Kozmos - Bölüm 12
Galaktik Ansiklopedi
Kozmosun bu enginliğinde...
...bizimkinden çok daha eski...
...ve gelişmiş
medeniyetler olmalı.
Peki ziyaret edilmiş
olmamız gerekmiyor mu?
Dünya'nın göklerinde uzaylı
gemileri olması gerekmez mi?
Bu fikrin hiçbir imkansız yanı yok.
Ve eğer ziyaret edilmiş olsaydık,
benden daha mutlusu olmazdı.
Peki bu gerçekten oldu mu?
Neyin makul sayıldığına,
neye inanmak istediğimize,
...veya bir ya da iki görgü
tanığının iddiasına göre değil,
...özenli ve şüpheli biçimde
sınanmış sağlam kanıtlara dayanan,
...Olağanüstü iddialar,
olağanüstü kanıtlar gerektirir.
1947'den beri yüzbinlerce UFO,
...yani "Tanımlanamayan Uçan
Cisimler" bildirildi.
Bu konu bilimden çok, dinler
ve batıl inançlar ile alakalıdır.
En ünlü sözde uzaylılarla karşılaşma
rivayetlerinden birini göz önüne alalım.
19 Eylül 1961 günü,
...bir Amerikan çift evlerinden New
Hempshire'a doğru yol alıyorlardı.
Sorun nedir Delsey?
Tenha bir yol boyunca,
gece geç saatte,
...Kanada'daki tatillerinden
dönüyorlardı.
Unutmayın, şimdi görecekleriniz hakkında
elimizde yalnızca kendi ifadeleri var.
Radyoda sadece parazit var.
Hala inanmıyorsun, değil mi?
Hayır inanmıyorum.
Mantıklı bir açıklaması olmalı.
Oh!
Söylediklerine göre gökyüzünde...
...hareket eden garip
bir ışık görürler;
...yani tanımlanamayan,
uçan bir cisim.
Kilometrelerdir onları
izliyormuş gibi görünüyordur.
Sakin ol.
Neyi var bu köpeğin?
O ses de ne?
Bilmiyorum.
Bir süre sonra, UFO'nun
ışıklı şekilleri değişir.
Karada belirir.
O da ne?
UFO arabanın ilerlemesini
engelleyecek şekilde yolu kesmiştir;
Tam olarak insan olmayan...
...ağızsız yaratıkların
yaklaştığını gördüklerini söylerler.
Barney!
Barney, nedir o?
Bu noktada hikaye
daha da garipleşmektedir.
Sonraki birkaç saatte ne olduğuna
dair tüm hafızalarını yitirirler.
Ancak haftalar sonra,
...bazı ayrıntıları hatırlarlar ve
bu deneyimi başkalarıyla paylaşırlar.
26 ay sonra, hipnoz altında,
...bir UFO'nun yere indiğini...
...ve bir ekibin
belirdiğini bildirirler.
Yakalandıklarını ve
gemiye alındıklarını söylerler.
Betty ve Barney Hill tarafından
anlatılan hikaye buydu.
Bu konuda araştırma yapan hemen hemen
tüm bilim adamları şüpheci yaklaştılar.
Ancak UFO taraftarlarına göre bu,
"üçüncü türle yakın temasın"...
...birinci sınıf bir örneğiydi.
Neden?
Bunu bu kadar özel yapan nedir?
Gemideyken Betty,
hiyeroglif yazı ile yazılmış...
...bilinmeyen bir
kitap gördüğünü anlattı.
Ayrıca gemide içinden
çizgilerle bağlanmış...
...parlak şekilli noktalar görünen
garip bir pencere görmüştü.
Uzaylılar Betty'e, bunun yıldızlararası
ticaret yollarını gösteren...
...bir yıldız haritası
olduğunu söylemişlerdi.
Daha sonra serbest bırakıldılar
ve eve dönmelerine izin verildi.
Ya da en azından
onların hikayesi böyleydi.
İnananlar bunu ilgi uyandıran,
veya hiç olmazsa makul buldular,
özellikle de sözde yıldız
haritası yüzünden.
Burada Betty Hill'in
gördüğünü söylediği şekil var.
Bunu neden ciddiye almak isteyelim?
Çünkü, işte burada UFO taraftarları
tarafından adam akıllı hazırlanmış,
...Güneş'i de içeren
seçilmiş 15 yakın yıldızın,
...belirli bir gözlem noktasından
gözlenebildiği gerçek bir harita var.
Bu haritanın içerdiği yıldızlar,
Betty Hill'in uzaylı gemisinde
gördüğünü hatırladığından...
...birkaç yıl sonra kataloglandı.
Bize söylenene göre bu
harita için gerekli bilgi,
Dünya'dan ulaşılabilecek
türden değildi.
Bu iki harita arasında benzeşme
mevcut, ancak bunun sebebi;
...navigasyon rotalarıyla
ilişkili hatların,
...Hill'inkinden gerçek yıldız haritasına
kopyalanmış olmasından kaynaklanmakta.
Eğer Hill'in hatları ile başka
bir hatlar dizisini değiştirirsek,
...gözümüzün bir anda
bu iki harita arasında,
herhangi bir ortaklık olmadığını
görmeye eğilimli olduğunu fark ederiz.
Tarafsız bir deney yapmak için,
iki haritadaki hatları da kaldıralım.
Gördüğünüz gibi,
arada çok az bir benzeşme kaldı.
Ancak bu belirli yıldızlar,
...yıdız konumlarının büyük
bir dizisi içerisinden seçildi.
Aynı zamanda gözlem noktası da,
...Hill'in haritasına en iyi
uyacak yerden seçildi.
Eğer çok sayıda yıldız
arasından istediğinizi seçebilir...
...ve onlara uzaydaki istediğiniz herhangi
bir gözlem noktasından bakabilirseniz,
...aradığınız şekillere benzeşmeyi
her zaman bulabilirsiniz.
Hill'in haritasına daha
iyi uyan bir haritayı...
...kimsenin bulamamasına şaşıyorum.
Hill'lerin psikiyatristi, bu hikayeyi
bir çeşit rüya olarak tanımladı.
Desteklenebilir hiç kanıt yok.
Yıldız haritası savı değersiz.
Üstelik bu en kabul edilmiş UFO ile
yakın temas dosyalarından biridir.
Kim bilir, belki de her ayın
ikinci Salı günü...
...dünyadışı uygarlıklar
tarafından ziyaret ediliyoruzdur.
Ancak bu çekici fikri
destekleyen hiçbir kanıt yok.
Olağanüstü iddialar,
olağanüstü kanıtlarca desteklenmiyor.
Günışığında çekilmiş
şüpheli UFO fotoğrafları mevcut.
Bazıları kuşkulu bir biçimde,
...havaya atılmış şapkalara veya
jant kapaklarına benziyorlar.
Fotoğraflar sahteleştirilebilir.
Birçoğu da geceleri
tanımlanamayan ışıklar.
Bunlar genellikle hava araçları.
Ancak bir ışığı tanımlayamıyorsak,
bu onu uzay gemisi yapmaz.
İşte bir UFO olduğunu
düşünebileceğiniz bir video.
Ancak aslında bu Dünya
atmosferine girdiği için,
...yanmakta olan
bir göktaşı parçası.
Birçok UFO bildirisi daha sonra,
ışığı kırılmış bir gezegen görüntüsü,
...veya atmosfere geri dönen bir suni
uydu gibi farklı hallere dönüyor.
Bazıları psikolojik sapkınlık.
Bazıları ise muziplik.
İlgi gerektiren fiziki kanıt
"hiçbir zaman" yok.
Garip bir uzay aracının
detaylı ve yakın fotoğrafı,
...dünya dışında üretilmiş
ufak bir cihaz,
...veya uzaylı hiyeroglifleri
ile yazılmış bir kitap gibi...
...hiçbir zaman.
Bu tip şeylerle ilgili bildirimler mevcut,
ancak bunlar asla bulgularla örtüşmüyor.
Uzaylı uygarlıkların araştırılması,
...UFO kanıtlarının çarpıcı
fiyaskolarına rağmen önemini koruyor.
Birçok gökbilimci dünyadışı yaşamı,
...çabaya değer, tedbirli bir
araştırma olarak değerlendiriyor.
Bir uzaylı medeniyeti
anlamanın anahtarı olacak...
...bir bozuk para veya
basit bir yazıt keşfetme fikri,
...bana karşı konulamaz
derecede çekici gelmekte.
Bu, biz insanların daha önceden
hissettiği türden bir cazibe.
1801 yılında,
...ünlü bir fizikçi, Isere isimli
Fransız ilinin valisiydi.
Adı Joseph Fourier idi.
İlindeki okullarda
yaptığı bir teftiş sırasında,
...Fourier 11 yaşında özel
bir erkek çocuğunu keşfetti:
...Jean-Francois Champollion.
Çocuğun erken gelişmiş zekası ve
dillere olan dikkat çekici yeteneği,
...ona yerel bilginlerin
takdirini kazandırmıştı.
Fourier bundan çok etkilenmişti.
Champollion'un Fourier'in
evinde gördüğü ilk şey,
...hayatının
gidişatını belirledi...
...ve yabancı bir medeniyetin
sırlarını açığa çıkardı.
Fourier,
bir çok bilim insanı gibi,
...yakın zamanda Napolyon'un
Ortadoğu seferine katılmıştı.
Mısır'daki astronomik anıtların
kataloglanması işinin başındaydı.
Çocuk, Fourier'in eski Mısır'dan gelen
nesnelerden oluşan koleksiyonuyla,
...kayıp bir dünyanın gizemli
bölümlerinin kapısını araladı.
Fransa o zamanlar Napolyon'un
ganimetleri dolayısıyla...
...bu tip nesnelerle
dolup taşmıştı...
...ve şimdi toplum ve bilginler
arasında yoğun ilgi uyandırıyordu.
Çocuğun dikkatini,
...Mısır hiyerogliflerinin
bir numunesi çekmişti.
"Bunlar ne anlama geliyor?"
diye sordu.
Fourier, "Kimse bilmiyor."
diye cevapladı.
O anda ve o noktada Champollion,
...hiçkimsenin okuyamadığı
bu dili anlamak,
...ve başka bir dünya ve zamandan
gelen bu mesajları
çözmek konusunda niyetlendi.
Müthiş bir dilbilimci haline geldi
ve kendisini hiyerogliflere gömdü.
Fourier, Napolyon'un seferinin
resimli anlatımını düzenledi.
Genç Champollion da
şevkle ona çalıştı.
Avrupa insanına göre,
...bu alışılmamış imgeler son
derece yabancı bir medeniyetin,
yükselen anıtların ve büyülü
isimlerin gözler önüne serilişiydi.
Denderah.
Karnak.
Luksor.
Tüm resimler geçmişten
o güne açılan bilmecelerdi.
Arasında Rosetta Taşı
denen bir şeyin resimleri...
...ve firavunların harabeleri arasında
yaşamış insanların portreleri vardı.
Mısır, Champollion'un
rüyalarının ülkesi haline geldi.
Ancak 1828 yılına,
...yani Fourier'e yaptığı can alıcı
ziyaretinden 27 yıl sonrasına kadar,
Champollion'un Mısır'a ilk
ayak basışı gerçekleşmedi.
Champollion ve dostları
Kahire'den tekneler kiraladılar,
...ve Nil Nehri'nin akıntısına
karşı yavaşça yol aldılar.
Bu, Champollion'un olağanüstü
detaylı olarak kaydettiği,
...birkaç haftalık bir yolculuktu.
Bu zamanın içinde bir yolculuk,
...başka bir dünyaya yapılan...
...yüzyıllar arası bir seyahatti.
Artık bir yetişkin
olan Champollion,
...hiyerogliflerin deşifre edilmesinde
dahice bir çalışma ortaya koydu,
...laf arasında "kutsal oymalar"
dedikleri hakkında.
Şimdi Champollion
öncelikle çözmesi gereken...
...kadim gizemlerle dolu manzaraya
doğru, bir tür hac yolculuğu yapıyordu.
Champollion şöyle yazdı:
"16. günün akşamında,
sonunda Denderah'a vardık.
Tapınaklardan yalnızca
bir saat uzaklıktayız.
Bu cazibeye karşı
koyabilecek miyiz?
Ölümlülerin en soğuk
kanlısına soruyorum!
Akşam yemeği yemek ve bir an
önce ayrılmak o andaki emirlerdi.
Rehberler olmadan yalnız
bir şekilde tarlaları geçtik.
Haddimizi bilmeyip,
tapınaklar teknemizden uzanan
düz bir hat üzerinde zannederek,
hiçbir şey bulamadan öylece
bir buçuk saat kadar yürüdük.
Karşılaştığımız bir adam
bizi doğru rotaya koydu...
...ve onun yardımıyla
yürüyüşümüzü tamamladık.
En sonunda tapınak göründü.
Bütün o sundurmalarıyla ve diğer
bölümleriyle sütunlu girişin...
...bizler üzerinde bıraktığı etkiyi
tarif etmeye çalışacak değilim.
Coşku ile iki saat orada kaldık.
Dev odalar arasında koşuşturup,
...dış cephedeki yazıtları ay
ışığında okumaya çalışarak."
Tapınağın gizemli köşelerine girip
bir okuyucu için yarım milyon gecedir...
...sabırla beklemiş kelimeleri
araştıran Champollion'un...
...duyduğu sevinç
küçümsenecek boyutta değildi.
Champollion
kardeşine yazdığı mektupta,
...duvarlardaki yazıları
okuyabilmesinden duyduğu
neşeyi belirtti.
"Şimdi gurur duyuyorum," dedi...
..."Nil'in akışını
takip ettiğimiz için...
...İlan etmeliyim ki, hiyeroglif
alfabesinden kendi harflerimize...
...tanımlanacak hiçbir şey yok.
Bizim alfabemiz yeterli.
Bu durum öncelikle,
...Roma devrinin
Mısır heykellerine...
...ve daha ilginci,
Firavunların devrinden kalan tüm
tapınaklara, saraylara ve lahitlere...
...aynı başarıyla uygulanabilir."
Champollion etrafını saran ihtişam
sebebiyle kendini kaybetmişti.
"İşte bu..." dedi,
"...zarafet ve azametin en
yüksek seviyedeki birliğidir.
Bizler Avrupa'da
yalnızca cüceleriz.
Eski veya yeni hiçbir ulus,
...mimarlık sanatını Eski Mısırlılar
kadar ulvi, görkemli ve etkileyici...
..tarzda tasarlamamıştır.
Onlar her şeyin 30 metre boyundaki
insanlara göre yapılmasını buyurdular."
Burası Yukarı Mısır'daki
büyük Karnak Tapınağı.
Batlamyus'un zamanına kadar,
...2000 yıldan fazla süre
boyunca sürekli olarak inşa edildi.
Champollion burada şunu yazdı:
"Firavunlar devrinin
tüm görkemini hissettim."
Başka bir yerde
gördükleri hakkında ise;
"Kendimi zavallı görüyorum,
...etrafımı saran tüm bu
devasa tasavvurun içinde."
Karnak'taki duvarlar
ve kolonların üzerinde,
Dendera'da ve Mısır'ın heryerinde,
Champollion yazıtları okuyabildiğini
...ve birkaç yıl önceki
deşifrelerinin doğru olduğunu farketti.
Peki bunları nasıl çözdü?
Birçokları hiyeroglifleri okumayı
denedi ve başarısız oldu.
Bir grup alim bunların çoğunlukla
gözler, dalgalı çizgiler ve hayvanlar...
...ile alakalı mecazi resim
yazıları olduğunu düşündü.
Kuşlar, özellikle kuşlar,
alabildiğine kuşlarla ilgili.
Bir kısmı Mısırlıların, Çin'den gelen
göçmenler olduğunu ortaya attı.
Kuşkusuz tersini düşünenler de vardı.
Rosetta Taşı'na bakan araştırmacılardan
biri, bakar bakmaz olayı kavramıştı.
Bakar bakmaz çıkardığı anlamın,
"uzun uzadıya düşünmenin yol açtığı,
sistemli hatalardan" koruduğunu,
bu nedenle de...
...fazla düşünmeye dalmadan daha
iyi sonuçlar elde edildiğini söyledi.
Günümüz dünyadışı
uygarlık arayışı hakkında,
amatörler tarafından
çıkarılan dizginlenemez söylentiler,
...birçok profesyonelin bu alandan
korkup vazgeçmesine sebep oldu.
Ancak Champollion korkmamıştı.
Ayrıca hiyerogliflerin
resim biçiminde...
...mecazlar olduğu
savına karşı koydu.
Bunun yerine,
...Thomas Young isimli
parlak bir İngiliz fizikçinin..
...öngörülerine dayanarak,
şöyle bir fikir silsilesi kurdu:
Bu Rosetta Taşı'nın
tam bir kopyasıydı.
Orjinali 1799 yılında,
Nil Deltası'ndaki Raşit kasabasının
sağlamlaştırılmasında çalışan...
...bir Fransız askeri tarafından
bulunmuştu.
Arapça öğrenmeye tenezzül
etmeyen Avrupalılar,
...bu taşa "Rosetta"
adını vermişlerdi.
Eski bir tapınaktan kopmuş
bir taş parçasıydı.
Taşa baktığımızda
açıkça görürüz ki...
...aynı mesajı üç ayrı
dilde anlatmakta.
Üstte antik hiyeroglif yazısı,
...orta bölümünde
"demotik" denilen,
...hiyeroglifi andıran
bir elyazısı vardı.
Sorunun çözümlenmesinde anahtar rolünü
gören üçüncü bölümse Yunancaydı.
Müthiş bir dilbilimci olan Champollion
Eski Yunancayı okuyabiliyordu...
...ve söz konusu
Rosetta Taşı'nın...
...M.Ö. 196 yılının baharında,
...Kral V. Batlamyus Epiphanes'in...
...taç giyme töreni dolayısıyla
yazıldığını anlamıştı.
Malum, Yunanca metin Kral Batlamyus'a
dair bir çok gönderme içeriyordu.
Örnek olarak burada görebilirsiniz.
"Batlamyus."
(Yunanca: Ptolemaios)
Hiyeroglif yazılı metinde de
hemen hemen aynı yerlerde,
...etrafı kabartmayla
çevrelenmiş simgeler vardı.
Eğer bu çevrelenmiş simgeler gerçekten
"Batlamyus" demek ise,
...hiyeroglif simgeler resim ya da
mecaz temeli üzerine oturmuş olamaz,
...tersine birçok simge,
harf ya da hece yerine geçmelidir.
Champollion bu arada,
...Yunanca sözcüklerin sayısıyla...
...metin boyu aynı
olan hiyeroglif yazısındaki...
...hiyerogliflerin sayısını da
karşılaştırmayı akıl etti.
Hiyeroglif harflerin sayısının,
...Yunanca olanlara göre çok
daha fazla olduğunu gördü.
Tabii yine hiyeroglifler genel
olarak harfler ve hecelerdi.
Ancak hangi hiyeroglifler
hangi harfleri karşılıyordu?
Şans eseri, Champollion ikinci
bir çeşit Rosetta Taşı benzeri...
...bir dikili taşla Philae
Tapınağı denen bir yerde...
...karşılaşmıştı ve
bunda Yunanca yazılı...
...bir kalıbın hiyeroglif yazısındaki
karşılığını saptamış bulunuyordu:
Kleopatra.
İşte burada elimizde
Kleopatra kalıbı var.
Burada da Batlamyus kalıbı.
Burada bunları çevirdiğimizde,
soldan sağa ve...
...sağdan sola değiştirdiğimizde, yazılmış
hiyerogliflerine tamamını görüyoruz.
Doğal olarak, bir takım
benzerliklerin olduğunu farkediyoruz.
Batlamyus'un (Ptolemy)
ilk harfi bir tür kare.
Kleopatra'nın da
beşinci harfi bir kare.
Ancak Kleo"pa"- patra.
İkisi de "p" harfini temsil ediyor.
Böylece (P)Batlamyus
ve Kleopatra'nın...
...ikisi birden bize
aynı tefsiri veriyor:
Kare, "p" harfidir.
Aynı şekilde, Ptolemy'deki
dördüncü hiyeroglif bir aslan.
Pto"l" - p-t-o-l.
Benzer olarak, Kleopatra'daki
ikinci hiyeroglif bir "L".
Yine uyuşuyorlar.
Kalıp ortaya çıkıyor.
Aynı şekilde bu halat
ya da cellat ilmiği,
...Pt"o"lemy, bir "o".
Kle"o"patra, bir "o".
Böyle böyle,
Champollion hiyerogliflerle...
...harfleri eşleştirmeye başlamıştı.
"Ptolmes"...
...ve aynı şekilde,
..."Kleopatra"
Kartal "a" harfidir.
Dikkat ederseniz burada
"t" harfi için iki sembol var.
Ancak bu Türkçedeki a ve â (ince)
okunuşlarının farkı gibidir.
Champollion hiyeroglif yazısının,
temelde basit şifrelerden
oluştuğunu keşfetti.
Ancak burada başka şeyler de var.
Geri kalan semboller
ne anlama geliyor?
Daha sonraları
keşfetme imkanı buldu ki;
...bu "ankh" denilen sembol
"yaşam" anlamına geliyordu.
Bu bir "pt",
bu ise bir "ah".
Bu "Ptah" yani
tanrının adını veriyor.
Tüm kalıbı okumak istersek:
"Batlamyus, çok yaşa,
...Tanrı Ptah'ın sevgili oğlu."
Benzer olarak Kleopatra'nın
sonundaki işaretler,
..."İsis'in kızı"
anlamına gelmektedir.
Bu demektir ki, Champollion'dan önceki
kaşifler o kadar da yanılmıyorlardı.
"Yaşam" anlamına gelen "Ankh"
sembolü gibi bazı hiyeroglifler,
...betimlemeler ve mecazlardı.
Ancak Champollion'un başarıya
ulaşmaktaki anahtarı,
hiyerogliflerin aslen harfler
ve heceler olduğuna dair...
...kavrayışına dayanıyordu.
Geriye doğru göz atınca
kolay gibi görünüyor.
Fakat incelemesi
nice yüzyıllar sürmüştü.
Champollion bu
koridorlarda yürürken,
...kendinden öncekileri de
büyüleyen yazıtları okuyordu.
Küçükken Fourier'e sorduğu şu
sorunun cevabını da bularak:
"Bunlar ne anlama geliyor?"
Kimbilir duyduğu zevk ne büyüktü.
Binlerce yıldır tarihini, tıbbını,
...sihirbazlarının büyücülüğünü,
dinini, siyasetini,
...felsefesini dünyaya
anlatamayan bir kültüre...
...böylesine büyük
bir olanak açılmıştı...
Bugün de yine eski ve egzotik bir
uygarlıktan mesajlar bekliyoruz.
Ama bu seferki yalnızca zamanın
gerisinde kalmış bir uygarlık değil,
...fakat uzayda gizli
kalmış bir uygarlık.
Bugün, yıldızlardan gelecek
mesajlar için arayıştayız.
Henüz bir şey bulmadık. Doğal olarak
bir Champollion'umuz da yok.
Ancak henüz daha işin başındayız.
Belki gelecekte ilk yıldızlararası
iletişimi çözümleyecek olanlar,
...şu anda bu Dünya Gezegeni'nin
bir yerinde yaşıyorlardır.
Dünyadışı varlıklar
farklı bir biyolojiye,
...farklı bir kültüre ve
farklı bir dile sahip olacaklar.
Peki onların mesajlarını
nasıl anlayabiliriz?
Yıldızlararası bir
Rosetta Taşı var mıdır?
Bana göre vardır.
Ne kadar farklı olursa olsun,
evrendeki tüm gelişmiş uygarlıklar,
ortak bir dile sahiptirler.
"Bilim" olarak adlandırılan dile.
Doğa yasaları her yerde aynıdır.
Bütün kimyasal elementlerin ışık tayfı
üzerinde benzersiz bir imzası vardır.
Yani Dünya üzerindeki bir
mum alevinin ışığı ile,
...uzak bir galaksinin ışığının
ayırt edici farkları vardır.
Bu ışık tayfları yalnızca,
...aynı kimyasal elementlerin
evrenin heryerinde olduğunu değil,
...aynı zamanda aynı
kuantum mekaniği kanunlarının,
...heryerde atomlara aynı
şekilde hükmettiğini gösterir.
Hangi dünyada oluşursa oluşsun,
...doğa yasasının belirleyici
standartlarına göre oluşacaktır.
Milyarlarca ışık yılı uzaklıktaki
galaksiler spiral şekilde geliştiler.
Aynı bizim galaksimiz Samanyolu gibi.
Aynı yerçekimsel güçler etkilidir.
Gezegenlerde de böyledir:
...Jüpiter üzerinde spiral
fırtına sistemleri bulunur.
Aynı şekiller Dünya'da da ortaktır.
Tüm dünyalardaki zeki
varlıklar er ya da geç,
...doğa yasalarını anlayacaklardır.
Bir gün, belki yakında,
...uzayın derinliklerinden gelen bir
mesaj küçük dünyamıza ulaşabilir.
Eğer bunu anlamak istersek,
...önce bilimi anlamalıyız.
Güneş sistemimizdeki
herhangi bir gezegende...
...gelişmiş bir teknolojik
uygarlık bulunduğunu sanmıyoruz.
Bizden biraz -örneğin
10.000 yıl- geri...
...bir teknolojik uygarlığın
teknolojisi hiç de ileri sayılamaz.
Bizden biraz ileri bir
teknolojik uygarlık varsa,
...bizim Güneş Sistemi'mizi
keşfe çıktılarsa,
...şimdiye kadar burada olmalıydılar.
Öteki uygarlıklarla
haberleşebilmek için,
...teknolojimiz yalnızca...
...gezegenlerarası
uzaklıklar için değil,
...yıldızlararası uzaklıklar
için de gelişmiş olmalı.
Bu yöntemin ekonomik
bakımdan ucuz olması gerekir.
Büyük miktarda bilgi cüzi
maliyetle gönderilebilmeli.
Hızlı olmalı,
...çünkü bu sayede yıldızlararası
bir diyalog mümkün olabilir.
Açıktır ki,
bu haberleşme yönteminin izlemesi
gerektiği yol ne olursa olsun,
...bir teknolojik uygarlık
bu yolu bulacaktır.
Sürpriz olarak,
böyle bir yöntem mevcut.
Adına radyoastronomi denmektedir.
Bu, Dünya üzerindeki
en büyük radyo/radar...
...gözlemevi olan Arecibo Gözlemevi'dir.
(2010 yılı itibarıyla da geçerlidir.)
Porto Riko adasının uzak
bir vadisinde konuçlanmıştır.
Radyo sinyalleri gönderir ve alır.
Fakat o kadar büyük ve güçlüdür ki,
...Samanyolu Galaksisi'nin
orta yerinde,
...15.000 ışık yılı
uzaklıktaki bir gezegende...
...kurulmuş benzer bir
gözlemeviyle iletişim kurabilir.
Arecibo Gözlemevi sürekli olarak...
...uzaydaki uygarlıklardan
sinyaller aramakta...
...ve bir seferliğine,
..."M 13" denen uzak bir yıldız
kümesine sinyal yayınlamaktadır.
Peki orada bizimle
konuşacak kimse var mı?
Yalnızca Samanyolu'nda
400 milyar yıldız olduğuna göre,
...bizimki akıllı canlıların
yaşadığı tek gezegen olabilir mi?
Peki durum,
...ilerlemiş toplumların sesiyle uğuldayan
gezegenlerin varlığı şeklindeyse?
Geceleyin göğe baktığımızda, uzaklarda
gördüğümüz solgun bir ışık noktasında,
...belki de bizden değişik
birileri bir yıldıza bakıyor...
...ve bizim Güneş dediğimiz
bu yıldıza bakarken...
...ve eğlenirken, bir an için,
...hakkımızda ileri geri
sözler sarfediyor olabilirler.
İnanılmaz derecede çok
sayıda yıldız mevcut.
Yalnızca bir kısmı yaşama
uygun gezegenlere sahip olacaktır.
Yalnızca bunlardan bir kısmının
üzerinde zeka ortaya çıkacaktır.
Ve belki de, bu uygarlıklardan
sadece birkaç tanesi,
kendi teknolojilerinin ve tutkularının
kurduğu tuzaklardan kurtulabilecekler.
Eğer birçok uygarlık mevcutsa, en
azından biri daha yakınımızda olmalı.
Eğer uygarlıkları sayısı az ise,
...en yakını bile çok
çok uzakta olabilir.
Bu en büyük sorulardan biridir:
Samanyolu Galaksisi'nde, en azından...
...radyoastronomi kullanabilecek kadar
gelişmiş kaç adet uygarlık vardır?
Gelin bu uygarlıkların sayısını bir
büyük "N" harfi ile ifade edelim.
Bu bir sayıdır ve bir
çok şeye göre değişir.
Örneğin Samanyolu'ndaki
yıldızların sayısına dayanır.
Buna "N*" diyelim.
Bu yıldızların
gezegene sahip olanlarına...
..."fp" diyelim.
Belirli bir güneş sisteminde
çevresel koşullar açısından...
...yaşamaya elverişli olanlarına...
..."ne" diyelim.
Bu gezegenlerin içerisinden
gerçekten hayat barındıranlara...
..."fI" diyelim.
Hayatın başladığı gezegenlerden,
...bünyesinde zekayı
bulunduranların sayısına...
..."fi" diyelim.
Akıllı varlıkların
barındığı gezegenler içerisinden...
...teknolojik açıdan gelişmiş uygarlıklar
bulunduranların sayısına da,
..."fc" diyelim.
Son olarak ise, teknolojik
bir uygarlık tarafından...
...çevrelenen bir gezegenin
ortalama yaşam süresine,
..."fL" diyelim.
Eğer tüm bu sayıları
birbiriyle çarparsak,
...yaklaşık N'imiz,
uygarlıkların sayısını verecektir.
Cornell Üniversitesi'nden Frank Drake
tarafından oluşturulmuş bu denklem...
...aslında sadece bir cümledir.
Bu cümlenin fiili ise
"eşittir" işaretidir.
O zaman gelin bu program ile
denklemi çözmeye çalışalım.
Göğün küçük bölümünde
sayım yapmış olmakla birlikte,
...seçtiğimiz bu küçük bölümler,
...Samanyolu'ndaki toplam yıldız
sayısını verebilecek niteliktedirler.
Ve bu yaklaşık 400 milyardır.
Bu çok fazla yıldız demek.
Gezegenlerden ne haber?
Çifte yıldızlar hakkındaki çalışmalar,
yakınlardaki yıldızların
hareketleri ile ilgili araştırmalar...
...ve birçok teorik
çalışmalar sayesinde
güçlü bir ipucu elde ediyoruz ki;
bir çok yıldız,
...hatta yıldızların
büyük çoğunluğu...
...gezegenlerle çevrelenmiştir.
Şimdi fp'yi alırken,
...gezegeni olan yıldız sayısını, bütün
yıldız sayısının çeyreği olarak varsayalım.
Bu durumda galaksimizdeki
gezegen sistemlerinin sayısı...
...400 milyarın çeyreği,
...yani 100 milyar olur.
Ara toplamları kırmızı ile yazıyoruz.
Şimdi, her sistem desek ki,
...bizimki gibi on gezegenli olsa,
bu 100 milyar çarpı on,
...yani galaksideki bir
trilyon gezegen yapar.
Kozmik oyun için muazzam bir alan.
Bizim güneş sistemimizde,
bir çeşit yaşam için muhtemelen
uygun birkaç cisim bulunmakta.
Tabii ki Dünya var,
...ancak Mars, Titan ve belki
Jüpiter için de ihtimaller var.
Başka benzer sistemler varsa, sistem
başına yaşanabilir birçok gezegen olabilir.
Ancak biraz tutucu olmak gerekirse,
...ne'yi iki alalım.
Sistem başına iki
yaşanabilir gezegen.
Yaşama uygun gezegenler bu durumda,
100 milyar çarpı iki,
yani 200 milyar olur.
Şimdi biraz da yaşamdan bahsedelim.
En olağan kozmik koşullar altında,
hayatın molekül temeli zaten hazır ve
kendiliğinden toplanabilir durumdadır.
Bazı engeller olduğunu
söylemek abes kaçmaz, mesela,
...genetik kodun
kökeninin zorluğu diyelim.
Buna rağmen, evrim için milyarlarca
yıl vermek pek mümkün değil.
Dünya'da yaşam, gezegenin şekillenmesinden
sonra çok çabuk yeşermiştir.
Böylece fI'yı,
...yaşanabilir gezegen sayısının
yarısı olarak alalım.
Samanyolu'nda üzerinde en azından bir
kez yaşam belirmiş gezegen sayısı ise,
...100 milyar çarpı iki çarpı yarım.
Yani yine 100 milyar eder.
100 milyar yaşam barındıran gezegen.
Bundan sonra hesaplar
daha da zorlaşıyor.
Türümüzün ve teknolojimizin
ortaya çıkması için...
...birçok birbirinden bağımsız
olay gerçekleşmek zorundadır.
Diğer taraftan, yüksek teknolojiye
uzanan birçok farklı yol olabilir.
Bazı bilim insanlarına göre,
trilobitlerden radyo teleskoplarına
veya benzer durumlara uzanan yol...
...tüm gezegen sistemlerinde
aynı sıralama ile ilerleyecektir.
Bazı bilim insanları
ise buna katılmaz.
Orta yolu bulmak gerekirse,
fi'yi 1/10 olarak alalım
...ve fc'yi de yine
1/10 olarak alalım.
1/10 çarpı 1/10, yani yalnızca
yüzde birlik bir kesim,
...yaşam barındıran gezegenlerden teknolojik
bir uygarlık içerebileceklere işaret eder.
Tüm bu faktörleri
birbiri ile çarparsak,
...100 milyar
çarpı 1/10 çarpı 1/10,
...ya da bir milyar üzerinde en azından
bir kez uygarlık oluşmuş gezegen sayısı buluruz.
Şimdi, bir gezegenin yaşam
süresinin yüzde kaçında...
...teknolojik bir uygarlığın
varolduğunu hesaplayalım.
Dünya birkaç
milyarlık ömür süresinde...
...radyoastronominin
belirlediği teknolojik uygarlık...
...dönemini ancak
yirmi-otuz yıldır yaşamaktadır.
Üstelik hemen yarın, kendimizi yok
edemeyeceğimizin garantisi verilemez.
Demek oluyor ki, fL...
...birkaç on'un
birkaç milyara bölünmesi...
...ya da 1/100 milyon gibi...
...çok küçük bir sayı olur.
Böylece N, bir milyar
çarpı 1/100 milyon olur.
Veya N sadece...
...10 uygarlık olabilir.
Galakside çok az, avuç içi kadar
az sayıda birkaç teknolojik uygarlık.
Ancak bu uygarlıkları,
...milyarlarca yıllık dolambaçlı
evrim ile ortaya çıktıktan sonra...
...affedilmez bir ihmal ile bir
anda kendilerini yok edebilirler.
Eğer durum böyleyse,
...belki birkaç
diğer uygarlık olabilir,
belki de kendimizden başka
konuşacak kimse yoktur.
Ancak alternatif
durumu da değerlendirelim:
Bazı uygarlıkların yüksek
teknoloji ile yaşamayı öğrendiğini...
...ve jeolojik veya yıldızsal evrim
dönemlerinde hayatta kaldığını düşünelim.
Eğer bu uygarlıkların
yalnızca yüzde biri...
...bu teknolojik gelişim
sürecinde hayatta kalabilirse...
...bu durumda fL 1/100 milyon değil,
...1/100 olur.
Böylece uygarlıkların sayısı
bir milyar çarpı 1/100 olur.
Galaksideki uygarlıkların
sayısı milyonlarla ifade edilir.
Milyonlarca teknolojik uygarlık.
Uygarlıklar eğer her zaman
radyoastronominin bulunmasının...
...ardından kendilerini
yok etmiyorlarsa,
...belki gökler usulca vızıldıyordur,
yıldızlardan gelen mesajlarla,
...ve bizden çok daha ihtiyar ve
alim uygarlıklardan gelen sinyallerle.
Eğer Samanyolu'nda
milyonlarca uygarlık varsa...
...ve her biri
radyoastronomiye muktedir ise,
...en yakındaki ne kadar uzakta?
Eğer uzayda rastgele dağılmışlarsa,
...en yakını 200 ışık
yılı uzaklıkta olacaktır.
Ancak 200 ışık yıllık mesafede...
...yüz binlerce yıldız bulunmakta.
Samanlıktaki bu
iğneyi bulmak için...
...istekli ve sistematik
bir tarama gerekir.
Birçok kozmik radyo sinyalinin
akıllı uygarlıklar ile alakası yoktur.
Öyleyse bir mesaj
aldığımızı nereden bileceğiz?
Mesaj gönderen uygarlık eğer isterse
bunu bizim için çok kolay hale getirebilir.
Sistematik bir tarama
yaptığımızı düşünün.
Veya klasik bir gözlemin
ortasında olduğumuzu.
Diyelim ki bir gün,
...yavaşça beliren
güçlü bir sinyal keşfettik.
Öylesine bir
arkaplan hışırtısı değil,
...metodik bir sinyaller serisi.
Sayılar bir, iki, üç, beş,
...yedi, onbir, onüç.
Asal sayılardan oluşan bir sinyal.
Yalnızca bire ve
kendilerine bölünebilen sayılar.
Asal sayıları oluşturan herhangi
bir doğal astrofiziki süreç yoktur.
Şu sonuca varmalıyız ki:
Basit matematiğe
tutkun birileri,
...bize "merhaba" diyor.
Bu bizim dikkatimizi çekmek isteyen bir
işaret fişeğinden başka bir şey değildir.
Ana mesaj ince tasarlanmış,
...daha saklı ve
oldukça zengin olacaktır.
Mesajı çözmek için
sıkı çalışmamız gerekebilir.
Ancak işaret sinyalinin kendisi
başlı başına anlamlı olacaktır.
Sinyal, birilerinin teknolojik
ilerlemeden sağ kurtulabildiği,
...kendi kendini yok etmenin
kaçınılmaz olmadığı,
...ve bizlerinde bir geleceğimizin
olabileceği anlamına gelecektir.
Böylesine bir bilginin bana göre,
...çok yüksek bir ederi olabilir.
Muhtemelen yeni bir Champollion gidip,
...ana mesajı, bizlerin yıldızlararası
Rozetta Taşı'mızı kullanarak çözecektir.
Yani bilim ve
matematiğin ortak dili ile.
Bizden çok daha fazla gelişmiş egzotik
bir uygarlığın o şanlı hikayesinin...
...Dünya'nın o muazzam radyo
teleskopları ile toplantığını düşünün.
Belki de bize milyonlarca dünyanın
bilgilerinin bir derlemesini yollarlar:
Galaktik Ansiklopedi'yi.
Yıldızlararası bir mesaj almak,
...insanlık tarihinin en önemli
olaylarından biri haline gelecek...
...ve gezegenimizin taşralılıktan
kurtulmasının başlangıcı olacaktır.
Dünya dışı uygarlıklar için ciddi ve sistemli
bir radyo araştırması yakında başlayabilir.
Konunun başlangıç adımları
hem Birleşik Devletler,
...hem de Sovyetler Birliği
tarafından atılıyor.
Araştırma kıyasen daha ucuzdur.
Onyıllarca sürecek bir arama,
...sadece bir yıllık ortalama bir silah
üretimi bütçesinden daha az tutacaktır.
Teknolojimiz bu büyük
mücadele için fazlasıyla yeterlidir.
Ancak hiçbir sistemli arama programı,
...henüz Dünya'nın herhangi bir
ulusu tarafından onaylanmadı.
Bu muazzam kozmik okyanusta başka
hangi uygarlıklar olabilir diye...
...aramaya ne zaman karar vereceğiz?
Peki diyelim ki ancak birkaç tane,
...ya da milyonlarca gelişmiş
galaktik uygarlık varsa...
...bunların bir kısmının Dünya'yı
ziyaret etmiş olması gerekmez miydi?
Bir tarafta kendi kendini yok etme
potansiyelleri ile yaşamayı öğrenmiş...
...ufak bir teknolojik
uygarlık grubu olsa bile,
...galakside bunlardan çok
fazla sayıda olması gerekir.
Ayrıca UFO'lar ve kadim astronotlara
dair iddiaları bir kenara bırakırsak,
...Dünya'nın herhangi bir
zamanda ziyaret edildiğine dair...
...tek bir kayda değer kanıt yoktur.
Fakat bu bir çelişki değil midir?
Eğer en yakın uygarlık, diyelim ki
200 ışık yılı uzaklıktaysa...
...bulundukları yerden buraya gelmeleri
ışık hızında 200 yıl sürecektir.
Hatta ışık hızından 1000 kat
daha yavaş yol alsalar bile...
...insanoğlunun Dünya üzerindeki
yaşamı mevcutken buraya ulaşabilirlerdi.
Peki neden burada değiller?
Buna ilişkin bir
çok mümkün cevap var.
Bunlardan biri,
bizim birinci olmamız.
Galaksi tarihinde ortaya
çıkan teknik uygarlıklardan...
...birinin birinci olması gerekir.
Veya tüm teknik uygarlıklar
hızla kendilerini yok etmşilerdir.
Bu ihtimal bana pek olası gelmiyor.
Belki yıldızlararası
uzay uçuşuyla ilgili...
...bizim anlayacak kadar yetersiz
olduğumuz türden bir problem vardır.
Ya da belki buradalardır ancak,
...uygarlıkların karşısına
çıkmak konusunda...
...etik bir karışmamazlık prensibi
sebebiyle saklanıyorlardır.
Onları meraklı ve
soğukkanlı bir şekilde...
..."bakalım bu yıl da kendilerini
yok etmekten kaçınabilecekler mi?"...
...diyerek bizleri
gözlüyormuş gibi hayal edebiliriz.
Ancak bizim bildiklerimizle
örtüşen bir başka açıklama daha var.
Bildiğiniz gibi kozmos çok büyüktür.
Eğer yıllar önce, 200 ışık yılı uzaklıkta
yıldızlararası uzay yolculukları yapabilen...
...ileri bir uygarlık ortaya çıktıysa
bile, neden buraya gelsinler?
Dünya'nın özel bir yer olduğuna dair bir
fikirleri olması için hiçbir sebepleri yok.
200 ışık yılı
uzaklıklığa gönderebildiğimiz,
...bırakın radyo sinyallerini, teknolojiye
dair tek bir ibaremiz bile yok.
Onların bakış açısına göre,
tüm yakındaki gezegen sistemleri,
muhtemelen keşfedilmek için
eşit çekicilikte görünüyordur.
Yıldızlararası bir uygarlık komşu yıldız
sistemlerini keşfetmeye nasıl çıkar?
Yakın yıldızların gezegenlerine gözetleme
istasyonları veya koloniler kurabilirler.
Ancak bu zaman alacaktır.
Müsait gezegenleri bulmak
ve belirlemek için zaman.
Yeni uzay araçları
inşa etmek için zaman.
Eninde sonunda
kaşiflerin gelecek nesilleri,
...dünyalar arasında
yollar kat edecek,
yıldızları birbirine bağlayan yıldızlararası
bir sinir sistemi yaratacaklar.
Belki de başka bir gelişmekte
olan uygarlıkla karşılaşacaklar,
...ve ancak radyo dalgalarından onların
geçmişlerine dair bilgiler edinebilecekler.
Yıldız savaşları pek olası değil.
Uygarlıklardan biri diğerine
göre çok daha gelişmiş olacaktır.
Böylece rekabet doğmayacaktır.
Belki Samanyolu'nun ufak
bir bölgesini keşfetmek için...
...birlikte hareket edeceklerdir.
Ancak yakınımızdaki
uygarlıklar bile,
bizim gösterişsiz güneş
sistemimize rastlamadan,
...yıldızlar arasında dolanarak
milyonlarca yıl geçirebilirler.
400 milyar yıldızlı bir galakside,
...belki de henüz
bizi kimse bulmamıştır.
İleri yıldızlararası uygarlıklar bir çok
dünyadan haberdar olacaklardır.
Kimi yerleşim barındıran,
kimi çorak.
Belki bulgularını
bizimle paylaşırlar,
...sayısız dünyayla ilgili bilgiler
içeren muazzam bilgi havuzlarını...
...bizimkiyle birleştirirler.
Bir Galaktik Ansiklopedi
derleyebilirler.
Bu ansiklopedi içerisinde
tarama yapabildiğimizi varsayalım.
Galaksinin yeterince keşfedilmiş
yakınca bir bölgesini seçebiliriz.
Ardından da yavaşça
dünyalara bakabiliriz.
Genç Champollion, Fourier'in Mısır'a
dair tariflerini okuyarak ilham almıştı.
Böylesine büyük bir
derlemeyi incelemenin...
...üzerimizde bırakacağı
etkiyi hayal edin.
Yalnızca bir dünyayı değil,
...milyarlarcasını içeren.
Bir ihtimal, güneş
sistemimizden çok uzak olmayan,
...bizden biraz daha gelişmiş
teknolojik bir uygarlık bulabiliriz.
Galaktik Ansiklopedi'den
onlara bir bakalım.
Bizden çok daha gelişmiş
bir uygarlık neye benzerdi?
Bizi gururlandıran
başarılarımızı gölgede bırakacak...
...bir mühendislik
seviyesinde olabilirler.
Çevrelerindeki gezegenleri
yerlerinden ayırıp,
...kendi dünyaları etrafında
toplayarak bir halka...
...ya da kalkan oluşturmuş
uygarlıklar olabilir.
Oldukça ileri bir uygarlığın
enerji krizi yaşadığını hayal edin.
Bütün yakıtlarını tüketmişlerdir.
Güneş enerjisine güveniyorlardır.
Ancak gelişimleri sınırlı enerji
sebebiyle sekteye uğramıştır.
Muazzam miktarlardaki enerji yerel
bir yıldız tarafından üretiliyordur.
Fakat yıldızın ışığı gezegenlerine
yeteri kadar düşmüyordur.
Bu yüzden belki de yıldızlarını
çevreleyecek bir kalkan inşa ederler,
gün ışığının her bir
fotonunu toplayabilmek için.
Birçok varlık, birçok uygarlık,
...bizim bildiğimiz herhangi bir şeye
dair çok az benzerlik taşıyor olabilir.
Belki birgün Galaktik Ansiklopedi'de,
bizim gezegenimizle ilgili bir girdi olur.
Hatta belki şu an bile biryerlerde,
...televizyon yayınlarımızı ya da
ketum bir araştırma görevimizi...
...içeren bir gezegen
klasörümüz mevcuttur.
Samanyolu'nun bu bölümündeki mavi
dünyalar hakkında bilgi toplayabilirler,
...Dünya hakkındaki
ayrıntılar için gelmeden önce,
...bizim hakkımızda
ne bilebilirler?
Hakkımızda ne düşünecekler?
Bizler ezelden beri
yıldızları izledik,
...ve acaba bizden başka düşünen ve
merak edenler var mı diye düşündük.
Genel insan algısını aşan muazzamlıkta
ve yaştaki kozmik sistemde...
...bizler biraz yalnız durumdayız.
Derine indiğimizde,
dünyadışı uygarlık arayışı,
...aslında kim olduğumuzun arayışıdır.
- 1990 yılı güncellemesi -
Kozmos yayınlandığından beri,
...UFO'lara olan ilgide
azalma olmadı.
Gördüğüm kadarıyla bugünlerde...
...göklerde garip cisimler
görüldüğüne dair birkaç söylenti,
...ve dünyadışı varlıklarla
karşılaşıldığına dair birçok iddia var.
Tıpkı bizim canlandırdığımız Betty ve
Barney Hill dosyasında olduğu gibi.
Hala uzaylılar tarafından kaçırıldıklarını,
hatta cinsel istismara uğradıklarını...
...ve hatta hamile bırakıldıklarını
iddia eden insanlar var.
Böyle savlar hakkında ciddi olduğunu
iddia eden, çok satan kitaplar mevcut.
Ancak elimizdekilerin hala
en fazla kişisel hikayeler...
...olduğu konusundaki
kritik gerçeklik devam ediyor.
Bir şüpheciyi ikna edebilecek
ne bir yakın çekim fotoğraf,
...ne bir kalıntı,
hiçbir şey yok.
Yalnızca hikayeler mevcut.
Ve bu hikayeler böylesine
önemli bir konu için yeterli değiller.
Ben halen sağlam
kanıtlar beklemekteyim.
Dünyadışı uygarlıklar bulmak için
radyo dalgaları araştırması hızlanmakta.
Massachusets - Harvard'da
bir radyo teleskobu,
...8 milyon farklı
radyo kanalını dinleyerek,
göklerden gelecek
sinyalleri tarıyor.
(Megachannel Extra-Terrestrial Assay)
olarak adlandırılan bu program tamamen,
...Kaliforniya - Pasadena menşeli "Gezegen
Gönüllüleri" tarafından destekleniyor.
Üyelerin katkılarıyla
finanse ediliyor.
Güney göklerini ve Samanyolu'nun
merkezini tarayacak...
...benzer bir gezegen
gönüllüleri araştırması da,
...Arjantin'de başlatılacak. (META II)
Bu araştırmalar şimdiye kadar
kalkışılan en gelişmiş araştırmalardır.
Bundan çok daha hassas bir program,
...neredeyse bütün radyo dalgalarını
kapsayacak içerikle...
...NASA tarafından
geliştiriliyor.
Dünyadışı uygarlık arayışı,
...evren algımız ve kendimize bakışımız
konusunda merkezi bir rol oynar.
Uğraşmaya değerdir.
Ancak gerçek şudur ki,
...bizler dünyadışı yaşamın
ziyadesiyle varolduğunu düşünsek de,
...şu anda var olduğuna dair
hiçbir kanıtımız bulunmamaktadır.
Arama devam ediyor.
