WSZECHŚWIAT NIE DLA NAS
Nasi przodkowie próbowali poznać początek Wszechświata, wychodząc od codziennego doświadczenia.
Cóż innego mogli zrobić?
Tak więc myślano, że Wszechświat bądź to wykluł się z kosmicznego jaja
i został poczęty w wyniku seksualnego obcowania boskich rodziców,
bądź też jest dziełem powstałym w warsztacie Stwórcy,
zapewne rezultatem ostatniej z wielu nieudanych prób.
Ponadto Wszechświat ten nie był wcale o wiele większy od tego, co widzimy,
wiele starszy od naszych przekazów pisemnych i ustnych,
a także żadna jego część nie różniła się zbytnio od tego, co znamy.
Na ogół nasze kosmologie tworzymy, odwołując się do rzeczy nam znanych.
Pomimo wszelkich wysiłków,
nie wykazujemy przy tym zbytniej oryginalności.
W tradycji zachodniej
niebo jest miejscem spokojnym i subtelnym,
podczas gdy piekło przypomina wnętrze wulkanu.
Według wielu opowieści, w obu tych miejscach istnieje hierarchia władzy,
którą sprawują bogowie lub szatani.
Monoteiści mówią o królu królów.
We wszystkich kulturach
wyobrażaliśmy sobie strukturę Wszechświata na kształt naszego własnego systemu politycznego.
Nikomu jakoś podobieństwo to nie wydało się podejrzane.
Potem narodziła się nauka, która uzmysłowiła nam, że nie jesteśmy miarą wszechrzeczy,
że istnieją cuda niewyobrażalne,
że Wszechświat wcale nie musi się dostosowywać do tego, co my uważamy za wygodne lub możliwe.
Z drugiej zaś strony, jeśli nie jesteśmy najważniejsi, wyróżnieni, jeśli nie jesteśmy źrenicą w oku Boga,
jakież wypływają z tego wnioski dla naszych uzasadnianych teologicznie norm moralnych?
Uznaniu naszego prawdziwego miejsca w kosmosie sprzeciwiano się tak długo i tak bardzo,
że pozostały liczne ślady tych dysput,
obnażające w pełni motywy, którymi kierowali się zwolennicy geocentryzmu.
Czego tak naprawdę oczekujemy od filozofii i religii?
Uspokojenia?
Terapii? Pocieszenia? Podnoszących na duchu bajeczek czy rzetelnej wiedzy o naszym rzeczywistym położeniu?
Oburzanie się, że Wszechświat nie dostosowuje się do nas, wydaje się czymś dziecinnym.
Można by oczekiwać, że dorośli ludzie powinni się wstydzić przelewania na papier swego rozczarowania.
Modne stało się obwinianie nie tyle Wszechświata
- co w istocie pozbawione byłoby wszelkiego sensu -
lecz narzędzia, dzięki któremu poznajemy Wszechświat,
czyli nauki.
Nauka wpoiła nam, że
ponieważ mamy talent do samooszukiwania się,
subiektywność musi być utrzymywana w ryzach.
Jej wnioski opierają się na pytaniach zadawanych Naturze
i nie muszą być wcale zgodne z naszymi dążeniami.
Zdajemy sobie dobrze sprawę z tego, że nawet najszacowniejsi przywódcy religijni
byli, podobnie jak my, wytworem swoich czasów
 i mogli się mylić.
Religie przeczą sobie nawzajem w wielu sprawach, poczynając od drobnych -
czy powinniśmy zdejmować czy wkładać nakrycie głowy,
wchodząc do świątyni,
czy należy jeść mięso wołowe, a unikać wieprzowiny, czy też wręcz odwrotnie
- aż po fundamentalne kwestie - czy nie ma Boga, jest jeden Bóg czy wielu bogów.
Gdybyśmy żyli dwa czy trzy tysiąclecia temu,
nie byłoby niczym uwłaczającym wierzyć, że Wszechświat został stworzony dla nas.
Była to atrakcyjna teza, zgodna z całością naszej wiedzy;
najwięksi uczeni głosili ją bez żadnych zastrzeżeń.
Jednakże od tego czasu wiele się zmieniło.
Obrona takiego przekonania w chwili obecnej
oznacza celowe zaprzeczanie oczywistym dowodom
i ucieczkę od samopoznania.
Pragniemy, aby nasze istnienie miało jakiś cel,
jakkolwiek, pomimo całego tego samooszukiwania się,
żaden cel nie jest oczywisty.
Nasze czasy uginają się
pod rosnącym ciężarem kolejnych ciosów zadawanych ludzkiej pysze.
Jesteśmy spóźnionymi gośćmi.
Mieszkamy w kosmicznym zaścianku.
Powstaliśmy z mikrobów i błota.
Małpy są naszymi kuzynami.
Nie potrafimy w pełni panować nad myślami i uczuciami.
Gdzieś we Wszechświecie istnieją, być może, istoty inteligentniejsze i odmienne od nas.
A na dodatek stopniowo przekształcamy naszą planetę w piekło,
stając się zagrożeniem dla samych siebie.
Zapadnia pod naszymi stopami już się otworzyła.
Spadamy w bezdenną przepaść.
Zagubiliśmy się w wielkich ciemnościach
i nie ma nikogo, kto mógłby wysłać ekipę poszukiwawczą.
Nic dziwnego, że stając w obliczu tak zatrważającej rzeczywistości,
czujemy pokusę, by zamknąć oczy i udawać,
że znajdujemy się w bezpiecznym, wygodnym miejscu,
a cały ten upadek to tylko zły sen.
Gdy tylko wyzbędziemy się lęku, żeśmy tacy niepozorni,
przekonamy się, iż oto stoimy u progu rozległego, majestatycznego Wszechświata, który przytłacza
- pod względem czasu, przestrzeni i swych możliwości -
ciasny, antropocentryczny świat naszych przodków.
Sięgamy w przestrzeń na odległość miliardów lat świetlnych,
by zobaczyć Wszechświat krótko po Wielkim Wybuchu,
i zgłębiamy subtelną strukturę materii.
Zaglądamy do środka naszej planety i ognistego wnętrza najbliższej nam gwiazdy.
Potrafimy odczytać kod genetyczny, w którym zapisane są
najrozmaitsze umiejętności i cechy każdego stworzenia na Ziemi.
Odkrywamy ukryte karty dziejów naszego gatunku.
Wynaleźliśmy i ciągle udoskonalamy rolnictwo,
bez którego prawie wszyscy umarlibyśmy z głodu.
Produkujemy lekarstwa i szczepionki ratujące życie miliardom ludzi.
Porozumiewamy się z prędkością światła i potrafimy okrążyć Ziemie w ciągu półtorej godziny.
Wysłaliśmy dziesiątki statków kosmicznych do ponad siedemdziesięciu światów
i cztery sondy ku gwiazdom.
Wiele zjawisk przyrody  wzbudzało strach w naszych przodkach:
burze, błyskawice,
trzęsienia ziemi, wybuchy wulkanów, epidemie, susze, długie zimy.
Religie powstały po części jako próba tyleż zrozumienia, co obłaskawienia
tych niszczycielskich sił przyrody i wpływania na nie.
O ileż byłoby lepiej,
gdybyśmy znajdowali się w ogrodzie stworzonym specjalnie dla nas,
a inni jego mieszkańcy zostaliby w nim umieszczeni ku naszemu pożytkowi.
Tradycja zachodnia przekazała nam bardzo znaną historie o takim właśnie ogrodzie,
w którym jednak niezupełnie wszystko przeznaczono dla człowieka.
Istniało tam jedno drzewo,
którego owoców spożywać ludziom nie było wolno -
drzewo poznania.
Wedle tej opowieści wiedza, poznanie i mądrość stanowiły owoc zakazany.
Mieliśmy trwać w ignorancji.
Ale nie mogliśmy się oprzeć.
Głód wiedzy był silniejszy -
można powiedzieć, że zostaliśmy z nim stworzeni.
Stało się to przyczyną wszystkich naszych późniejszych kłopotów
i dlatego właśnie nie przebywamy już w rajskim ogrodzie -
zbyt dużo się dowiedzieliśmy.
Uważam, że dopóki byliśmy posłuszni autorytetom i nie nazbyt ciekawi,
mogliśmy się pocieszać wizją naszej wyjątkowości i centralnego miejsca we Wszechświecie,
wmawiając sobie, że jesteśmy racją, dla której Wszechświat w ogóle powstał.
Jednakże z chwilą, gdy popuściliśmy wodze naszej ciekawości,
zaczęliśmy badać, poznawać, jaki Wszechświat jest naprawdę,
sami wypędziliśmy się z Edenu.
Aniołowie z ognistymi mieczami zostali postawieni u bram Raju,
by uniemożliwić nam powrót.
Z mieszkańców rajskiego ogrodu staliśmy się wędrowcami-wygnańcami.
Od czasu do czasu opłakujemy utracony świat,
co uważam za przejaw łzawego sentymentalizmu.
Nie moglibyśmy długo cieszyć się szczęściem, trwając w niewiedzy.
W naszym Wszechświecie istnieje wiele oznak czegoś, co przypomina celowy ład.
Tymczasem raz po raz odkrywamy, że naturalne procesy -
takie jak wybór kolizji ciał niebieskich,
lub dobór naturalny w pulach genowych
czy nawet ruchy konwekcyjne w naczyniu z wrzącą wodą
- mogą wyłonić porządek z chaosu
i skłonić nas do dopatrywania się celowości
tam, gdzie jej zupełnie brak.
Sens naszego istnienia na kruchej planecie
wyznaczają zatem jedynie nasza mądrość i odwaga.
To mam został powierzony sens naszego życia.
Pragniemy, by przyszło któreś z rodziców, zajęło się nami
oraz wybaczało mam wszystkie omyłki i chroniło przed skutkami dziecięcych błędów.
Mimo wszystko lepiej jednak wiedzieć, niż trwać w niewiedzy.
Lepiej trzymać się gorzkiej prawdy, niż pocieszającej bajki.
Jeżeli pragniemy kosmicznej celowości,
sami znajdźmy dla siebie jakiś prawdziwy cel.
