Merhaba,
Tarih Felsefesi I dersine ‘Antikçağ Yunan Dünyasında Tarih Anlayışı’’ bölümüyle devam edeceğiz.
Bu programda;
Antikçağ Yunan dünyasında efsaneye dayalı tarih anlayışı
Sofistlerden sonra Yunan tarihçiliği ve tarih yazıcılığı
Platon'un tarih anlayışı
Theoria - Historia karşıtlığının oluşması ve yerleşmesi konularını ele alacağız.
Antikçağ medeniyetinde tarih konusu, diğer pek çok medeniyette olduğu gibi,
efsaneler tarafından işlenmiştir.
Herodotos’un başlattığı tarihçilik geleneğine kadar etkili olan efsaneye dayalı bu dönemde
etkili olmuş başlıca isimler Homeros, Hesiodos ve Pindaros’tur.
Homeros’un kendi destanlarında kültüre, toplumun değer ve yaşama biçimlerine yer vermesi,
hatta tanrıların, kahramanların, soylu ailelerin soy kütüklerini aktarması,
tarihçilik açısından önemli veriler olarak yorumlanır.
Homeros'un en büyük yapıtları; İlyada ve Odysseia destanlarıdır.
Bu destanlarda din, kahramanlık ve gelenek konuları işlenmiştir.
Hesiodos, Antik Yunan tarih düşüncesini ana hatlarıyla ortaya koyan ilk düşünürdür.
Hesiodos, tarih düşüncesini içeren iki ayrı yapıtında, tarihi iki ana bölüme ayırmıştır:
Theogonia’da, evrenin oluş sürecini, tanrıların özelliklerini ve görevlerini,
insanın ortaya çıkışını ele almış, daha çok tanrıların tarihini anlatmaya yoğunlaşmıştır.
İşler ve Günler’de insan tarihine ağırlıklı yer tutmuş,
hatta Hesiodos bu yapıtında kendinden önceki ve sonraki nesilleri kapsayacak şekilde
insanın geçmişini ve geleceğini daha doğrusu insanın geçmişi ve geleceği konusunda
kendi öngörülerini ele almıştır.
Hesiodos insanlığın kötüye gittiği düşüncesini temellendirdiği Çağlar Öğretisi'nde
altın çağdan - altıncı soya farklı altı çağ bölümünü konu edinmiştir.
Pindaros da Homeros ve Hesiodos gibi, Antik Yunan medeniyetinin ozan-düşünürlerindendir.
Rodos’un efsaneye dayalı tarihini anlatmıştır ve bu anlatıda
geçmiş, değişmeyen gerçeklik olarak anlaşılmıştır.
Geçmişin Pindaros için önemi büyüktür; fakat Pindaros’un şiirlerinde genel olarak
zaman, her üç boyutuyla da (geçmiş, bugün, gelecek) önemli yer tutmuştur.
Pindaros, Yunan tarihçiliğinde efsane etkisinden bilimsel tarihe geçişin hazırlayıcısı olarak nitelendirilir.
Felsefenin Antikçağ Yunan toplumunda ortaya çıkışından itibaren,
felsefe ve bilimin yön verdiği bir tarih anlayışı da oluşmuştur.
Şimdi de araştırma esasına dayalı ve bilim esasına dayalı bu anlayışa biraz değinelim.
Felsefe ve tarih alanındaki düşünürler
benzer sorulara farklı tarzlarda açıklamalar getirmelerine rağmen bu iki alan,
birbirini besleyen ve birbirinden kopuk düşünülemeyen alanlardır.
Bu durum bilimsel tarih anlayışında iki tarihçinin alandaki ilkleri gerçekleştirmesine olanak tanımıştır.
Herodotos, edindiği bilgiyi değiştirmeden aktarma ve gerekmedikçe
kişisel görüşlerini aktardığı olaylara katmama gibi özellikleriyle,
tarih yazıcılığında rastlanan ilk farklı modeli oluşturur.
Ayrıca, birbirine karşıt düşünceleri görmezden gelmemesi,
anlattığı konuyla ilgili yazılı belgeler elde ettiği zaman
belgeye bağlı kalarak değerlendirme yapması,
bilgisinin yetersiz kaldığı durumda bunu açıkça dile getirmesi
Herodotos’u özgün ve öncü bir tarihçi kılan diğer yönleridir.
Ayrıca doğrudan kaynağından yani birinci elden alınmış her türlü bilgiyi,
ikincil verilerden üstün tutmuştur.
Herodotos ile başlayan eleştirel, araçtırmacı, ve belgeleri önemseyen tarihçilik tutumu,
Thukydides ile devam etmiştir.
Thukydides, ekonomik etkenleri değişimlerin ve iç savaşların nedeni olarak gören belki de ilk tarihçidir.
Günümüze ulaşan ve dolayısıyla bilinen tek eseri Peloponnesos Savaşı'dır.
Tarih olaylarını incelerken akılcı bir tutum takınmış,
buna bağlı olarak tarih olayları karşısında kuşkucu olunması
ve öne sürülen her aktarıma ve delile inanılmaması gerektiğini savunmuştur.
Olayların ardındaki neden ve ilkeleri araştırıp bulma isteği,
Thukydides'in incelediği olaylarda ortaya çıkan sonuçlara,
amaçlara ve motiflere odaklanmasına yol açmıştır.
Bu da Thukydides'in tarihçiliğindeki pragmatik yöne işaret eder.
Thukydides bu sayılan yönleriyle Yunan tarihçiliğinde bilimsel yönelişin zirveye çıktığı bir düşünür olmuştur.
Yunan tarih yazımında efsanelerin etkisinin azalarak
olayların araştırılmasının ön plana çıkması sağlanmasında öncülük etmiştir.
Şimdi de sistem filozoflarının ilki kabul edilen,
felsefenin her alanında eser vermiş büyük Yunan düşünürü Platon'un
tarihi nasıl yorumladığını ve tarihten nasıl yararlandığını anlamaya çalışacağız.
Platon, kendi çağında tanık olduğu toplumsal ve siyasi çalkantılar karşısında,
şu iki tutum arasında bir seçim yapma zorunluluğuyla baş başa kalmıştır:
Polis'i, daha doğrusu Atina’yı tüm kurum ve gelenekleriyle geçmişe gömme gayreti içinde olan
yıkıcı güçlerle bir olup yepyeni bir devlet ve yepyeni bir din oluşumuna katkıda bulunmak
diğeri ise; karşıt görüştekilerin yanlışlarını ortaya koyup çürüterek
Polis’i ayakta tutmak için ne gerekiyorsa yapmak.
Platon, bu tutumlardan ikincisini benimseyerek Polis'i sonuna kadar savunmuştur.
Bu seçim, Platon'un ömrü boyunca din, siyaset, kültür gibi sorunlarla uğraşmasına yol açmış,
bu sorunlara önerdiği çözümleri temellendirirken de felsefeyi ön planda tutmakla birlikte,
malzemesini tarihten derlemiştir.
Platon'un tarih anlayışının anahtar kavramlarının başında ruh gelir.
Ruh, idealar öğretisi, ideal devlet gibi
Platon düşüncesinin özgün unsurları içinde önemli bir kavram olma özelliği taşır.
Platon’a göre ruh hem ilk yaratılan varlıklardan biridir
hem de tüm değişim ve dönüşümlerin başlıca nedenidir.
Ruh, bütün eylemlerin, iyi ve kötü olarak nitelenen her şeyin ardındaki nedenidir,
yani insanların tüm eylemleri aslında ruhun etkinlikleridir.
Platon’un ruha yüklediği temel özellikler ölümsüzlük, maddesizlik ve görünmezliktir.
Aynı zamanda ruh, tutku, cesaret ve akıl olmak üzere üç ana bileşene sahip bir yapıdır.
Ruhun tarihte bozulmaya ve ilerlemeye neden olduğu yönlü görüşü;
Platon'un tarihte bir ilerlemenin olup olmadığı, insanın kökeninin ve tarihteki amacının ne olduğu
ya da olması gerektiği gibi soruları da sormasını gerektirmiştir.
Bu sorulara verdiği yanıtlar da Platon'un tarih metafiziği yapmasının yolunu açmıştır.
İlerleme, değişme, gelişme gibi olgulara yer veren olumlu yaklaşımları,
Platon'u "ilerlemeci" bir tarih filozofu saymamız için yeterli değildir.
Çünkü Platon ilerlemenin olanaklılığını teslim ettiği ölçüde,
bozulmadan duyduğu kaygıları da ifade etmiştir.
Platon'un ahlak ile kültürel ilerleme arasında olduğuna işaret ettiği çelişkiyi aşma çabası,
onun tarihi yorumlama üslubuna da yansımıştır.
Bu düşünceler ekseninde; tarih olayının betimlenmesi ve açıklanmasıyla ilgili her bir aşamanın,
aşağıdan yukarıya doğru bir diyalektik sürecin aşamaları olduğu ileri sürülmektedir.
Bu diyalektik süreç,
adım adım devlet ve felsefe aşamasına kadar uzanan siyasal ve zihinsel gelişmelerin bütünüdür.
Bu program kapsamında atacağımız son adım;
Platon'un felsefe sisteminin büyük bir payı olduğu bir ayrım; theoria - historia ayrımı oluşturacak.
Historien kavramının birçok farklı anlamı vardır.
Platon historeini; genel bir açıklamaya sokulmayan,
ancak gözlenen ya da tanık olunan olayların bilgisine verilen isim anlamında kullanmıştır.
Theoria'ya göre ise aklın gözüyle görme
yani; deneyimden bağımsız olarak düşünülenler alanındaki değişmeyenleri görme anlamları yüklenmiştir.
Aristoteles, theoria-historianın birbirine karşıt olarak konumlanması konusunda,
Platon’dan daha açık bir söyleme sahiptir.
Aristoteles, bilgi alanlarını şöyle sınıflandırır:
Bunlardan ilkini, bilgiyi başka bir şeyin aracı değil de başlı başına kendisi için bir amaç olarak gören
fizik, matematik ve metafizik gibi disiplinler oluşturur.
İkinci kapsamına etik, politika, ekonomi gibi insan yaşamındaki eylemlerle ilişkili,
iyinin nasıl elde edilebileceğini araştıran disiplinler girer.
Poietik bilimler ise; güzel sanatları yani tagedya, müzik, resim, heykel gibi sanatları kapsar.
Aristoteles; historeini tariz yazımı olarak tanımlandırmış
ve bu disiplini bir edebiyat türü olarak şiirin altında sınıflandırmıştır.
Aristoteles'te en açık ifadesini bulan theoria - historia yani felsefe - tarih karşıtlığı
ve bunu aşma denemeleri tarih felsefesinin gidişine yön vermiştir.
Antikçağ Yunan Dünyasında Tarih Anlayışını ele aldığımız programımız burada sona erdi.
Bir sonraki programda Tarih fesefesinin ortaçağdaki kökenlerinin ilk bölümünü ele alacağız.
Görüşmek dileğiyle. Hoşçakalın.
