Çılgınca bir fikri ele alın.
Bilemiyorum, çılgınca bir fikir üretmek zor iş.
Mesela cadıları falan düşünün.
İnsanlar eskiden cadılara inanıyorlardı,
tabii artık cadıya inanan kimse kalmadı.
"Cadılara nasıl inanabildiler?"
diyoruz.
Etrafımıza bir bakıp şöyle düşünelim:
"Şimdi hangi cadılara inanıyoruz?"
Hangi ayinleri yapıyoruz?
Her sabah dişimizi fırçalıyoruz.
Dişleri fırçalamanın çürüklere iyi geldiğinin
kanıtı nedir? İnsan merak etmeye başlıyor bunu.
Şöyle mi hayal ediyoruz yani?
Dünya dönüyor ve yörünge üzerinde
aydınlık ile karanlığın eşiğinde...
...tüm o eşik boyunca,
tüm insanlar...
...o eşik boyunca
aynı ayini gerçekleştiriyor.
Hem de sebepsiz yere mi?!
Orta Çağ'daki diğer ayinler gibi mi yani?
Diş fırçalayanların bu sonsuz döngüsünün
Dünya boyunca dolandığını hayal etmeye çalışın.
İşte bu, dünyayı bir başka açıdan
ele almaktır.
Evet, belki de dişleri fırçalamak çok iyi bir şeydir,
çünkü çürüklerden kurtulmanızı sağlar.
Bunun işe yarayıp yaramadığını
sorup öğrenebilirsiniz.
Diş hekiminize sorabilirsiniz,
tabii ki faydalıdır derler.
Kanıtı nerede bunun diye sorabilirsiniz.
Hiçbir diş hekiminden bunun cevabını alamadım.
Çünkü onlar da
okulda öğrenmişlerdir.
Diş fırçalamanın iyi mi yoksa kötü mü
olduğunu tartışmaya çalışmıyorum.
Bir şeylere yeni bir açıdan bakmayı
tartışmaya çalışıyorum.
Katkılarından dolayı
İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Bölümü'ne...
...ve tüm Patreon destekçilerine
teşekkür ederim.
DÜNYAYI BİR BAŞKA AÇIDAN ELE AL
Çeviri: Ümid Gurbanov
@umidgurbanov
Hayatımda pek çok
hoş deneyim yaşadım doğrusu.
Bunlardan en erken olanını
çocukken kendi başıma...
...tam sayıların üslerinin toplamıyla ilgili
bir sorunu icat ettiğimde yaşamıştım.
Bunun için bir formül elde etmeye çalışırken,
formüle edemediğim belirli bir sayı kümesi geliştirdim.
Sonrasında bunların 1739'da keşfedilen
Bernoulli sayıları olduğunu öğrendim.
Yani 14 yaşımdayken
1739'a gelmiştim.
Bundan biraz sonra...
...şimdilerde "Operasyonel Kalkülüs"
denilen bir şeyi keşfetmiştim.
Bu da 1890'larda keşfedilmişti.
Yavaş yavaş daha ileri tarihlerdeki
şeyleri keşfediyordum.
Ancak kuantum elektrodinamiği hakkında
bir kitap okuduğum zaman...
...yeni bir şey üzerinde çalıştığımı
fark etmeye başladım.
Kitap okuyarak öğrendim bunu.
Mesela, Dirac'ın kitabını okudum...
...ve kimsenin nasıl çözeceğini bilmediği
sorunlar tanımlanmıştı orada.
Kitabı pek anlayamamıştım,
çünkü beni gerçekten aşmıştı.
Ancak kitabın sonundaki
son paragrafta şöyle diyordu:
"Burada yeni fikirlere
ihtiyaç duyuluyor."
Orada ben devreye girdim.
Demek yeni fikirlere ihtiyaç vardı!
Ben de yeni fikirleri düşünmeye başladım.
Nobel ödüllü Richard Feynman
ve oğlu Carl...
...Yorkshire Pennines'ın
yukarılarındaki Millbank'ın...
...ıslak taş kaldırımlarından aşağıya doğru
ihtiyatlı bir biçimde yürüyorlar.
Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'nde
fizik profesörü olan Feynman...
...özel bir amaç için eşinin evinin yakınlarındaki
bu uzak kasabada inzivaya çekiliyor.
Kendisini modern fiziğin en korkulan
ve özgün kılan zihni...
...haline getiren fikirlerini inceleyecek
zamanı ve yalnızlığı burada buluyor.
Feynman, bilimin en kadim
ve etkileyici...
...saklambaç oyunlarından birinin
ön saflarında yer alıyor.
Dünyanın nihai bileşenini
bulmaya çalışıyor.
Bu arayışta Feynman, New York'da
kıyafet satıcısı olan babası tarafından...
...geleneksel bilgeliğe karşı koymaya
cesaretlendirilen başına buyruk meşhur biri.
Bir Pazar günü tüm çocuklar
babalarıyla birlikte ormanda yürüyorlardı.
Ertesi Pazartesi günü
parkta hep birlikte oynuyorduk...
...ve bir çocuk, "Şu kuş ne?
Kuşun adını biliyor musun?" diye sordu.
"En ufak bir fikrim yok." dedim.
"Kahverengi boğazlı ardıç kuşu." dedi.
"Baban hiçbir şey öğretmemiş."
diye de ekledi.
Oysa babam kuşların adlarını
çoktan öğretmişti bana.
Bir keresinde yürürken,
"Kahverengi boğazlı ardıç kuşu bu." dedi.
"Bu kuşun adı ne, biliyor musun?
Kahverengi boğazlı ardıç kuşu bu."
"Almanca Pfleegel flügel deniyor."
"Çince Keewontong deniyor.
Japonca Towhatowharra deniyor."
Falan filan.
"Bir kuşun adını bütün dillerde
öğrendiğin zaman...
...kuşlar hakkında kesinlikle ama
kesinlikle hiçbir şey bilmiş olmazsın."
Sonrasındaysa gagalardan
ve tüylerden bahsetmiştik.
İsimlerin ve bir şeyin ismini bilmenin
bir bilgi sunmadığını öğrenmiş oldum.
Elbette ki başıma bir sürü iş açtı bu,
çünkü bir şeylerin adını öğrenmeyi reddettim.
Biri gelip de "Fitch-Cronin Deneyi'ni
nasıl açıklıyorsun?" dediğinde...
..."O da ne?" derim. O da, "Hani şu 2 pi'ye
ayrılan uzun ömürlü k mezonu." der.
"Ha, tamam, şu!
Biliyorum."
Asla bir şeylerin adını bilmedim.
Babamın bana söylemeyi unuttuğu şey...
...birileriyle konuşmak istiyorsan
isimleri bilmenin faydalı olacağıydı.
Böylece karşındakine neden
bahsettiğini anlatabiliyorsun.
Sadık kaldığınız temel ilke,
bir şeylerin sadece adını bilmek yerine...
...o şeyin kendisinin
ne olduğunu bilmek, değil mi?
Elbette ki. Bilim alanında
çalışan insanlar olarak...
...ne zaman bildiğimizi,
ne zaman bilmediğimizi...
...ve neyi bilip neyi bilmediğimizi
öğrenmek zorundayız.
Kafanızı karıştırmamak için
çok dikkatli olmalısınız.
Dünyaya bakış şeklinizi ve düşünce yapınızı
şekillendirecek başka neler yaptı babanız?
Oynadığımız pek çok
ufak oyun vardı.
Mesela yemek masasında
bazı ufak sorular düşünürdü.
"Varsay ki bizler Marslıyız." derdi.
"Mars'tan Dünya'ya geldik
ve buraya dışarıdan bakıyoruz."
Ne kastettiğini tam olarak
aktaramıyorum...
...ama bir şeylere yepyeni
bir bakış açısı sunmak gibi.
Sanki daha önce hiç görmemişsiniz,
ilk defa görüyormuşsunuz gibi.
Farklı olsaydın nasıl olurdu
şeklinde sorular sorardı.
Mesela bir örnek soracak olursanız.
Sonraları üniversitede uyku üzerine
bir makale için eğlenceli bir araştırma yaptım.
Ama onun sorduğu türden
bir soruyla başladı bu.
Hiç uyumayan bir Marslı olduğunu varsay.
Asla uyumuyorlar, uyumak zorunda değiller.
Dünya'ya gelmişsin ve buradaki insanlar
ile ilgili ufak eğlenceli bir şey var.
Her gün belirli saatler arasında uzanıyorlar
ve bilinçsiz hale geliyorlar.
Buradaki doğal soru şudur:
Bilinçsiz olmak nasıl bir şeydir?
Ne olur bu durumda?
Fikirler aniden durur mu?
Yoksa giderek
daha yavaş bir hale mi gelir?
Fikirlerinize ne olur?
Bilinçsiz olmak nasıl hissettirir?
Ben de bu soruya cevap vermeye çalıştım:
Bilinçsiz olduğunuzda ne olur?
Bugün özellikle zor bir sorunla karşılaştığınızda,
tamamen sıkıştığınızda, hala o günlerdeki gibi...
..."Marslılar olsa olaya nasıl bakardı?"
deme gibi bir eğiliminiz var mı?
Bazen. İnsanlar
çeşitli şeyler yaptılar.
Mesela, Maxwell denklemleri
bir araya getirdi.
Faraday, kafasındaki modelle
denklemleri matematiksel formüle etti.
Dirac ise sadece yazarak ve
tahmin yürüterek bir cevap buldu.
Öteki insanlar, simetri ilkelerine bakarak
görelilik fikrine dair kuram oluşturdular.
Tüm bu yöntemler...
Heisenberg, kuantum mekaniğine ancak ölçülebilecek
şeyler hakkında düşünerek ve konuşarak ulaştı.
Tüm bu fikirler...
"Sadece ölçebileceğimiz şeyler
hakkında konuşmalıyız."
"Ölçebileceğin şeyleri tanımlayabilirsin."
"Hadi matematiksel olarak
formüle edelim."
"Hadi denklemi tahmin edelim."
Daima böyle yöntemler
denendi durdu.
Simetriye bakın,
her şey denendi.
Bir sorunla karşılaştığımızda,
her şeyi deneriz. Faydalıdır da bu.
Bunu hepimiz biliyoruz, fizik derslerinde
bunu nasıl yapacağımızı öğrendik.
Ama bu yeni sorunda
tıkandık kaldık.
Tıkandık çünkü bu yöntemlerin
hiçbiri işe yaramıyor.
Bu yöntemlerden herhangi biri işe yarasaydı,
oradan işe devam ederdik.
Tıkandığımız nokta, tarihin
kendisini tekrar etmediği noktadır.
Durumu daha heyecanlı kılıyor bu.
Nasıl bir yöntem, hile veya yol
kullanılırsa kullanılsın...
...şimdiye dek görmediğimiz
bir şey olacak bu...
...çünkü her yöntemi
zaten önceden denedik.
Bu nedenle, fikirler tarihi
denilen şey...
...bir şeylerin kazara
gerçekleşmesinden ibarettir.
Tarihe yeni bir bakış açısı kazanmak için
tarihi ters yüz etmek isteseydim bile...
...hiçbir fark yaratmazdı bu.
Umrumda değil.
Fizikteki tek gerçek sınama deneydir.
Tarih esasında
konu dışıdır.
Babasından kalan ebedi miras, sadece
fiziksel dünyayı incelemeyi öğrenmek değil...
...54 yaşındaki Feynman'ın bugün bile
paylaştığı sorgulama coşkusudur.
Merak ile ilgili bu.
İnsanların bir şeylerin bir şeyleri yapmasına
neyin sebep olduğunu merak etmesiyle ilgili.
Keşfetmeye, cevaplar bulmaya çalışıyorsanız,
her şey bir başka şeyle bağlantılıdır.
Rüzgarı oluşturan şey,
dalgayı da meydana getirir.
Suyun hareketi, havanın hareketi,
kumun hareketi hep aynıdır.
Her şeyde mevcut olan
ortak özellikler vardır.
Bunların çok daha fazla
evrensel olduğu ortaya çıkıyor.
Her şeyin nasıl çalıştığını araştırıyoruz.
Her şeyi çalıştıran şey ne?
Tarihte ilk önce gayet aşikar olan
şeyleri keşfettik.
Sonra yavaş yavaş daha küçük sorular sorduk
ve daha derine inmeye başladık.
Bu soruları cevaplamak için
biraz daha karmaşık deneyler yapmamız gerekiyor.
Nerede olduğumuzu, ne olduğumuzu
kurcalayan şey meraktır.
Bir topun üzerinde olduğumuzu keşfetmek
çok heyecan verici bir şey.
Yarımız orada baş aşağı duruyor,
o top uzayda dönüyor.
Bizi üzerinde tutan
gizemli bir güç var.
Ateşle beslenen kocaman bir gaz topunun
etrafında dönüyor.
Bu ateş bizim yakabileceğimizden
tamamen farklı bir ateş.
Gerçi artık o ateşi yapabiliyoruz:
Nükleer ateş.
Birçok insan için çok daha
heyecan verici bir öyküdür bu.
Hele ki, başka insanların evrenin
açıklamak için anlattıkları masallara kıyasla.
Hani şu kaplumbağanın sırtında
yaşıyoruz gibi şeyler yani.
Bunlar çok hoş hikayelerdir,
ama hakikat çok daha olağanüstüdür.
Benim fizikte bulduğum esas zevk, hakikatin çok daha
olağanüstü, harika olmasının ortaya çıkmasıdır.
Bende de bu hastalık var.
Bir şeylerin nasıl çalıştığını
biraz olsun anlamaya başlamaya yetecek kadar...
...çalışma yapmış diğer insanlar
bununla büyüleniyorlar.
Bu büyülenme hali onları hükümetleri bile
ikna edecek ve yarışın kendi doğası haline geldiği...
...yaptıkları bu araştırmaları desteklemeye
devam ettirecek seviyeye ulaştırıyor.
Teorik fizikçi olan Feynman'ın
bir laboratuvarı yok.
Ailesi ile birlikte rahatlamanın
konsantre olmasına fayda sağladığını söylüyor.
Son yıllarda uzun zamandır sorulan,
neredeyse çocukça sorularla uğraşıyor.
"Bir şeyleri gerçekten meydana
getiren şeyler nelerdir?"
"Çevremizde gördüğümüz dünyayı
oluşturan nedir?"
"Nihayet ağaç veya insan gibi bir şeyler
yapabileceğimiz temel taşı bulduk mu...
...yoksa daha küçük parçaları aramalı
ve dipsiz bir kuyuda daha derine mi inmeliyiz?"
Feynman, belli bir modele
uyup uymadığını görmek için...
...maddenin en ufak yapı taşına dair
dağınık bilgilerimizi bir araya getirmeye çalışıyor.
Uğraştığı sorun, bilimin her dalı için
temel öneme sahip olsa da...
...günlük gerçeklikten
epey uzak gibi görünüyor.
Dünya gariptir.
Tüm evren çok gariptir.
Ancak ayrıntılara baktığınızda...
...oyunun kurallarının
çok basit olduğunu görürsünüz.
Basit bir durum
söz konusu olduğunda...
...neler olacağını tam olarak
çözebileceğiniz mekanik kurallardır bunlar.
Tıpkı bir satranç oyunu gibidir.
Bir köşede birkaç taşınız kalmışsa,
neler olacağını tam olarak hesaplayabilirsiniz.
Birkaç taş kaldığı her seferinde
bunu hesaplayabilirsiniz. Anlayabilirsiniz.
Ancak gerçek oyunda çok fazla
parça vardır ve neler olacağını kestiremezsiniz.
Yani farklı karmaşıklıkların hiyerarşisi gibi
bir şey söz konusudur.
İnanması zordur.
İnanılmazdır.
Aslına bakılırsa, birçok insan benim
veya sizin yaptığı herhangi bir davranışın...
...çok ama çok fazla atomun basit kurallara
uymasının ürünü olduğuna inanamıyor.
Milyarlarca yıllık yaşamındaki
deneyimleriyle...
...çatalımsı çıkıntılar üreten böyle bir varlığın
evrilerek oluştuğu ortaya çıkıyor.
Bu gerçek...
Dünya'da böyle çok fazla şey var.
Temel kurallar ile nihai fenomenler
arasında çok fazla mesafe var.
Nihai fenomenlerin çeşitliliğinin...
...böylesi basit kuralların istikrarlı işleyişi ile
meydana gelmiş olması neredeyse inanılmazdır.
Basit kuralları bulmak için en karmaşık iskeleyi
inşa etmek zorunda mısınız?
İyi de karmaşık değil ki.
Sadece çok fazla şey var.
En baştan başlarsanız aslında...
Kimsenin yapmak istemediği şey bu.
Demek istediğim, röportaj yapmak için geldiniz
ve yapılmış en son keşifleri soruyorsunuz bana.
Kimse sokakta olan en basit ve
sıradan fenomenleri sormuyor.
Renk nedir diye
sormuyor kimse.
Çok güzel bir röportaj yapıp renkleri ve
kelebeklerin kanatlarını falan açıklayabilirdim.
Ama kimsenin umrunda olmazdı bu.
Büyük nihai sonuçları istiyor insanlar.
Elbette ki karmaşık gelecektir bu,
çünkü dünya hakkında...
...bir şeyler bulmaya yarayan çok etkili
bir metodun 400 yıllık tarihinin sonundayım.
Fiziksel dünyanın temel kurallarını
arayan John Dalton...
...150 yıldan fazla bir süre önce
karmaşık bir açıklama hesapladı.
Gördüğümüz her şeyin
minik atomlardan yapıldığını varsaydı.
Bunlar değişmez
ve parçalanmazdı.
Kurşun veya bakır gibi farklı kimyasal elementlerin
atomlarının farklı ağırlıkları olduğunu söyledi.
Gözlemlenemeyecek kadar küçük olan atomlar
birbirleriyle birleşerek karmaşık moleküller oluşturuyorlardı...
...ve bu moleküllerin büyük miktarlarda bir araya gelmeleri
masa veya ağaç olarak görünür nesneler oluyordu.
Ancak son tahlilde, atomlar maddenin
en küçük yapı taşı olarak nihai ve değişmezlerdi.
Yüzyılın başında, atoma dair
mevcut bakışımızı değiştirdik.
Ağır bir öz veya çekirdek etrafında dönen
hafif elektronlar halini aldı atom.
Atomun parçalanabilir olduğu gösterilince,
dikkatimizi çekirdeğe verdik...
...ve otuzlarda bir çekirdeği bir başkasıyla
bombalamanın enerji açığa çıkarttığı...
...ve çekirdeklerin parçalanmasına
yol açtığı görüldü.
Nükleer hızlandırıcılarla gerçekleşen bu süreç,
sıvı kabarcık odasında fotoğraflandı.
Sıvıyı alın, mesela sıvı hidrojeni
veya başka sıvıyı...
...ve düşük ısıda kaynamaya
hazır olacak şekilde genleştirin onu.
Bu şekilde kaynayacak
ve kabarcık çıkaracaktır.
Ufacık bir tozda veya minik
bir etkide kabarcık çıkaracaktır.
Böyle bir durumda,
bir parçacık makinenin içinden geçerse...
...bir iz bırakır ve
iz boyunca atomları parçalanır.
Bunu göremeyiz,
ama sıvı kaynamaya çalışınca...
...bu bırakılan yüklü parçacıklar
etrafında kabarcık çıkarır.
Orada duran bir kabarcık dizisi olur.
Biz de kabarcıkların fotoğrafını çekeriz.
Eldeki en basit fotoğraf, makinede ilerleyen
atomun çıkardığı kabarcık dizisi olur.
Oysa ilerleyen parçacık başka
bir atomun çekirdeğine çarparsa yolda...
...Y şeklinde
bir kabarcık dizisi görürsünüz.
Geri tepme ve başka şeyler olur.
Veya Y yerine çok daha karmaşık
bir şekil de görebilirsiniz.
Üçlü veya dörtlü şekilde gelir,
onlardan biri ikili hal alır.
Siz de bazı parçaların
dağıldığını anlarsınız.
Tüm bunlar neredeyse
ışık hızında gerçekleşir.
Bu yüzden birkaç santimetrelik bir mesafeyi
saniyenin on milyarlarca birinde kat ederler.
Dolayısıyla tekil gelen bir iz ilerlerken
çatallı bir hale geliyorsa...
...bir parçacığın saniyenin on milyarlarca
birinden kısa sürede ikiye ayrıldığını anlarsınız.
Akıllıca teknikler kullanıldığında
böyle şeyleri çözmek o kadar da zor değildir.
Savaştan bu yana, kabarcık odasında
çekilen fotoğraflardan gelen kanıtlarla...
...fizikçiler atom çekirdeğini keşfettiler.
Sonuçlar muhteşem ve kafa karıştırıcıydı.
Çekirdekler birbiriyle
daha hızlı bombalandıkça...
...resmen yüzlercesi bilininceye dek
çok daha minik parçacıklara ayrıldılar.
Son on yılda, parçacıkları
belli sıralara göre düzenleyerek...
...görünüşteki kaostan
belli bir düzen ortaya çıkarıldı.
Her bir sırada dönü ve kütle gibi çekirdek
özelliklerine göre 8 veya 10 üye bulunuyor.
Fizikçilere göre, bu sıralar henüz
keşfedilmemiş olsa da çoktan adlandırılmış...
...çok daha küçük parçacıkların
olduğunu ifade ediyor.
Fiziksel dünyayı neyin oluşturduğu
sorusunun anahtarı...
...bu çekirdek sıralarının doğasının
anlaşılmasında yatmaktadır.
Yaklaşıyoruz, çünkü bu kalıpları anlayabileceğimiz
birkaç küçük teorimiz var.
Hangi parçacığı bulacağınızı gösteren
bir resmimiz var.
Tüm bu parçacıklar kuark dediğimiz
şeylerden meydana geliyor.
Kuark üç farklı çeşitte
karşımıza çıkıyor.
A tipi, B tipi
ve C tipi kuark.
İki büyük sınıfa ayrılan
parçacıklar bulduk.
Bir sınıfta üç kuarktan
meydana gelen şeyler var.
Oranlarına göre değişiklik gösteriyorlar.
Ne kadar A, B ve C olacağına göre.
Birbirlerinin etraflarında
nasıl döndüklerine göre.
Bu üç şeyi birlikte kaç yolla
konumlayabileceğimizi hesaplıyoruz.
Üçlü düzene göre
27 farklı yol var.
Benzer şekilde, 27'lik gruplardaki
parçacıkları grupluyoruz.
Biraz daha karmaşık ve biraz daha
incelikli bir şey, ama böyle bir şey bu.
Birbirlerinin etrafında dönmelerine
izin verdiğimizde...
...daha yüksek enerji
durumlarını görüyoruz.
Yarı nicel olarak bile,
bu durumlar ile...
...birinin diğerine dönüşme oranları
arasında bir ilişki görülüyor.
Bu sebeple de sadece bu üç kuarktan
meydana gelmiş gibiler.
Diğer sınıftaki parçacıklara ise
mezonlar diyoruz.
Deminki sınıftakilere baryonlar denir.
Tüm bu kelimeler bir işinize yaramayacak.
Öteki sınıfa ise
mezonlar deniyor.
Bu sınıf bir kuark ile
bir antikuarktan meydana geliyor.
Antikuark, negatif bir parçacıktır.
Tüm yüklü parçacıklarıyla
bir kuarkın tam tersidir.
Kuark ve antikuarkı alıp bir araya koyunca
mezon durumunu anladık.
Üç kuarkı bir araya getirince
ötekileri anlıyoruz.
Bu düzenleri analiz etmede
gerçekten çok büyük ilerleme kat ettik.
Hatta öyle ki, en azından
bana öyle geliyor ki...
...fiziğin bu bölümünü, bu güçlü
etkileşimli sistemi anlamaya çok yakınız.
Ama hâlâ temel engel
teşkil eden nedir?
Kuarkların...
Temel engel,
bunu nicel olarak anlayamamamız.
Kuralları tam olarak kavrayamıyoruz.
Demek istediğim,
size anlattığım gibi şeyler yapıyoruz...
...ama elbette ki kaç durum elde etmemiz
gerektiğini çok daha dikkatli hesaplıyoruz...
...ancak onların tam olarak nasıl hareket ettiklerini,
onları bir arada tutan şeyi falan filan bilmiyoruz.
Ayrıca bu kuark fotoğrafında
ufak bir çelişki de söz konusu.
Düşük enerjilerde hangi türden parçacıklar
beklememiz gerektiği konusunda yardımcı oluyor bize.
Ama bir parçacığın sadece
üç parçadan oluşmasını beklersiniz.
Ancak protonu elektron ile çarpıştırdığımız
yüksek enerjide yaptığımız bazı deneyler yaptık.
Bunun sonucunu yalnızca
içlerinde gerçekten...
...sonsuz parçacık olacak biçimde
yorumlamak mümkün oluyor.
Sadece üç parça ile
olamayacak şeyler oldu.
Hesaplayabiliyorsunuz,
ama doğru gelmiyor.
Yani ortada
bir zorluk var.
Üstelik, sadece üç parçacık
olması fikri...
...parçacık ve antiparçacık varlığını gösteren
görelilik fikriyle de çelişiyor.
Üç tane olduğu durumda, parçacık ve antiparçacık
çiftleri üretecek olası güçler de olmalı.
Yani sadece üç tane olamaz,
daha fazla olmalı.
Sonsuzluk kendiliğinden
bir çelişki değil yani.
Üç tane olması daha büyük bir çelişki.
Neden bu kadar basit?
Nasıl oluyor da üç tane olunca
çok daha fazla şey anlıyoruz?
Oysa hem teorik hem de deneysel olarak
sonsuz sayıda olması gerekirken?
Bir başka mesele de...
Biraz teknik bir konu,
ama epey paradoksal bir durum.
Atomlarda iki elektronun aynı durumu
işgal edemeyeceğine dair bir kuralımız vardı.
Buna dışlama ilkesi diyoruz.
Kuantum mekaniğine ve göreliliğe göre bunun
gerekli olduğunu düşünüyorduk. Öyle olmalıydı.
Ancak kuarklar işin içine girince
bu ilkenin tam tersi olduğunu gördük.
İki parçacık aynı durumu
işgal etme eğilimindedir.
Tam tersi olması, genel ilke ile
tamamen çelişkili görünüyor.
Daima bu durumdan kaçmanın yolları vardır.
Ama resmi karmaşıklaştırarak mümkündür bu.
En basit resim, yani bu üçü, her şeyi açıklıyor
ama kendisiyle çelişiyor.
Üstelik, bazı insanlar kuarkların da
parçalanabileceğini varsayıyor.
Bu, yalnızca bir kuarktan oluşacak
yeni durumların kestirilmesi demektir.
Böyle bir durum varsa, nesnelerin normal yüklerinin
1/3'ü kadar veya 2/3'ü kadar yüklü olmalıdır.
Deneysel olarak
böyle parçacıklar bulamıyoruz.
Herkes bunları arıyor,
ama şayet böyle şeyler varsa...
...çok ağır olmalılarmış gibi görünüyor.
Sorun da burada başlıyor.
Bir protona kıyasla olağanüstü ağırlarsa,
nasıl olur da üçünü bir araya getirince...
...bir proton kadar ağır olmayan
hafif bir şey elde etmiş olursunuz?
Bunu düzenlemenin teknik yolları var,
ama daima karışıktır bunlar.
Durum şu ki, ne zaman
bir cevaba çok yakın olsak...
...olduğundan daha basit görünüyor.
Bu basitliği ve neden daha karmaşık olması
gerektiğini düşündüğümüzü anlamamız gerekiyor.
Bir şekilde zihinlerimiz karmaşıktır.
Tıpkı gezegenlerin yörüngeleri gibi.
Onların da çember olması gerektiği
düşünülüyorduk, böylesi daha basitti.
Sonra deneysel olarak
çember olmadıkları görüldü.
Oysa çember üstüne çember çizerek
çok daha karmaşık hale getirdiler.
Ama aslında çok daha basitti durum.
Elipsleri oluşturan aradaki mesafenin karesinin
ters oranının çeşitlenmesinin yarattığı güçtü.
Kuralları formüle etmenin tamamen
farklı bir yoluydu bu ve de güzeldi.
Şimdi yine çember içinde çemberimiz var.
Basit görünüyor, hiç kuşkusuz doğa
şu anki tüm düşüncelerimizden daha basittir.
Ama buradaki soru şudur: Basitliği
anlayabilmek için hangi şekilde düşünmeliyiz.
İşte şu an durduğumuz yer burasıdır.
Richard Feynman Pennines'deki tatilinde,
Yorkshirelı astronom, kozmolog...
...ve bilimkurgu yazarı Sir Fred Hoyle tarafından
dostça bir şekilde ziyaret ediliyor.
İlk bakışta milyarlarca ışık yılı uzaklıktaki
milyarlarca kilometre çaplı nebula ve galaksiler ile...
...saniyenin milyonlarca birinde var olan
parçacıkların bulunduğu nükleer fizik arasında...
...çok zayıf bir bağ olduğu
düşünülebilir.
Oysa yıldızların ve galaksilerin
devasa kütlelerini belirleyen...
...Feynman'ın çalıştığı nükleer
parçacıklarının davranışlarıdır.
Hoyle ve Feynman fiziğin temeline dair
ortak bir ilgi duyuyorlar...
...ve bir barda fikirlerini paylaşıyorlar ki,
faydalı olduğu kadar eğlenceli de oluyor bu.
Kuasarların gerçekten tehlikede olduğuna
katılıyorum. Kırmızıya kayma oranları...
Bence de. Beş yıldır bu huzursuzluk duygusu
hakim bende.
İlk başlarda çılgınca geliyordu,
ama kanıtlar giderek artıyor.
Her kanıt benzer bir sorun doğuruyor.
Her biri yeni bir soruna gebe.
Kırmızıya kaymanın
bu kadar fazla olmasının...
- ...uzaklaşmadan başka bir sebebi olsaydı
rahatlardık biz de. - Doğrudur.
Günümüz fizik yasalarında böylesi
bir kırmızıya kaymaya yer yok.
Aynı zamanda bu yasalar kara delik denilen
belirli bir fenomeni de öngörüyor.
Gerçekten de
kafa karıştırıcı bu.
Yer çekimi de yanlış olabilir,
fizik yasalarından biri de yanlış olabilir.
Fizik yasalarının yanlış olduğunu
ileri sürmüyorum.
Ancak birilerinin bunu zorlaması gerektiğine
katılırsınız herhalde.
İlerlemenin en iyi yolunun olabildiğince
tutucu kalmaya çalışmak olduğunu düşünüyorum.
Fenomenleri açıklarken olabildiğince
fizik yasaları hususunda tutucu olmaya çalışın.
Sürekli başarısız olursanız, o halde yavaş yavaş
bir şeyleri değiştirmeniz gerektiğini fark edersiniz.
Ancak daha en baştan bir şeyleri
değiştirmemiz gerektiğini söylersek...
...değişmenin o kadar çok
yolu olur ki.
Bilemiyorum yani...
Çoğunlukla bir şeyleri değiştirmek
zorunda kalmazsınız.
Çoğunlukla bu lanet şeyleri bildiğimiz yasalar
çerçevesinde açıklamayı eninde sonunda başarırız.
Başaramadıklarımız
çok ilginç vakalardır.
Sokakta bir lambanın altında duran
bir delikanlının hikayesi gibi.
Yoldan geçen biri, "Ne arıyorsun?" diyor adama,
o da "Anahtarlarımı." diyor.
Birlikte aramaya başlıyorlar.
Birkaç dakika sonra yoldan geçen...
..."Burada kaybettiğine emin misin?" diyor,
adam ise şöyle diyor:
"Değilim. Ama burada kaybetmediysem,
onu asla bulamam."
- Çünkü ışık var orada.
- Evet.
- Işıkta daha iyi çalışırız.
- Evet.
Kıyas yaparak düşünüyordum önceleri.
1900'lerde madde özelliklerinin
fizik ile ilgisi olmadığı düşünülüyordu.
Mesela kırılma noktası ile ilgili
bazı sayılar buluyorduk, bu fizikti.
Camın kendi indisi vardı,
1.5 dolaylarında bir orandı.
Tuzun da yine kendi
indisi vardı...
...bunlar kimyasal veya benzeri
bir şey olarak görülüyordu.
O zamanlar bu,
farklı bir alan gibi görülüyordu.
Sonrasında kuantum mekaniği
atomları anlamaya başladığında...
...tüm bu özellikleri hesaplamaya başladık...
...ve fark ettik ki, tüm bu sayılar
fiziğin bir parçasıymış.
Maddenin özellikleri
fiziğin alanına dahilmiş.
Öncesinde sadece
kimyasal şeyler gibi görünüyordu.
Dolayısıyla ben de arada bir benzerlik kurdum,
sonuçta böyle çalışıyoruz bizler.
Nihayetinde fiziğin
bir parçası olacak olan...
...ama şu an fizik saymadığımız
neler var diye düşündüm.
Çok geçmeden şunu fark ettim:
Şu an çoğu insan için...
...fizik yasalarının bir şeylerin mevcut durumunu ve
bundan sonra nasıl davrandığını incelediğini düşünüyor.
Fakat o şeyler
o duruma nasıl gelmişler?
Bunu düşünmek bir başka sorun.
Elimizde mevcut bir durum var...
...ve bu durum fizik yasalarına göre
evrilerek değişiyor gibi düşünülüyor.
Biz de bu fizik yasalarını inceliyoruz.
Yine satranç oyunu gibi bu durum.
Kuralları inceliyoruz, ama taşların en başta
neye göre öyle dizildiği ile ilgilenmiyoruz.
Öncelikle bizim işimiz değil bu.
Dünyanın nasıl evrildiği tarihin işi.
Astronomik bir tarih,
kozmolojinin tarihi.
Evren nasıl patladı? Sabit duruma nasıl geçti?
Falan filan. Bizim işimiz değil bu.
Bu durum çok enteresandır:
Diğer bilim dallarında
tarihsel bir soru vardır.
Mesela jeolojide dünyanın bugünkü
haline gelmesi için nasıl bir evrim geçirdiği sorulur.
Biyolojide de türlerin şimdiki haline
gelmesi için nasıl evrildiği sorulur.
Oysa böyle evrimsel soruların
olmadığı tek alan fiziktir.
Yasalar işte bunlardır diyoruz.
Bugünün yasaları bunlardır.
Nasıl bu hale geldiler?
Bunu düşünmeyiz bile.
Her zaman böyle olduğunu düşünürüz,
hep bu yasalar vardı.
Evreni de bu şekilde
açıklamaya çalışırız.
Bu yasaların her zaman
aynı olmadığı...
...ve tarihsel, evrimsel bir sorun
olduğu ortaya çıkabilir.
Peki, sizce nasıl olacak bu iş?
Tahminde bulunmak güç.
Devam eden bir değişim mi bu,
yoksa daha büyük bir şeye bağlı...
Tahmin yürüten sensin!
Seninle ben farklıyız.
Olasılıkları düşünürüm,
ama adını koymaktan çekinirim.
Karanlığı gördüğümde,
tahmin yürütmek için...
...daima fazla kocaman
olduğunu düşünürüm.
Tahminin çok bir faydası olmuyor.
Ama sen farklısın. Bunu nasıl yaptığını
seninle tartışmak isterdim.
- Çünkü belirli bir tahminde bulunmaktan
korkuyorum ben. - Bir arka planı var mı?
- Bilmiyorum.
- Nasıl büyüdüğünle ilgili falan.
Belirli bir tahminde bulunmaktan korkuyorum
çünkü tahminde bulunduğum anda...
...öteki yedi alternatifi görebiliyorum.
Yani alternatifleri de görebildiğim için,
hangisiyle uğraşacağımı bilmiyorum.
- Çok fazla enerji harcıyorum...
- Benim seçimim çok basit.
Cevabın doğru olması
gerekliliğini koymuyorum.
- Sadece ilgi duyduğum şeyi söylüyorum.
- Farkımız bu. Farkımız bu.
- Farkımız bu. - Evet.
- Doğanın nasıl olabileceğini değil...
...nasıl olduğunu bulmaya çalışıyorum.
Doğruyu arıyorum.
Bulabileceğini sanmıyorum.
Senin fikrin, doğanın nasıl
olabileceğini bulmak.
- Farklı olasılıkları düşünüyorsun.
- Hayır, ilginç olanı düşünüyorum.
Yanlış olsa bile mi?
Ortak görüşleri,
coşkuyla keşfetmek.
Ama çalışan bilim insanlarını bizimle...
...yani meslekten olmayanlar
ve hatta sanatçılarla ilişkilendiren...
...veya onları bizden ayıran şey
sadece bu paylaşılan deneyim ve bilgi midir?
Bilimsel alanda çok farklı
uzmanlık alanları bulunmaktadır.
Gerçekten de, diyelim ki bir paleontolog ile
veya size uzak bir bilim dalından biriyle...
...bir oyun yazarı veya şairden daha fazla ortak
noktanız olduğunu mu söylüyorsunuz, Dr. Feynman?
Kesinlikle. Hele ki bir de
iyi bir paleontolog ise.
Çünkü iyi bir paleontolog ise sadece
eski taşlara bakıyor değildir.
Dünyanın tarihini araştırıyordur.
Kendi ellerine bakıyor ve bu beş
çatalsı şeye sahip olduğunu biliyordur.
Bu beş çatalsı şeyin
nasıl evrimleştiğini düşünüyordur.
Aynısını balinalar için de
düşünüyordur. Falan filan işte.
Parmakların yerinin öneminden
konuşarak devam edebiliriz.
Parmakların keşfinin önemini
tartışmaya başlayabiliriz...
...ama dil de evrim geçirmiştir,
benzer bir sistemdir.
Veya beynin büyüklüğü.
Bir paleontolog ile bu meseleleri de konuşabilirim,
onun alanına yakın bir şey.
Yunusların bizimkinden büyük beyinleri vardır.
Sinyal sistemleri vardır.
Bu da ilgimizi çeker ve yunuslar hakkında
tüm bildiklerimizi tartışmaya başlarız.
Sonra ABD donanmasının yaptığı deneylerden
şikayet ederiz, bunu doğru bulmayız.
Yunusları daha fazla öğrenmeliyiz deriz
ve bu şekilde muhabbete devam edebiliriz.
Bütün gün bunları konuşabiliriz.
Gayet iyidir bu konular,
bu şekilde devam edebiliriz.
Oysa bir oyun yazarıyla falan
konuşacak olursam...
...oyuna veya başka bir şeye gitmediğimden,
konuşacak bir şey bulmakta zorlanırım.
Bundan pek anlamıyorum.
Bilimsel dergileri okuduğunuz veya
bilimsel dedikoduları duyduğunuz için...
...başka alanlardan bilim insanlarıyla
konuşabileceğinizi söyleyecektim.
Hayır, çünkü bizlerin dergiye veya
dedikoduya ihtiyacımız yok.
İlk başta düşünüyoruz.
Yeni bir fikir düşünüyoruz.
Birbirimizle konuşuyoruz ve yeni bir bakış açısıyla
bir şeylere bakmaya çalışıyoruz.
Birbirimizi yeni bir bakış açısıyla
mest ediyoruz.
Yeni ve farklı bir şeyler düşünmeye çalışan
birisiyle sohbet ettiğinizde...
...mesela balinalar veya yunuslar hakkında
kafa yorarken...
...sizin düşündüğünüzden bir miktar farklı
bir biçimde düşünceleri varsa...
...onunla konuştuğunuzda sizin rüyalar
hakkındaki bakış açınız onu heyecanlandırır...
...ve şayet önceden rüyalar ile ilgili
gözlemler yapmışsa...
...onun gözlemleri de
sizi heyecanlandırır.
Mesele şu ki...
Kendi geçmişlerimiz bizlere biraz olsun
farklı bakış açıları verir.
Mesela ben fizikte uzmanlaştım,
o ise paleontolojide.
Diyelim ki onun rüyalar hakkındaki fikirleri
çok daha derin çok daha evrimsel olabilir.
Mesela o... Aslında rüyanın evrimi
diye bir şeyden bahsetmek doğru olmaz.
Ama mesela, hayvanları biliyor olabilir.
Öteki hayvanların nasıl
rüya gördüklerini bilebilir...
...ve bunların neye işaret ettiğini ve
benim düşünemediğim çoğu şeyi kestirebilir.
Şu an bir şeyler uyduramıyorum
çünkü bir paleontolog değilim.
Daima o iyi insanı bulabilirim.
Tüm sözlerimi geri alıyorum.
Tüm sözlerimi geri alıyorum.
İyi insan... Başka alanlardan
iyi insanlarla konuştuğum oldu.
Her alanda iyi bir bilim insanıyla konuştuğum gibi
konuşabileceğim türden insanlar var.
Bir tarihçi ile tanışmıştım,
Fransa'dan bir tarihçiydi.
Harika bir sohbetimiz olmuştu.
Adı Maurois idi.
Andre Maurois.
Robert Irwin adında
bir sanatçıyla da tanışmıştım.
Kendisi Los Angeles'ta modern sanat alanında
çok önemli bir sanatçıydı.
Aynı yoğun heyecanla konuşabilmiştim onunla.
Yani tüm sözlerimi
geri alıyorum.
Hangi alandan olursa olsun doğru insanı
verirseniz bana, onunla konuşabilirim.
Olan şuydu: Yaptığı şeyi
sonuna kadar yapmıştı.
Olabildiğince esneyip
her açıdan çalışmıştı.
Sanata öylesine meraklı değildi.
O sebeple elinden geldiğince
derine inip konuşabildi.
Kendisini her türden gizeme
karşı açık tutuyordu.
Ve huşuya karşı.
Gizem ve huşu hakkında konuşabiliriz.
Ortak noktamız işte bu.
Şu dönemler hakkında
konuşuyorsun...
Çalışma sorunlarını tartıştıktan sonra...
...Feynman ve Hoyle'un
en heyecan verici zevkin...
...o ilham anının tadını çıkarmaları
gayet doğaldır.
Her şeyi denemişken ve
denemekten umutluyken...
...karmaşık bir sorunun orta yerinde...
...aniden kafanın içine
bir şeylerin giriyor...
...ve haklı olduğundan neredeyse
emin olduğun o anı yaşıyorsun...
- Evet. -Harika bu, değil mi?
- Tanrım, tabii ki.
Ve durumun ne olduğunu anlamaya
çalışırsın o anda ki, bir daha yapabilesin.
Mesela, helyum teorisi ile
uğraşıyordum bir zamanlar...
...ve aniden her şeyi gördüm. İki yıl boyunca
boğuştum durdum, ama birdenbire her şeyi gördüm.
O anla ilgili her şey
aklımda bu arada.
Psikolojik olarak çok eğlenceli.
Üzerine yazdığın kağıdın rengini...
...odayı, geri kalan her şeyi hatırlıyorsun.
O anki psikolojik durumu
merak ediyorsun.
Tam o anda, şöyle bir baktım
ve "Bir dakika!" dedim.
"Bu kadar zor olamaz.
Çok kolay olmalı.
Biraz geri çekileceğim, şöyle bir bakacağım
ve pat pat diye vuracağım." İşte bu kadar.
O zamandan beri kaç kez sahilde yürüdüm
ve kendi kendime...
..."Bak, o kadar karmaşık olamaz."
dedim kim bilir.
Sonra pat pat diye vurdum
ama hiçbir şey olmadı.
Öyle oluyor.
O haz harika, ama o gizli yol,
o koşullar...
Beyindeki eksik parça, değil mi?
Aniden aydınlanıyor ve...
Hiçbir fikrim yok.
Bunu düşündüm.
Birisi bunu düşünmemi söylemişti.
İyi fikirler bulmak için doğru koşulları
formüle etmeyi çözebilirsem...
...daha verimli ve mutlu olabilirdim.
Bu sebeple doğru koşullara
sıklıkla dikkat ediyorum.
Ama hiçbir şeyle bir korelasyonunu
kuramadım henüz.
Bu arada, haz mutlak zevktir.
Tamamen vahşileşiyorsun.
Ne kadar sürüyor hakikaten?
O kadar kısa değil.
Çok büyük bir an.
- Üç gün?
- Evet, o civarda.
Ancak üzerinde daha fazla çalıştıkça ve
daha fazla insan fark ettikçe azalıyor haz.
- Ama hazzın doruğu üç gün
sürüyor. - Evet, öyle.
Süpernova gibi, sanırım.
Aslında dört gün sürüyor, daha iyi.
Ama asıl diyeceğim...
...böyle bir amacın
getirdiği umut...
- Devam etmeni sağlıyor.
- Sıkıntıyı aşıp devam etmeni sağlıyor.
Sanırım...
Çocukken babamdan şunu öğrendim:
Bu tür şeylerde
biraz çalışan birinin...
...bununla başa çıkması gereken
zamanlar olacaktır.
Önce bunu öğrenmeliydim,
yoksa asla başaramazdım.
Sonrasında nasıl olur da bunu göremeyecek kadar
aptal olabilirim diye düşünürsün.
Sadece senin için değil,
bilimler tarihi için de geçerlidir.
Tarihteki herhangi bir ana bakabilir...
...ve neden bunu daha önce düşünmemişler
diye merak edebilirsin.
Duruma göre yirmi
veya on yıl önceden.
Çünkü bir şekilde ahmaklarmış.
Çok gizemli bir konu. Bir dereceye kadar
ne kadar iyi olursan ol...
Şeylerle kıyaslanırsa...
- Maymunsularla.
- Maymunsularla.
Yine de epey
kötü durumdasındır.
Kesinlikle.
Elimizden geleni yapıyoruz.
- Tökezleyerek de olsa.
- Evet.
Bu...
...üzücü ve bunaltıcı düşünce...
Eğlenceliydi.
Katkılarından dolayı
İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Bölümü'ne...
...ve tüm Patreon destekçilerine
teşekkür ederim.
Çeviri: Ümid Gurbanov
@umidgurbanov
