Kuantum yolculuğumuzda kimi zaman biz de
kuantum sıçramaları yaşayacağız.
Sonuçta biz de parçacıklardan oluşuyoruz
değil mi?
İlk sıçramamızı bu video ile gerçekleştiriyoruz.
19.
yüzyıla bir yolculuğa çıkacağız birlikte.
Size müthiş bir hikaye anlatacağım.
Tarihte görebileceğiniz en sıradışı
beyinlerden birinin hikayesini.
20.
ve 21.
Yüzyılın tüm gelişmelerini gözünüzün
önüne getirin.
Makinelerin hayatımıza girişini.
Evlerimizdeki makineleri.
Çamaşır, bulaşık…
Fabrikaları…
Bu yüzyılı ve geleceğimizi şekillendirecek
her şeyi…
İşte tüm bunların fitilini ateşleyen.
Maddeye, doğaya, ışığa, elektriğe, manyetizmaya
bakış açımızı değiştiren adamın hikayesini
anlatacağım size.
MICHAEL FARADAY’in hikayesini.
Tüm buluşlarının ve keşiflerinin ötesinde
sadece hayat öyküsü bile bugün dahi hepimizin
örnek alması gereken, tüm gençlere, insanlığa
ilham olacak bir hikayedir.
Çünkü o gerçekten sıfırdan.
Kelimenin tam anlamıyla.
Her anlamda sıfırdan başlamış bir insan.
O yüzden teknik detaylara girmeden önce
Faraday’in nereden geldiğini bir konuşalım.
1791’de Londra’da doğan Faraday hayata
yenik başlayanlardan.
Babası bir demircinin yanında çalışıyordu
ve hayatlarını gerçekten zor idame ettiriyorlardı.
Faraday’de okul çağına gelince okula
başlıyor ama hem dersleri gerçekten çok
da iyi değildi hem de onun da para kazanması
gerekiyordu.
Bunun yanında öğretmenleri de başarısız
olması ve geç öğrenmesi nedeniyle kendisine
bayağı kötü davranacaklardı.
Bu nedenle ilk öğrenimini bile tamamlayamadan
okuldan alınacaktı.
Çok üzücü gibi duran bu olay belki de
Faraday ve bizim için bakın ne kadar önemli
gelişmelere sebep olacak.
Okuldan ayrıldıktan sonra farklı farklı
işlerde çalışmaya başlıyor Faraday.
Ve 14 yaşına geldiğinde bir ciltleme atölyesi
ve kitapçı sahibi olan George Riebau’nun
yanında kitapları ciltlemede yardımcı
olmak üzere çırak olarak çalışmaya başlıyor.
1800’lü yıllarda harçlığını çıkarmak
için bir çocuğun bir kitapçıda çıraklık
yapmaya başlaması insanlık tarihini tamamen
değiştirecekti desem?
Kelebek etkisinin en güzel örneklerinden
birisi belki de.
İşte bu kitapçıda kitapları ciltlerken
bir taraftan da arada kitaplara göz atmaya
başlıyor Faraday.
Bir cümle, bir paragraf derken neredeyse
okumaya bağımlı hale geliyor desek yeridir.
Eline geçen kitapları önce ciltliyor sonra
okuyor.
Her birini.
Ne bulursa.
Duramıyor.
Okuyordu.
Tarih, simyacılık, edebiyat, şiirler…
Ama en çok fizik ve kimya ile ilgili kitaplar
ilgisini çekiyor.
Okudukça merakı alevleniyor, merak ettikçe
okuyordu.
Ve özellikle iki kitap kendisi için çok
önemli olacaktı.
Isaac Watt’ın The Improvement of the Mind
kitabı.
Bu kitap “dogmaların”, “klişelerin”
ne kadar tehlikeli olduğundan ve “eleştirel
düşüncenin” öneminden bahsediyor ve
bir insanın neden “sorgulaması” gerektiğini
anlatıyor ve tüm bunlar için bazı ilkelerden
ve düşünce biçimlerinden bahsediyordu.
Faraday de sayısız defa okumuştu bu kitabı
ve öğrendiği her şeyi kendi hayatına
da uygulayacaktı.
Daha “eleştirel” düşünmeye başlayan
Faraday’in hayatını değiştiren diğer
kitap da Jane Marcet’nin Conversations on
Chemistry isimli kitabıydı.
Bu kitap birazdan bahsedeceğimiz bir ismin
kimya üzerine verdiği halka açık derslere
katılan Jane Marcet’in aldığı notlardı
aslında.
Yapılan deneylerin süreçleri ve sonuçlarını
anlatan notlar sadece.
Ama Faraday’i çok heyecanlandıracaktı.
Kendi kendine zaten çok az olan parasından
ayırarak edindiği deney malzemeleri ile
evinde bu deneyleri yapmaya bile çalışıyordu.
Yaklaşık 7 yıl boyunca kitapçıda çalışan
ve bu süreçte sayısız kitap okuyan Faraday’in
hayatı bir müşterisinin kendisine verdiği
bir biletle değişecekti.
Londra’nın soylularının katıldığı
bir konferansa giriş biletiydi bu.
Az önce bahsettiğimiz kitaptaki deneylerin
yapıldığı konferansa.
Sir Humphry Davy’nin kimya konferanslarına.
O dönemde bu tip “bilimsel halka açık
konferanslar” bugün Cem Yılmaz’ın gösterileri
neyse oydu bu arada.
İnsanlar için en büyük eğlencelerden
biriydi.
Bilim insanları, deneysel fizikçiler, kimyacılar
sahneye çıkıp teorilerinden bahsediyor,
deneyler yapıyorlardı.
Birçok insan için bir akşam eğlencesinden
öteye gitmeyen bu “şovlar” Faraday için
çok ama çok önemliydi.
Ama bir sıkıntı vardı.
Faraday soylu değildi.
Doğru düzgün kıyafeti bile yoktu.
Zaten bu konferanslara katıldığında da
soylular oldukça garipseyecekti kendisini.
O da kendini çok “dışlanmış” hissedecekti.
Ama yine de katılacaktı.
Merakı sınıf ayrımını göz ardı etmesini
sağlayacaktı.
Tüm konferanslara katılacak, her saniyesini,
Sir Humphry Davy’nin söylediği her kelimeyi,
harfi harfine not alacaktı.
Herkes deneyleri izleyip alkışlayıp geçerken
Faraday’in gözleri ışıldıyordu.
Ve bu konferanslar serisinin sonunda Faraday
aldığı notlara kendi yorumlarını ve anladıklarını
da ekleyerek tam 300 sayfalık bir kitap ortaya
çıkaracaktı.
Bakın.
Hatırlatmak istiyorum tekrar.
Bu adam ilkokulda yavaş öğreniyor diye
dışlanıyordu.
Azarlanıyordu.
Okulu bitirememişti bile.
Ve gerçekten parası yoktu.
Çalışması, hayatta kalması gerekiyordu.
İşte bu adam “kimya, fizik” üzerine
konferanslara katılıyor.
Notlar alıyor ve bu konuda tamamen, hiçbir
yardım almadan, tek başına ve hiçbir çıkarı
olmaksızın, bir kuruş bile kazanmazken
sırf merakını yatıştırmak adına kendini
geliştiriyordu.
Birazdan da bahsedeceğimiz “sınıf ayrımı”
belası da peşini bırakmıyorken yapıyordu
bunları.
Sonunda kitap haline getirdiği notlarını
“ciltçide” bir kitap haline getirecek
ve bunu bir hediye olarak konferanslarına
katıldığı Sir Humphry Davy’ye gönderecekti.
Daha Humphry Davy için üzücü ama Faraday
için hayatını değiştirecek bir kaza yaşanacaktı.
Davy bir deney sırasında bir patlama nedeniyle
yaralanacak ve bu nedenle bir süreliğine
görme ve yazma yeteneğini kaybedecekti.
Ve yardıma ihtiyacı vardı.
Bunun için bir asistan arayışına girmişken
kendisine konferanslarının notlarını çok
başarılı bir kitap haline getiren genç
adam geliyor.
Faraday’dan kendisine geçici bir süre
de olsa yardım etmesini istiyor.
Bir süreliğine yardımcılığını yaptıktan
sonra Davy tekrar çalışacak hale geliyor
ve Faraday istemeye istemeye kitap ciltlemeye
geri dönüyor.
Ama kısa süre sonra Davy’nin asıl asistanı
işten kovulunca Davy Faraday’e resmi bir
iş teklifinde bulunuyor.
Kendisinin “kimya deney asistanı” olma
işi.
Bu işi ister misin?
Diye soruyor.
Bu da soru muydu?
Royal Institution yani Londra’da bulunan
ve bilimin araştırılması ve geliştirilmesine
adanmış bir kurum olan ve inanılmaz araştırmaların
yapıldığı, tüm ünlü bilim insanlarının
uğradığı bir kurumda çalışma teklifini
geri çevirmesi söz konusu bile olamazdı!
Bizim ciltçi çocuk Kraliyet Enstitüsünde
çalışmaya başlamış ve daha da güzeli
artık en sevdiği şeyi yapacaktı.
Bilimle uğraşacaktı…
Tarih 1 Mart 1813 ve sadece 21 yaşındayken.
Ve sadece 8 ay sonra Humohry Davy’nin asistanı
olarak 18 ay sürecek Avrupa turunda ona eşlik
edecek ve Andre Marie Ampere ve Alessandro
Volta gibi çok önemli bilim insanları ile
tanışma fırsatına erişecekti.
Ama işte fakir çocukluğu bir türlü bırakmayacaktı
peşini.
Davy’nin karısı bu “soylu” olmayan
genci yanlarında götürmekten pek memnun
değildi ve her seferinde onu aşağılıyor
ve nereden geldiğini hatırlatıyordu.
Bu süreçte her şeyi bırakıp mütevazi
hayatına dönmeyi ciddi ciddi düşünecekti
ama işte Volta ve Ampere ile yaptığı konuşmalar
zihninde bir daha sönmeyecek ışıklar yakmıştı
bir kere.
Bu arada bu dönem son yüzyılın en çok
konuşulan “elektrik” konusunun da arşa
çıktığı dönemdi.
Herkes elektrik ile ilgili çalışmalar yapıyor
ve herkes bu “garip gücü” anlamaya çalışıyordu.
Ama işte en büyük sorunlardan o zamana
kadar herkes doğadaki güçlerin birbirinden
ayrı, bağımsız güçler olduğu algısını
bir türlü aşamıyordu.
Tüm bu kuvvetleri birbiri ile ilişkilendirecek,
her şeyi basitleştirecek bir keşif henüz
yapılamamıştı.
Ama bizim ciltçi çocuk her şeyi değiştirecekti.
Az önce bahsettiğimiz Alessandro Volta ile
tanışmasının da önemi burada karşımıza
çıkacaktı.
Çünkü Volta yakın zamanda bataryayı icat
etmiş ve bir devrim yaratmıştı.
Bugün kullandığımız Volt biriminin de
nereden geldiğini anlayabiliriz burada.
Herkes bu icatla bir şeyler deniyordu.
Davy de bunlardan biriydi.
Faraday ile birlikte laboratuvarda sayısız
deney gerçekleştiriyor ve herkes gibi bu
garip kuvveti anlamlandırmaya çalışıyordu.
Bu sırada bir adam çok acayip bir şey keşfedecekti.
O zamana kadar herkes elektriğin kablonun
içinden akıp giden bir akım olduğundan
emindi.
Ama Hans Christian Orsted isimli Danimarkalı
fizikçi şans eseri elektrik kablolarının
pusulanın iğnelerinin yönünü değiştirdiğini
fark etti.
Yani.
Bu çok garipti.
Kablonun içinden akan bir kuvvet dışında,
üstelik temas etmediği bir şeyi nasıl
etkiliyordu?
Orsted bunu deneysel olarak bulmuş ama bir
açıklama getirememişti.
Ama bu keşif her şeyi değiştirecekti.
Her boşluğunda eline bir şeyler alıp okuyan
Faraday’in eline de Orsted’in bu deneyi
ile ilgili yazdığı makale geçecekti.
Ve işte taşlar orada yerine oturmaya başlayacakı.
Faraday tek başına da değildi.
Andre Marie Ampere, Pierre Simon Laplace ve
Dominique François Jean Arago gibi çok önemli
isimlerin öncülüğünde yeni bir keşif
çağı yaşanıyordu 1800’lerin başlarında.
Oersted’in keşfini doğru yorumlayanlar
ise bu çağa damgasını vuracaktı işte.
Faraday de bu keşiften yola çıkarak “elektrik
manyetik alan oluşturuyor olmalı” tezini
geliştirecekti.
Ve birkaç deney daha yaparak bu manyetik
alanın dairesel olduğunu da bulacaktı.
Bunu da birkaç pusulayı bir elektrik kablosunun
çevresinde konumlandırarak keşfedecekti.
Soruların ardı arkası kesilmiyordu.
Yeni bir oyuncak almış bir çocuk gibi her
şeyi deniyordu.
Ve sonunda ünlü cıva deneyini gerçekleştirecekti.
Elektrik bu tip bir manyetik alan oluşturuyorsa
mıknatıs bu alanı takip edecek miydi?
Bunun için cıva dolu bir kase içine mıknatısın
güney kutbu sabit ve kuzey kutbu da yüzeyde
olacak şekilde yerleştiriyor.
Ardından kase içine bir kablo yerleştiriyor
ve elektrik akımı sağladıktan sonra haklı
olduğunu görüyor.
Mıknatıs kablonun çevresinde dönmeye başlıyor.
Ardından tam tersini deniyor.
Mıknatıs sabit haldeyken kabloyu serbest
bırakıyor.
Ve yine aynı sonuç.
Bu sefer kablo mıknatısın etrafında dönmeye
başlıyor.
Bu bulduğu neydi biliyor musunuz Faraday’in?
Bu, elektrik enerjisini mekanik enerjiye çeviren
tarihteki ilk elektrik motoruydu.
Tüm insanlığa enerji sağlayacak inanılmaz
buluşun ilk taslağıydı.
Ve aslında daha da önemlisi.
Elektrik ile manyetizmanın bir bütün olduğunu,
elektromanyetizmayı açıklıyordu.
O zamana kadar alakası olmadığı düşünülen
kuvvetler birleşmişti.
Üst sınıf bir bilim insanının yapması
gerekeni yapmış ve “basitleştirmişti”
Faraday…
Sonraki on yılda Faraday birazda bahsedeceğim
çok farklı çalışmalar yürütmüş ve
bu süreçte bu buluşu farklı bilim insanlarının
katkıları ile hızla geliştirilmiş ve
elektrik motorları gün geçtikçe daha kullanışlı
hale gelmeye başlamıştı.
Ama Faraday’in elektrikle işi bitmemişti.
Bu sefere Ampere ile yazışmalarında Amper
kendisine tel sarılmış bir bobinin de mıknatıs
olabileceğini söylemişti.
Bu fikirden yola çıkan Faraday yine yüzlerce
deney yapacaktı.
Aylarca bunun üzerine kafa yoracak, denemediği
şey kalmayacaktı.
Bulmaya çalıştığı şuydu.
Bir elektrik alanı manyetik alan oluşturuyorsa.
Manyetik alan da elektrik oluşturamaz mıydı?
Türlü başarısızlıklardan sonra iki bobini
uygun bir şekilde yerleştirerek akım sağladığı
bobinden diğer bobine temas olmadan akım
aktarmayı deniyor.
Ve ölçüm için kullandığı pusulada bir
hareket gözlemliyor.
Ama çok zayıf ve anlık bir hareket.
Akım verdiği anda ve akımı kestiği anda
pusula bir anlığına hareket ediyor ama
daha sonra eski haline dönüyordu.
Bunun tek bir açıklaması olabilirdi.
Manyetik alan bir noktada stabilize oluyor
ve o nedenle pusula hareketini devam ettirmiyordu.
Bunun için de çok basit ama çok zeki bir
çözüm düşünüyor.
Mıknatısı bobin içinde ileri geri hareket
ettiriyor.
Ve her hareketinde pusulanın oynadığını
gözlemliyor.
Manyetik İndüksiyon ya da indükleme denilen
olay en basit haliyle buydu işte.
Ama hala bir sorun vardı.
Bu etki hala anlıktı.
Bunu sürekli hale getirmek istiyordu.
Ve bunun için de bir çözüm düşündü.
Daha büyük bir mekanizma üretti ve bir
iletken disk kullanarak ve bu diski çevirerek
bu akımı sürekli hale getirmeyi denedi.
Ekim 1831’de gerçekleştirdi bu deneyini
de.
Ve bu Faraday’ın belki de en önemli başarısı
olacaktı.
Bir makine ile kesintisiz elektrik akımı
oluşturmayı başaracaktı.
Ve bu insanlık tarihinin ilk “dinamosuydu”.
İnsanlık tarihinin bana kalırsa en önemli
keşiflerinden biriydi!
Sonraki birkaç yıl içinde bu buluşu aralarında
Edison’un da bulunduğu birçok bilim insanı
geliştirecekti.
Neden bu kadar önemliydi biliyor musunuz?
Çünkü bu keşfi bugün bildiğimiz haliyle
tüm elektrik santrallerinin, barajların,
jeneratörlerin, trafoların, dönüştürücülerin…
Bize güç sağlayan, insanlığa güç sağlayan
her şeyin temeliydi…
Farklı amaçlar için farklı seviyelerde
akıma dönüştürülebilen bu keşif sayesinde
bahsettiğim her şeyin dışında televizyonlar,
bilgisayarlar ortaya çıkacaktı…
Özellikle elektronik cihazlarda kullanılan
dönüştürücüler de işte Faraday’ın
bu “indüksiyon halkası” adı verilen
keşfini temel alır.
Elbette bahsettiklerimin hepsi başka büyük
isimlerin ayrı ayrı buluşlarıydı ama
işte hepsi ama hepsi kendi başına küçük
laboratuvarında oyun oynayan bir adamın
keşiflerine dayanıyordu.
Bir kıvılcım olmuştu o da.
Yangına dönüşen bir kıvılcım.
Bu kadar mı peki?
Tabi ki değil.
İrili ufaklı müthiş işlere imza attı
Faraday.
Mesela Faraday Elektroliz Yasaları adını
verdiğimiz formüllerle özellikle elektrokimya
sanayisinde çok önemli hammaddelerin üretilmesi,
işlenmesine ön ayak olmuştur.
Ayrıca Lityum İyon pillerin de mantığı
bu yasalara dayanmaktadır.
Yani bu videoyu telefonunuzdan izleyebiliyorsanız
teşekkür etmeniz gereken isimdir kendisi.
Onun dışında.
Gazın sıvılaştırılmasını da ilk kez
gerçekleştirenlerdendir.
Bu sayede evimizde kullandığımız buzdolapların
temelini atmıştır.
Kimya da çok önemli maddelerden biri olan
benzen maddesinin de kaşifidir kendisi.
Faraday Kafesi adını verdiğimiz ve elektrik
çarpmalarına karşı koruma sağlamasının
dışında bir elektromanyetik ölü alan
yaratarak mobil iletişimin dahi kesilmesini
sağlayan bir kafesin de mucididir.
Ama belki de en çarpıcılarından biri “ışıkla”
olan ilişkisiydi.
Faraday o zaman için herkese çılgınca
gelen bir fikir ortaya atmıştı.
Elektriğin de “gözle görünmeyen” ışık
yaydığını.
Hatta her şeyin, güneşin bile bizim göremediğimiz
bir ışık yaydığını.
Işığın da bir tür elektromanyetik dalga
olduğunu söyleyecekti.
Tüm keşiflerine, buluşlarına rağmen herkes
bu “çılgınca fikrine” gülecekti.
Kimse bunun mümkün olduğuna inanmayacaktı.
Kendisi de bunu kanıtlayamayacaktı…
Bir sebeple.
Ama diğer taraftan ilkokulu bile bitirememiş
bizim ciltçi çocuk Londra Kraliyet Enstitüsünde…
İlk kez seyirci olarak katıldığı…
Sosyal sınıfı nedeniyle dışlandığı…
Kimsenin inanmadığı çocuk…
Burada…
Profesör olacaktı…
Bu da kolay olmayacaktı elbette.
İlk başlarda asistanlığını yaptığı
Sir Humphry Davy Faraday’e karşı bir nevi
kin besleyecekti.
Çünkü.
Boynuz kulağı geçmişti artık.
Kendisini türlü gerekçelerle suçlayacak,
araştırmalarını yayımlamayacaktı.
Her seferinde önüne taş koymaya çalışacaktı…
Ama durduramamıştı.
Kendisi hayatını kaybetmiş ve yıllar önce
kendisini dinleyen bu çocuk onun yerine Kraliyet
Enstitüsünde insanlara konferanslar vermeye
başlayacaktı…
İnanılmaz bir hikaye gerçekten.
Fakat bir şeyi atlamamamız gerekiyor.
Tüm bu inanılmaz başarılara rağmen yine
de “kaliteli eğitimin” neden önemli
olduğundan bahsetmemiz.
Şimdi.
Faraday bir “deneysel fizikçiydi”.
Bir de “teorik fizikçiler” vardır.
Faraday’in formüllerle, teorilerle pek
işi yoktu.
O deneyler yapar…
Sonuçlara ulaşırdı.
Ve gördüğümüz üzere bu konuda tarihin
en iyisiydi belki de…
Ama işte bazen söylediğiniz şeyi anlatabilmeniz
de gereklidir.
Bazı bağlantıları iyi kurabilmeniz.
Mesela “ışık bir elektromanyetik dalgadır”
dediğinizde bunu kanıtlamanız…
Bu noktada Faraday maalesef, nasıl söylesem,
yetersizdi.
Ta ki yine başka müthiş bir zeka, genç
bir adam sazı eline alana kadar…
Faraday’e inanmış…
Onun eksiklerini giderecek…
Üstüne koyacak ve dünyayı en az Faraday
kadar….
Hatta belki de ondan daha radikal bir şekilde…
Hatta sonrasında -biraz garip gelebilir ama
Einstein kadar, Newton kadar derin bir şekilde
etkileyecek, değiştirecek inanılmaz bir
isim…
James Clerk Maxwell…
Sanırım “KUANTUM FİZİĞİNDE” zaman
yolculuğundan, kuantum kütleçekiminden
ya da sicim teorisinden bahsetmeden önce
neden bu isimlerden bahsetmeye karar verdiğimi
anlamışsınızdır.
Çünkü bu isimler, bu teoriler, bu keşifler
sonunda anlayacaksınız ki aslında birbiri
ile bağlantılı…
Hepsi birbiri üzerine konulan birer tuğla
gibi…
Sonunda konuşacağımız “her şeyin teorisine”
doğru bizi götüren birer araç…
Tesla’dan da uzun uzun bahsetmiştik ama
orada da eksik bıraktığımız şeyler vardı.
Onlara da döneceğiz tekrar…
O nedenle yolculuğumuz devam ediyor…
Bir yere ayrılmayın…
 Ve her zaman olduğu gibi.
Tekrar görüşene dek.
İyi ki varsınız.
Sevgiler!
