نماند كه برادرش، حسین تصمیم خود را گرفته است. با قلبی نگران، روی نقطه‌یی انگشت گذاشت كه یك مرد عرب نمی‌‌توانست بی‌ واكنش از كنار آن بگذرد و پاسخ ندهد.

ـ پس، خانواده‌ات را چرا با خود می‌‌بری؛ این زنان و دختران و كودكان را؟

ـ خداوند می‌‌خواهد آنها را اسیر ببیند.

### ...

محمد ‌بن حنفیه، دیگر سخن گفتن نتوانست. سكوتی عمیق بین دو مرد به چله نشست. یكی بر خانه‌ی زین، همچنان خم شده بر قربوس، دیگری پیاده پای، نزدیك به خم شدن بر زانوان، از فرط حیرت. انگشتان هنوز فشرده‌ی او بر دهنه‌ی اسب برادر، به سختی عرق كرده بود. چاره‌یی جز این نداشت آنها را از هم بگشاید و سماجت پای سفت كرده بر خاك را از خود براند.

محمد‌، سر به زیر انداخت. خود را در برابر عظمت برادر‌،کوچک حس می‌کرد. حسین دستی بر شانه اش نهاد و از او کاغذی طلبید.

كاروان، گرداگرد دو برادر در بیتوته‌یی كوتاه بی‌صبرانه انتظار می‌‌كشید. عباس ‌بن علی‌‌ ابن ابیطالب در این میان بی‌قرار به نظر می‌‌رسید. او گاه پیرامون برادرانش اسب می‌‌دواند، گاه به اطراف شب نظر می‌‌‌انداخت تا هیچ چیزی از دیدش پنهان نماند. شم نظامی‌ به او آموخته بود نباید از دسیسه های دشمن غافل شود. هنوز دیر زمانی از تصادم یاران او با لشگریان عمر و ‌بن سعید‌ بن عاص نگذشته بود. بیم آن می‌‌رفت عملیات خروج به مخاطره افتد.

حركت قلم حسین بر كاغذ:

«از حسین بن علی به بنی‌هاشم

هر کس با من آید به‌شهادت می‌‌رسد و هر کسی که تخلف کند به پیروزی دست نخواهد یافت. والسلام».

برادر! این را به بنی هاشم برسان. این پیام اتمام حجت من با آنهاست.

محمد ‌بن حنفیه با دستانی مرتعش نامه را برگرفت، بوسید و دو برادر از هم جدا شدند.

هنوز پرهیب دور شدن حسین در نگاه‌رس بود، كه محمد برای تبرئه‌ی خود این كلمات را بر زبان راند؛

«ای برادر! بخدا قسم نیروی دست یازیدن به قبضه‌ی شمشیرم نیست و سنگینی نیزه را تاب نمی‌‌توانم آورد. مرا به این سبب معذور دار!».

میل سوزانی از دورترین نقطه‌ی وجدانش به او می‌‌گفت: «اگر می‌‌خواستی، می‌‌توانستی... هر كس كه تخلف كند به پیروزی دست نخواهد یافت».

سه‌شنبه هشتم ذی‌الحجه (روز ترویه)

هنوز مكه در پرده‌ی خفیه‌ی گرگ و میش خفته بود. پرندگان سحرخیز كم ‌كمك رودبار بلورین آوای خود را بر بال نسیم جاری می‌‌كردند. كاروان خاندان حسین با رزمندگان داوطلب همراهش، در حومه‌ی مكه پای بر حاشیه‌ی بیابان دراز‌آهنگ می‌‌افشاندند.

شبحی گنگ از واپسین صحبت های محمد ‌بن حنفیه بر ذهن حسین ‌بن علی هنوز سنگینی می‌‌كرد اما باید مكه را با تمام خاطرات و خطرات آن پشت سر می‌‌نهاد. یك بار دیگر برگشت و به مادر شهرها، دوباره نگاه كرد. كوه ابوقبیس در زمینه‌ی ستارگان درشت سحری هیبتی بشكوه داشت. شوقی تازه در رگان او به جنبش درآمد و تمام توجه خود را از این پس به جلو معطوف كرد.

از آن شباهنگام كه از مدینه خارج شده بودند تا این دم، نیك می‌‌دانست حركت او نه یك سفر، نه یك جابجایی ساده از اقلیمی به اقلیم دیگر، بل یك گام مهم در راستای راهبردی دور اندیشنانه است. هجرت او ـ بعد از مرگ معاویه ـ به مثابه‌ی یك تحول در اسلوب مبارزاتی جنبش اعتراضی شیعیان بشمار می‌‌رفت. اگر تا پیش از آن و بخصوص بعد از شهادت برادرش، حسن، مبارزه شكلی زیرزمینی به خود گرفته بود، اینك بعد از به قدرت خزیدن یزید، باید نمود علنی به خود می‌‌گرفت. باید پرچم این جنبش هرچه برافراشته و برافراشته‌تر می‌‌شد؛ پرچمی شنگرف‌فام و متلاطم. این پرچم سرخینگی و سرخ‌گونگی خود را از خون حاملان آن می‌‌گرفت و باید تا همیشه‌ی انسان در اهتزاز می‌‌ماند.

هجرت از مكه به مقصد كوفه، دومین گام راهبردی بود؛ آنهم با خرق عادت و حركتی نامعمول. نیمه تمام گذاشتن مراسم حج، در شلوغ‌ترین ایام آن؛ درماه هایی كه در عرف و سنت عرب، جنگ در آنها «حرام» بود.

از این نقطه به بعد، حركت با پرچم نظامی بود؛ قهرآمیز و با شمشیر آخته اما با رعایت چپ‌ و راست‌های سیاسی خود. با ظرافت خاصی در اقدامات كاربردی كه در خلال آنها، جنبش حق طلبانه و آزادیخواهانه‌ی او، به جنگ‌افروزی و دامن‌زدن به فتنه تعبیر نشود و او را خروج كننده‌یی عصیانگر بر علیه خلیفه‌ی مسلمانان و فتنه‌جویی شیفته‌ی قدرت قلمداد نكنند. نامه‌ی او به بنی‌هاشم و سپردن آن به محمد‌ بن حنفیه، پیشگیری از تأثیر تبلیغات زهرآگین دشمن بود.

جنبش علنی او، شكل تكامل یافته و علنی مبارزات مخفی هسته های انقلابی و رزم‌آوران و پیشوایانی مانند حجر ‌بن عدی بود. كاروان تاریخ‌ سازش آرایش نظامی داشت؛ اگر چه زنان و كودكان نیز با آن بودند. این یك جنگ معمول نبود. جنگی بود با تمام خانمان در برابر ارتجاع خانمان ‌برانداز. این آن چیزی بود كه ابن‌عباس نمی‌‌توانست ببیند و از فهمش عاجز بود. او زن را معادل «ضعیفه!؟» می‌‌دید؛ وجودی كه تاب دیدن خون همسر و فرزندان خویش را ندارد و شكننده است. كارزاری كه حسین پیش می‌‌برد، در آن زنان و كودكان نقش‌های كارساز و تعیین‌كننده در انقلاب داشتند.

حركت از مكه به مقصد كوفه نیز یك حركت حساب شده‌ی نظامی‌ بود. در صحنه‌ی جنگ نیرویی كه ابتكار عمل را در دست داشته باشد، دست كم یك گام از دشمن خود جلوتر است. ابتكار عمل چگونه می‌‌توانست به دست آید؟

ـ دو تك سوار!...بتاخت به ما نزدیك می‌‌شوند.

این صدا از پس‌آهنگ كاروان بود.

محافظان كاروان آرایش نظامی گرفتند و كاروان خود را برای مقابله آماده كرد.

### ...

دو تیزتك سواركارِ ناشناس، ابر چرخان غبار را شكافته و در برابر كاروان ظاهر شدند. قشر ضخیمی از شن ـ غبار، كفیه، عقال و ردای آنان را پوشانده بود. چشمانشان چون دو خط ملتهب و مورب از زیر ابروان سوخته دو دو می‌‌زد. با شتاب از اسب پیاده شدند. یكی از آنان دست به زیر پر شال خود برد، نامه‌یی بیرون كشید، به اولین نفر از كاروان كه به آنان نزدیك شد، گفت.

ـ نامه‌یی است از عبدالله ‌بن ‌جعفر به حسین بن علی . اصرار دارد كه همین الآن به او برسد.

حسین بن علی راه خود را از میان سواران باز كرد، پیش آمد، سلام كرد و نام تازه‌واردان را پرسید. آنها كفیه از چهره برگرفتند.

عون و محمد، فرزندان عبدالله‌ بن ‌جعفر.

چهره‌ی امام به تبسمی آشنا شكفت. از اسب فرود آمد و آنان را به گرمی در آغوش فشرد؛ در همان حال فرمود آنها را آب دهند و اسبانشان را تیمار كنند.

ـ پدرم فرمود این رقعه را به شتاب به شما برسانیم. [عون گفت].

ـ او نگران حال شماست. ما را گفته تا ملازمتان باشیم. خود در پی امر مهمی ‌ست و شما را به زودی از آن باخبر خواهد ساخت [محمد گفت].

حسین بن علی :

ـ خدای او را جزای خیر دهاد! و شمایان را.

در نامه نبشته بود:

«پسر عم عزیز!

همانا قسمت می‌‌دهم كه دست از این سفر پرمخاطره بازداری. سخت بر جان عزیزت هراسناكم. بیم آن است شهید شوی و خاندانت درمانده شوند. بدون تو نور اهل زمین خاموش خواهد شد؛ آخر تو پشت و پناه مؤمنان و مقتدای راه‌یافتگانی. لختی بیندیش و در رفتن شتاب مورز!»

حسین بن علی لمحه‌یی در مضمون نامه اندیشید. بی‌اندكی گفتگو فرمان به ادامه‌ی حركت داد. عون و محمد نیز برخاسته، همراه او پای در ركاب كشیدند. فرمان آنچنان قاطعانه بود كه جای تردید برایشان باقی نگذاشت. ناگفته، دریافتند نیازی به سوال در مورد جواب نامه‌ی پدرشان نیست.

عبدالله ‌بن‌ جعفر بی‌آنكه منتظر پاسخ حسین بن علی باشد به نزد عمر بن ‌سعید ‌بن‌ عاص، فرمانده‌ی قوای اعزام شده‌ی یزید به مكه رفت تا به گمان خود كار را با مسالمت فیصله دهد.

ای عمر! نیك می‌‌دانی كه حسین بزرگ خاندان اهل بیت است. با آمدن سواران انبوه تو ـ كه كوچه های مكه را قرق كرده‌اندـ برگ امانی برای او نمانده. حرمت او را به جای آر و روزهای حرام را حرام شمار!

عمر ‌بن ‌سعید ‌بن ‌عاص با بی‌تفاوتی شانه بالا انداخت و سگرمه هایش را درهم‌كشید. در عین حال از اینكه چنین درخواستی از او شده بود، چندان ناراضی به نظر نمی‌‌رسید. از آن گاه كه پای در ام ‌القراء نهاده بود می‌‌دانست به مأموریتی گمارده شده كه از قواره‌ی طاقت و ظرفیت او فراتر است. خوش داشت كار به تبادل شمشیر و گردش نیزه نكشد و پایانی رضایت ‌مند داشته باشد.

دراین باب چه می‌‌توانم كرد؟ مأمورم و معذور.

او را امان ده! اگر دستخط تو را ببیند، از راه كوفه بازخواهد گشت.

حسین اندیشناك در سطور به تعجیل نگاشته شده‌ی عمر‌بن‌ سعید‌ بن‌ عاص نگریست. امان نامه‌یی بود با سربرگ حكومتی؛ در ذیل آن وعده‌ی صله و احسان. آن را به عبدالله ‌بن ‌جعفر و یحیی ‌بن ‌سعید، برادر عمر ‌بن ‌سعید ‌بن‌ عاص بازگرداند. خشمی جان‌آكند، رنگ نگاه و گونه هایش را به سرخی گرایانده بود. بی ‌هیچ كلامی به سوی اسب خویش رفت تا پای در لگام نهد، و كاروان را ـ كه برای به فرجام رسیدن این ملاقات سراپایی درنگ كرده بود ـ به ادامه‌ی پیشروی فرمان دهد.

ابا عبدالله! به عمر در باب امان‌ نامه ‌یی كه نبشته است چه بگوییم؟ آیا می‌‌پذیرید؟ [یحیی این را گفت].

پسر عمر گرامی من! آیان این درخواست را قبول می‌‌كنید؟ در آن مصحلت اسلام و مسلمانان است. [عبدالله‌ بن ‌جعفر].

امام در حال سوار شدن و چرخاند عنان به سوی كوفه.

پسر عمر عزیزم، عبدالله! تو آنچه از خیر و نیكی به گمانت می‌‌رسید در حق ما كوتاهی نكردی. اما من جدم، پیامبر را در خواب دیدم و او مرا امری فرمود، در پی آن روانه‌ام.

عبدالله و یحیی با اشتیاق پرسیدند:

آن خواب چیست؟

كس را نگفته ‌ام، و نخواهم گفت تا خدای را ملاقات كنم.

حسین بن علی این را گفت و با احترام از مخاطبان خود وداع كرد تا در قلب كاروان جای گیرد. در این هنگام چهره‌ی او سخت تافته و برانگیخته می‌‌نمود، و بر خلجان درونی خود به سختی كنترل داشت.

عبدالله:

مرا ببخش كه نمی‌‌توانم با تو همركاب باشم، پسرانم عون و محمد را گفته‌ام در خدمت باشند.

یحیی ‌بن ‌سعید ‌بن ‌عاص، با تحسر دست بر دست كوبید و گفت:

فرصت را از دست دادیم. او رقعه را تا پایان ناخوانده از آن سربرتافت.

و با خود اندیشید:

«حسین چگونه مردی است. اگر من در شریطه و شرایط او بودم، اگر حاكمی به من وعده‌ی صله می‌‌داد، با سر می‌‌شتافتم. او حتی سربرگ حكومتی را نیز به درستی نگاه نكرد و به آن وقعی ننهاد. اگر حرمت حضور پسرعمویش، عبدالله نبود، امان نامه را از هم می‌‌جرید و بر چهره‌ی ما می‌‌كوفت. این را خود از خشم سوزان نگاهش خواندم.

در منزل «تنعیم»، عكس باژگونه‌ی قطاری از شتران در آینه‌ی وسوسه‌آمیز سراب، نگاه جلودار كاروان را به خود جلب كرد. او دستانش را بر ابروان سایبان كرد و تیز نگریست. مكثی كرد به عقب چرخید، با دست به سمت راست جلو خود اشاره كرد. سواركار پشت سری او، رد نگاه را گرفت و پیام را با اشاره‌ی دست به نفرات دیگر رساند. از میان این سواران، یكی جدا شد و بتاخت خود را به حسین‌بن علی رساند.

ـ ابا عبدالله! جلودار كاروان می‌‌گوید، قطاری از شتران دیده است.

حضرت، نگاه در افق دواند. شبحی موهوم مانند ماری سینه مالان و تن پیچان بر خاك، می‌‌خزید و گرانبار پیش می‌‌آمد.

ـ پیشتر بروید! نیك جستجو كنید و به من خبر آرید!

پیام آرنده، با تازیانه‌ی چرمباف ضربه‌یی بر كپل شتر جماز خود نواخت و آن را مانند كوهی از چربی و گوشت به پرواز درآورد.

زمانی به اندازه‌ی نهادن قلوه سنگی چند در آتش و افكندن آن در كاسه‌ی شیر، برای آماده كردن «سنگ داغ» طول كشید تا سوار برگشت.

ـ شترانی‌ است چند حامل مال‌التجاره‌ی بحیر بن ریسان، حاكم یمن؛ هدیه‌یی نفیس برای یزید....

حسین بن علی ، روی نیم جمله‌ی «هدیه ‌یی نفیس برای یزید»، درنگ كرد.

یكی از همراهانش گفت:

ـ معلوم است حاكم یمن برای تقرب به بارگاه یزید این هدایا را تدارك دیده است.

دیگری:

ـ مالی‌ست غصبی و باید به اموال مردم بازگردد.

كاروان با بارهای گران در پیش پای حسین و یارانش گام سست كرد و از حركت ایستاد. بارهای آن پارچه های نفیس، رداها، جبه های و دستارهای سرخ، زربفت و فاخر بود؛ و دیگر اشیاء زینتی كه تنها اغنیا توانند داشت. بر حسین پوشیده نبود كه تمام آنها با زور شمشیر و ربودن نان شب از دهان محرومان به دست آمده است. هاتفی در اعماق ضمیرش به او بانگ می‌‌زد:

«این اموال غصبی‌ست یا باید به صاحبان حقیقی آن مسترد شود یا در راه پیكار با یزید، به مركبی، كمانی، سنانی یا شمشیری تبدیل گردد».

هاله‌یی از هراس، تضرع و در عین حال تعجب و تحسین در چشمان كاروانسالار و شتربانان موج می‌‌زد. گویی با خود می‌‌گفتند: «چه طرفه، شیر دل نترس مردی‌ست فرمانده‌ی این سپاه آخته تیغ؛ آنسان كه در روشنای روز، شتران حامل مال ‌التجاره‌ی حاكم یمن را متوقف می‌‌سازد؛ قافله ‌یی وزین با بارهای ممتاز برای یزید ‌بن معاویه، خلیفه و امپراطور اسلام!... چگونه مردی باید باشد این شجاع زاده‌ی خون اصیل... آیا از عرب است یا عجم؟ یونانی و رومی ، یا چینی و هندو؟

حسین ‌بن علی كفیه از رخساره برگرفت، با صدایی گرم سلام كرد، و با پهنای مهربان سیمایش، به شتربانان حیرت ناك لبخند زد.

ـ برادران آرمانی من! زحمتكشان راه های درشت ناك و بادیه های پر هراس! وحشت مدارید!

آه! این حسین ‌بن‌ علی است، نواده‌ی پیامبر [قافله سالار گفت].

ـ ... یزید، ولیعهد خود خوانده‌یی بیش نیست. بیعت با او حرام است، هدیه‌دادن و كرنش چاپلوسانه در مقابل حكومت موروثی شاهنشاهانه‌ی او حرام‌تر. این اموال از آن مردم رنجدیده‌ی آن سامان است و به آنان بازخواهد گشت.

شتربانان حامل بار، از پادفراه حاكم یمن به هراس افتاده و از عاقبت كار خویش در بیم شدند. قافله‌سالار كه تا این هنگام مجذوب رفتار شگفت و سیمای محبوب حسین‌ بن علی شده بود، جا خورد و نگرانی و آسیمه‌سری خود با خطی از دهشت بر چشمان گرد شده‌ی خود بروز داد.

ـ ابا عبدالله! اگر ما بی‌این اموال به دمشق رویم یا دست از پا درازتر به یمن بازگردیم، تكه‌ی بزرگ ما گوشمان خواهد بود.

ـ شما كاروان‌دارید و شتربان، در بازگشت بگویید حسین ‌بن علی مصادره كرد، ما از بیم جانمان هیچ نمی‌‌توانستیم كرد.

چون دید هنوز برخی از آنان مرددند گفت:

ـ جای بیم نیست. آنان كه مایلند با ما به كوفه روند، كرایه‌ی تمام راه به آنان خواهیم پرداخت. خوشامد پراحسان ما نثارشان؛ كسانی كه خواهان بازگشت به یمن‌اند، منش ما آزادی است، كرایه‌ی مسیر از یمن تا تنعیم را دریافت خواهند داشت...

ولوله‌ یی شادی‌آمیز در شتربانان افتاد. چون از هیجان و غوغا بازماندند، دو نیم شده بودند. نیمی ، آماده‌ی ركابداری با حسین، دیگر نیم، مهیای بازگشت.

این عمل ساده و تهاجمی نظامی ، به معنای اعلان جنگ با یزید، و نشان دادن شمه ‌یی از قدرت جنبش، به خلیفه‌ی موروثی بود؛ قدرتی كه توده های به جان آمده را برمی‌‌انگیخت و هیمنه‌ی ظلم را در اذهان آنان می‌‌شكست با این كار، حسین بن علی نشان داد كه با خروج از مكه در صدد سرنگونی بساط ظالمانه‌ی یزید است. او نمی‌‌گریخت بل به سوی آوردگاه می‌‌شتافت. برای این آورد، تدارك نیرو، ساز و برق و سازمان و سامان نیاز بود. اگر در مكه می‌‌ماند، ممكن بود به دست سربازان بخوبی تجهیز شده‌ی عمر ‌بن ‌سعید ‌بن‌ عاص دستگیر شده یا در یك درگیری ناخواسته به شهادت برسد. او رسالتی بزرگ و طرحی حساب شده داشت و مصمم بود آن را در لحظه‌ی موعود به انجام رساند.

چهار شترسوار بر متنِ بی‌لك بیابان پدیدار شدند. یكی در پیش، آن سه دیگر در پس. به نرمی می‌‌راندند. گویی دغدغه‌یی با آنان نبود. چون طلایه‌ی كاروان حسین را دیدند به آرامی به سوی آن عنان كشیدند.

دلنگادلنگ یكریز و دلنشین زنگوله‌ی شترانشان، با هوهوی خفیف باد گرم نیمروزی می‌‌آمیخت و لحظه به لحظه نزدیك‌تر می‌‌شد.

حال آنان در ده متری كاروان بودند.

«خدای من! چه كسی را می‌‌بینم! فرزدق، شاعر نامی عرب؛ آن كه خود نرم‌گام تر از قصیده های نغزش به راه قلب‌ ها می‌‌پوید.».

حسین ‌بن علی این را گفت و از طلایه‌ی كاروان جلوتر آمد. چون به نزدیك فرزدق و همراهانش رسید تبسمی دوست داشتنی بر سیمایش شكفت و دیدار مهمان را پای از ركاب تهی كرد.

«چه سعادتی! دیدار شاعران، در كرانه‌ی سفر و درازنای بیابان... این باید به فال نیك گرفت.».

همزمان فرزدق نیز به چالاكی شتر را بر زانوانش خواباند و از كوهان آن پایین پرید و در برابر حسین ‌بن علی قرار گرفت.

ـ درود خدا و رسولش بر تو باد ابا عبدالله! و بر پدر، برادر و مادر بزرگوارت؛ درودی خجسته و ناپایان.

هر دو یكدیگر را به گرمی در آغوش كشیدند.

ـ گمشده ‌اید یا شما را مقصدی در راه است؟

[حسین‌ بن علی گفت].

ـ از راهپویان عبوری شنیدیم كه عزم سفر دارید گفتیم به خدمت برسیم برای عرض ادب و ارادت.

ـ خوش آمدی برادرم!

ـ خدای تو را و یارانت را جزای خیر دهاد! ای شاعر بزرگ عرب! بگو ببینم مردم كوفه را چگونه یافتی؟

فرزدق نگاهی به امام افكند و در گوش او پچپچه كرد:

ـ دلهایشان با توست، شمشیرهایشان با بنی‌امیه.

حال نوبت او بود كه سوال كند:

ـ ابا عبدالله! چه شد كه در حج شتاب كردی؟

پس از درنگی كوتاه، حسین ‌بن علی سربرداشت:

ـ اگر شتاب نمی‌‌كردم مرا می‌‌گرفتند. ای فرزدق! حكم گذشته و آینده با آفریننده است كُلَّ یوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ. «او هر روز در كاری است»، اگر بدانچه ما می‌‌خواهیم فرمان رود خدا را سپاسگزاریم و هم اوست كه نیروی سپاسگزاری عطا می‌‌كند، و اگر بر‌خلاف آرزوی ما قضا كند، دور نیفكند آن‌كس را كه راه حق جوید و طریق تقوا بپوید.

### ...

همام‌ بن غالب تمیمی (فرزدق)، نتوانست بیش از این نگاه خود را بر نی ‌نی سوزان حسین دوخته نگاهدارد،‌ نگاه به زیرافکند و دیگر سخن نگفت اما سخنی ناتمام بر لبهایش باقی بود و نتوانست بر زبان براند. با سیمایی اندیشناک و گامهایی ناسیراب به عقب برگشت، لختی بعد سوار شد و راه خویش در پیش گرفت.

کاروان، با عبور از منزل «صفاح» به «ذات العرق» رسید. بشیر ‌بن غالب از عراق به سوی مكه عازم بود. حسین ‌بن علی در دیداری سراپایی از او پرسید:

ـ اهل عراق چگونه ‌اند؟

بشیر با نگاهی تحسرآمیز به این بیتوته‌ی شگفت كه نه به لشگری از جنگجویان می‌‌مانست، نه به قافله ‌یی تجاری یا كاروانی عازم سیر و سیاحت، با عبارتی موجز و شاعرانه گفت:

ـ دلهایشان با توست، شمشیرهایشان با بنی ‌امیه.

ـ عجیب است برادرم بشیر! آیا این همان سخنی نیست كه فرزدق در منزل صفاح به من گفت، آیا شما را دیداری بوده است با هم؟

بشیر در حال فشار به مخیله‌ی خود....

ـ آه! مهم نیست برادرم! سخن شاعران چون عطر نسیم در مشام بیابان می‌‌پیچد و پژواك می‌‌یابد.

### ***

فرزدق شاعر و بشیر ‌‌بن غالب اولین و آخرین كسانی نبودند كه امام حسین را از سفر به كوفه بازمی‌‌داشتند. هاشم محزومی پیشتر به او گفته بود:

«حكمرانان عراق همچون فراعنه هستند و مالهای بسیاری اندوخته‌اند، مردم این‌زمان نیز بنده‌ی زر و پولند، خدای را از این سفر دست بدار!».

ابوبكر حارث نیز در سخنی مشابه، انگشت بر بی ‌وفایی كوفیان گذاشته و او را از این سفر برحذر داشته بود.

پاسخ او به این نصحیت جویان و عافیت خواهان پرهیزده، مضمونی مشترك داشت:

ـ از سفر به عراق ناگزیرم...

آنچه خدا برآن حكم رانده، همان خواهد شد.

حال فرسنگ‌ ها از مكه فاصله گرفته بودند. كوه‌ ـ تپه های مشرف به بیت عتیق، دیگر در متن غبارآلود بیابان به چشم نمی‌‌آمدند. كلاف بازشده‌ی خورشید داشت گونه ها را می‌‌سوزاند و چشم‌ها را می‌‌زد. باید تا می‌‌توانستند در رفتن و بازرفتن شتاب می‌‌ورزیدند. كوفه در انتظار ورود موكب آنان بود. باید پیش از آنكه دست دشمن به اقدام دیگری گشوده شود بر زمان پیشی می‌‌گرفتند.

خبر خروج ناگهانی حسین، خبری نبود كه خفیه بماند. یزید ‌بن معاویه و عبیدالله‌ ابن زیاد، هر دو در آن واحد، از آن باخبرشده بودند. سپاهیان تقویت شده‌ی ابن زیاد در آماد‌ه باش كامل نظامی بودند. حال فقط اشارتی از یزید كافی بود تا ابن زیاد آن تدبیر كه می‌‌دانست به كار بندد.

### ***

حصین‌بن نمیر، فرمانده‌یی سختگیر، بدخیم و درشتخو، بهترین گزینه برای اجرای این مهم. چون او را به كاخ كوفه فرا خواندند و تعداد سپاهیان فزون از شمار خود را دید، نیشخندی شیطانی بر گوشه‌ی لبانش به جلوه نشست. این را لطفی به خود می‌‌دانست.

ـ فرزند نمیر! این تو و این بی‌شمار سپاه، دیگر چه می‌خواهی؟! نه بال بالِ پرنده در آسمان، نه مور مورِ مورچه در خفنای خاك، نه خس خسِ خزنده‌ی مار، نه جنب جنبِ محتاط سوسماران آفتاب‌پرست، نه حتی صدای نفس‌های یاغی باد، نباید از نگاه تیز قراولان شبان روزی تو پوشیده بماند. آنقدر شمشیر به دست خفتان پوش در زیر فرمان تو آورده‌ام كه خواهی توانست وجب به وجب از قادسیه تا خفان، از خفان تا قطقطانه را جنگاور بكاری و باز تو را فزون از گمانت، نیروی احتیاط در دست باشد.

چون برق خوشحالی را در چشمان حصین دید، مكثی ابلیسانه كرد:

ـ حاشا! حاشا! حاشا! اگر حسین ‌بن علی از كوره راهی به سوی كوفه اسب دواند و تو را قیلوله‌ی غفلت ربوده باشد...

بادی در غبغب افكند

ـ اینت جاه و مقام، از مال نیز میندیش آنچه بخواهی زیاده‌تر از آن بر ذمه‌ی من...

مكثی و سپس و برانداز زیر چشمی مخاطب خود:

ـ آیا برای این دشوارِ مهم، می‌‌توانم به كاردانی و فتانت تو، بسنده كنم؟

ـ آری، سرور من!

سراب هزار توی وسوسه زای بیابان، آنگاه كه در مقابل چشمان ظاهر می‌‌شد، چون رودی از آینه، براق، چشم‌نواز، جذاب و هوش‌ربا بود اما چون عطشناك، ملتهب و شوق در نگاه به آن نزدیك می‌‌شدی ناگهان از جای می‌‌جست و در مسافتی دورناك، دوباره وسوسه می‌‌‌آغازید. آنچنان پای می‌‌جنباند كه نمی‌‌توانستی هیچگاه به آن رسید. رسیدن به او در نرسیدن بود.

حسین ‌بن علی بیابان آزمود و سفرپرورد بود. با سوزناكی تلاقی آفتاب بر پوست صورت آشنا و با سرمای خشك شبانه های بیابان آشناتر.

بار دیگر آخرین نامه‌ی مسلم ‌بن عقیل را از نامه ‌دان بیرون كشید، نگاهی شتابزده بر كلمات آن دواند. مسلم او را از بیعت و اعلام آمادگی مردم كوفه خبر داده بود.

نامه را لول كرده و به جای خود نهاد. هنوز آخرین سخنان شعرگونه و مشابه فرزدق و بشیر ‌بن ‌غالب مخزومی در گوشش زنگ می‌‌زد:

ـ ابا عبدالله! دلهای مردمان كوفه با توست، شمشیرهایشان با بنی‌امیه.

باید نامه‌یی می‌‌نوشت و مردم كوفه را از عزیمت خود خبر می‌‌داد. در این اندیشه بود، جلوداران كاروان به او خبر دادند كه به منزل حاجر رسیده‌اند. فرمان به اطراق داد و خود با خویش خلوت كرد تا نوشتن بیاغازد.

«این نامه‌یی است از حسین ‌بن علی به برادران آرمانی خویش.

پس از ستایش خدا و سلام، نامه‌ی مسلم به من رسید. نوشته بود پیمان بسته‌اید به یاری ما و استیفای حق. از خدا می‌‌خواهم احسان خود را بر ما تمام گرداناد! و به پاس حسن نیت تان شما را جزای نیكان عطا كناد!

برادران!

آگاه باشید كه برای پیوستن به شما، در روز ترویه، شنبه هشتم ذیحجه از مكه بیرون آمدم. هرگاه پیك حامل این نامه به شما رسید كمر همت بربندید و مهیای كارزار باشید. من به زودی در جمع شما خواهم بود»

### ***

چه كسی شایسته‌ترین برای رساندن این نامه به مسلم و مردم كوفه بود؟ چند اسم از ضمیر حسین بن علی گذشت. خاطرات پاره پاره‌ی او، راه به جاه ها و صحنه های مختلف می‌‌برد. او یارانش را در بحبوحه‌ی كارزارهای مختلف آزموده بود. به درجه‌ی شكیبایی و میزان اعتماد به نفس هر كدام، نیك واقف بود.

... سرانجام یافت.

برادرم، قیس!

تو را برگزیده‌ام كه به بْزروهای كوفه آشنایی و به خطرات آن واقف. می‌‌خواهم این نامه را در كوتاه‌ترین زمان ممكن به كوفه رسانی. خود نیز آنجا بمان و مسلم را دستی باش یاور، و تكیه‌گاهی دل قرص.

زنهار! نامه نباید به جز به نامهایی ـ كه می‌‌دانی ـ به دیگر كسان رسد. نباید از ابن زیاد و مأموران او، احدی بر این نبشته‌ی محرمانه نظر بلغزاند. [پیشانی او را بوسید]، برو! دعای خیر بدرقه‌گران توشه‌ی راهت باد!

قیس با سیمایی آزرمناك، و پلك‌های فروهشته، ازآغوش پیشوایش جدا شد در حالی كه نمی‌‌توانست از جوشش دانه های درشت اشك، خویش را نگاهدارد.

قصیده‌ی بلند بیابان بود و قافیه های سپید ـ سیاه طلوع و غروب. حسین بود و خانه‌ی سپنج زین، با سیمایی اندیشناك و شوقی دم به دم افزون؛ از آن جنس كه وقتی غریبی سالیان دورمانده از وطن، با شنودن بوی آشنای یار و دیار و دیدن سواد خانه های حومه‌ی شهر به آن دچار می‌‌شود. آن گونه برای رسیدن شتابناك بود و بی‌قرار كه گویی رودی است غلتان از شیب گرده‌ی كوه و می‌‌رود تا غلغله ‌زن و عطشناك به مصب در رسد و در آبی یكدست دریا آرام گیرد. یعقوب را می‌‌مانست كه به بوی پیراهن یوسف، از كلبه‌ی احزان بیرون شده باشد. آنچه او را می‌‌برد نه «خود» بود، نه پاهای مدام خلنده‌ی مركب در رمل. خود نیز نمی‌‌دانست كجا و چرا با شتاب می‌‌رود؛ اما می‌‌دانست باید برود. او در رفتن، ماندن خود را می‌‌دید؛ آن چنان كه ابر در باریدن، شبنم در تفتیدن و آفتاب در تابیدن خود را بازمی‌‌یابند.

داغباد بیابانی با شدتی تمام می‌‌وزید و ذرات شن را به صورت و چشمان قیس می‌‌كوبید. او حال داشت در جهت مخالف باد به سوی كوفه راه می‌‌پیمود. شتر سرخ مویش تا ساق در رمل فرو می‌‌خلید و به سختی گام از گام می‌‌تكاند.

در حالی كه بر جهاز شتر خمیده بود، سعی می‌‌كرد چشم خود را در وزش بی‌وقفه‌ی ذرات شناور شن سوزان بازنگاهدارد. باریكه خطی از شكاف كفیه، او را قادر می‌‌ساخت بیرون را ببیند.

در قادسیه بود یا قطقطانه؟ نمی‌‌دانست اما شبح مات و كمرنگ آفتاب، لغزان در پرده‌ی شن ـ غبار، او را مطمئن می‌‌ساخت كه راه را چندان پرت نپیموده است. می‌‌دانست اگر پیوسته خورشید را در راست جلو خویش داشته باشد سرانجام از حوالی كوفه سربرخواهد كرد.

از آن دم كه گام در راه گذاشته بود، یك هدف، هماره او را از درون می‌‌انگیخت و در رگانش گرما می‌‌پراكنید:

رساندن نامه‌ی مراد و رهبرش حسین، به آن نامها كه تنها خود او می‌‌دانست و نه دیگر كس.

بارها از این راه به كوفه رفته بود اما این بار نمی‌‌دانست چرا دلش شور می‌‌زند؟ طعم نگرانی، مذاقش را تلخ می‌‌كرد. یك دلهره‌ی غریب، غریبانه دلش را می‌‌فشرد. چیزی بود از جنس آن احساس كه در «مضیق» همره با مسلم ‌بن ‌عقیل به آن دچار شد. بی‌اختیار با خود گفت: «نكند گم شده ‌ام؟!». فكر قوی‌تری همان دم به ذهنش خطور كرد: «آه! مسلم‌ بن عقیل، الآن كجاست؟ آیا او سپاه‌سالار سپاهی از مردان جان بر كف كوفی است». با خود اندیشید: «۲۰۰۰۰۰ فدایی شمشیرزن در ركاب مولایش حسین وه! چه قدرتی تواند بود. خواهد توانست تمامی‌ موانع نتوانستن را از جای بركند، و آب رفته را به جوی بازگرداند.

اما اگر....

### ***

ـ آااای‌ی‌ی سیاهی!!! كیستی؟؟؟

صدا، رگه‌دار. نخراشیده و كینه‌مند بود. اتفاق حضور ناگهانی غرابی را می‌‌مانست در بی ‌برگی باغ سوخته‌ی پاییز، اضطرابی جانكش با خود دارد. صدا، دوبار به زمختی در فضا طنین انداخت.

قیس در ثانیه های نخست مبهوت شد. قادر به هیچ واكنشی نبود. گویی نه تنها دست و پای و جوارح و اندام، كه ذهن او نیز قفل شده بود. این حالت شاید به اندازه‌ی كشیدن تیری از تیردان و گذاشتن در چله‌ی كمان و كشیدن زه طول كشید اما او خود را بازیافت، به سمت صدا چرخید، و در آن واحد دست به قبضه‌ی شمشیر برد. تیغ با صدای خشكی از غلاف خارج شد، ولی دیر شده بود. پیش از آن كه قیس بتواند حركتی دیگر كند، كمندی ضخیم در هوا زوزه كشید و گرداگرد كتف و كمر او را فراگرفت.

هنوز نمی‌‌دانست گرفتار كننده‌ی او كیست؛ نه مجال اندیشیدن بود. با یك حركت سریع از كوهان شتر كنده شد و از بالای شتر، با پهنای صورت بر رمل فرود آمد.

دردی پیچاننده و شكیب‌سوز در مهره های گردن و ستون فقراتش پیچید و دیگر هیچ نفهمید.

ـ كه هستی؟ از كجا می‌‌آیی؟ به كجا می‌‌روی؟

### ...

دو غولتشن بی‌شاخ و دم، دو بیابانی زاد پوشیده روی و زمخت رفتار، او را دمرو بر رمل خوابانده بودند. یكی نشسته روی تاشدنگاه زانو و دیگری بر انحنای كمر. یكی پاهایش را به هم چفت نگاه می‌‌داشت، دیگری دستانش را از پشت به هم گره می‌‌زد و همزمان كتف‌هایش را به زمین می‌‌چسباند.

ـ آیا موش صحرایی زبانت را جویده است؟

ـ گفتم كه هستی؟ از كجا می‌‌آیی؟ به كجا می‌‌روی؟

قیس بزحمت سرش را چرخاند و دوباره گونه بر رمل چسباند. در این حالت با مردمكان به بالا چرخیده‌اش می‌‌توانست قسمتی از نیم‌تنه‌ی فاخر صاحب صدا را ببیند. او موزه‌یی چرمین به پای داشت با مهمیزی آهنین بر پشت پاشنه‌ی آن، نیز پاتاوه‌ یی ابریشمین گرد ساق و تا آنجا كه می‌‌توانست دید، شلواری سرخ، انتهایش، مچاله در پاتاوه. دنباله‌ی غلافی كج‌تاب و مطلا، به محاذات پای چپ او در آمد و رفت.

موزه‌ی چرمین پیش آمد. ابتدا مشتی شن بر صورت قیس پاشید آنگاه فرا رفت و روی گردن او فرود آمد. قیس بی ‌طاقت از دردی كه در مهره های گردنش پیچیده بود، سخت به سرفه افتاد. در همان حال طعم دانه های درشت و شور شن را در زیر دندانهایش حس كرد. از لای دندان های كلید شده نالید:

«استخوان هایم دارد... خرد می‌‌شود.. آزاد... بگذاریدم‌م‌م... تا تا تا بگویم...».

خوب جامه هایش را تفتیش كنید، همچنین جهاز شترش را...

[صاحب موزه‌ی چرمین گفت].

### ...

موزه‌ی چرمین از روی گردن قیس برداشته شد. دو مرد دیگر برخاستند. قیس نفسی به آسودگی كشید. مدتی خواست در آن حالت بماند تا عضلاتش اندكی بیاسایند اما چنگی قوی او را از خاك برگرفت و برزانوان نشاند.

ناگهان توصیه‌ی آخرین امام به یادش آمد:

«نباید احدی از مأموران ابن زیاد بر این نامه نظر بلغزاند...».

نقشه‌یی در مخیله‌اش نقش بست. به یك چشم به هم زدن، دست به زیر قبا برد، نامه‌ی امام به رهبران قیام كوفه را بیرون كشید ریز ریز كرد. به دهان گذاشت، چند بار جوید، آنگاه قورت داد.

دو كشیده‌ی آبدار یكی از راست و دیگری از چپ، بر گونه‌ی او فرود آمد و دوباره نقش بر زمینش كرد.

ـ مرا باش می‌‌پنداشتم با عامی مردی بیابانی روی در رویم. او چنین می‌‌نماید آموزش دیده، پیكی مخصوص است؛ حامل دست نبشته‌یی مهم. باید او را به دارالخلافه‌ی كوفه برد. امیر عبیدالله ابن زیاد طعمه هایی اینچنین چرب را پاداشی بسزا خواهد داد... هاهاهاها!

ـ چرا نامه را پاره كردی؟!

### ...

دو قراول هوشیار و تمام وقتْ گشاده پلك، قیس را در ده قدمی‌ حاكم كوفه نگاه داشته بودند. در پشت سر، و دو سوی آنها نیز نزدیك به ۲۰ قراول دیگر مسلح به شمشیرهای برهنه و نیزه های خبردار.

ـ می‌‌گویی یا بگویم از حنجره‌ات با منقاش بیرون آرند... برای چه نامه را قورت دادی؟

### ...

قیس‌ همه‌ی نیرویش را در چشمانش جمع كرد و آنها را مستقیم در خط نگاه سیخ گشته‌ی ابن زیاد نگاهداشت.

ـ برای آن كه تو به مضمون آن پی نبری؟

ابن زیاد نیم‌خیز شد.

ـ آن نامه از چه كس، و برای چه كسی بود؟

### ...

ـ بگویم؟

ـ خدا زبانت را لال گرداناد! زود باش، بگو!

ـ از حسین بن علی ‌بن ابیطالب برای جماعتی از كوفیان.

ابن‌ زیاد از تخت برخاست و چند گام جلو آمد و فاتحانه در زیر لب گفت:

«می‌‌دانستم»، ناگهان به سوی قیس چرخید:

ـ برای كدام جماعت؟

ـ نمی‌‌دانم.

غضباك و درشت گفتار؛ ابن زیاد این بار، درست چشم در چشم و نفس در نفس قیس بود. گویی می‌‌خواست او را با نگاه ورقلمبیده‌ی خود بجود و ببلعد.

ـ ای حرام زاده‌ی حرام لقمه! نمی‌‌دانی؟!! ... مرا حیوان نجیب پنداشته ‌یی یا خویش و جد و پدر جد خویش را؟

تازیانه ‌یی را كه همیشه به دوال كمر داشت، بركشید و دو صفیر سوزان به صورت ضربدر در فضای از بوی شراب آكنده‌ی كاخ كشید.

ـ اگر من عبیدالله فرزند زیادم، بخدا دست از تو برنمی‌‌دارم تا نامها را یكایك فاش كنی یا آنكه بالای منبر رفته، حسین، پدر و برادرش را سب و لعن كنی و از آنان تبری بجویی... یا از این دو یكی را به جای خواهی آورد یا تو را با همین دست هایم، آری با همین دست هایم پاره پاره خواهم كرد.

قیس نگاهی گذرا به چهره های شطرنجی و مات برده‌ی قراولان انداخت. ده شمشیر آخته و ده نیزه‌ی نوك تیز، مراقب كوچكترین حركت او بودند. آب دهانش را به سختی قورت داد و به تركی كوچك در گوشه‌یی از سقف مقرنس كاخ چشم دوخت.

### ...

ـ نام آن جماعت را هرگز نخواهم گفت... و اما مطلب دیگر، آن را روا خواهم كرد.

مسجد كوفه، درست مانند روزهایی كه حجر بن‌ عدی در آن فعالیت ‌های انقلابی خود را علیه كارگزاران بنی‌امیه پیش می‌‌برد، از شدت ازدحام جای سوزن ‌انداز نداشت؛ با یك تفاوت. این بار جمعیت كوفه از پروای مفتشان مخفی ابن زیاد و عقوبت او، در مسجد گرد آمده بودند. هنوز چندی از آویزان شدن بدنهای بی سر مسلم و هانی در كنیسه‌ی كوفه نگذشته بود. هراس بر دلها بال‌گستر و خوف در نگاه ها به جوجه نشسته بود.

در دو سمت شبستان مسجد و نزدیك به منبر یك فوج نگهبان مسلح، مراقب شورش احتمالی بودند. ده برابر این تعداد نیز در بیرون مسجد، آماده‌ی جولان. علاوه بر آنان، بسیاری از جاسوسان حكومت در جامه‌ی مردمان عادی، فالگوش‌نشین و گوش‌خواب.

فضای امنیتی غلیظ مسجد از همان بدو ورود مشام را می‌‌آزرد.

از باریكه دالانی كه به در پشتی مسجد راه داشت، قیس را تحت ‌الحفظ به مسجد آوردند. او مقید بود بدون گفتگو با كس، یكراست بالای منبر برود و خواسته‌ی ابن ‌زیاد را در سخنانی بی ‌ایهام، صریح و موجز بر زبان آورد، سپس از همان راه كه آمده بود مسجد را با مأموران حكومتی طی كند و به سیاه چال در كاخ باز آید.

با آمدن قیس، همهمه‌ی گنگ جمعیت فرو نشست. گلمیخ سوزان نگاه های كنجكاو فروكوبیده به سیمای پوشیده‌ی او. پله های منبر را با تأنی بالا كشید. چون به پله‌ی آخر رسید، چرخید و كفیه از چهره برگرفت.

نفس در سینه‌ی مردانی كه می‌‌شناختندش حبس شده بود. تنی چند از مخاطبان نامه‌ی حسین بن علی نیز در مسجد بودند و او به‌خوبی آنان را می‌‌شناخت. كافی بود نه حتی با زبان، با اشارت سرانگشت، نه حتی با سرانگشت كه با نگاشتن نامشان بر رقعه‌یی كوچك، خود را از آن عذاب وارهاند.

میلی غریب كه ماننده‌ی آن را هرگز در خود سراغ نداشت، از درون به او می‌‌‌گفت: «چند نام بر زبان ران و خویش وارهان!». درست در این هنگام نهیبی نیرومند او را به لرزه می‌‌انداخت و پنهان ‌ترین ذرات وجودش را به تپش درمی‌‌آورد... «هرگز! هرگز! هرگز!... تو كه خواهی مردن حتی اگر تنی چند را نام ببری ابن‌ زیاد زیاد‌تر از آن را خواهد طلبید. او تا از تو گرگی جگرآشام نسازد دست برنخواهد داشت. مرد باید مرگ را شریفانه و نیاز وار به استقبال برخیزد. گویی كه عزیزی ‌است بازگشته از سفر؛ شایان درآغوش گرفتنی گرم و تنگاتنگ. شایسته است چشم در چشم جاودانگی با سینه‌یی ستبر و قامتی افراشته از غرور به مرگ سلام كرد. او جبونان لابه ‌نما و دم به لای پا سایان له ‌له‌ زن و بر زانو خزندگان خون لیس را نمی‌‌پسندد و خوش نمی‌‌دارد. مرگ قهرمان می‌‌طلبد».

...باز آن صدای درونی مرموز... «تو اسیری و رسالت خود رسانده به پایان... از زندانی بسته كتف و در چنگال وضعیتی ناگزیر چه خیزد؟ به جمله ‌یی می‌‌توانی جان خود از این مهلكه وابری. اگر علی ‌بن ‌ابیطالب در قید حیات بود، به سب خود فرمان می‌‌داد تا به جانی از شیعیان را بازخرد».

«آی مردم!!!...».

همهمه ‌یی كه با دیدن قیس اینك دامنه ‌یی گسترده‌تر یافته بود، به آنی فرونشست؛ چون پاشیدن تغاری از سردینه‌ی آب، بر دیگ جوشا جوش.

جنگلی از چشم، بی‌ پلك به هم زدن، میخكوبِ كلمات او.

«آی مردم!!!

ستایش سزاوار خدا یی ا‌ست كه راه نمود ما را به این راه؛ و اگر نبود راهنمایی او، نبودیم در زمره‌ی راه یافتگان... درود بر فرستاده‌ی او محمد امین، والا پیامبری كه در ظلمات حرا، به رسالتی شگفت فرمان یافت و آیینی سرمدی و گیتی‌گستر از خود به جای نهاد...».

مسجد، گوش در گوش، به گوش بود.

### ...

قیس ‌بن ‌مسهر صیدوای، مردی در خطیر‌ترین لحظه‌ی سرنوشت. برگزیده‌ یی از اصحاب حسین، نزدیك‌ترین كسان به او و معتمدترین آنان. او اكنون بر منبر ابن ‌زیاد بود. سخن بعدی او می‌‌توانست چگونه زندگی و چگونه مردنش را رقم زند.

برخاست، ناخودآگاه تنی چند از میانه‌ی جمعیت نیز برخاستند. صدایش اوجی دیگرگونه یافته بود.

«درود خدا و رسول او بر امیرالمؤمنین...».

از شدت هیجان و بالابردن صدا به سرفه افتاد.

قلب‌ها در سینه ها طبل درشت می‌‌كوبیدند و هر كسی می‌‌توانست با گوش غیرمسلح صدای قلب خویش و دیگركسان را بنیوشد.

«درود! خدا و رسول او بر امیرالمؤمنین علی‌ علیه السلام، فاتح خیبر و قرآن ناطق و تنها عدالت ‌گستر... درود! بر فرزندان گرانقدر او حسن و حسین، سرور جوانان اهل بهشت!...».

صدای او پرده به پرده اوج می‌‌گرفت

«لعنت! ابدی بر ابن مرجانه و ابن ابن مرجانه و یزید ‌بن معاویه‌ و معاویه بن ابی‌سفیان و شجره‌ی ملعونه‌ی بنی‌امیه؛ لعنتی از آغاز تا پایان خلقت. آتش دوزخ جاودانه آنان را سزا».

با رسیدن سخن به اینجا، ناگهان لحن او تغییر کرد و به فریاد تبدیل شد:

«ای مردم! من فرستاده‌ی حسین به سوی شما هستم، او در مسیر کوفه است. به سوی او روید و یاری ‌اش کنید!».

جمعیت حاضر در مسجد كه تا دقایقی پیش، در خود خزیده و سرشكسته‌ وار، چشم انتظار ندامت خفت بار خائنی ترس خورده و جان اندیش بود با شنیدن سخنان غیرمترقبه‌ی قیس ناگهان شكفت و جنب و جوش آغاز كرد.

مأموران حكومتی چون غاشیه مارانی تهدید حس كرده، در هم لولیدند. غفلت و بلاتكلیفی آنان را به چرخیدنی بی‌هدف به گرد خود ناگزیر كرده بود. سركرده‌ی قراولان با غیظ بانگ زد:

ـ ركب خوردیم... ركب... ركب...ررر... پیش از آن كه كار بیخ یابد او را به زیر كشید! لعن یزید بر منبر ابن زیاد!!؟ ... این نه ممكن است....

از شدت خشم نمی‌‌دانست چه باید كرد؟ نیزه‌ی یكی از قراوان خونسرد و خود باخته را قاپید و دسته‌ی آن را با قوت بر گودنای كمر او فرود آورد.

ـ پتیارگان بی‌خاصیت! لقمه‌ی حكومت می‌‌لمبانید و در لحظه‌ی ضرور، لالمانی گرفتگان لمیده‌ اید؟... وای ‌تان باد!»

### ***

قیس چون یورش قراولان خشمجوش و نهیب‌ انگیخته را، از هر طرف به سوی منبر دید، رسا ترین و واپسین پیام خود را غرید؛ همان كه برایش به كوفه آمده بود:

«آی مردم كوفه! من پیك حسین‌ بن علی هستم حامل نامه‌یی برای شما. در منزل حاجر از او جدا شدم باید كه او را یاری كنید. در راه آمدن است سواره و پیاده به سوی او بشتابید!»

### ...

ـ خاموش!

ـ خاموش! زبانت لال باد! تفرقه جوی از دین خارج! سزای وهن به امیرالمؤمنین یزید، مرگی عذابناك است.

ـ خاموش!

### ...

هشت دست نیرومند، پای قیس را چسبیده بودند. در اثر كشش‌ها، با قامتی هنوز ملتهب و فریادی هنوز شعله ‌ور، با پهنای لگن بر سختنای كف مسجد فرود آمد. قراولان گرسنه او را از یكدیگر حریصانه ربودند.

هوبره ‌یی گرفتار و شجاع در میان قبیله‌ی کفتار.

ابن زیاد با شنیدن خبر، تپانچه‌ یی برق پران بر بناگوش فرمانده‌ی قراولان نواخت و ناسزایی درشت نثار به خاك رفتگان او كرد. اگر چه در اعماق خوب می‌‌دانست او مقصر نیست. خود وی این تصمیم را گرفته بود. او خود، بزرگ ترین امكان تبلیغی را ساده انگارانه در اختیار فرستاده‌ی مخصوص حسین به كوفه قرار داده بود. اگر جایزه‌ی حماقت و ركب خوردگی به كسی می‌‌داد. خود، تنها كاندید آن بود.

### ...

ـ می‌‌خواهم این بخت برگشته‌ی شیطان در جلد را، بالای بلند ترین نقطه‌ی كاخ برید و با كینه‌ی تمام با سر به زیر اندازید!

با چشمی غضبناك به زمین تف كرد.

ـ بدا به حال شمایان! اگر از دریچه های كاخ، صدای خرد شدن استخوان هایش را به گوش نشنوم.

كت بسته، بند برپای، یكتا پیراهن و خون‌آلود، قیس را بر یكی از كنگره های آجری كاخ نشاندند؛ آنجا كه چشم از نگاه به پایین سرسام می‌‌گرفت. زیر پای او، بازاركوفه بال گسترده بود؛ گرداگردش، نظم تُنُك خانه های گلی و كوچه های تنگ، چون ترك‌هایی در پوست زمین. در فرودست افق چند گرد باد عاصی، بر پاشنه‌ی خود پیچان، تنوره كشان به سوی فرادست.

پرنده‌یی، نه، لطافتی، نه، چشم‌اندازی از سبزنای گیاه یا آبی‌نای رودی، نه.

### ...

ـ چشم‌بند بیاورید! این گونه مرگ او مخوف‌ تر خواهد بود. مگر به سیاحت آمده است؟!

فرمانده‌ی قراولان به‌عمد این گونه گفت. می‌‌دانست ابن ‌زیاد از دریچه می‌‌شنود.

اینك فقط تلنگری كافی بود تا او را در بین آسمان و زمین شناور سازد.

قیس مانند مسلم، تنها یك نگرانی داشت؛ سرنوشت مولایش، حسین.

### ...

از پشت چشم‌بند تلاش كرد آیه ‌یی از قرآن را كه از داستان حضرت ابراهیم به یاد داشت، با خود مرور كند. او نیز مانند ابراهیم كه با منجنیق به قلب آتش پرتاب شد، در آستانه‌ی پرواز به كام مرگ قرار داشت؛ از این روخود را با پدر پیامبران در این لحظه‌ی ناب، هم‌سرشت و هم سرنوشت می‌‌دید....

### ***

### ...

قراولان در پای كاخ بیهوده تلاش می‌‌كردند مردمان جریحه‌ دار را از پیرامون له و لورده گشته مردی نیم‌ رمق و هنوز بسته دست و پای بتارانند.

ابن زیاد بر هره‌ی یكی از دریچه های كاخ، سر به درآورد و ازآن فرازنا با انگشت شست به گلو اشاره كرد.

عبدالملك‌ بن عمیر لخمی ، گزلیكی از پاتاوه بیرون كشید و به سوی جسم خرد و خمیر قیس رفت.

### ...

قراولان كاخ دوباره با خشونت، تازیانه در مردمان نهادند تا آخرین پرده‌ی این مرگ شگفت را، خوفی بر خوف بیفزایند.

آفتاب نیم روزی با تیغ راست تاب و سوزان خود، خطی سپید از عرق شور بر پیشانی جلودار كاروان نشانده بود. از میان آینه‌ی لغزان سراب، پرهیب شتری نمایان شد، بر كوهان آن، كز كرده سواری دیلاق. از روبرو كرجی بلندی را می‌مانست با دو پاروی چسبان به هم، و از بغل، بلمی با دو پارو در پس و پیش. عكس باژگونه‌ی شتر و سوار، در سراب، نزدیك و نزدیكتر شد و نمایی نمایان یافت. مرد صورت خود را تمام پیچانده و فقط خطی باریك به محاذات چشمان بازگذاشته بود.

جلودار حضور او را اطلاع داد.

حسین‌ بن علی بر پشت زین راست ایستاد و دو دست را سایبان چشم كرد تا بهتر ببیند. سوار برای پیمودن مسیر زرود تا مكه، باید از مقابل كاروان آنان می‌‌گذشت. برخلاف انتظار، ناگهان با دیدن بیرق افراشته‌ی كاروان، راه خود را كج كرد و تا آنجا كه می‌‌توانست از حسین ‌بن علی فاصله گرفت. كراهت او از روبرو شدن با كاروان چندان بود كه حتی به اشاره های دست و فریادهای جمعی وقعی ننهاد و به قفا نچرخید.

پاشی از اندوه، لمحه‌یی سیمای حسین ‌بن علی را در خود پوشاند. توقع داشت آن مرد به او رسد و آخرین رخدادهای كوفه را برای او بازگو كند. وقتی این چنین دید، از فراخواندن او منصرف شد و به یارانش گفت او را آزاد گذارند تا به راه خود رود.

فرستاده گفت، گروهی از قوم غزاره و بجیله اند، رئیس آنان جوانسال مردی، زهیربن قین نام.

ـ چرا با ما همراه نمی‌شوند؟

ـ آن گونه كه دریافتم از ترس بنی امیه ناخوش دارند كه با ما هم منزل شوند.

### ***

این پرهیختن و كراهت از جمع آمدن با كاروان حضرت و روی گرداندن و گریزِ عمد، تا منزل زرود ادامه داشت.

زرود با اطراقگاه های محدودش، دو كاروان را به‌ناچار هم منزل كرد. با فاصله یی اندك از هم خیمه برافراشتند تا رنج سفر را اندكی از جانها بتكانند، و چاشتی فراخور راه تناول كنند.

در اردوی حسین دودی به روزن بر نشده بود. كاروان می‌خواست سبكبال اطراق كند تا پیش از فرارسیدن شب، دامن به منزلی دیگر كشاند.

در اردوی زهیربن قین اما، در زیر سایبانی بافته از موی بز، آبخوری ها بر كنار سفره بود و خورشی از قیماق و خرما در میان؛ نیز گرده هایی از نان جو. بیرون سایبان دیگدانی گلی با سه پایه یی چوبین روی آتش قل می‌خورد. گراگرد خوان، زنان، مردان و كودكانی چند. شیر داغ و تازه جوش شتر، كاسه به كاسه در دست ها می‌چرخید. به حرمت بركت، سخنی در میان نبود.

### ...

ناگهان فرستاده‌ی حسین بن علی بر آستان ظاهر شد. بی تعارف و بی تكلف و بدون مقدمه سلام كرد و مطلب خود را صریح بر زبان راند:

ـ ای زهیر! ابا عبدالله الحسین، تو را می‌خواهد شایسته است، لقمه از دست فرونهی و همین الآن به نزد او روی...

بهت سنگینی از دورنا آمد و با لباده‌ی سربی خود روی شانه‌ی حاضران نشست. طعام در دهان شان خشكید و عیش شان منغص شد. این را هرگز خوش نمی‌داشتند و از روبرو شدن با این لحظه‌ی سرخ، سخت می‌پرهیختند. بهت با خود، دهشت به دنبال داشت. خاندان زهیر و كسان و نزدیكان و هم قبیله یی هایش دریافته بودند كه حسین جز خطر با خویش نمی‌برد و جز خطر نمی‌پراكند. تا آنجا كه توانسته بودند تدبیر بكار بسته بودند كه كار به جایی به این باریكی نكشد... حال با این پیك مْصر ـ كه چون رعدی طنین افكن و ناگهان زا، آسمان شیرین آرامش‌ شان را درنوردیده بود، چه می‌بایست می‌كردند؟

لقمه از دست فروهشته و در اضطرابی خوفناك فروشدند؛ اضطرابی از آن دست كه انسان گاه از شنودن خبر مرگ پیشرس خود از زبان طبیبی به آن دچار می‌آید. آنان كه در این میان لقمه در دهان نهاده بودند، به‌سختی و بی هدف در حال چانه جنبانی آهسته بودند و بزاق خشكیده، برای بلعیدن آن یاری نمی‌نمودشان. در سیمای مضطرب و مبهوت خیمه نشینان، جز سرمای مرگ به چشم نمی‌خورد. زهیر نیز بر جای خشكیده بود؛ گاه به رسول حسین می‌نگریست، گاه به هم منزلان خویش، و نمی‌توانست گام از گام بجنباند. گویی می‌دانست حسین از او چه می‌خواهد؛ و در رفتن تأخیر می‌كرد. عشق به دلهم او را برجای میخكوب كرده بود.

ـ سبحان الله! حیران از چه هستی مرد! فرزند دختر پیامبر تو را می‌طلبد و نمی‌روی!؟

نهیبِ سكوت شكاف و حیرت شكان دلهم، تازه عروس زهیربن قین، موجی سرخ از هیجان در جان حاضران ایجاد كرد. گویی مانند آبی داغ بود كه بر فرق تندیس هایی یخین، آبشاروار و ناگهانی ریخته باشند.

زهیربن قین از این نهیب، به خویشتن خویش بازآمد؛ بی نگاهی به قفا، و بی كلامی‌ بر زبان، بر زانوانش قیام كرد و با كراهت به همراه فرستاده‌ی حسین راهی شد.

خوان نیم خورده، اگر چه هنوز گشاده بود ولی كسی را یارای لقمه برچیدن نبود.

كسی ندانست حسین با زهیر چه گفت. این همه دقیقه یی چند طول نكشید. زهیربن قین چون بازگشت، زهیر چند دقیقه‌ی پیش نبود. سیمایش از شعله یی زیبا برتافته بود. از نگاهش دو گل آتش الو می‌كشید. شورشنگی و شوق خویش را نمی‌توانست در قاب تنگ قامت مهار كند. شادخوار و سبك روح، بر آستان سایبان و خوان هنوز گشاده ظاهر شد؛ درست پا در جای پای فرستاده‌ی حسین؛ بر همان قطعه زمینی كه او ایستاده بود.

ـ خیمه‌ی مرا بركنید و نزدیك خیمه های حسین بن علی برپا دارید!

### ...

پیش از آنكه به حج رود با دختر عمویش، دلهم ازدواج كرده بود. از عروسی آنان ماهی چند بیش نمی‌گذشت. او به دلهم عشقی نجیب و پاك می‌ورزید. پرهیز آگاهانه اش از اردوی حسین نیز به‌خاطر این عشق تازه زاد و جگرتوز بود. نمی‌خواست آرامش دلنشین این زندگی نویاب را به هم زند. آرزوهایی بلند برای آن تنیده بود؛ آرزوهایی رنگین و زیبا بر طاق هایی از مرمر خیال؛ مانند آنچه هر نوداماد یا تازه عروس در ذهن می‌پرورانند: خانه یی آرام، فرزندانی چند، درآمدی قابل، تفریح و سفر و دلمشغولی هایی بی تشویش.

برآن بود عیاری های اوان جوانی و آن شمشیرچرخانی ها و كمان اندازی های در حال تاخت را به كناری نهد، و از پیشامد و خون وخطر كناره جوید؛ تا شاید فرزندان خود و دلهم را پدر و همسری سرمشق باشد. حال باید از همه‌ی اینها دل می‌كند. تصمیمی دشوار بود؛ مانند یك نوع دیوانگی یا باختن در قماری بزرگ و غیرقابل جبران.

در حالی كه تلاش می‌كرد نگاه خود را از دلهم بدزدد؛ و غنچه‌ی تازه جوش اشك را در نگاه مهار كند، بریده بریده گفت:

ـ شریك زندگی كوتاهمان، دلهم، همسر محبوب! ... من باید بروم... تو از قید همسری من آزادی...آن گونه كه خواهی زندگی خود را برگزین! ... به اهل خود بپیوند!... نمی‌خواهم از همراهی با من گزندی به تو رسد یا رنجه شوی...

اشك مجال نداد باقی سخنان خود را...

دلهم با صدایی لرزان كه مدام در هق هق گریه می‌شكست، كلام خود را به كلام همسر گره زد:

ـ درود خدا بر تو باد همسرم! تو در پیشگاه خدا، خود و مرا روسپید كردی.

در میان تلاطم گریه كه حال شانه هایش را نیز می‌لرزاند افزود:

ـ مرا نیز در روز بازپسین؛ آن هنگام كه دیده ها گریانند، نزد جد پیشوای خود، حسین از یاد مبر!

زهیر بغض تازه خیز خود را فروخورد و با نگاهی حق‌شناس از همسر روی گرداند و به سوی هسفران خویش دوخت. گویی عشق حقیقی او به دلهم و دلهم به او، تازه داشت معنای خود را بازمی‌‌یافت.

ـ من راه خویش برگزیدم. مصمم به پیروی از حسینم. هر كه خواهد آزاد است با من بیاید، هر كه نخواست این آخرین ملاقات ما با هم است.

اللّهُ وَلِی الَّذِینَ آمَنُواْ یخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّوُرِ وَالَّذِینَ كَفَرُواْ أَوْلِیآؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یخْرِجُونَهُم مِّنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمَاتِ أُوْلَـئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ

بر پاشنه چرخید و با قامت از شوق برتافته اش، به همان سبكبالی كه آمده بود، راه نویافته‌ی خویش را در پیش گرفت.

مردی با تولدی جدید، در مدتی، اندك تر از زادن كودكی از مادر.

عبدالله بن سلیمان اسدی و منذر بن مشمل اسدی، بازگشتگان از مراسم حج، دو شاهد رویگردانی شترسوار مرد كوفی، از حسین بن علی بودند. این را برنتافتند. سر در پی او گذاشته و از خط سیر اصلی دور شدند.

كوفی مرد چون آنان را دید، بدگمان شد و به سرعت خود افزود اما اندكی بعد، با مشاهده‌ی علائمی صلح آمیز از سوی آنان، سرعت خود را كاست و در نقطه یی مناسب به انتظار ایستاد.

ـ از كدام قبیله یی كاملْ مرد! سوال مهمی از تو داشتیم. قصدمان نه گزند است، نه راهزنی یا مزاحمت.

ـ بنی اسد.

ـ بنی اسد!؟... خدای رفتگانت را بیامرزاد! ما خود نیز از آن قبیله ایم.

مرد كه اندكی اطمینان یافته بود، نفسی به آسودگی برآورد.

ـ خدای را شكر! این را از اول می‌گفتید.

ـ هم قبیله یی! مگر تو به علامت دست ما وقعی می‌نهادی؟ آن چنان پای در گریز داشتی، گویا پشمالود نره غولی بیابانی، در قفایت پای می‌جنباند.

مرد نتوانست بیش از این دژم رو و سگرمه در هم كشیده باقی بماند، برای نخستین بار لبخندی زمخت چهره‌ی آفتاب سوخت او را از هم گشود.

ـ آیا از كوفه می‌آیی؟

ـ بلی.

ـ آنجا، تازه ترین خبر چیست؟

به‌ خدا سوگند! از آنجا بیرون نیامدم مگر اینكه مسلم بن عقیل و هانی ابن عروه را كشته یافتم. دیدم از پاهایشان گرفته و بی سر بدن خون آلودشان را، در بازار بر زمین می‌چرخانند.

ـ وای بر تو! چرا درنگ نكردی تا به حسین بن علی این را بگویی؟!

مرد، سكوت كرد و شرمناك، سر به زیر افكند.

### ...

عبدالله بن سلیمان و منذر بن مشمل بتاخت خود را به عقبه‌ی لشگر حسین رساندند. اینك با اندك فاصله یی از آن، راه می‌پیمودند. هیجانی غریب وجودشان را در برگرفته بود. آیا خبر را ـ آن گونه كه شنیده بودند ـ جار می‌زدند تا به گوش حسین بن علی هم برسد؛ یا در اعلام آن، جانب دوراندیشی را نگاه می‌داشتند؟ خبری بود مهم، ممكن بود جار آن، انسجام نیروهای حسین را به هم ریزد و اضطرابی فرساینده در روحیه ها بپراكند.

برآمدان شب، كاروان و متابعان آن (عبدالله ‌بن سلیمان و منذر بن مشمل) را از راه بداشت و به اطراق در منزل ثعلبیه ناگزیر.

چون غبار گام چارپایان فرونشست، خیمه ها بر تیرك‌ها برافراشته، گلمیخ ‌ها به زمین كوفته، و طناب‌های مهار آنها متصل شد، اندكی بعد، ستارگان جرقیدن آغازیدند. این فرصت خوبی بود تا عبدالله‌ و منذر، در خفا پای به آستان خیمه‌ی حسین كشند.

ـ ابا عبدالله! خبری است مهم، اگر می‌‌خواهید آشكار بگوییم، اگر نه پنهان و در گوشی.

حسین‌ بن علی نیم نگاهی به اطراف انداخت، تنی چند از اصحابش آنجا بودند.

ـ من از این یارانم چیزی پنهان نمی‌‌دارم. به اندرون آیید و خیمه را از آن خود دانید.

عبدالله و منذر وارد شده و در دو سوی حسین جای گرفتند. اصحاب به حرمت آنان برپای ایستاده بودند، با اشاره‌ی حضرت، همگی چارزانو نشستند، گوش به فرمان و غرق سكوت.

ـ خبر ممكن است حضرتش را اندوهناك كند... آیا آن عربی مرد كوفی‌تبار را به یاد دارید؟

ـ همان یكه سوار گریز پای؟

ـ آری، ما به تعقیب او پرداختیم، نیك می‌‌دانستیم حامل خبری‌ست مهم...

ـ او به شما چه گفت؟

منذر به سختی آب دهانش را قورت داد و سر به زیر انداخت.

ـ گفت: اجساد بی‌سر مسلم و هانی را خود با چشمان خویش دیده است... آنان را به موی دم اسب بسته و...

### ***

ـ إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّـا إِلَیهِ رَاجِعونَ

حضرت این بگفت و دیگر هیچ نتوانست بگوید. برای لحظاتی بغضی غریب گلویش را در هم فشرد. ناگهان به یاد نامه‌ی مسلم در نخستین سفرش به سوی كوفه افتاد و داستان گم شدن او و سر درآوردن از «مضیق»:

«برادر جان اگر می‌‌توانی مرا از این مأموریت معذور دار و دیگری را فرست».

### ...

اندوهی سخت بر فضای زیر خیمه‌ی كوچك حاكم شد. هوای نفس كشیدن گویی از سرب‌ریز‌ه های سنگین آكنده بود. كسی را یارای شكستن سكوت، نه.

- إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّـا إِلَیهِ رَاجِعونَ

حسین چند بار دیگر این جمله را گفت و به گوشه یی از چادر خیره ماند. نامه های انبوه مردم كوفه و اعلام آمادگی 12000 تن از آنان برای جانبازی در ركاب او، هنوز در دیدرس او بود و نمی‌‌یارست بر آنها نظری اندازد.

عبدالله‌ نخستین كسی بود كه به خود جرأت پس راندن سكوت داد.

ـ ای فرزند پیامبر خدا! اهل كوفه اگر بر شما نباشند، با شما نخواهند بود.

منذر، سخن خود را به سخن او آویخت.

ـ التماس می‌‌كنیم از این بی‌فرجام سفر بازگردید!

حسین ‌بن علی با درنگی اندیشناك، دست به قلم برد، رقعه ‌یی نبشت، به یكی از اصحاب داد. دیری نپایید فرزندان مسلم‌ بن عقیل برآستانه‌ی خیمه نمایان گشتند.

ـ پیش آیید! خبری را با شما در میان بایدم نهاد.

نشستند.

امام در حالی كه لبانش را به هم می‌فشرد تا بغض هنوز خانه كرده در گلویش را از شكفتن مانع شود، دستانش را یكی بر شانه و دیگری بر پشت فرزندان مسلم نهاد و در گردشی ملاطفت آمیز به چپ و راست، سیمایشان را بوسید.

ـ خون پدرتان، مسلم، خاك كوفه را به عبیر آمیخته است.

عبدالله بن سلیمان در سیمای دو جوان لمحه یی نگریست اما این مانع آن نشد از ابرام خویش بازایستد.

ـ شما را سوگند می‌دهم به این جوانمرد زادگان معصوم، كه تا دیر نشده، از این سفر بازآیید. آنان كه با فرستاده‌ی شما چنین كردند، با....

حضرت پسران مسلم را مخاطب قرار داد.

ـ شما چه می‌گویید؟

دو جوان نگاهی به سیمای هم افكندند؛ قاطعیتی جریحه دار و اندوهی انتقامجو، در نگاهشان موج می‌زد. اكنون نه مجال اشك بود، نه هنگامه‌ی میدان دادن به خوره‌ی ترس.

با هم گفتند:

ـ به خدا سوگند! بازنمی‌گردیم تا طلب خون خود كنیم، یا ما نیز به شهادت رسیم.

حسین بن علی، كلام خود را به سخن آنان گره زد.

ـ بعد از مسلم و هانی، دیگر خیر و خوبی در زندگی دنیایی نیست.

عبدالله بن سلیمان و منذر بن مشمل برخاستند. آنان آنچه را كه باید، به بی پرواترین شكل گفته بودند.

حسین بن علی برخاست، حاضران نیز برخاستند.

بیرون خیمه، آسمان كویری، دامان ارزق به كرانه های دور افشانده بود. دشت، بی قله یا گریوه یی در پیرامون، از همه سو با شب یكی شده بود. ستارگان سخن می‌گفتند.

حسین بن علی به خیمه‌ی زینب رفت، دختر سیزده ساله‌ی مسلم را طلبید. با همراه او، چند گامی‌ را در بین خیمه ها پیمود، و با او مهربانی های پدرانه كرد؛ [بیش از آنچه می‌بایست]؛ حال آن كه خود نمی‌توانست در تاریك روشن بین خیمه ها از جوشش اشك دیدگان خود را نگهدارد.

دخترك، شرم زده، نگران، متعجب.

ـ ای فرزند پیامبر خدا! با من ملاطفت یتیمان را به‌جای می‌آوری، و نواختنی فزون از عادت، مگر پدرم مسلم به شهادت رسیده است؟!

بغض پنهان و خویشتن داری حضرت در حضور دخترك، ناگهان تركید. او را صدا زده بود تا جای خالی پدر را برای او پرسازد.

ـ دخترم! اندوه مدار! اگر مسلم نیست، من پدر توام، خواهرانم، مادر تو، دخترانم، خواهرانت، و پسرانم، برادرانت.

دختر گریست؛ برادرانش نیز.

حضرت در حالی كه آنان را دلداری می‌داد، و قوت قلب می‌بخشید، در خاطرات شیرین مسلم، خود را از یاد برد.

...گویا قیلوله یی، پلك های او را بر هم نهاده بود. برخاست، ناگهان علی، فرزندش را در مقابل خویش یافت.

ـ تو را چه می‌شود پدر!؟ در خواب سخن می‌گفتی...

ـ فرزندان مسلم كجا رفتند؟

به داخل خیمه ها. عمه ام زینب آنان را برد؛ تا تو نیك بیاسایی.

ـ خوابی دیدم شگفت. هاتفی جار می‌زد: «شما به شتاب سفر می‌كنید، حال آنكه مرگ ‌هایتان، شما را به سوی بهشت سرعت می‌دهد».

علی با شگفتی پرسید:

ـ مگر ما به حق نیستیم ؟ پدر!

ـ چرا بر حقیم؛ سوگند به آن خدایی كه بازگشت به سوی اوست.

ـ حال كه برحقیم، چه باك از مرگ؟

### ...

حسین بن علی نگاهی تحسین‌آمیز، آمیزه‌ی حیرت و عجب، به چهره‌ی معصوم میوه‌ی زندگانی خویش افكند؛ گویا انتظار نداشت پسر از پدر در درك این خواب كه به الهام می‌مانست، پیشی گیرد؛ و فرجام آن را با رویی گشاده و عزمی‌ راسخ بازنگرد.

ـ خدای تو را جزای خیردهاد، فرزندم!

### ...

برخاست، گرداگرد خیمه‌ی او، خیمه‌ی برادران، برادرزادگان، اصحاب و یارانش، بر تیرك‌ها برافراشته بود. پاشِ خفیف نور، از چراك خیمه ها، بیابان را به ستارگانی زمینی آراسته بود.

از نقطه‌ی رسیدن خبر شهادت مسلم و هانی، او دیگر می‌باید در هر قدم، آماده‌ی مصاف با بنی امیه می‌بود. هر گامی‌ كه برمی‌داشت باید به دیده‌ی نظامی به آن می‌نگریست. پیش از هر چیز، باید مراقب شبیخون می‌بود.

از دامنه های اردوگاه بازدید كرد، و از استقرار نگهبانان اطمینان یافت.

آفتاب كژتابِ سپیده دمان، بر طرف كویر، زرینه‌ی خوش رنگی برافروخته بود. اسب ها و شتران نیمی بار زده و در حال جمباجمب، نیمی در انتظار صاحب خود.

حسین بن علی در حال پا نهادن بر ركاب بود. اباهره‌ی ازدی او را با سوالی نا به هنگام بازداشت.

ـ فرزند پیامبر! چه باعث شد از حرم جد بزرگوارت، رسول خدا بیرون آیی؟!

ـ ای اباهره! بنی امیه، مالم را گرفتند، شكیب ورزیدم، هتك حرمتم كردند، صبر نمودم، خواستند خونم بریزند، كوچیدم. به خدای سوگند! آنان به كمتر از شهادت من راضی نخواهند شد. خدا لباس ذلت و خذلان بر آنان خواهد پوشاند و شمشیر انتقام در میان شان خواهد نهاد...

در حالی كه نیمه‌ی كلام خود را هنوز بر لب داشت، خداحافظی كرد و پای در ركاب نهاد تا خود را به كاروان از جای كنده شده، برساند و در محل خود، در قلب سپاه جای گیرد.

### ...

باز دوباره فرزدق، با همان ناقه‌ی سرخ موی جوان و آن زنگوله‌ی ظریف مسین. این بار در منزل شقوق. شاعر شهیر، از كاروان حسین دل نمی‌‌کند.

... سرش را بر شانه‌ی امام نهاد و با محبت بر آن بوسه زد. چون سر برداشت دو قطره‌ی درشت اشك نی‌ نی‌ های سیاهش را خیس کرده بود و آن را پنهان نمی‌‌توانست كرد.

ـ جامه‌ ات، عطر آشنای محمد دارد، پاره‌ی تن او!....

امام مشتاقانه او را نگریست. در اعماق نگاه فرزدق گویا كلامی بود كه از بیان آن می‌‌پرهیخت یا در بیان آن واژه یی شایا نمی‌‌جست.

ـ تو را تا كنون این گونه خویش نگهدار و رازآمیز ندیده‌ام ابافراس! آیا سخنی است كه نباید گفت؟

ـ در حضور تو شرمم باد اگر كلام را در استعاره بپیچانم و صراحت را در مجاز. راستی را سخنی هست و نمی‌‌توانم دل آسوده به لب آورد اما توقع دارم صوابدید این دل شكسته و بی‌شكیب را بنیوشی.

ـ گوش من با توست ابافراس! بر من منت نه!

ـ ابا عبدالله! خدای را از این بی ‌فرجام سفر، دست بدار.... زنهار! زنهار به راه كوفه مرو! مگر ندیدی كوفیان با پسرعمت مسلم و همراهانش چه كردند؟

امام نگاهی به همراهان فرزدق كرد، پیام چشمان آنان گویی تكرار همان سخن فرزدق بود. بغض در حال شكستن خود را به‌ سختی فروخورد، با صدایی اشك ‌آلود گفت: «خدا بیامرزاد! مسلم را كه جاودانه شد و خشنودی خدا را فراهم كرد. او به عهد خود وفا كرد ولی ما هنوز در راهیم». آنگاه چشم به نخل‌ های آواره در زمینه‌ی افق دوخت و با صدایی محزون، و گیرا سرود:

إنْ تَكُنِ الدُّنْیا تُعَدُّ نَفِیسَةً

فَدَارُ ثَوَابِ اللهِ أعْلَی وَ أنْبَلُ

وَ إنْ تَكُنِ الأبْدَانُ لِلْمَوْتِ اُنْشِئَتْ

فَقَتْلُ امْرِئٍ بِالسَّیفِ فِی‌ اللهِ أفْضَلُ

وَ إنْ تَكُنِ الأرْزَاقُ قِسْماً مُقَدَّراً

فَقِلَّةُ حِرْصِ المَرْءِ للِرِّزْقِ أجْمَلُ

وَ إنْ تَكُنِ الأمْوَالُ لِلتَّرْكِ جَمْعُهَا

فَمَا بَالُ مَتْرُوكٍ بِهِ الحُرُّ یبْخَلُ

پس هرگاه روزمرگی (زندگی در سایه‌ی هراسناك نیزه ها) را خوشتر می‌‌دارید زندگی جاودانه یی كه خدا پاداش خواهد داد برتر است و شریف‌ تر.

اگر پیكر آدمی را برای مرگ آفریده‌ اند، پس كشته شدن با شمشیر در راه خدا بهتر است.

اگر درآمد هر فرد از دنیا قسمی مقرر است پس ترك حرص و آز دنیا زیباتر است.

اگر ثروت‌های برهم نهاده را ترك باید گفت پس چرا آزاده مرد خست ورزد.

### ....

فرزدق و امام در حالی دوباره از هم جدا شدند كه حدقه‌ی چشمان هر دو خیس بود و فرزدق به این می‌‌اندیشید كه تاكنون طرفه شعری این ‌گونه به گوشش نخورده است؛ شعری برآمده از پاره های قلب و نهانی‌ ترین عواطف شاعر.

سواد منزل «زباله» (۱) اینک در چشم‌ انداز کاروان بود؛ نقطه یی سبز در زردنای سوزان و بی‌پایان بیابان. جایی که به مکه روندگان و بازگشته‌ گان در آن اطراق می‌‌کردند. حسین به کاروان دستور توقف داد.

دیری از توقف در این منزلگاه نگذشته بود، خبری سهمناک، حضور سوزان خود را به کاروان تحمیل کرد:

«شهادت عبدالله بن یقطر.

در همین منزل بود که خبر شهادت مسلم ‌بن‌ عقیل و هانی ‌ابن ‌عروه نیز دوباره به حسین رسید و قطعی گردید.

### ***

شهادت سفیر حسین، یکی از بزرگترین پشتیبانان، نامه‌ رسانان و رابط او با مسلم در کوفه، به اندازه‌ی کافی گویای این واقعیت بود که ورق علیه جنبش نوپا چرخیده و یزید توانسته است، زمام امور را در کوفه به دست گیرد. سه مرگ سرخ از سه سو، حامل سه پیام. مهم‌ ترین پیام این بود که برخلاف نامه های نبشته شده، خبری از «میوه های رسیده!»، حمایت‌ های انبوه و کلان نیروهای آماده‌ی رزم و جانفشانی نخواهد بود. کوفه هنوز حسین را ملاقات نکرده، به او پشت کرده بود.

حسین پیشوایی نبود که یارانش را از رویدادها بی‌ اطلاع بگذارد. کورکورانگی،‌ تقلید، برگزارکردن قضایا با «باری به هر جهت»، بزرگ نمایی و غلو در توانایی جنبش، تزریق امید واهی برای حفظ سیاهی لشگر در قاموس او جا نداشت. بنابراین قبل از هر اقدام دیگری یارانش را برای ابلاغ تصمیم مهمی به گرد خویش فراخواند.

از لحظه‌ی حرکت از مدینه،‌ علاوه بر خاندان و وابستگان تنی و نیز یاران وفادارش، شماری از مردم در هر منزل به او پیوسته بودند. آنان کسانی بودند که باد موافق را به سمت حسین می‌‌دیدند. تلقی آنان این بود که به زودی او به کوفه خواهد رسید، فرمانروایی آن را به عهده خواهد گرفت، در گام‌های بعدی خواهد توانست، از سایر مسلمانان بیعت گرفته و امپراطوری فراخ ‌‌بال اسلام را صاحب شود.

پیوستگان به حسین می‌‌پنداشتند قبضه‌ی قدرت می‌‌تواند ایشان را به شغل‌ های پرآب و نان و موقعیت‌ های ممتاز برساند. آنان در حسین نه یک آزادیخواه خروج کرده، نه پیشوایی شوریده بر کیان یک امپراطوری غاصب و نامشروع، که امپراطوری می‌‌دیدند که در نزاع کسب قدرت، می‌‌تواند بر آن دیگر فائق آید. علت همراهی با کاروان تا آن نقطه نیز این می‌‌توانست باشد.

تصمیم برای این مهم، در توان و صلاحیت کمتر کسی است. هنگامی می‌‌توانیم عظمت آن را دریابیم که خود را برای دقیقه یی چند به جای حسین بگذاریم. او نیک می‌‌داند که خواهندش کشت. می‌‌داند که داشتن حتی یک پشتیبان در رویارویی با شمشیرهای تشنه به خون، غنیمتی است بزرگ. کسی که نیاز به یاری دارد، هیچگاه در صدد پراکنده کردن یارانش برنمی‌‌آید.

حسین اما به افق‌هایی دیگر نظر دارد. کاری که او به آن برخاسته، چندان عظیم است که جز با آگاهی و انتخاب مطلق، از پس آن نمی‌‌توان برآمد. او «شهید» می‌‌خواهد نه سیاهی لشگر، نه غنیمت‌ جوی حریص، نه کسی که وزش باد را روزی چند به سوی حسین دیده است؛ از این رو بی‌درنگ یارانش را صدا زد. چون گرد آمدند، لختی سکوت کرد تا اهمیت کاری را که به خاطر آن فراخوانده بودشان، برجسته ساخته باشد، آنگاه دست یازید و رقعه‌‌ی لول‌شده‌‌ی حاوی خبر شهادت عزیزترین یارانش را از زیر عبای خود بیرون کشید.

آنان که شاهد بودند دیدند که او بی هیچ مجامله، حاشیه ‌روی و دادن وعده و وعید و ایجاد دلخوشکنک‌ های تصنعی، مستقیم سراغ اصل مطلب رفت:

«هواخواهان دست از یاری ما شسته‌ اند، اکنون عهد خویش را از گردن شما برمی‌‌دارم تا هرکه می‌‌خواهد بی‌ مانع سر خود گیرد و راه خویش در پیش».

آنگاه از جهاز شتری که بر آن بالا رفته بود، پایین آمد، سرچرخاند و آرام به سوی خیمه‌گاه خویش رفت تا حضورش در جمع یاران، روی استقلال نظرشان تأثیر نگذاشته باشد. آنان را به خویش گذارد تا بدون رو در بایستی و فوران آنی احساسات زود گذر، خود آنچه را که می‌‌خواهند تصمیم بگیرند.

### ...

این سخن بر یاران وفادار گران آمد و آن را برنتافتند. خواستند با رجزهای آتشین ورق را بچرخانند و دیگران را به ماندن و پای فشردن بر پیمان برانگیزانند اما حسین اجازه نداد. در منطق او انسان با آگاهی‌اش تعریف می‌‌شد. او نمی‌‌خواست هیچ خبری را از همراهانش پنهان دارد. او پای در رکاب نکشیده بود تا به حکومت برسد. می‌‌خواست تا هر آن که به سودای سودی آمده است، برود. پیراستن همراهان از ناخالصی پیش از مواجه شدن با صحنه های مهیب نبرد، نخستین خواسته‌ی او بود.

### ***

سخنان کوتاهش غلغله یی در اندرونه‌‌ی پوشیده و رازآمیز همراهانش انداخت. ابتدا سکوت کرده بودند و نگاهشان از بیم تلاقی با نگاه شماتت‌ آمیز دیگران به زمین دوخته شده بود.

چون حسین رفت، اندک اندک ولوله یی خفیف آنان را فراگرفت. نخستین کس که پای جنباند و روی گرداند، گویی روزنه یی برای سست‌پایان دیگر گشود. آنان که با باد موافق آمده و بر اساس منافع زودگذر با جنبش بْر خورده بودند، بی‌هیچ احساس شرم و محذوریت، بار و بنه‌ی تازه گشوده‌ی خویش را بر پشت اسب‌ها و شتران نهاده و یک به یک یا گروه به گروه از چپ و راست پراکنده شدند.

### ***

حسین چون از خیمه‌گاه بازگشت، تنها یاران اندکش را برجای خود استوار دید؛ یارانی که بیشتر آنان از خاندانش بوده و در مدینه به او همراه شده بودند. چنان در باقیماندگان نگریست که گویی هیچ اتفاقی نیفتاده است. شاید از پیش می‌‌دانست چنین خواهد شد. آرامش سیمایش، خبر از طمأنینه و وقار قلبی‌اش می‌‌داد.

### ***

سحرگاهان، یارانش را گفت اسب‌ها و شترانشان را آب بیاشامانند و مشک‌ها را پر سازند.

### ***

... و سفر جنگی ادامه یافت.

در «بطن‌العقبه»، سالخورده مردی از قبیله‌ی بنی‌عمرو بن لوذان خواهان ملاقات با حسین بن علی شد.

ـ فرزند پیامبر خدا!‌ به کجا عازمی ؟

ـ کوفه

ـ به خدا سوگند! به سوی نخلستانی از نیزه های نوک تیز و دشتی از برق بران شمشیرها گام برمی‌‌داری. دست‌هایی که آن نامه های حمایت‌ آمیز را نوشته‌اند، اگر بر رای خود استوار باشند، ممکن است بتوانی بر دشمنانت چیره شوی ولی آنگونه که پیداست، بی‌ وفا مکار کسانند، نه از خود گذشتگان و نه مردان میدان، صلاح دید من آن است که از این تصمیم بازگردی.

حسین‌ بن علی ـ که به احترام آن کهنسال مرد از اسب فرود آمده بود ـ با نگاهی آمیخته با مهر، اندیشناک در خطوط درشت چهره‌ی متضرع او نگریست و آرام به زمزمه درآمد:

ـ دلسوزی پدرانه و صلاحدید پرمنطق تو را شنیدم اما یقین دارم کسی نمی‌‌تواند بر تقدیر خدایی فائق آید. به خدا سوگند وقتی شمشیرهایشان کینه‌ی آنان از نیام کشیده شود و مرا به خون درکشند، خدا کسی را بر آنها چیره خواهد گردانید که ذلیلشان سازد و به لعنت تاریخ گرفتار آیند.

«شراف»(۲) به معنای بلندی، منزلگاه دیگری بود که کاروان حسین وارد آن شد. این منزلگاه در مسیر بین واقصه و قرعاء قرار داشت؛ محلی بود که آبهای مسیر مکه به کوفه از آن عبور می‌‌کرد. با رسیدن کاروان به این منزل، شب خیمه‌گاه کبودش را بر سرتاسر کویر فروافکند و غوغای هرم‌آلود روز، جای خود را به سوسوی سکوت‌ آمیز ستارگان و خنکای دلپذیر نسیم شبانگاهی داد.

شراف مناسب ‌ترین اطراقگاه برای سیراب کردن اسب‌ها و شتران و نیز استراحت کاروانیان بود.

با تعیین نگهبانان، کاروان آسود.

### ***

### ...

سپیده ‌دمان پیش از آنکه بارها بر پشت چارپایان قرارگیرد، حسین بن علی به یارانش گفت تا آنجا که می‌‌توانند آب بردارند. برداشتن آب از منزلگاه ها عادت کاروان ‌داران و مسافران بود. آنها برای رسیدن به منزل بعدی، باید آب کافی با خود برمی‌‌داشتند تا گرمای گزنده، خشک و سوزان کویری را دوام بیاورند اما برای یاران امام برداشتن آب، یک عمل پیش ‌دستانه و یک تدبیر نظامی نیز بود. دسترسی به آب و در اختیار داشتن آن در جنگ، یک برتری تاکتیکی به نیروی رزمی می‌‌داد.

کاروان اینک فرسنگ ‌ها از شراف دور شده بود و با در اختیار داشتن آب کافی راه خود را به سوی کوفه ادامه می‌‌داد. ناگهان یکی از یاران حسین در خط مبهم افق، آنجا که آسمان به زمین می‌‌افتاد و تپه های شنی در هرم برخاسته از کویر گم می‌‌شدند، مستطیلی درشت، سیاه و متحرک به چشم دید. چون چشم هایش را مالید و عمیق در آن نگریست، کژدمی را می‌‌مانست که با دم افراشته، هول ‌آور و شتابناک به پیش می‌‌تاخت و در دنباله‌ی خود خیمه هایی گریزان از غبار به جای برمی‌‌نهاد. رگه یی از رعب در دل مرد افتاد، اسب خود را عنان کشید و دوباره در هرم و غبار دیده دواند. برای دقیقه یی چند، شیئی عجیب از دید او گم شد و در پشت کوهه‌ های شن رخ نهان کرد. آنگاه که هویدا شد به شکل نخلستانی بود که به یک چشم به هم زدن از دل کویر قد کشیده باشد.

مرد بی‌اختیار فریاد زد: «الله اکبر!».

امام با شنیدن فریاد او عنان کشید و رخ برگرداند، می‌‌خواست دلیل این تکبیر بی‌ محل را بداند.

مرد در حالی که هنوز بهت‌ ناک می‌‌نمود و با دقت افق را می‌‌کاوید گفت:

ـ از دور نخلستانی به نظرم رسید خواستم...

[تعجب چند تن از اصحاب]

ـ ما هیچگاه در این مکان نخلستانی به چشم ندیده‌ایم. تو را خیال برداشته است.

حسین بن علی با شم فرمانده یی تیزهوش نمی‌‌توانست از کنار این «ناگهان دیده شده‌ی عجیب»، ساده بگذرد؛ بی‌درنگ پرسید:

ـ پس چیست؟

ـ به خدا سوگند این نیزه های آخته و گوش‌های افراخته‌ی اسبان جنگی است که از دور به شکل نخلستانی نمایان است.

حضرت که قانع شده بود، گفت:

-عقیده‌ی من نیز چنین است. به همه بگویید آماده باشند. آنگاه عباس ‌بن علی، زهیر بن قین، حبیب‌ بن مظاهر و دیگر یاران ارشد سپاه خود را فراخواند و با آنها به شور پرداخت.

-آیا کسی از همراهان ما به این منطقه آشنا دارد؟

تنی چند دست بلند کردند. حسین از آنان پرسید:

-آیا در این حوالی مانعی زمینی مانند نیزار یا پناهگاه و ارتفاعی مهم وجود دارد که بتوان آن را سنگر پشت و پهلوها ساخت و از روبرو با دشمن جنگید؟

ـ آری، کوه های ذوحسم در چپ ما قرار دارند، اگر شتاب کنیم و زودتر از سواران دشمن به آنجا برسیم می‌‌توانیم دامنه های آن را به تصرف در آورده و پناهگاه اتخاذ کنیم.

حسین عنان اسب خود را به جانب گفته شده چرخاند و با اشاره‌ی دست یارانش را به تبعیت از خود فراخواند. در همان حال فریاد زد:

- از بیراهه می‌‌رویم تا زودتر از سپاه دشمن آن ارتفاعات را به تصرف درآوریم.

زنان و کودکان همراه کاروان که پیشتر خود را برای هر پیشامدی آماده ساخته بودند، پا به پای اسب‌های جنگی، شتران خود را به پرواز درآورده و در اندک مدت در بیراهه جای گرفتند.

سپاه دشمن حال هیبتی نمایان داشت. تیزنای نیزه های آخته‌ی آنان در آفتاب نیمروز برقی خوفناک از خود ساطع می‌‌کرد. پرچم‌های مثلثی کوچکی که بر تارک نیزه برافراشته بودند دل دل می‌‌زد و در حرکت مانند دریایی از پرندگان می‌‌نمود که برفراز گوش اسب‌ها به پرواز درآمده باشد. صدای اصابت نعل اسب‌های جنگی بر سینه‌ی بیابان، گوش را از شنیدن صدایی دیگر مانع می‌‌شد با این‌حال اگر دقت می‌‌کردی می‌‌توانستی صدای برخورد تیغ‌ ها را با غلاف ‌ها و نیز نفس نفس زدن اسب‌ ها و هلهله‌ی مردان خسته‌ی جنگی را بشنوی. این همه در زمینه یی از غبارپای یورتمه‌ی اسب‌ها، گاه محو می‌‌نمود و گاه نمایی آشکار می‌‌‌یافت.

این سپاه جوشیده از متن بیابان، با مشاهده‌ی پیچیدن سپاه حسین به بیراهه، عنان به آن سو چرخاند و به تعقیب آنان پرداخت.

سپاه حسین طبق پیش ‌بینی، زودتر به دامنه‌‌ی کوه های ذوحسم رسید و آنها را به تصرف درآورد.

سپاه ناشناس با اندکی تأخیر به آنجا رسید اما دیگر دیر شده بود، خود را با سپاه آماده به جنگ و سنگر گرفته‌ی حسین در دامنه های ذوحسم مواجه دید.

لشگریان که برای چنین شرایطی آموزش دیده بودند در خطی مستقیم در برابر سپاه امام به صف‌ آرایی پرداخته و همچنان نیزه های خود را برافراشته در دست نگاه داشتند.

خیمه‌ی عظیم غبارپای اسب‌ ها که تا مساحتی فضا را آکنده بود و سپاه در حال تاخت را تعقیب می‌‌کرد، با عنان کشیدن اسب‌ ها همچنان به حرکت خود ادامه داد، فضای خالی بین دو سپاه را در نوردید، از عقبه های سپاه حسین گذشت و با بال ها یی سپید به تدریج در دامنه‌ی کوه از تپش افتاد و مضحمل شد.

برای دقیقه یی چند سکوت حاکم شد؛ سکوتی که نفس نفس زدن و شیهه‌ی خسته‌ی اسب‌ها گاهگاه آن را در هم می‌‌شکست.

در دو سو نگاه ها در خطی مستقیم به هم دوخته شده بود. هوای نیمروز کویری گرم بود و دانه های شور عرق پلک‌ها را می‌‌سوزاند.

حر بن یزید بن ریاحی، فرمانده‌ی سپاه دشمن و رئیس قبیله‌ی بنی ‌تمیم ـ کسی که حصین‌ بن نمیر، رئیس پلیس ابن زیاد او را برای سد کردن مسیر امام حسین اعزام کرده بود ـ خط جلویی را شکاف و با اسب در فضای بین دو سپاه به حرکت درآمد:

ـ ما و اسب‌ ها یمان تشنه‌ایم، به ما آب بدهید.

### ...

در یک برآورد کلی می‌‌شد حدس زد که هزار سوارکار جنگی حر را همراهی می‌‌کنند. هزار مرد تشنه با هزار اسب تاخته تا سرحد خستگی، در بیابانی که گیاه از رویش در آن هراس دارد.

برای رفع تشنگی مردان جنگی و اسب‌های آنها، دست کم به ۲۰۰۰۰ لیتر آب نیاز بود. [هر اسب و سوارکار به طور متوسط تا ۲۰لیتر].

امام حسین به یارانش فرمود، تمام شتران حامل مشک‌ های آب را به جلو بیاورند. آنگاه گفت تا طاس‌ ها و طشت‌ ها را فرا گرد آورند و در کنار هم بچینند. یارانش طشت‌ های آب را در برابر اسب‌ها دشمن قرارمی‌‌دادند چون اسب سیراب می‌‌شد آن را پر از آب کرده برای دیگری می‌‌بردند. این کار تا آنجا ادامه یافت که همه‌ی اسب‌ ها و سوارکاران آب نوشیدند.

علی‌بن طعان محاربی آخرین کسی بود که برای نوشیدن آب همراه با اسبش به نزد سپاه حسین آمد. حضرت از او خواست کمک کند، یکی از شتران حامل مشک را به زمین بخواباند. علی ا‌بن طعان نمی‌‌توانست به خوبی از مشک استفاده کند و مقداری از آب را به هدر می‌‌داد. امام خود دهانه‌ی مشک را پیچاند و علی‌ ابن طعان و اسبش را سیراب کرد.

### ...

دو سپاه بی‌ آنکه دیگر سخنی با هم بگویند، به جای خود برگشته و در فاصله یی مناسب به آرایش جنگی ادامه دادند.

### ...

صدای اذان حجاج بن مسروق، خبر از نزدیک شدن نماز ظهر می‌‌داد. حسین بن علی پیش آمد، در بین دو سپاه قرار گرفت و خطاب به سپاه حر با صدای بلند گفت:

«ای مردم!

من بی‌سبب به سوی کوفه نیامده‌ ام. علت آمدن من، نامه هایی بود که شما با قاصدانتان پیاپی نزد من فرستاده و در آنها نوشته بودید که پیشوایی نداریم، به سوی ما بشتاب!

اکنون من آمده ‌ام اگر حاضرید به شهر شما بیایم، مرا با تازه کردن پیمان خود مطمئن سازید، اگر این کار را نمی‌‌کنید یا از آمدن من ناراحت و نگران هستید، در آن صورت، به‌ جایی که از آن‌ آمده ‌ام بازخواهم گشت».

### ...

سکوتی گرانجان در سپاه حر حاکم شد. هیچکس لب از لب نجنباند.

هر لب جنباندنی، به موافقت یا مخالفت با سخنان حسین، بهایی گزاف به دنبال داشت و در پی آن بیم عریان کردن خون می‌‌رفت. اگر می‌‌گفتند نه، ما تو را دعوت نکرده‌ایم، آشکارا دروغ گفته بودند. اگر پاسخ می‌‌دادند آری، باید پای کشیدن از پیمانی چنین را نخست به وجدان خود پاسخی درخور می‌‌دادند، آنگاه به حسین. در برابر وضعیتی قرار گرفته بودند که نه جای سخن گفتن بود، نه انکار.

آنان در برابر مردی قرارگرفته بودند که حتی اگر پیشتر نامش را ناشنیده و نمی‌‌شناختندش، حال شناخته بودند. او کسی بود که ساعتی پیش، تمام آب‌های ذخیره‌ی خود و سپاهش را ـ که در بیابان، عزیزتر از تمام مایملک دنیایی است ـ سخاوتمندانه در اختیار دشمن خویش قرار داده بود، اکنون چه می‌‌توانستند بگویند؟!‌

سکوت بهترین گریزگاهی بود که می‌‌توانستند در آن پناه بگیرند.

اذان داده شده بود، باید نماز به جای می‌‌آوردند. حسین به حر گفت:

ـ اگر می‌‌خواهی با یاران خود نماز بخوان!

حر با شرمی‌ اندک در ته چشمان، جواب داد:

ـ نه، با تو نماز می‌‌گذاریم.

پس از نماز هر سپاه به جای خود بازگشت.

هر دو سپاه جنگجویانی را به نگاهبانی گماردند و باقی از گزند اشعه های سوزان آفتاب به خیمه ها و زیر سایه‌ی اسب‌ ها یشان خزیدند.

### ***

عصرگاهان، پس از نماز، حسین ‌بن علی دوباره برای سپاه حر به روشنگری پرداخت. حر در انتهای سخنان او گفت:

ـ به خدا سوگند من از نامه ها و پیک‌ هایی که می‌‌گویی خبر ندارم.

حسین به یکی از یارانش به نام عقبه‌ بن سمعان گفت تا خورجین نامه های مردم کوفه را بیاورد. محتوای خورجین را به زمین ریختند. تل‌پاره یی بزرگ از رقعه های ریز و درشت، مساحت بین حسین و حر را پرکرد. با این حال حر قانع نشد و گفت:

ـ من از آن عده نیستم که نامه نوشته‌ اند. مأمور هستم که به محض دیدنت، از تو جدا نشوم تا تو را در کوفه به نزد ابن زیاد ببرم.

حسین در حالی که نامه ها را در خورجین جای می‌‌داد، خشم انگیخته‌ی خود را فروخورد و با لحنی قاطع گفت:

ـ مرگ به تو نزدیک ‌تر است از آنکه بتوانی به این هدف نائل شوی.

بی ‌آنکه منتظر پاسخ حر شود، به یاران خود فرمان داد که سوار شده و حرکت کنند.

حر با سپاهش به ممانعت برخاست. زد و خوردهایی پراکنده بین دو سپاه رخ داد اما به جنگ منجر نشد.

در مسیر منزل «بیضه» حر پیاپی به حسین نزدیک می‌‌شد و با صدای بلند می‌‌گفت:

ـ سوگند به خدا هرگز دست از تو برنخواهم داشت.

حسین به او پاسخ می‌‌داد:

ـ سوگند به خدا که از تو پیروی نخواهم کرد.

حر با هزار مرد جنگی، عاقبت از ابرام حسین بر رای خویش درمانده شد، به او گفت:

ـ من مأمور نیستم که با شما بجنگم، بلکه مأموریت دارم از شما جدا نشوم تا به کوفه وارد شوید. اگر حاضر به تبعیت از من نیستید پس به راهی بروید که نه کوفه باشد، نه مدینه تا من عذری در نزد ابن ‌زیاد داشته باشم و بگویم که از فرمان او سر نپیچیده‌ ام. من نامه یی به ابن‌ زیاد نوشته‌ام، آرزومندم پاسخ من را بگونه یی بدهد که من سختی پیشامدهایی که در راه است، در امان مانم.

در منزل «بیضه» (۳) حسین در جایی که بتوانند به خوبی او را ببینند و بشنوند، بر پای ایستاد و رو به سپاه حر ـ که غرق در نیزه های برافراشته و کلاه‌خودهای آهنین او را می‌‌نگریستند ـ خروشید:

«هر کس حاکم بیدادگری را ببیند که حرمت‌های خدا را حلال می‌‌شمارد، پیمان‌های خدایی را می‌‌شکند، از روش پیامبر روی می‌‌گرداند و به توده های محروم ستم می‌‌ورزد و آنگاه با عمل و گفتار خود او را بازندارد و روش ناپسند و ملامت‌زای او را تغییر ندهد، بر خدا شایسته است که او را با آن فرمانروای ظالم هم‌ سرنوشت نماید.

آگاه باشید که این بیدادگران، شیطان را فرمان می‌‌برند و دست به تباهکاری گشوده، ثروت‌های مردم را به خود و وابستگان شان اختصاص داده‌اند. آنها حرام خدا را حلال و حلال او را حرام کرده‌اند. اکنون من بیش از هر کسی دیگر مسئولیت دارم که این بدعت‌ های ناروا را تغییر دهم و دست ظالمان را کوتاه نمایم».

سپاه حر بی‌آنکه واکنشی نشان دهند به او چشم دوخته بودند. حسین بن علی ادامه داد:

«نامه ها و پیک‌های شما به من رسید که حاکی از بیعت و پایداری شما در مسیر حق است. اگر به بیعت خود پایبندید و به آنچه نوشته ‌اید وفادار، سعادت در انتظار شماست».

و صدایش را که اینک قدری آمیخته با هیجان بود بالاتر برد:

«من حسین فرزند علی و فاطمه، دختر پیامبر خدایم. خود با شما در راه جانبازی همراه و خانواده‌ و وابستگانم نیز خانواده و وابستگان شمایند. شایسته است که مرا پیروی کنید».

تنی چند از یاران حسین با صدای بلند گریستند اما در سپاه حر نشانه یی از جریحه ‌دار بودن به چشم نیامد. وایی از آن هزاران مرد کام فروبسته و خموده و خمیده در خویش به گوش نرسید. گویی قالب‌هایی بودند تراشیده از انجماد، به هیبت انسان.

حسین بن علی چون سکوت سنگین و کشنده‌ی آنان را دید و در دیوار بی‌ احساس چشم هایشان کورسویی از گرما نگاهش را ننواخت، با لحنی تأسف‌ بار آخرین کلام را چون ضربه یی سهمگین بر وجدان‌های مسخ شده و به زمین چسبیده‌ی آنان فرود آورد:

«گویا پیمان خود با من را شکسته ‌اید، از شما چندان دور از انتظار نیست، با پدرم، علی و برادرم، حسن و پسر عمویم، مسلم‌ چنین کردید. فریب‌ خورده آن است که به وعده های شما فریفته گردد. بدانید که نیکبختی خود را تباه کردید. آن کس که پیمان بشکند در حقیقت به زیان خود شکسته است. زود است که خدا مرا از شمایان بی‌ نیاز گرداند».

حسین بن علی این را گفت و از جایگاه سخن فرود آمد.

دیری نکشید یاران خود را در خیمه یی گردآورد تا باز صفوف آنان را غربال کند و مطمئن شود که با آزادی و آگاهی کامل این مسیر را برگزیده باشند.

«یاران من!

آنگاه که با من همراه شدید، چنین می‌‌پنداشتید که من به میان قومی‌ می‌‌روم که مردمانش با من بیعتی جانانه کرده‌اند. آن قول و قرار گسسته است. شیطان آنها را بفریفت‌ و خدای را فراموش کردند. اکنون رایشان کشتن من و آنانی است که مرا پیروی کنند. برآنند خانواده‌ی مرا به اسارت برند. من بیم دارم شما نهایت این کار را ندانید و از سر احساسی گذرا و عاطفه‌یی سطحی مرا به دنبال آمده باشید. بدانید که نیرنگ، فریب و قشریگری نزد ما خاندان پیامبر مطرود است. خوشا آن کس که با بذل جان به ما تأسی جوید. کسی که ما را یاری کند، بی‌تردید از حزب خداست».

این سخن حسین، دوباره جمع همراه او را تکاند. آنانی را که هنوز شائبه‌ یی از عناصر شرک‌آلود و طبقاتی در اندرون داشتند، در مقابل یک دو راهی بزرگ قرار داد. ماندن با حسین و جنگیدن همراه او و هیچ نخواستن برای خود و سرانجام دامن در خون کشیدن یا بازگشت به سبز و سرخ زندگی و دلبستگی‌های شیرین و فریبنده‌ی آن؛ البته با پا گذاشتن روی ضمیر بیدار خویش و کتمان آگاهی و انتخاب فرزند انسان به خاطر کمی بیشتر نفس کشیدن در گریوه‌ی خاک.

این چندمین تصفیه‌ی بزرگ صفوف به حساب می‌‌آمد؛ و بی‌گمان باز هم در تقدیر بود.

حر که با سپاه هزاره‌ اش در فاصله ‌یی نه اندک با حسین اسب می‌‌راند، مراقب بود که او عنان به سمت کوفه نگرداند؛ با این حال یک آن از بیم‌ دادن و هشدار به او غافل نبود. یک بار که با هم عنان در عنان شدند، به حسین بن علی گفت:

ـ ای حسین! از این تصمیم کوتاه بیا و اندیشه‌ی کارزار از سر بیرون کن! یقین دارم اگر با ابن‌ زیاد از سر جنگ درآیی، کشته خواهی شد.

ـ ای حر! آیا مرا از کشته شدن می‌‌هراسانی؟! گمان می‌‌کنید اگر مرا بکشید، روزگار به آسایش و آسانی سپری خواهید کرد. من امروز همان سخنی را می‌‌گویم که آن مرد اوسی گفت. او هنگامی‌ که می‌‌خواست برای یاری جدم، محمد برود، پسر عمش او را می‌‌ترساند که اگر بروی کشته خواهی شد، به او گفت:

«سامضی و ما بالموت عار علی الفتی

اذا مانوی حقا و جاهد مسلما

و آسی الرجال الصالحین بنفسه

و فارق مبتورا و باعد مجرما

فان عشت لم اندم و ان مت لم الم

کفی بک ذل ان تعیش و ترغما»

به‌زودی در این راه گام بر‌خواهم داشت و مرگ برای جوانمرد ننگ نیست. در‌حالی‌که او به ‌دنبال نیکی می‌‌رود و برای آن پیکار می‌‌کند. شایسته‌ کاران و نیکی ‌ورزان را پیشوای خود قرار می‌‌دهد. و از فرومایگان کناره می‌‌گیرد و با نابکاران به ‌یک ‌راه نمی‌‌رود. پس اگر زنده بمانم پشیمانی نخواهم بودم و اگر مْردم ملامتی بر من نیست. در زبونی و فرومایگی آدمی همین بس که زنده باشد و خواری بکشد».

### ...

حر در برابر این اراده‌ی کوه وار، این منطق محکم و این شفاف‌ ترین تجلی حق در قواره‌ی انسان، سخنی شایا در چنته نداشت، بنابراین دم درکشید و در سکوتی اندیشناک به میان سپاه خود برگشت تا تشویش درونی خویش را با نگاه دوختن به زردی شیار خورده‌ی شن‌های سوزان و دریای بی ‌پایان کویر از یاد برده باشد. چرم تافته‌ی عنان اسب در کف دستانش آشکارا خیس شده بود و قطرات درشت عرق، پیشانی آفتاب ‌سودش را می‌‌سوزاند. دیگر حتی بالا و پایین شدن موزون اندام ورزیده‌ی خود را بر پشت اسب احساس نمی‌‌کرد و توجهی به قراول سپاه که منتظر فرمان او بود نداشت.

دو سپاه، یکی با عددی کمتر از ۱۰۰ و دیگری ۱۰برابر آن، در سکوت، پهلو به پهلوی هم اسب می‌‌راندند. حر در سمت راست برای سد کردن مسیر منتهی به کوفه، حسین در سمت چپ برای سر نسپردن به خواسته‌ی حر.

منزل بعدی دو سپاه، «عذیب هجانات» (۴) بود؛ منطقه‌ی متعلق به بنی‌تمیم، در چهار مایلی قادسیه و سی دو مایلی مغیثه.

به مجرد ورود به این منطقه، چهار مرد تازه از کوفه آمده به نامهای نافع ‌بن ‌هلال، مجمع ‌بن‌ عبدالله عائذی، عمرو ‌بن‌ خالد صیداوی به پیشگامی و راهنمایی طرماح‌ بن ‌عدی به پیشواز آمده و بدون مقدمه خواهان دیدار با حسین شدند.

حضرت با به حرکت درآوردن اسب، از یاران خود پیشی گرفت، به میان مردان تازه وارد رفت و آنان را به گرمی نواخت.

طرماح نخستین کسی بود که به سخن درآمد:

«ای فرزند پیامبر خدا!

ما یاران شماییم، از کوفه آمده‌ایم تا گزارشی از وضعیت آن سامان به اطلاع برسانیم. سران کوفه خیانت کرده و خود را فروخته ‌اند. ابن زیاد لشگری به تعداد ریگ‌های بیابان برای رویارویی با شما فرا گرد آورده است...

مجمع ‌بن ‌عبدالله عائذی، سخن را از طرماح قاپید و هیجان ‌زده گفت:

ـ دلهای مردم با شماست اما شمشیرهای آنان با ابن ‌زیاد.

طرماح در سکوت دل دل زننده، بین دو گفتار، سر به زیرانداخت و با لحنی محزون و بغض‌آگین، سخن رشته گسسته‌ی خویش را برگرفت و به مسیری دیگر کشاند:

ـ فرستاده‌ی قهرمان شما، قیس‌ بن ‌مسهر صیداوی... با فروافکنده شدن از بام قصر کوفه... به شهادت رسیده است. ما از آخرین پیام هیجان ‌آمیز و افشاگر او در مسجد کوفه، دریافتیم که اگر آب در دست داریم باید فرو نهیم و به یاری شتابیم».

### ...

با شنیدن خبر شهادت جان‌سوز قیس، قطره‌ اشکی گرم و درشت گونه‌ی حسین بن علی را شیار زد و بر زین اسب چکید. گلوی بغض ‌آلود او تنها سخنی که توانست بگوید، این بود:

...فَمِنْهُم مَّن قَضَیٰ نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن ینتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِیلًا

طرماح، حسین را به کناری کشید و در خلوت به او گفت:

ـ تا کنون ندیده بودم در کوفه، سپاهی به آن عظمت برای جنگ با تو از همه سو گردآید. ابن ‌زیاد در حال سان دیدن از آن است. صلاحدید من آن است که بیش از این به سمت کوفه نگرایی. به جای آن به سوی قبیله‌ی من رو! در پناه کوهستان آن در امان خواهی بود. آنجا مردانی خواهند بود که یاری ‌ات کنند.

حسین در حالی که با محبت دست بر پشت او می‌‌نهاد، گفت:

ـ خدای تو و قبیله‌ ات را بیامرزاد! مرا با حر پیمانی و این قوم امری است که از اجابت آن چاره‌یی نیست.

### ***

گروه مردان تازه وارد، به جز طرماح ـ که برای سر زدن به قبیله‌ی و طعام‌رسانی به خانواده، به طور موقت از سپاه حسین جدا شد ـ به او پیوستند.

حر با دیدن این منظره، خواست دستگیرشان کند، بازشان گرداند یا مانع از پیوستن ‌شان شود اما با مخالفت تند حسین مواجه شد و با دستان خالی عقب نشست.

دو سپاه با پشت سر گذاشتن عذیب هجانات به «قصر مقاتل» (۵) رسیدند. در ورودی قصر مقاتل چادری دیده می‌‌شد برافراشته، بر‌ درگاه آن نیزه‌یی فروکوفته و شمشیری آویخته از عمود خیمه و اسبی ایستاده بر کنار آن.

حسین بن علی از صاحب آن پرسید. گفتند متعلق به «عبیدالله حر ‌الجعمی »، از بزرگان و شجاع مردان کوفه است. حضرت، «حجاج‌ بن مسروق الجعمی» را به سراغ او فرستاد.

حجاج در گفتگوی کوتاهی پیام پیشوایش را به او رساند.

ـ اگر حسین را یاری کنی، پاداشی بزرگ در پیشگاه خدا تو را خواهد بود، اگر به شهادت رسی نیز تو را اجری است عظیم.

عبیدالله گمان نمی‌‌کرد در قصر مقاتل، یکی از یاران حسین را بر درگاه خیمه‌ی خود ببیند و با دعوت او مواجه شود؛ بنابراین با شگفتی و اکراه گفت:

ـ من از محاصره‌ی کوفه خود را بیرون کشیده و به این سبب به اینجا آمده‌ام که مبادا حسین بن علی در کوفه کشته شود و من در میان قاتلان او باشم. اهل کوفه منافع دنیا را به سرای جاویدان ترجیح داده ‌اند.

حجاج برگشت و جریان گفتگوی کوتاه خود را با عبیدالله گزارش کرد. این ‌بار خود حضرت به‌دیدن عبیدالله رفت.

عبیدالله انتظار هر چیزی را داشت جز ملاقات با حسین بن علی . نخست نتوانست کلامی بر لب براند و فقط به آنچه گفته می‌‌شد، گوش داد.

ـ بزرگان کوفه به‌ من نامه نوشته‌اند و مرا به ‌سوی خود دعوت کرده‌ اند، و اکنون می‌‌شنویم که می‌‌گویی عبیدالله ‌بن زیاد ‌نظر آنان را برگردانده است اما تو ای عبیدالله الجعمی ! مسئول انتخاب خود و خیر و شر خویش هستی و من تو را از این لحظه به وفا به پیمان و ادای امانت دعوت می‌‌کنم. می‌‌خواهم به‌ اندازه‌ی توانایی خود ما را ـ در این مهم که در پیش داریم ـ یاری کنی.

عبیدالله با محذوریتی آمیخته با رگه‌یی از رک ‌گویی در کلام پاسخ داد:

ـ من یقین دارم که هرکس یاری تو کند در سرای آن جهان،‌ او را بهره ‌یی است بزرگ اما آرایش قوا و وضعیت کوفه به من می‌‌گوید که تو در این جنگ شکست خواهی خورد. سوگند به خدایی که مرا به دیدار تو مشرف ساخت، نفس من در پذیرش مرگ با من یاری نمی‌‌کند. ولی تمنا دارم این اسب مرا که با آن از پی هر‌جاندار تاخته، به‌ او رسیده‌ام و هرکه از‌پی من تاخته به ‌گردم نرسیده،‌ و این شمشیر مخصوص مرا، منت نهاده، از من قبول کنی...

حسین بن علی در حال برخاستن از روی گلیم فرش شده بر کف چادر گفت:

ـ به ‌طمع اسب و شمشیر پیش تو نیامده ‌ام، من در جستجوی انسانی یاری کننده‌ام. مرا به‌ اسب و شمشیر شخصی که از نفس خویش دریغ می‌‌دارد حاجتی نیست.

وقتی می‌‌خواست از در خیمه بیرون برود، برگشت و آخرین سخن خویش را به زبان راند:

ـ پس اگر ما را یاری نمی‌‌کنی، بپرهیز از اینکه جزو کسانی باشی که او را برای جنگ با ما اجیر کنند. سوگند به خدا اگر کسی فریاد کمک‌ خواهی ما را بشنود و اجابت نکند، هلاک خواهد شد.

عبیدالله با صدایی شرمگین پاسخ داد:

ـ من هرگز علیه شما قیام نخواهم کرد.

شب داشت به نیمه نزدیک می‌‌شد. نخل‌های تنک با پرهیب ایستاده‌ی خود، شب را راه راه کرده بودند. پرتو مات و نیم‌رنگ ماه، سایه ـ روشن‌هایی عمیق در قصر مقاتل به جای نهاده بود. مشعل‌های افروخته در سپاه حر، گرداگرد یاران حسین چون چشمان صدها گرگ حریص و آماده‌ی دریدن طعمه‌ی خود سوسو می‌‌زد. حسین نمی‌‌خواست بیش از این در این منزل توقف نماید. استراحتی کوتاه کافی بود. او پس از شنیدن خبر شهادت عزیزترین یارانش، بی‌قرار می‌‌نمود. با آنکه منزل به منزل با ترسیم خطرات احتمالی، یارانش را آگاهانیده و گردان رزمی اندک خود را از رفیقان نیمه‌ راه، عناصر مردد و لنگان گام پیراسته بود، اما گویی هنوز مشتاق پیراستن بیشتر آن بود. شگفت آنکه در همان‌حال یاری می‌‌خواست و به هر کس که برمی‌‌خورد او را به اردوی خود فرامی‌‌خواند.

### ***

شب از نیمه برنگذشته، فرمان داد، مشک‌ ها را از آب بیاکنند. برای شرایط دشواری که در پیش بود، به آب نیاز داشتند. معلوم نبود محاصره‌ی او و یارانش توسط سپاه حر، تا کدام منزل ادامه یابد و به کدامین سرنوشت بینجامد.

### ***

سپیده‌دمان در حوالی «نینوا» (۶) سواری به تاخت در کرانه‌ی افق نمایان شد. غبارپای اسب او مساحتی از هوای شفاف صبح را با خیمه های گریزان خاک چرکین کرده بود. حضور ناگهانی او سبب شد، هر دو سپاه از حرکت بازمانند.

سوار با رسیدن به سپاه حر از تاخت بازایستاد و حرکت اسب خود را به قدم رو تبدیل کرد، آنگاه با عجله و هیجان از سواران عقبه‌ی سپاه خواست او را به نزد حر راهنمایی کنند. چون به نزدیک حر رسید به چالاکی از اسب پایین پرید، دست به خورجین اسب برد و نامه‌یی به دست حر داد.

حر مهر نامه را شکست و با عجله در مقابل چشمانش گرفت. نامه‌یی بود از عبیدالله ‌بن ‌زیاد، در پاسخ به نامه‌ی حر به او:

«چون نامه‌ی من به تو رسید و فرستاده‌ی من نزد تو آمد، بر حسین سخت گیر، و او را فرود نیاور مگر در بیابان بی‌ حصار و بدون آب. به فرستاده‌ ام دستور داده‌ام از تو جدا نگردد تا خبر انجام دادن فرمان مرا بیاورد، والسلام.»

### ...

حر یک بار دیگر نامه را خواند و با نگرانی روی عبارت «بیابان بی‌حصار و بدون آب» درنگ کرد. معنی آن این بود که او باید به حسین بن علی سخت می‌‌گرفت و او را در جایی وادار به توقف می‌‌کرد که نه خواست قلبی او بود. تا همین جا او به سختی توانسته بود در یک توافق نانبشته از حسین بخواهد که نه به کوفه برود و نه راه بازگشت به مکه را در پیش گیرد. کاری بزرگ می‌‌نمود و از عهده‌ی او بیرون بود.

خواست مفاد نامه را به صورت کلی به اجرا بگذارد و در پی این بود که تبصره‌ یی در آن بجوید اما با دیدن قسمت پایانی نامه «به فرستاده‌ام دستور داده‌ام از تو جدا نگردد تا خبر انجام دادن فرمان مرا بیاورد»، کورسوی امیدش به یأس تبدیل شد.

بنابراین چاره را در این دید که نامه را ـ با آنکه خطاب به او بود، و نه کسی دیگر ـ برای حسین‌ بن علی و اصحاب او بخواند.

### ***

پس از این نامه، سخت‌ گیری حر بیشتر شد. حسین بن علی قصد داشت عنان به سوی نینوا بچرخاند اما حر با گسیل داشتن سپاهیان خود به جلوی اسب او مانع شد.

امام که مطابق توافق نانبشته نمی‌‌خواست با حر جنگی زود هنگام بیاغازد، گفت:

ـ ای حر! دست بازدار تا در نینوا یا غاضریه یا یکی از دهکده ها فرود آییم.

ـ نه به خدا از اختیار و قدرت بازوی من بیرون است. گماشته‌ی ابن زیاد اکنون ناظر کارهای من است و به او گزارش خواهد کرد.

زهیر‌بن قین از این مایه خویشتن‌داری و نجابت حسین بن علی و این میزان از سماجت حر برای اجرای خواست ابن زیاد برآشفت و با لحنی خشمگین گفت:

ـ ای فرزند رسول خدا!

آن‌چه پس ‌از این بر‌سر ما خواهد آمد بدتر از این است که اکنون می‌‌نگریم. مصلحت آن است که اکنون که اندکند با آنان پیکار کنیم. قسم به‌خدا که وقتی لشگرهای کمکی از راه برسند و تعدادشان افزون شود، مقابله با آنها از توان ما بیرون خواهد بود.

### ...

آنچه زهیر می‌‌گفت، در یک برآورد نظامی محض، سخنی درست بود. منطق بازو در برابر بازو و شمشیر در برابر شمشیر می‌‌گفت جنگ یک اقلیت محاصره شده، در برابر یک اکثریت دارای پشتیبانی، جز به شکست نخواهد انجامید. جنگ نه در منطق عرب که در منطق تمام اقوام، برابر با داشتن نیروی بیشتر و سلاح و تجهیزات برتر برای کسب پیروزی است. هرگز کسی برای شکست به میدان نمی‌‌رود. کارآزموده‌ ترین مردان جنگی آنگاه که احساس کنند دشمن از آنان قوی‌ تر است، بازوانشان در به چرخش درآوردن شمشیر و پرتاب زوبین سست خواهد شد. تسلیم راهی است که ممکن است سپاه پیروز را به ترحم وادارد و از خسارت بیشتر مانع گردد.

حسین ‌بن علی، گذاشت تا خشم آنی زهیر فرونشیند، آنگاه با طمأنینه‌ی تمام به او گفت:

ـ درست می‌‌گویی زهیر! اما ما آغاز کننده‌ی جنگ نخواهیم بود. بگذار حجت بر آنها تمام شود.

پنجشنبه دوم محرم سال۶۱ هجری

دو سپاه در حرکت توأمان خود اینک به جایی رسیده بودند که «کربلا» نام داشت؛ «بیابانی بی‌ حصار و آب»، همان که ابن ‌زیاد در نامه‌‌ی خود به حر، به او دیکته کرده بود تا حسین و یارانش را به اقامت در آن مجبور سازد. سرزمینی با خاک‌های سست که به دلیل مشرف بودن بر ساحل رودخانه‌ی فرات، آن را «طف» نیز می‌‌گفتند.

حسین بن علی یاران و خانواده‌اش را گفت که در این محل رحل اقامت افکنند و خیمه ها را برفرازند و زیر لب زمزمه کرد:

«اینجا همان جایی است که قرار است خون ما ریخته شود».

### ***

حر چون مطمئن شد، سپاه حسین در این محل اقامت خواهد کرد، درست رو به روی او در نقطه ‌یی که مشرف به ساحل رود فرات بود، اردو زد و محل را به محاصره‌ی خود درآورد. آنگاه نامه‌یی به ابن‌ زیاد نوشت و آن را با پیک او به کوفه فرستاد.

«حسین را در سرزمین کربلا فرود آوردم و فرمانت را اجرا کردم».

کوفه. دوم محرم سال۶۱ هجری

پیک ابن‌ زیاد فاصله‌ی بین کربلا تا کوفه را به تاخت پیمود و از میان کوچه های تنک کوفه راه به جانب کاخ کشاند. میدانچه‌ی شهر پر از مردان مسلح و شمشیر بسته‌یی بود که سران کوفه برای جنگ با حسین گردآورده بودند. ازدحام اسب‌ها و شتران در یک محل و هیاهوی مردان جنگی، کوچه های کوفه را به رنگ خشونت درآورده بود.

در ورودی کاخ، ازدحام بیشتر از سایر نقاط بود. پیک ابن زیاد با شیپوری که در دست داشت، راه می‌‌گشود و با عجله جمعیت را به اسب کنار می‌‌زد. وقتی به دروازه‌ی کاخ رسید، فرودآمد دهانه‌ی اسب خود را در دست گرفت و به قراولان دروازه گفت:

نامه‌یی است مهم برای امیر عبیدالله ‌بن زیاد و باید همین الآن به او برسد.

ـ قراولان نیزه های ضربدری خود را به چپ و راست حرکت دادند و جایی به اندازه‌ی ورود یک اسب و سوار گشوده شد. پیک به داخل رفت و دروازه پشت سر او دوباره بسته شد.

### ***

ابن زیاد در جمع سران کوفه، در تالار قدم می‌‌زد. چون خبر آمدن پیک به او رسید، فرمان داد تالار خلوت شود.

پیک با رسیدن به نزدیکی او تعظیم کرد و در حالی که یک زانوی خود را به زمین زده بود، نامه‌ی حر را با دو دست به او تقدیم کرد.

حاکم کوفه با شتاب در نامه دیده دواند. چون بر مضمون آن مطلع شد، قهقهه‌ یی بلند سر داد و پیک را گفت:

ـ نامه‌ یی است مهم و آن را جواب مهم ‌تری باید. تا کاتب جواب را بنویسد جامی‌ بنوش اما میاسای! پس از رساندن نامه‌ی دوم پاداش خواهی داشت.

و بعد با صدای بلند گفت:

کاتب!

### ...

ابن زیاد که می‌‌پنداشت حسین را در چنگال خود دارد، بر پله‌ی غرور گام گذاشت و با تبختر تمام در نامه ‌یی به او نوشت:

«به من خبر رسیده که در کربلا فرود آمده‌ یی. امیرالمؤمنین یزید به من نوشته است که سیر نخورم و خوش نخوابم مگر آن که تو را به خون درکشم. اگر جز این خواهی باید فرمان مرا بپذیری و دست بیعت به یزید دهی».

پیک مخصوص ابن زیاد نامه را گرفت، تعظیم‌کنان از تالار کاخ بیرون رفت.

حسین بن علی با برادر نانتی‌ اش، عباس و سرداران سپاهش در حال برآورد نظامی از محل اقامت جدید بود و می‌‌خواست با صلاحدید آنان، موقعیت خیمه ها و آرایش آنها را تعیین کند. چون صدای نزدیک شدن اسب به نزدیکی خود را شنید، سرچرخاند و با پیک ابن ‌زیاد مواجه شد. با کراهت مهر نامه را شکست و آن را باز کرد. وقتی خواندن نامه تمام شد، آن را با غیظ تمام به زمین پرتاب کرد و گفت:

ـ رستگار نشوند جماعتی که خریدند خشنودی مردم را به بهای خشم خالق.

پیک مخصوص ابن‌ زیاد، که دقیقه ‌یی پیش مغرور و دست به کمر ایستاده بود و با تحقیر و اکراه به یاران حسین و زنان و کودکان کاروان می‌‌نگریست و با برقی شیطانی در اعماق نگاهش منتظر وحشت حسین بن علی از نامه‌ی تهدید‌آمیز امیر کوفه و به زانو درافتادن و التماس او بود، با دیدن این حرکت از سوی حضرت، جا خورد و نتوانست هراس و تعجب خود را کتمان کند.

ـ جواب... پس جواب نامه چه می‌‌شود... [گمان کرد که حسین پاسخ او را نشنیده، برای بار دوم تکرار کرد] ابا عبدالله! نامه‌ی امیر را چه جوابی می‌‌دهی؟

ـ نامه‌ی او در نزد من جوابی ندارد؛ چرا که مستحق آتش دوزخ است.

پیک مخصوص ابن زیاد از آن چاکران پابسته و دست به سینه‌ی دربار بود و در مخیله‌ی او نمی‌‌گنجید که پیشوای محاصره‌ی شده‌ یی چون حسین ـ که با مرگ بیش از یک پلک به هم زدن ـ فاصله نداشت، این‌گونه با جسارت به حاکم مخوف کوفه و مصر پاسخ دهد. خم شد، نامه را با هراس تمام از خاک برگرفت، تکاند و عقب عقب رفت و در حالی که هنوز ناباور می‌‌نمود، سوار اسب شد و به تاخت از میدان خالی بین دو سپاه بیرون رفت.

عبیدالله ‌بن ‌زیاد هنگامی که از پاسخ جسورانه‌ی حسین بن علی خبردار شد، سخت برآشفت و با غضب بر سر پیک مخصوص خود فریاد زد و او را از خود راند.

برای او مسلم شده بود که حسین تسلیم نخواهد شد و باید با اعزام لشگری انبوه و تنگ‌تر کردن حلقه‌ی محاصره او را به زانو درآورد.

ابن زیاد عمد داشت با شرکت دادن مردم کوفه در جنگ علیه حسین، وانمود کند این مردم کوفه بودند که حسین را از خود طرد کرده و با او جنگیدند؛ تا دست‌های خون‌آلود خود و یزید را در ماجرا بپوشاند و همزمان اندیشه‌ی هر نوع مخالفت با حکومت بنی‌ امیه را در مردم کوفه بخشکاند.

این ادامه‌ی سیاستی بود که معاویه در آ‌ن کیاستی تمام داشت. او برای کشتن حجر از اسامی خوشنام و وجیه ‌المله گواهی گرفت و بازماندگان او برای مصون ماندن از عواقب خون حسین باید به این سیاست تمسک می‌‌جستند. یزید جوان بود و عجول اما عبیدالله ‌بن ‌زیاد آموزه های پدر خود، زیاد ‌بن ‌ابیه را در این باب به خاطر داشت.

### ...

چنین لشگری باید به فوریت به سوی کربلا اعزام می‌‌شد. مهم ‌ترین موضوع تعیین فرمانده‌یی کارکشته و گوش‌ به فرمان برای جنگ با حسین بود. مدتی اندیشید، ناگهان برقی از یک تصمیم آنی در ذهنش درخشیدن گرفت. عمر‌بن سعد ‌بن ابی ‌وقاص.

چرا که نه؟... او کسی بود که در شهادت دروغ علیه حجر ‌بن‌ عدی شرکت داشت و باز این او بود که به یزید نامه نوشت و از ورود حسین به مکه خبر داد و از آنانی بود که در تحریض یزید برای برکنار نعمان ‌بن ‌بشیر، حاکم سابق کوفه نقش داشت. انتخاب او این حسن را نیز داشت که فرزند سعد‌ بن ‌ابی ‌وقاص، سردار مشهور اسلام و عرب، جنگاور بدر و احد، فرمانده‌ی جنگ قادسیه و عضو شورای سقیفه بود. او کسی بود که می‌‌گفتند نخستین تیر را در جنگ اسلام با کفر پرتاب کرده است. بنابراین اگر او را برای جنگ با حسین اعزام می‌‌کرد می‌‌توانست در اذهان عامی مردم، این تصور را جا بیندازد که حسین یک «خارجی» و یک شوریده بر امیرالمؤمنین است و این سرداران اسلام بودند که او را بر جای خود نشانده و از کیان مقدس اسلام دفاع کردند.

عمر‌بن‌سعد اکنون با ۴۰۰۰ مرد آراسته به سلاح، پشت دروازه های کوفه اردو زده بود تا برای سرکوب شورش دیلیمان اعزام شود و در ازای آن، حکومت ری و دستبی [معرب دشتپی، دشتی پهناور میان ری و همدان که بعدها به قزوین ملحق گردید] را به عهده بگیرد.

### ...

ـ امید دارم فرزند سعد دانسته باشد، چرا او را در این وقت شب به دربار فرا خوانده ‌ایم. قبل از آنکه حکومت ری را عهده‌دار شوی، امری است مهم، همان گونه که پدرت فاتح ایران بود، دوست دارم افتخار انجام این مهم به نام تو باشد و نامت به اهتزاز درآید.

ـ امیر به سلامت باد! چه امری است که قرعه‌ی انجام آن به نام این بنده‌ی آستان افتاده است.

ـ حسین بن علی در کربلا فرود آمده است. می‌‌خواهم لشگرت را از حومه‌ی کوفه برگیری، به پلکی به هم زدن بر سر او نازل شوی و چنان درسی به او دهی که بداند سزای سرتافتن از بیعت امیرالمؤمنین یزید و بی‌حرمتی به امیر او در کوفه چه می‌‌تواند باشد.

برای یک آن، خون در رگان عمر ‌بن ‌سعد از گردش بازماند و پهنای صورتش به زردی گرایید. مدتی سکوت کرد تا حال طبیعی خود را بازیابد. آنگاه با ناباوری و بهت پرسید:

-حسین بن علی ؟!

-آری، تو را چه می‌‌شود؟!

عمر‌بن‌سعد با خود اندیشید:

«مردک می‌‌خواهد از نام نیک و مشهور پدر من، فاتح ایران سود بجوید و مرا به ننگی آلوده کند که شستن آن با آب هفت دریا ممکن نتواند بود. کشتن حسین بن علی ، فرزند رسول‌خدا به دست پسر سعد‌ بن‌ ابی‌ وقاص؟!! ... نه! حسین کسی نیست که بتوان او را به تسلیم واداشت. تا آخرین قطره‌ی خون خواهد جنگید».

ـ عمر امیر دراز بادا! اگر ممکن است مرا معذور دار و دیگری را به «این مهم» گمار! آخر او حسین است، فرزند فاطمه و علی، نوه‌ی پیامبر خدا.

ـ چنان می‌‌گویی «نوه‌ی پیامبر خدا!» که گویی مرا که امیر توام، از اصل و نسب اعراب خبر نیست. مرا باش که می‌‌پنداشتم سرداری نترس و فرمانده‌ یی شجاع به فرماندهی سپاه ۴۰۰۰ نفری برگزیده‌ام.

### ...

عمر ‌بن ‌سعد سر به زیر انداخت و در جستجوی کلامی که هرگز به زبان او نیامد، اندیشناکانه به سنگفرش‌های تالار کاخ نگریست.

ابن زیاد چون سکوت و تردید او را دید، به فراست دریافت که می‌‌تواند تمایل حریصانه‌ی او برای امارت ری را به بازی بگیرد و بر تردید درونی ‌اش فائق آید.

ـ امیرالمؤمنین یزید، حکومت مملکتی بزرگ چون ری را به ‌کسی می‌‌دهد که خدمتی به همان بزرگی انجام داده باشد. شیفتگان دست‌بوسی بسیارند... حرجی نیست... در این صورت حکم امارت ری را بازپس ده تا دیگری را بگمارم.

### ...

عمر بن ‌سعد، برای مدتی در خود خمید و دم برنیاورد. شیطان در کالبد ابن زیاد، رگ خواب او را به دست گرفته بود و رها نمی‌‌کرد. هرگز نشده بود که او در زندگی خود در چنین وضعیتی قرارگیرد. نه می‌‌توانست خواسته‌ی ابن ‌زیاد را به یک‌باره بپذیرد و برای سلطنت ری، دست در خون حسین کند، نه قادر بود دل از وسوسه های شیرین و چرب و نرم آن بکند. حتی یارای آن را نداشت که بر سخن پیشین خویش اصرار ورزد تا مبادا امیر را بر سر خشم آورده باشد. او بر سر همان دو راهی تعیین‌ کننده‌یی رسیده بود که هر انسان ممکن است چندبار در زندگی خود با آن مواجه شود.

مهلت خواست تا یک شب در چند و چون این مهم بیندیشد و صبحگاهان تصمیم خود را به ابن زیاد اعلام دارد.

### ***

از در کاخ که بیرون آمد توده‌ی در هم مچاله‌یی از سرگردانی و کلافگی بود. به سرای خود خزید و در بر خود کلون کرد. گاه به این می‌‌اندیشید که چگونه ممکن است فرزند سردار نامی فاتح ایران باشد اما به جنگ حسین بن علی برود. این یک جنگ معمولی نبود که در آن طرف پیروز شرافت خود را پاس داشته باشد. نتیجه‌ی آن از پیش معلوم بود و ملامت عرب و عجم را در پی داشت... تا می‌‌آمد این اندیشه را در ضمیر خود قوت بخشد و بر آن پای سفت کند ناگهان تصویر زرق و برق ‌آمیز سلطنت ری، در برابر چشمانش هویدا می‌‌شد. سرزمین وسیع و سرسبز ایران، خزیدن در قصر سلطنتی، سفره های رنگارنگ آن و عشرت نشینی‌های افسانه‌یی حواس او را درمی‌‌ربود و سراپای وجودش را در خیالی سکرآور غرقه می‌‌ساخت.

### ...

در زدند. با اکراه توده‌ی در هم شکسته‌ی افکار خود را به دوش کشید و خمیده و لنگان لنگان به جانب در رفت. گروهی از اصحاب پیامبر و فرزندانش به نزد او آمده بودند. اندرز قاطبه‌ی آنان به او این بود:

ـ آهای عمر! ... زنهار! زنهار! در پس و پشت این کار بیندیش! ... مبادا با حسین بن علی از در جنگ درآیی. به خدا قسم اگر در کوچه های کوفه دست دریوزگی به جانب مردم دراز کنی، بهتر از آن است که در قیامت، ننگی مانند شراکت در قتل حسین بر دوش‌هایت سنگینی کند. زندگی دنیا دو روز بیش نیست. روزها می‌‌روند اما ننگ‌ها می‌‌مانند.

به آنان گفت:

ـ تنهایم بگذارید! می‌‌خواهم در خلوت، در چند و چون این مهم اندکی بیندیشم.

اما خود بهتر می‌‌دانست که هر قدر تنهاتر می‌‌شود، وسوسه‌ی مقاومت‌ ناپذیر امارت ری بیشتر پیشتر می‌‌خزد و قلمرو بی‌ حفاظ وجودش را تسخیر می‌‌کند.

تا سپیده نخوابید اما چون سپیده دمید، عمر ‌بن ‌سعد نه آن انسان دوگانه‌ی دوشینه شب بود.

قدم به تالار کاخ گذاشت.

ابن زیاد با دیدن او در آن پگاه‌ دم، با نیشخندی شیطانی پرسید:

ـ آن کی است که فرمان ده سال امارت ری را بگیرد و با حسین به ستیزه برخیزد؟

ابن ‌سعد با کلامی که از گلوی یک برده‌ی در هم شکسته برمی‌‌خاست، خوارمند و ذلیل‌ وار گفت:

ـ من

سوم محرم سال۶۱ هجری قمری. کربلا

سپاه ۴۰۰۰نفره‌ی عمر ‌بن ‌سعد به قوای ۱۰۰۰نفره‌ی حر اضافه شد و به این ترتیب یک نیروی ۵۰۰۰نفره در برابر یاران اندک حسین بن علی آرایش گرفت.

ابن‌سعد به محض ورود به کربلا، به عروه ‌بن‌ قیس دستور داد تا به سراغ حسین رفته و علت آمدن او را به سوی کوفه جویا شود. عروه از آنانی بود که برای حضرت نامه نوشته بود؛ به این دلیل از برآوردن تقاضای ابن ‌سعد خودداری کرد. ابن‌سعد به هر کدام از سران کوفه ـ که اینک جزو سپاهش بودند ـ رو می‌‌کرد، کسی حاضر به رفتن نزد حسین نبود. آنان کسانی بودند که به حضرت خیانت کرده بودند و خیانت‌ شان را می‌‌خواستند با پنهان شدن در پشت نام دیگران بپوشانند و قباحت آن را کمرنگ کنند.

کثیر ‌بن ‌عبدالله شعبی، داوطلب شد. او چنان در دشمنی با حسین بن علی مرزهای شقاوت را پیموده بود که حاضر بود، در نخستین ملاقات با حضرت شمشیر برکشد و او را به قتل رساند.

### ...

ـ نه، نمی‌‌خواهم او را به قتل رسانی، مأموریت تو آن است که بدانی برای کدام هدف به جانب کوفه آمده است؟

[ابن‌سعد گفت].

ابوثمامه صائدی با دیدن کثیر‌ بن ‌عبدالله شعبی، در نزدیکی خیمه‌ی حسین، به آن سو شتافت و به او گفت:

ـ پیش از آنکه به دیدار حسین بن علی بشتابی، شمشیرت را نزد من امانت نه!

ـ سوگند به خدا، چنین نخواهم کرد. من حامل یک پیامم. اگر شرطم را بپذیرید به ملاقات خواهم رفت؛ اگر نه بازخواهم گشت.

ـ اگر حاضر نمی‌‌شوی شمشیرت را به من تسلیم کنی، قبضه‌ی آن را در اثنای ملاقات به دستم ده! تا مطمئن شوم به کار دیگر نیامده‌یی...

ـ هیچگاه به آن دست نخواهی یافت.

ـ حال که چنین است،‌ پیامت را به من بگو تا به حضرت برسانم اجازه نخواهم داد بدکاره ـ خونریز کسی چون تو با پیشوایی چون حسین در خیمه تنها باشد. اگر نمی‌‌پذیری بازآی!

کثیر، ناسزاگویان بازگشت.

### ***

### ...

عمر‌بن‌سعد قره‌بن‌قیس حنظلی را فراخواند و به او گفت:

ـ هر شرط که گذاشتند بپذیر و به ملاقات حسین نائل شو!

حسین بن علی از یاران خود پرسید:

ـ این مرد را می‌‌شناسید؟

حبیب‌ بن‌ مظاهر جواب داد:

ـ آری، پسر خواهر من و از مردم حنظله‌ی تمیم است. گمان نمی‌‌کردم راست‌ ورز آدمی‌ چون او، به ابن ‌زیاد پیوسته باشد.

حسین بن علی در ملاقات با قره به او گفت:

ـ علت آمدن من به سوی کوفه‌، نامه های متواتری است که هم‌شهریهای تو نوشته و مرا به آمدن دعوت کردند، حال اگر از آمدنم کراهت دارید، باز خواهم گشت.

### ...

حبیب که در طول دیدار حسین با قره، او را می‌‌پایید و برنمی‌‌تافت او را در اردوی ابن‌ زیاد ببیند، در پی او دوید و فریاد زد:

ـ وای بر تو! چگونه از یاری حسین که کرامت عقیدتی دودمانت نتیجه‌ی جهاد پدر و پدرجد اوست، دست می‌‌کشی و به جانب ستم‌ پیشه ‌یی چون یزید بازمی‌‌گردی؟!

ـ من اینک مأمورم و معذور، بروم نتیجه‌ی مأموریت خود را به عرض برسانم، آنگاه در کار خود، آن گونه که می‌‌گویی اندیشه خواهم کرد.

### ***

### ...

عمر ‌بن ‌سعد، اندیشناک در نگاه فرستاده‌ی خود به اردوی حسین نگریست و ترسی مجهول سراپای وجودش را در برگرفت. در نهانی ‌ترین لایه های ضمیر خویش، دلیلی محکم برای جنگ با یادگار پیامبر نمی‌‌دید. بیم از آن داشت که از عهده‌ی این خون بزرگ برنیاید. با خود گفت:

«امید دارم خدا مرا به ابتلای نبرد با او دچار نگرداند».

کاتبی طلبید و به ابن زیاد نوشت:

«به مجرد لشگرآرایی در برابر حسین، پیکی فرستاده و آمدن او به جانب کوفه را دلیل پرسیدم. معلوم شد مردم کوفه از او چنین خواسته‌اند. گفته است اگر از رای خود بازآمده‌اند، او نیز می‌‌تواند به محل خویش بازآید».

هنگام نوشتن این نامه امید داشت کار به مسالمت خاتمه یابد و او بی دست گشودن به خون حسین، از فرمان عبید‌الله‌ بن‌ زیاد نیز سر نپیچیده باشد. این همه برای رسیدن به وصال مملکت ری بود.

ابن زیاد نامه را نگریست. زیرکانه لبخند زد. به اشتباه پنداشت حسین بن علی را از افزونی تعداد لشگر کوفه، نرمشی در کلام پدید آمده است. با خود گفت:

«حال که تیزنای چنگال‌های ما به عمیق ‌ترین صورت در حلقوم او خلیده است، چنین سخن می‌‌گوید تا به مفری در مهلکه دست یابد. درون ‌مایه‌ی شیطانی او به او می‌‌گفت، افزون‌تر از این بطلبد.

با تبختری تمام به ابن‌سعد پاسخ داد:

«پس از دریافت این نامه به حسین سخت بگیر تا او و پیروانش با یزید بیعت کنند. اگر به بیعت یزید درآمدند، آنان را به کوفه فرست ما پس از این در باره‌ی آنها خواهیم اندیشید».

عمر‌بن‌سعد اما شیوه‌ی خود را داشت. کشتن حسین در هر حال به اسم او تمام می‌‌شد، او می‌‌خواست تا می‌‌شود با مذاکره ، راهی میانه بجوید. از این رو خواهان گفتگو شد.

شبانگاهان، هر دو با ۲۰ سوار مسلح از لشگرگاه های خود جدا شده و به ساحل فرات آمدند. چون به مکان مناسب رسیدند، سواران در نقطه‌ یی متوقف شدند، حسین و پسر سعد پیش آمدند و ملاقات صورت گرفت.

خولی ‌بن ‌یزید‌ بن اصبحی، چون این ملاقات و ملاقات‌ های بعدی را دید به عمر ‌بن ‌سعد و امیری او بر لشگری گران رشک ورزید. به ابن ‌زیاد نوشت:

«چه نشسته‌یی، پسر سعد هر شب بر کناره‌ی فرات با حسین بساط می‌‌گستراند و از هر دری سخن می‌‌‌رانند. آنچه من می‌‌بینم نه حالت جنگی است. میان این دو جز رأفت و رفاقت نیست. فرمان بده پسر سعد کنار رود و مرا به جای او بنشان تا به یکباره کار حسین را تمام کنم».

### ***

عبیدالله ‌بن ‌زیاد با دیدن این نامه برآشفت و با تندی و عتاب به ابن‌سعد نوشت:

«به محض رسیدن نامه‌ی من به تو، آب فرات را به روی حسین ببند! و مگذار حتی یک قطره آب بنوشند».

حبیب ‌بن مظاهر، عابد مردی سپیدمو و تقوا مسلک، حافظ قرآن و از نامه‌نگارندگان به حسین بن علی و از حامیان او، جزو اصحاب علی‌ بن ابیطالب بود و در نبردهای صفین، نهروان و جمل شرکت داشت. آنگاه که دریافت اهل کوفه از یاری حسین دست کشیده‌اند، خویش را مخفی ساخت و در فرصت مناسب به دور از چشم جلادان و مفتشان حکومتی محاصره‌ی کوفه را شکافت و در روز هفتم محرم خود را به اردوی حسین رساند.

او نگران کمی یاران حسین در برابر تعداد هر دم‌ افزای سپاه عمر ‌بن‌ سعد بود؛ از این رو نگرانی‌اش را با پیشوایش در میان نهاد و خواستار آن شد، از حلقه های محاصره بگذد، خود را به هواخواهانش در قبیله‌ی بنی‌اسد برساند و آنها را با خود به همیاری بیاورد.

با پیشنهاد او موافقت شد.

پیر رزم‌آزموده‌ی صحنه های پرهول نبرد به آسانی سپاه عمر سعد را پشت سرگذاشت و به نزد قبیله‌ی بنی‌اسد رفت.

۹۰ مرد از بنی‌اسد به هواخواهی او برخاستند. بین آنان و سپاه ۴۰۰ نفره‌ی اعزامی عمر‌ بن‌ سعد نبردی سخت بر کرانه‌ی فرات درگرفت. شکست خوردند. حبیب توانست از این مهلکه جان به در ببرد و شباهنگام با نفوذ از میان نگهبانان خواب‌آلود سپاه ابن ‌سعد دوباره خود را به حسین برساند.

۵۰۰ سوارکار به دستور ابن ‌سعد مأمور شدند تا نگذارند یاران حسین از فرات آب بردارند. محاصره‌ی اردوی حسین با دریغ کردن آب از آنان، اینک داشت شکل جدی‌تری به خود می‌‌گرفت. اردوی او را فقط مردان جنگی تشکیل نمی‌‌دادند. کودکان در کنار مادران ‌شان، بخشی از محاصره‌شدگان بودند و تحمل تشنگی برای آنان غیرممکن.

حسین بن علی فرمان داد در داخل اردوگاه چاه بکنند. به آب رسید. اگر که چندان قابل شرب نبود اما به میزان زیادی توانست نبود آب را جبران کند.

ابن زیاد این را نیز برنتافت. در نامه‌ی بعدی نوشت:

«شنیده ‌ام حسین توانسته است چاه بکند. باید تا می‌‌توانی از دستیابی او به آب ممانعت کنی؛ آنچنان که آنها بر عثمان سخت گرفتند».

### ***

با شدت بخشیدن به محاصره، کار به جایی رسید که به آسانی آبی در اردوگاه یافت نمی‌‌شد. عباس‌ بن‌ علی، با تعدادی از سوارکاران به کناره‌ی فرات رفت و توانست طی زد و خورد با نگهبانان مقداری آب به همراه بیاورد و قدری از تشنگی اردوگاه بکاهد اما این یک تسکین موقت بود.

### ***

گفتگو بین حسین بن علی و عمر ‌بن ‌سعد چند بار دیگر ادامه پیدا کرد. هدف ابن ‌سعد به تسلیم‌ کشاندن حسین و وادار کردن او به بیعت، بدون ورود به جنگ بود. هدف حسین این بود که با روشنگری، در میان دشمنانش شکاف ایجاد کرده، تیغ شان را کند نماید و آرمان قیام خود را در دلهای بیشتری بپراکند.

نامه‌ی آخر عمر ‌بن سعد که حاوی مذاکراتش با حسین بن علی بود در حالی به دربار عبیدالله ‌بن زیاد رسید که شمر‌بن‌ذی الجوشن از رؤسای قبیله ی هوازن نیز در کاخ حضور داشت.

شمر به ابن زیاد گفت:

گویا به نظر می‌‌رسد که پسر سعد قصد برجای نشاندن حسین را ندارد و مدام بهانه‌ تراشی و نامه‌نگاری می‌‌کند. او نه شخصی مناسب برای این کار است. مرا فرست تا در یک چشم به هم زدن کار را یکسره کنم.

ابن زیاد مدتی در صورت شمر که زخمی هولناک طرح آن را از وضوح انداخته و هیبت ترسناکی به او داده بود، نگریست و پاسخی نداد. گویا داشت پیشنهاد او را سبک و سنگین می‌‌کرد... ناگهان کاتب را طلبید و نامه‌ی دیگری به ابن‌ سعد نوشت:

«من تو را نفرستاده‌ام تا با حسین از در مدارا درآیی و سخنگوی او نزد ما باشی. این آخرین اخطار است. اگر او و متابعانش تسلیم شدند، آنها را به کاخ کوفه فرست! اگر امتناع کردند، با شدت و صولت تمام بر آنها بتاز! کوچک و بزرگشان را بی‌ملاحظه از دم تیغ بگذران!‌ بدن‌هایشان را به سختی مثله کن!‌گوش و بینی آنها را ببر! سینه و پشت حسین را زیر سم اسبانت فروافکن و سخت بمال!‌ او ستمگر مردی ماجراجوست. من عهد کرده‌ام چون بر او چیره شوم بدنش را با سم اسبان جنگی خرد و خمیر سازم. این است و جز این نیست. اگر به این دستور عمل کردی، تو را پاداش خواهد بود؛ اگر نه از فرماندهی سپاه کناره گیر و آن را به شمر‌ بن ‌ذی ‌الجوشن سپار که از جانب ما مأمور اجرای دستور است».

### ***

ابن ‌زیاد در دستگاه بنی‌امیه آموخته بود که برای تضمین اجرای فرمانش باید، جاسوسی نیز برای فرماندهانش بگمارد. از این رو به شمر ـ که حامل نامه بود ـ گفت:

ـ اگر پسر سعد فرمان را اجرا کرد، تو نیز از او تبعیت خواهی کرد اما اگر مخالفت ورزید، گردن او را می‌‌زنی، سرش را برای من می‌‌فرستی و خود فرماندهی لشگر کوفه را عهده‌دار می‌‌شوی.

آنگاه شمر را با ۴۰۰۰ نفر دیگر از مردم کوفه برای تقویت سپاه عمر ‌بن ‌سعد فرستاد. با دیگر نیروهای تقویتی که فرستاده شده بود اکنون شمار این نیروها به حدود ۳۰۰۰۰ نفر رسیده بود.

با رسیدن سپاهیان تازه‌ نفس، در برابر هر نفر از یاران حسین بن علی ۴۰۰مرد جنگی تشنه به خون صف ‌آرایی کرده بودند.

عمر ‌بن ‌سعد نامه‌ی عبیدالله ‌بن ‌زیاد را با تأنی خواند، سپس با نفرت و انزجار نگاهی به چشمان به سرخی نشسته‌ی شمر انداخت و با صدایی که از میان دندان‌های به هم کلید شده برمی‌‌آمد، گفت:

ـ خدا تو را بی‌خانمان سازد. چه ناگوار شربتی برای من آورده‌یی! امری را که نزدیک بود با گفتگو خاتمه یابد، به چکاچاک هول‌آور شمشیرها حواله نمودی. چه بد مشورتی بود این مشورت ناسنجیده‌ی تو! به خدا سوگند!‌ می‌‌دانی و می‌‌دانم که حسین نه آن است که قدمی به عقب نهد و به بیعت با عبیدالله ‌بن‌زیاد یا بالاتر از او سر بسپارد.

شمر برای رسیدن به فرماندهی لشگر بی‌تاب‌ تر از آن بود که این سخنان وهن ‌آمیز را وقعی بنهد. او از این لحظه به بعد رقیب درشتی برای عمر ‌بن‌ سعد محسوب می‌‌شد. ابن ‌زیاد با زیرکی شیطان‌ گونه‌ی خود، برای تحریض پسر سعد به جنگ با حسین بن علی ، شمر را به هوی دائمی او تبدیل کرده بود.

در حالی که رقعه‌ی ابن‌ زیاد در دستان پسر سعد خشکیده بود و او نمی‌‌دانست چگونه در حضور شمر به آن پاسخ بدهد، شمر به سخن درآمد:

ـ چه پاسخی به نامه خواهی داد؟ اطاعت می‌‌کنی یا سرمی‌‌پیچی؟ اگر حاضر به کشتن حسین نیستی، کنار کش و فرماندهی لشگر را به من واگذار تا خود آنگونه که می‌‌خواهم این مهم را به سرانجام شایسته رسانم.

عمر ‌بن‌ سعد، زخم‌خورده و مستأصل، در گیجی ناشی از ورود به تنگنایی دیگر، به تندی گفت:

ـ هیچگاه سپهسالاری لشگر را به تو وانخواهم گذاشت. تو را لایق این مقام ندانسته‌ام و نخواهم دانست. خود، اجرای فرمان را به عهده خواهم گرفت [و با تحقیر ادامه داد]، تو را البته مقامی داده‌ام. سرهنگ پیادگان باش! و از فرمان من سر مپیچ!

جنگ بین دو نیرو در نهم محرم، دیگر داشت قطعی می‌‌شد و آخرین مراحل خود را طی می‌‌کرد.

عمر ‌بن‌ سعد با هدف به تسلیم کشاند حسین از راهی غیر از جنگ، نامه‌ی ابن زیاد را برای او فرستاد و خواهان تن دادن به بیعت او با ابن زیاد شد.

حسین بن علی بی‌درنگ پاسخ داد:

ـ به خدا سوگند که من هرگز دست بیعت به سوی پسر مرجانه دراز نخواهم کرد.

و متقابلا خواهان ملاقات با عمر ‌بن‌ سعد گردید.

عمر پذیرفت. به شیوه‌ی تجربه شده، هر یک با ۲۰سوار کار از محل دو سپاه جدا شده و به کناره‌ی فرات رفتند و در آنجا با یکدیگر دیدار نمودند. این آخرین ملاقات رو در رو بود.

### ...

ـ ای پسر سعد! وای بر تو! آیا از خدایی که بازگشت همگان به سوی اوست نمی‌‌هراسی و در حالی قصد پیکار با من داری که می‌‌دانی فرزند رسول خدا هستم. از سپاه ابن زیاد جدا شو! با من باش و رضایت خدا را خواهان باش!

ـ چگونه به این کار برخیزم حال آن که ابن زیاد خانه و خاندان مرا از بیخ برخواهد کند.

ـ باکی نیست، ما تو را به خانه‌یی نیکوتر از آن نوید می‌‌دهیم.

ـ هراسم از آن است که ملک و مال و بوستان و کشت و زرع مرا مصادره نماید.

ـ ما تو را زراعتی خواهیم داد افزون از اینکه در تصرف توست.

ـ من زن و فرزندانی دارم و بر سرنوشت همسر خود بیمناکم.

### ...

حسین بن علی چون دید از هر در که با او می‌‌رود، عمر ‌بن ‌سعد آن در را می‌‌بندد و عذری برای بستن آن می‌‌تراشد، از او روی برگرداند و به تندی گفت:

ـ تو را چه می‌‌شود؟ خدا تو را بکشاد و نیامرزاد. به خدا سوگند هرگز از گندم ری نخواهی خورد.

عمر ‌بن ‌سعد در حال برخاستن برای پایان دادن به این گفتگوی ناکام با استهزاء گفت:

ـ جو ما را از خوردن گندم ری بی‌نیاز می‌‌گرداند.

اکنون بوی جنگی زودهنگام با افزوده شدن ۴۰۰۰ نیروی آماده به جنگ و رسیدن اخطار ابن زیاد، به صورتی واضح به مشام می‌‌رسید. این خبرها و دیدن هر روزه‌ی پرهیب این سپاه مرگ‌آور و آرایش گرفته در مساحتی کوچک، می‌‌توانست دل هر بیننده‌یی را از جای بجنباند و به هراس ـ لرزه درافکند.

برای حسین بن علی شروع و عاقبت جنگ از پیش معلوم بود. او از آغاز حرکت از مدینه می‌‌دانست به کدام وظیفه خطیر قیام کرده است. باید خانواده و همراهانش را برای دقیقه ها و ساعت‌ هایی سخت ‌تر از این مهیا می‌‌کرد. او به خوبی می‌‌دانست وقتی شراره های جنگ درگیرد، شرایطی غیرقابل تصور بر اردوگاه کوچک آنها حاکم خواهد شد.

او پیشتر به این اندیشیده و به همین خاطر با تمام خانمان و عزیزان به این سفر بی ‌بازگشت گام نهاده بود. اکنون در ساعت‌ های پایانی این قیام نمی‌‌خواست شائبه‌‌یی از شکایت و ناشکیبایی، سایه‌یی از شکوه و ناشکری یا هاله ‌یی از هراس و تزلزل، ‌شکوه نادر این تابلوی خیره‌‌ کننده را از جلا و درخشش بیندازد. پس به خیمه درآمد و خطاب به خانواده و خاندانش گفت:

«برای تحمل رنج‌ها، مصیبت‌ها، مرارت‌ها، ناسزاها، ناروا‌ها و آزمایش‌های بسا بیشتر خویش را آماده کنید و بدانید در چنین شرایطی خدا و تنها خدا، نگاهبان و پشتیبان شماست و او نجات‌دهنده‌ی واقعی از شر دشمنان شریر است. او همان خدای مهربانی است که سرفرازتان خواهد کرد. دشمنتان را به انواع عقوبت‌ها گرفتار خواهد کرد. سرانجام پیروزی از آن شمایان خواهد بود.

پس بردبار باشید و در پیشامدهای سخت آینده پای ثبات خویش را ملرزانید. این مصیبت‌ها گذراست ولی به پاداش این جان ‌افشانی‌ ها به نعمت‌های بی ‌پایان و کرامت خواهید رسید. بنابراین زبان به شکایت نگشایید و کلامی‌ نگویید که کاهنده‌ی مرتبت و جایگاهتان باشد».

### ***

مخاطب اصلی این سخنان، کسی نبود جز زینب، خواهر حسین بن علی . او که دوسال کوچک ‌تر از حسین بود، در سال ششم هجری به دنیا آمده بود. نام زینب را از جدش، محمد داشت. هنگامی که هنوز ۶ بهار بیشتر از زندگی‌اش نگذشته بود، غم درگذشت محمد بر دل کوچکش نشست، اندکی بعد مادرش، فاطمه را از دست داد و از آن پس به تنها شریک زندگی پدرش، علی تبدیل گردید. در سراسر زندگی متلاطم حسن و حسین، او تکیه‌گاه، همراه، غمخوار و پشتیبان‌شان بود.

او نخستین زنی بود که یکی از شرط ‌های ازدواجش با عبدالله بن جعفر ‌بن‌ ابی طالب را این قرار داده بود که هر گاه که بخواهد همراه برادرش حسین، به هر جا که او برود راهی شود. ازدواج برای او در زندگی چنان نبود که عقاید و افکارش را از همسرش بگیرد و به آن وابسته شود. او استقلال فکری خود را داشت و حسین پیش و بیش از آن که برای او یک برادر باشد، یک پیشوای آرمانی بود. او پس از آگاه شدن به تصمیم حسین بن علی برای هجرت از مدینه به مکه، زندگی معمول خود و نیز همسر و فرزندانش را ترک کرد و بی‌درنگ و شیدا وار به برادر پیوست.

چشم‌ انداز نبرد دیگر قطعی شده بود. حسین بن علی ، در گوشه‌یی از زاویه‌ی روشن یکی از خمیه ها در حال تیز کردن نبرد ‌افزار خود برای جنگی نفسگیر و سرنوشت‌ساز بود. در همان حال شعری را با صدایی گیرا در زیر لب زمرمه می‌‌کرد:

یا دهر اف لک من خلیل

کم لک بالاشراق والاصیل

من طالب بحقه، قتیل

و کل حی سالک سبیل

و انما الامر الی الجلیل

والدهر لایقنع بالبدیل

مااقرب الوعد من الرحیل

سبحان ربی ماله مثیل

ای روزگار اف بر‌تو باد!

چقدر که در شامگاهان و صبحگاهان

حق جویان کشته شدند

و هر زنده‌یی این راه را خواهد رفت

من هم کار خود را به‌ خدا واگذار کردم

و روزگار به ‌بدل قناعت نمی‌‌کند (روزگار سرجنگ با مردمان بی ‌نظیر دارد)

چه نزدیک است هنگام رفتنم

منزه است پروردگارم که بی‌همتاست.

فرزندش، علی، با بیماری سختی گریبان‌گیر بود، در همان حال از وضعیت و گفتار پدر نمی‌‌توانست غافل باشد. این صحنه و در پی آن زمزمه‌ی غریب پدر، در ذهن نورس او توفانی به پا کرد و در عمیق‌ترین لایه های آن ماندگار شد.

زینب که در حال عبور از کنار خیمه بود ناگهان، درنگ کرد و گوش داد. او برادر و تنها یادگار دودمان عقیدتی محمد را بارها در تب و تاب‌ها و فراز و نشیب‌های گوناگون به چشم دیده و از نزدیک آزموده بود اما این حالت برایش غریب می‌‌نمود. دیگر بار خوابی عجیب را که در اوان کودکی دیده بود به یادآورد.

گویی همین دیروز بود؛ که با دلنگرانی کودکانه‌اش در گرمای اطمینان‌بخش آغوش محمد فرورفت تا خواب دوشینه‌ی خود را برای او بازبگوید.

ـ چه خواب دیده‌یی نور دیده‌ی پدر! که این‌گونه بیتاب می‌‌نمایی؟

ـ خواب دیدم، تندبادی وزان و سهمگین مرا از جای برمی‌‌کند و به هیچ دستاویزی چنگ نمی‌‌توانستم انداخت تا آنکه به درختی تنومند پناه آوردم. آن صرصر عجیب به یک وزش، درخت را از ریشه درآورد، من به یکی از شاخه های برومند آن آویختم، باد شاخه را شکست، در آن حال شاخه‌ی دیگر را چنگ زدم. تندباد، بنیان ‌برکن ‌تر از آن بود که می‌‌پنداشتم. دو شاخه‌ی در هم تافته را نشان کردم، باد چنان ‌شان شکست که گویی شکیب قلب مرا شکسته است، در آن حال بیدار شدم...

قطرات داغ و درشت اشک، دیدگان محمد را تر کرد و باران‌وار بر دامن او چکید.

ـ شیرین ‌ترین میوه‌ی زندگانی من!‌

آن درخت تنومند منم که به زودی از میانتان دامن درخواهم کشید، شاخه‌ی نیرومند، مادرت زهراست، دیگر شاخه، پدرت، علی، و شاخه های درهم تافته‌یی که تند باد شان شکست، برادرانت حسن و حسین ‌اند. اندوه مورز! و شکیبا باش!

### ...

زینب از آن روز می‌‌دانست که روزی آخرین برگ خواب عجیبش تعبیر خواهد شد؛ اما نمی‌‌دانست که آن روز همین امروز است. زمزمه های دل‌ برخاسته‌ی برادرش حسین، در تنهایی خیمه اکنون تمام عواطف و احساسات نهفته‌ی زندگی ‌اش را بیدار کرده بود. بی‌ اختیار پرده‌ی خیمه را پس زد، خود را به آغوش برادر انداخت و بی‌ اختیار و به شدت گریست.

حسین بن علی گذاشت تا خواهرش عزیزترین عواطف بر زبان نرانده‌ی خود را در گرمجوشْ دانه های اشک، قطره قطره بگرید. می‌‌خواست اما نمی‌‌توانست مانع از سیلان احساساتی شود که خود نمونه‌ی آن را در پساپشت قلب خویش داشت.

ـ خواهرم! ‌دل ‌نگران کشته دیدن من مباش!‌ مگذار تندباد حوادث، بر قله‌ی بلند شکیبت وزیدن آغازد. شهروندان شهرهای آسمان یک یک می‌‌میرند و از اهل زمین کسی جاودانه نخواهد ماند، هر جنبنده‌یی فانی است، جز خدا برجا ماننده ‌یی نیست. بازگشتگاه همگان اوست. کجا رفتند؟! کسانی که از من بهتر بودند؛ جدم، پیامبر خدا را می‌‌گویم و علی، پدرم را. اکنون این منم که باید گام در جای پای آنان و دیگر رفتگان بنهم.

اکنون نوبت حسین بود تا با چشمانی نشسته به اشک و کلماتی برخاسته از عاطفی‌ترین تراوه های تازه‌ی قلب، از یک آرزوی طبیعی پرده براندازد:

ـ اگر پرنده به‌حال خود رها می‌‌شد و صیاد کمان به دست به جستجوی او نبود، به‌ خواب خوش فرومی‌‌رفت... خواهرم! تو را سوگند آنگاه که من کشته شوم، مرگ مرا گریبان چاک مزن! چهره به ناخن مخراش!

### ...

و سخنانی دیگر که گوش مردسالار تاریخ شنوای آن نبوده است؛ زیرا او این صحنه‌ی نادر را، نه ملاقات دو پیشوای یک جنبش، نه تلاقی دو چهره‌ی مکمل یک قیام، که جوشش عاطفه‌‌‌یی سوزان و آمیخته به شیون و سوگ دیده است.

### ***

زینب چون از خیمه بیرون آمد، رسالتی به بزرگی سال‌های زیستن انسان بر گریوه‌ی خاک بر دوشش سنگینی می‌‌کرد.

پانویس: ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

(۱) ـ زباله به معنای محلی است که آب را در خود نگاه می‌‌دارد. گفته می‌‌شود این محل به نام «زباله بنت مسعر» شهرت یافته است. زباله، بین فاع و شقوق قراردارد و فاصله‌ی آن با این دو نقطه ۲۴ مایل است.

برخی منابع «قیس‌ بن ‌مسهر» و «عبدالله ‌بن ‌یقطر»، برادر رضاعی امام‌ حسین را یک فرد می‌‌دانند اما برخی دیگر مانند «ابن‏قتيبه» و «ابن‏عساکر» برآنند امام حسين «قيس بن مسهر» را به سوی مسلم فرستاد؛ اما «عبدالله ‌بن ‌يقطر» را به همراه مسلم (به کوفه) فرستاده بود تا هنگامی که مسلم متوجه شد که مردم او را تنها گذاشته‌اند پيش از آن که به دست دشمن افتد «عبدالله» را با نامه یی به جانب حسین بن علی فرستاد تا اوضاع را به آن حضرت گزارش کند. عبدالله حرکت کرد ولی «حصين بن نمير» او را دستگير و به کاخ ابن‌ زیاد فرستاد.

(۲) ـ گفته‌ اند دلیل نامگذاری آن این است که مردی به نام شراف در این محل چاه های پرآب احداث کرده بود.

(۳) ـ بیضه، از منزل‌گاه های قدیم مسیر کوفه و مکه می‌‌باشد و در سرزمین قبیله‌ی بنی یربوع بن حنظله، در فاصله واقصه و عذیب هجانات واقع شده است.

(۴) ـ عذیب مصغر عذب به معنای آب گوارا است. هجانات جمع هجان به معنای شتر نجیب و برگزیده است. این مکان چراگاه شتران نعمان بوده است و به نام همین شتران معروف شده است.

(۵) ـ [منزلی میان عین‌التمر و شام، در نزدیکی قطقطانه. در این محل قصری متعلق به مقاتل بن حسان بن ثعلبه قرار داشته و به این عنوان معروف شده است.]

(۶) ـ [نینوا از مناطق بابل قدیم (استان بابِل کنونی) در نواحی مرکزیِ عراق و در شرق رود فرات قرار داشته است.]

