Nikt nie był tak świadom
traumatycznego wymiaru głosu
(głosu nie jako
wzniosłego, eterycznego
środka wyrazu głębi
ludzkiego subiektywizmu,
lecz jako obcego intruza),
nikt nie był tego tak świadom
jak Charlie Chaplin.
DYKTATOR (1940)
Chaplin gra w filmie dwie osoby:
dobrodusznego żydowskiego golibrodę
i jego złego sobowtóra,
Hynkela, dyktatora. Czyli Hitlera.
Zostawcie mnie!
Ugryzł mnie w palec!
Żydowski golibroda, włóczęga,
to postać rodem z niemego kina.
Bohaterowie z filmów niemych
są jak postaci z kreskówek.
Nie znają śmierci,
ani nawet seksualności.
Nie znają cierpienia.
Trwają w oralnych,
egotystycznych dążeniach
jak koty i myszy
w filmach animowanych.
Tniesz taką postać na kawałki
- składa się z powrotem.
Nie ma tu skończoności, śmiertelności.
Jest zło - ale takie naiwne, dobre.
Egotystyczny bohater
chce jeść, przyłożyć komuś,
ale nie ma tu prawdziwej winy.
Dźwięk sprawia, że zyskujemy
wnętrze, głębię, winę,
poczucie karygodności,
innymi słowy, złożony świat edypalny.
Znaczki z Hynkelem!
Problem w tym filmie
jest nie tylko polityczny
- jak położyć kres totalitaryzmowi,
jego straszliwej uwodzicielskiej mocy.
Jest też problem formalny.
Jak się pozbyć
przerażającego wymiaru głosu.
Albo, nie mogąc go zlikwidować,
jak oswoić ten głos,
jak przekształcić go
w środek wyrazu
człowieczeństwa, miłości itd.
Niemiecka policja sądzi,
że biedny włóczęga to Hitler.
Musi się on wypowiedzieć
na wielkim zgromadzeniu.
Przykro mi... Nie chcę być
imperatorem. To nie dla mnie.
Nie chcę rządzić ani podbijać:
chciałbym pomóc wszystkim.
Żydom, gojom, czarnym, białym...
Wszyscy chcemy pomagać sobie nawzajem.
Ludzie tacy są.
Potem wygłasza wielką mowę
o potrzebie miłości,
zrozumienia pomiędzy ludźmi...
Ale jest haczyk.
A nawet dwa.
Żołnierze, w imię demokracji,
zjednoczmy się wszyscy!
Ludzie biją mu brawo
tak samo jak Hitlerowi.
Muzyka, która towarzyszy
wielkiemu humanistycznemu finałowi
to uwertura do "Lohengrina" Wagnera.
Słyszeliśmy ją już w scenie,
w której Hitler marzy
o podbiciu całego świata,
w której ma balon-globus.
Muzyka jest ta sama.
Można to odczytać
jako odkupienie muzyki.
Ta sama muzyka,
która służyła złu,
może się odkupić i służyć dobru.
Moim zdaniem jednak, należy
rozumieć to mniej jednoznacznie.
Z muzyką nigdy
nie możemy mieć pewności.
Jako że uzewnętrznia
naszą wewnętrzną pasję,
zawsze stanowi
potencjalne zagrożenie.
