
Polish: 
Ciemna Materia i Ciemna Energia
Głęboko badany od wieków
Wszechświat wciąż kryje wiele sekretów.
Nawet jego skład pozostaje tajemnicą.
Ziemia, planety, Słońce,
gwiazdy, galaktyki…
Z czego zbudowany jest Wszechświat?
Jedno z najbardziej zaskakujących
odkryć zeszłego wieku
to odkrycie, że zwykła materia
stanowi jedynie 5% Wszechświata.
25% składa się z
tajemniczej substancji
zwanej ciemną materią.
Pozostałe 70% składa się z
tajemniczej formy energii,
zwanej ciemną energią.
To grawitacja pozwoliła naukowcom
odkryć ciemną materię.

Dutch: 
Donkere materie en donkere energie
Hoewel het Universum al eeuwenlang uitgebreid bestudeerd wordt, verbergt het nog steeds vele geheimen.
Zelfs de samenstelling van het Universum blijft een mysterie.
De Aarde, de planeten, de Zon, sterren, sterrenstelsels...
Waaruit bestaat het Universum?
Een van de meest verbazingwekkende ontdekkingen van de afgelopen eeuw
is dat maar 5% van het Universum uit gewoon materie bestaat.
25% bestaat uit een mysterieuze substantie wat donkere materie wordt genoemd.
De overige 70% bestaat uit een mysterieuze vorm van energie, die we donkere energie noemen.
Door zwaartekracht ontdekten wetenschappers donkere materie.

English: 
Dark matter and Dark energy
Deeply studied for centuries, the Universe
still hides plenty of secrets.
Even its composition remains a mystery.
The Earth, the planets, the Sun, stars, galaxies…
What is the Universe made of?
One of the most surprising discoveries of
last century is that ordinary matter
makes up only 5% of the Universe.
25% is made of the mysterious substance called dark matter.
The remaining 70% is made of the mysterious form of energy called dark energy.
It is gravity that allowed scientists to discover
dark matter.

Dutch: 
Het rekbare laken stelt de ruimte voor.
Elk object met een massa vervormd de ruimte, zoals een knikker die een kuiltje veroorzaakt in het oppervlak.
De verbuiging van de ruimte zorgt er meestal voor dat de objecten naar elkaar toe bewegen.
Dit wordt gezien als zwaartekracht, een natuurlijk gevolg van de invloed van de massa op de ruimte.
Wetenschappers hebben de massa van een nabij gelegen cluster sterrenstelsels gemeten
door de massa van elk zichtbaar sterrenstelsel bij elkaar op te tellen.
Op deze manier maten ze de massa en dit bleek niet genoeg om alle
zwaartekracht te verklaren die werd waargenomen in het hele cluster samen.
Er moest een extra onzichtbare massa geweest zijn die zoveel extra zwaartekracht veroorzaakte.
Dat is wat we donkere materie noemen.
Laten we twee groepjes knikker verzamelen die zichtbare materie voorstellen, zoals een cluster sterrenstelsels.

English: 
The stretchy sheet represents space.
Any object with mass deforms space, just like
a marble creating a dimple on its surface.
This curvature of space causes objects to
interact, often by moving towards each other,
a fact seen as gravity, a natural consequence
of the influence of mass on space.
Scientists have measured the mass of a nearby cluster of galaxies
by summing the individual mass of each visible galaxy.
By doing so, they have measured the mass and
it wasn’t enough for counting for all the
gravity that they were seeing in the whole
cluster together.
There must have been some extra invisible
mass in the cluster that was generating such extra gravity.
This is exactly what we call dark matter.
Let’s prepare 2 sets of marbles representing
some visible matter, like a cluster of galaxies.

Polish: 
Elastyczny materiał
reprezentuje przestrzeń.
Każdy obiekt posiadający
masę deformuje przestrzeń,
dokładnie tak, jak kulka tworząca
wgłębienie na powierzchni.
To zakrzywienie przestrzeni jest powodem
oddziaływania pomiędzy obiektami,
które najczęściej przyciągają się.
Postrzegamy to jako grawitację, naturalną
konsekwencję wpływu masy na przestrzeń.
Naukowcy zmierzyli masę
pobliskiej gromady galaktyk,
sumując indywidualne masy
każdej widocznej galaktyki.
Mierząc masę zbadali, że
nie była ona wystarczająca
w odniesieniu do całkowitej
obserwowanej grawitacji w gromadzie.
Musiała tam istnieć
dodatkowa, niewidzialna masa,
która wytwarzała dodatkową grawitację.
To jest dokładnie to, czym
nazywamy ciemną materią.
Przygotujmy 2 zestawy kulek,
reprezentujących widzialną materię,
jak np. gromada galaktyk.

Dutch: 
De massa van beide groepjes is hetzelfde.
Laten we kijken hoe de knikkers van de eerste groep het laken verbuigen.
Dit is hoeveel zwaartekracht er in theorie wordt veroorzaakt door het cluster sterrenstelsels.
In het andere geval pakken we nog een extra zware knikken en hangen het onder
het midden van het laken met behulp van een touwtje.
Dit stelt de extra onzichtbare massa voor die we niet kunnen waarnemen.
Hoewel de knikkers van het tweede groepje evenveel massa hebben als het eerste groepje, wordt de ruimte verder verbogen.
Het tweede groepje knikkers stelt hetzelfde cluster sterrenstelsels voor, maar dan met meer zwaartekracht.
Dus moet er “onzichtbare” extra massa zijn die voor de extra zwaartekracht zorgt.
We noemen dit donkere materie.
Meer bewijs dat donkere materie bestaat is in de loop der tijd naar voren gekomen.
Foto’s van sterrenstelsels laten zien dat sterren geconcentreerd zijn rond het centrum

English: 
The mass of both sets is the same.
Let’s check how the marbles from the first
set bend the sheet.
In theory, this is how much gravity is created
by the galaxy cluster.
In the other scenario, we prepare an extra
heavy weight and hang it by a string below
the middle of the sheet.
This represents some extra invisible mass
that we cannot observe.
Although the marbles from the second set have the same mass as the first set, the curvature of space is deeper.
The second set represents the same gravity
cluster, but with more gravity.
Thus, there must be some “invisible” extra
mass that creates the extra gravity.
We call that dark matter.
More evidence for dark matter has emerged
over time.
Photographs of galaxies showed that the stars
are concentrated in the center,

Polish: 
Masa obydwu zestawów jest taka sama.
Sprawdźmy jak kulki z pierwszego
zestawu zaginają materiał.
W teorii, oznacza to ilość wytworzonej
grawitacji przez gromadę galaktyk.
W innym scenariuszu, przygotujemy
dodatkowy ciężarek
i przywieśmy go za pomocą żyłki
pod spodem materiału.
Przedstawia on dodatkową, niewidoczną
masę, której nie możemy zaobserwować.
Chociaż kulki z drugiego zestawu mają
taką samą masę, jak te z pierwszego,
zakrzywienie przestrzeni jest głębsze.
Drugi zestaw reprezentuje dokładnie
taką samą gromadę galaktyk,
lecz z większą grawitacją.
Tak więc musi istnieć 
dodatkowa „niewidoczna” masa,
która wytwarza dodatkową grawitację.
Nazywamy to ciemną materią.
Z czasem pojawiło się więcej dowodów
na istnienie ciemnej materii.
Fotografie galaktyk pokazały, że
gwiazdy są skoncentrowane w środku,
a zatem oczekujemy, że
ruch gwiazd wokół środka

Polish: 
będzie spowalniał w miarę oddalania się.
Co zaskakujące,
gwiazdy poruszały się o wiele
szybciej, niż się spodziewano.
Oznacza to, że musi się tam
znajdować więcej grawitacji
ponieważ obserwowane galaktyki 
nie rozpadają się
a dodatkowa grawitacja
musi być przez coś spowodowana.
Coś, co teraz nazywamy ciemną materią.
Koraliki reprezentują gwiazdy w galaktyce.
Pomalujmy je farbami, aby
umożliwić ich śledzenie.
Przyjrzyjmy się śladom utworzonym
przez koraliki w wodzie.
Koraliki płyną wszędzie
z podobną prędkością
zarówno z brzegu jak
i na środku misy,
z powodu równomiernego
rozprowadzenia wody w misce.
Jest to podobne do tego, w jaki sposób
poruszają się gwiazdy w galaktykach.
Woda zachowuje się 
jak ciemna materia
powodując przyciąganie
grawitacyjne w całej galaktyce
zmuszając gwiazdy do krążenia
z jednolitą prędkością.

Dutch: 
en daardoor verwachten we dat de snelheid van de sterren kleiner wordt als we verder naar buiten gaan.
Verrassend genoeg gingen de sterren veel sneller dan we verwachtten.
Dit betekent dat er meer zwaartekracht moet zijn, want het sterrenstelsels vliegt niet uit elkaar
en deze extra zwaartekracht moet door iets worden veroorzaakt.
Dat noemen we nu donkere materie.
De kralen stellen de sterren in het sterrenstelsel voor.
Laten we ze verven met waterverf om ze te volgen.
Laten we de sporen volgen die de kralen in het water veroorzaakt hebben.
De kralen drijven overal ongeveer met dezelfde snelheid rond — zowel de kralen aan de rand als die in het midden van de schaal —
omdat het water uniform verdeeld is.
Dat is vergelijkbaar met hoe sterren in een sterrenstelsel zich gedragen.
In dit experiment stelt het water de donkere materie voor die voor de gravitationele trekkracht
in het sterrenstelsel zorgt en er zo voor zorgt dat de sterren met dezelfde snelheid ronddraaien.

English: 
and therefore we expect that the star’s motion around
the center slows down as we go further out.
Surprisingly, the stars were moving much faster
than expected.
This means that there must be more gravity,
because the galaxy does not fly apart,
and therefore this extra gravity must be caused
by something.
Something we now call dark matter.
The beads represent stars in a galaxy.
Let’s paint them with watercolor to track
them.
Let’s observe the trails of color created
by the beads in water.
The beads flow around at similar speed everywhere — both at the edge and in the center of the bowl —
because of the uniform distribution
of water.
That is similar to how stars in galaxies behave.
Water in the activity acts like dark matter
causing the gravitational pull
throughout a galaxy and thus forcing the stars to orbit
at uniform speed.

Dutch: 
Hiernaast kan het effect van donkere materie ook worden gezien met behulp van een optische illusie.
Normaal gesproken beweegt licht in een rechte lijn, maar als massa de ruimte vervormd,
wordt de lichtstraal verbogen.
We kunnen dit zien en gebruiken dit om de hoeveelheid massa te meten.
We noemen dit een gravitationele lens en hij kan worden gebruikt om te bepalen hoeveel donkere materie er is.
De kaars is een lichtbron ver weg, bijvoorbeeld een sterrenstelsel.
Het steeltje van het glas stelt het effect voor dat iets onzichtbaars, namelijk donkere materie, kan hebben als het zich voor een vergelegen lichtbron bevindt.
Onzichtbare materie verstoort de lichtbaan voordat het bij ons aankomt.
Toen wetenschappers naar vergelegen sterrenstelsels keken, ontdekten ze rare cirkels en bogen van licht,
hoewel ze geen massa waarnamen.
Het verstoorde beeld van de vergelegen lichtbron lijkt te zijn veroorzaakt door de gravitationele lenswerking.
Dit wijst erop dat er onzichtbare donkere materie aanwezig is die de zwaartekracht veroorzaakt en daarmee voor gravitationele lenswerking zorgt.

Polish: 
Dodatkowo, istnienie ciemnej materii może
być widoczne przez złudzenie optyczne.
W normalnych warunkach, światło
porusza się po linii prostej,
lecz w przypadku, kiedy
masa zakrzywia przestrzeń,
promień światła wygina się.
Możemy to zaobserwować i
wykorzystać do zmierzenia masy.
Zjawisko to nazywamy 
soczewkowaniem grawitacyjnym i używamy go
do zmierzenia ilości
ciemnej materii.
Świeczka jest odległym źródłem
światła, na przykład galaktyką.
Podstawa kieliszka reprezentuje
efekt czegoś niewidzialnego
– ciemnej materii –
znajdującej się na drodze od
odległego źródła światła.
Niewidzialna materia zniekształca
drogę światła, zanim ono do nas dotrze.
Podczas obserwacji odległych galaktyk,
astronomowie zaobserwowali dziwne
pierścienie i łuki świetlne,
pomimo tego, że sama
soczewka była niewidoczna.
Zniekształcony obraz
odległego źródła światła
naśladuje zjawisko
soczewkowania grawitacyjnego.
Wskazuje na obecność
niewidzialnej ciemnej materii,
wytwarzającej grawitację
i powodującej obserwowane zjawisko.

English: 
Additionally, the existence of dark matter
can be seen through an optical illusion.
Normally light travels in a straight path,
but when the mass curves space,
the light ray gets bent.
We can see this and use it to measure the
amount of mass.
We call it as gravitational lens and it can
be used to measure how much dark matter there is.
The candle is a distant light source, for
example a galaxy.
The glass base represents the effect of something invisible — the dark matter — in front of the distant light source.
Invisible matter distorts the path of the
light before it reaches us.
When viewing distant galaxies, astronomers
observed strange rings and arcs of light,
despite no observation of mass.
The distorted image of the distant light source
mimics the gravitational lensing.
This indicates the presence of invisible dark
matter that is creating the gravity and the phenomenon.

English: 
Besides matter and dark matter, there
is something even more mysterious.
We know that the Universe is expanding but
it is going faster and faster.
This is a big surprise and is caused by the
mysterious form of energy called dark energy,
which makes up 70% of the Universe
The balloon acts as the Universe full of galaxies,
represented by the dots we drew.
Let’s look at our Universe at birth - everything
is compact.
The Universe has been expanding and the galaxies
are still moving apart.
The gravity of dark matter and normal matter
holds everything in the Universe together.
Scientists expect the Universe would eventually
be slowed down by gravity like the balloon that at some point cannot expand as easily.
In fact, the expansion of the Universe has
become faster.

Polish: 
Poza materią i ciemną materią jest
jeszcze coś bardziej tajemniczego.
Wiemy, że Wszechświat się
rozszerza, ale wciąż przyspiesza.
Jest to ogromna niespodzianka, spowodowana
przez tajemniczą formę energii
zwaną ciemną energią, która
stanowi 70% Wszechświata.
Balon przedstawia Wszechświat
pełen galaktyk,
reprezentowany przez
narysowane kropki.
Spójrzmy na nasz Wszechświat
w momencie urodzenia
– wszystko jest niezwykle zwarte.
Wszechświat rozszerza się, a galaktyki
wciąż się od siebie oddalają.
Grawitacja ciemnej materii
i normalnej materii
utrzymuje wszystko razem
we Wszechświecie.
Naukowcy spodziewali
się, że Wszechświat
powinien zostać spowolniony przez
grawitację tak jak balon,
który w pewnym momencie przestaje
rozszerzać się tak swobodnie.
W rzeczywistości ekspansja
Wszechświata jesr coraz szybsza!
Musi to być efektem czegoś innego,
co działa przeciwnie do grawitacji

Dutch: 
Naast gewone materie en donkere materie, bestaat er nog iets veel mysterieuzers.
We weten dat het Universum aan het uitdijen is, maar dit gaat almaar sneller en sneller.
Dit komt als een grote verrassing en wordt veroorzaakt door iets mysterieus genaamd donkere energie,
waaruit 70% van het Universum blijkt te bestaan.
De ballon stelt het Universum voor, gevuld met sterrenstelsels die worden weergegeven door de stippen die we hebben getekend.
Laten we kijken naar ons Universum toen het net ontstond - alles is nog compact.
Het Universum is uitgebreid en de sterrenstelsels bewegen nog steeds bij elkaar vandaan.
De zwaartekracht van donkere materie en normale materie houdt alles bij elkaar.
Wetenschappers verwachtten dat het Universum op een gegeven moment steeds langzamer zou uitdijen, zoals bij de ballon waarbij het steeds meer moeite kost om hem nog groter te maken.
Maar het bleek dat het uitdijen van het Universum juist steeds sneller gaat.

Dutch: 
Dit moet worden veroorzaakt door iets anders dat de zwaartekracht van de normale en donkere materie tegengaat.
Dit “iets” wordt donkere energie genoemd.
Binnen de sterrenkunde waren, zijn en zullen er altijd resultaten zijn die anders zijn dan wat verwacht wordt.
Ons beeld en begrip van het Universum wordt continu verder ontwikkeld met veranderingen en vernieuwingen
in onze kennis, die worden ontdekt door observaties, metingen en theorieën.

English: 
This must be the effect of something else
that opposes to the gravity caused by the normal matter and dark matter.
This “something” is called dark energy.
In astronomy, there were, are and will always
be unexpected results,
which may signal for something new to be discovered.
Our view and understanding of the Universe
continuously evolve with changes and updates
in our current knowledge, made by observations,
measurements and theories.

Polish: 
spowodowanej przez
normalną i ciemną materię.
To „coś” nazywamy
ciemną energią.
W astronomii, były, są i zawsze
będą nieoczekiwane wyniki,
które mogą sygnalizować, że
coś nowego zostało odkryte.
Nasz pogląd i sposób rozumienia
Wszechświata stale ewoluuje
wraz ze zmianami i udoskonaleniami
naszej obecnej wiedzy,
dokonanymi przez nowe obserwacje,
pomiary i teorie.
