 
Introduction

The main purpose of this book is for you to start reading, pronouncing and writing Tagalog words and sentences as they are in the natural text.

This how you can use this book:

\- Read aloud or write the Tagalog first and then look at English translation for your understanding

\- Once done with the short paragraph, read the same entire paragraph in Tagalog without looking at the English translation

With this book, you can simply jump into the beautiful language of Filipinos without the need of studying the grammar and other complicated language rules. The understanding of grammar which is important will follow as your Tagalog vocabulary will increase.

Once done with reading or writing the book, do not shy conversing with Filipinos by using the words you just learned.

This book can be most useful just before your travel to the Philippines. I strongly recommend you to re-read or re-wright this book before your trip.

The similar method of reading or writing was originally designed by famous Russian linguist Ilya Frank. Ilya Frank's book helped thousands of Russian people to learn English. Now, English speaking people around the world can learn Tagalog in a similar effective way.

Tayo nang matutong magtagalog (Let's learn Tagalog).

Acknowledgement

I am thankful to:

My God whom I serve - for enabling me to create this book

Filipino people - for writing such a stories

Ilya Frank - for creating this method of reading/writing

Angemar Malaga - for translating

My mother Klavdiya - for editing punctuation

My friend Andrew Moreno - for editing

My wife Angie - for final editing.

Sincerely yours,

Andrei

Ang Alamat Ng Buwan At Mga Bituin

 The Legend of The Moon and The Stars

Noong unang panahon (Once upon a time) ay mababang-mababa ang langit (the sky was very low) ["langit" also means "heaven" but in this context "langit" means "sky"] at walang buwan ni bituin (and there was no moon nor stars). Bakit kaya tumaas ang langit? (Why did the sky rose?) Narito sa alamat na ito ang mga sagot (Here in this legend are the answers) ["ang" indicates singularity; "ang mga" indicates plurality].

Noong unang panahon ay mababang-mababa ang langit at walang buwan ni bituin. Bakit kaya tumaas ang langit? Narito sa alamat na ito ang mga sagot.

Si Maria at ang kanyang nanay (Maria and her mother) ay nakatira sa isang bahay-kubo (lives in a nipa hut) [bahay-kubo – nipa hut].

Si Maria ay may suklay na ginto (Maria has a golden comb) [suklay – comb] at kuwintas (and a necklace) na may butil-butil na ginto (that has grains of gold). Halos araw-araw (Almost every day) ay isinusukat niya (she is trying) [isukat – to try; "try" same as in "to try a pair of shoes] ang suklay at kuwintas (the comb and the necklace) at tinitingnan niya (and she watches) sa kanyang anino sa tubig (in her shadow in the water) [anino – shadow] kung siya ay maganda (if she is beautiful).

Si Maria at ang kanyang nanay ay nakatira sa isang bahay-kubo. Si Maria ay may suklay na ginto at kuwintas na may butil-butil na ginto. Halos araw-araw ay isinusukat niya ang suklay at kuwintas at tinitingnan niya sa kanyang anino sa tubig kung siya ay maganda.

Isang araw (One day) nang isinusukat ni Maria (when Maria was trying) ang suklay at ang kuwintas (the comb and the necklace) ay tinawag siya ng kanyang nanay (her mother called her) \- "Maria, magbayo ka ng palay" ("Maria, pound some rice grain") [magbayo – to pound; "pound" here means to manually mill rice grains using a large wooden mortar and pestle], ang wika ng ina (her mother said) ["wika" also means "language" but in this context, it means "said"]. "Opo", ang sagot ni Maria ("Yes", the answer of Maria) ["opo" is an honorific term for "yes"], ngunit hindi siya kumilos (but she did not act [on the order) [kumilos - to move/act ; ngunit - but]. "Maria, magmadali ka" ("Maria, you hurry"), ang tawag na muli ng matanda (the call again of the old) ["matanda" literally means "an old person" but literarily refers to her "old mother"], "Wala tayong bigas na isasaing" ("We won't have rice to cook") [bigas – rice].

Isang araw nang isinusukat ni Maria ang suklay at ang kuwintas ay tinawag siya ng kanyang nanay.

"Maria, magbayo ka ng palay," ang wika ng ina.  
"Opo," ang sagot ni Maria, nguni't hindi siya kumilos.

"Maria, magmadali ka," ang tawag na muli ng matanda. "Wala tayong bigas na isasaing."

"Opo, sandali po lamang" ("Yes, just a moment") [sandali – moment], ang tugon ni Maria (the reply of Maria), nguni't hindi niya inaalis (but she did not remove) [inalis – to remove] ang kanyang tingin (her look) sa kanyang anino (in her shadow) sa tubig (in the water). "Maria, sinasabi ko na sa iyong ("Maria, I am telling you) magbayo ka ng palay" (to pound rice grains") [bayo – to pound]. "Magmadali ka" ("You hurry") [madali - to hurry], ang galit na galit na utos ng matanda (the very angry commandof the old) [galit – angry; matanda \- old].

"Opo, sandali po lamang," ang tugon ni Maria, nguni't hindi niya inaalis ang kanyang tingin sa kanyang anino sa tubig. "Maria, sinasabi ko na sa iyong magbayo ka ng palay. Madali ka," ang galit na galit na utos ng matanda.

Tumindig si Maria (Maria stood up) at tuloy-tuloy siya (and she proceeded) sa lusong ng palay (to the mortar of the rice grain) [lusong – mortal]. Hindi na niya naalis (She was not able to remove) ang suklay at kuwintas (the comb and the necklace). Alam niyang kapag galit na galit na ang kanyang nanay (She knows when her mother is very angry) [alam - know] ay dapat siyang sumunod kaagad (she must obey quickly) [sunod – to obey]. Nagbayo siya nang nagbayo ng palay (She pounded and pound rice grains). Pagkatapos ng ilang sandali (After a few moments), siya ay pinawisan (she sweated). "Napupuno ng pawis ang aking kuwintas" ("My necklace is filling with sweat") [napuno– filling/being filled; pawis - sweat], ang wika ni Maria sa kanyang sarili (Maria said to herself).

Tumindig si Maria at tuloy-tuloy siya sa lusong ng palay. Hindi na niya naalis ang suklay at kuwintas. Nalalaman niyang kapag galit na galit na ang kanyang nanay ay dapat siyang sumunod nang madali. Nagbayo na siya nang nagbayo ng palay. Pagkatapos ng ilang sandali, siya ay pinawisan. "Napupuno ng pawis ang aking kuwintas," ang wika ni Maria sa kanyang sarili.

Hinubad niya ang kuwintas (She stripped the necklace). Inalis ang kanyang suklay (Removed her comb). Isinabit ang mga ito sa langit (Hanged themin the sky) na noon ay mababang-mababa (that before was very low) at naaabot ng kamay (and can be reached by hand) [kamay – hand]. Habang siya ay nagbabayo (While she is pounding) ay tinitingnan ang suklay at kuwintas ([she] is looking at the comb and necklace).

"Hinubad niya ang kuwintas. Inalis ang kanyang suklay. Isinabit ang mga ito sa langit na noon ay mababang-mababa at naabot ng kamay. Samantalang siya ay nagbabayo ay tinitingnan ang suklay at kuwintas.

"Kay ganda ng aking suklay at kuwintas" ("How beautiful are my comb and necklace"), ang wika ni Maria sa kanyang sarili (Maria told herself). "Pagkatapos kong magbayo ng palay ("The moment I finish the pounding of rice) ay isusuot ko ulit (I will wear again) ang aking suklay at kuwintas" (my comb and necklace").

"Kay ganda ng aking suklay at kuwintas," ang wika ni Maria sa kanyang sarili. "Pagkatapos na pagkatapos ko nang pagbabayo ng palay ay isusuot ko uli ang aking suklay at kuwintas."

Sa gayong pagsabi (In such a thought) ["pagsabi" -"to verbally say"] ay dinalas niya ang pagbabayo ng palay (she frequently pounded rice) upang ito ay matapos (so that it will be finished) at maisuot niya uli (and she can wear again) ang suklay at kuwintas (the comb and necklace). Tumaas nang tumaas ang pagbuhat niya ng halo (She lift the pestle higher and higher) [halo – pestle; tumaas - higher] at dumalas nang dumalas ang pagbagsak nito sa lusong (and crashing it in the mortar, more frequently) [dumalas – frequently; pagbagsak – to crash]. Umaabot na pala ([It] was already reaching) [abot – to reach] ang dulo ng halo (the [back] end of the pestle) sa langit (in the sky), ngunit hindi niya napapansin (but she is not noticing) [napansin – noticed]. Sa palay na ngayon ang kanyang tingin (Her sight is now on the rice).

Sa gayong pagsabi ay dinalas niya ang pagbabayo ng palay upang ito ay matapos at maisuot niya uli ang suklay at kuwintas. Tumaas ng tumaas ang pagbuhat niya ng halo at dumalas nang dumalas ang pagbagsak nito sa lusong. Umaabot na pala ang dulo ng halo sa langit, nguni't hindi niya napapansin. Sa palay na ngayon ang kanyang tingin.

Tinitingnan niya (She is looking) kung malapit na siyang makatapos (if she is nearly finished) [malapit – near] upang maisuot niya (so that she can wear) ang suklay at kuwintas (the comb and the necklace). Itinaas pa niyang lalo ang pagbuhat ng halo (She lifted the pestle higher) [itaas - to raise up; buhat - to lift; lalo - more] upang lumakas ang pagbagsak nito sa lusong (so that it will crash strongerin the mortar) [malakas – strong; bagsak – to crash] at nang madaling mabayo ang palay (and so that the rice will be pounded easier).

Tinitingnan niya kung malapit na siyang makatapos upang maisuot niya ang suklay at kuwintas. Itinaas pa niyang lalo ang pagbuhat ng halo upang lumakas ang pagbagsak nito sa lusong at nang madaling mabayo ang palay.

Sa bawat pagtaas pala niyang halo (Each time she raises the pestlehigher) ay bumubunggo ang halo sa langit (the pestle is colliding against the sky) at sa bawat pagbunggo naman (and in every collision) ay tumataas ang langit (the sky rises higher). Nang mapuna ni Maria ang nangyayari (When Maria noticed what's happening) [puna - to notice; mapuna - noticed] ay mataas na ang langit (the sky already rised). Tangay-tangay (Taking away) [tangay - to take away] ang kanyang gintong suklay at kuwintas (her golden comb and necklace). Hindi na niya maabot ang mga ito (She already cannotreach them) [hindi - no/cannot; na - already; maabot – to reach].

Sa bawa't pagtaas pala niya ng halo ay bumubunggo ang halo sa langit at sa bawa't pagbunggo naman ay tumataas ang langit. Nang mapuna ni Maria ang nangyayari ay mataas na ang langit. Tangay-tangay ang kanyang gintong suklay at kuwintas. Hindi na niya maabot ang mga ito.

Tumaas nang tumaas ang langit (The sky rose higher and higher). Tumaas din nang tumaas ang suklay at kuwintas (The comb and necklace are also rising higher and higher) [tumaas – rising higher; din - also]. Noong gabing yaon (During that night) ay umupo si Maria sa may bintana (Maria sat by the window) [bintana – window] at tinintingnan niya ang langit (and she is looking at the sky) na ngayon ay mataas na mataas na (that is now very high) [ngayon – now]. Hinanap niya ang kanyangsuklay at kuwintas (She looked for her comb and necklace).

Tumaas nang tumaas ang langit. Tumaas din nang tumaas ang suklay at kuwintas. Noong gabing yaon ay umupo si Maria sa may bintana at tinintingnan niya ang langit na ngayon ay mataas na mataas na. Hinanap niya ang kanyang suklay at kuwintas.

Naroroon ang kanyang gintong suklay (Her golden comb is there) [naroon – there] at siyang naging buwan (and it became the moon) [naging – became]. Ang mga gintong butil ng kanyang kuwintas (The golden grains of her necklace) ay nagkahiwa-hiwalay (are separated) [hiwalay – to separate] at siya namang naging mga bituin (and it became the stars) [maging – to become].

Naroroon ang kanyang gintong suklay at siyang naging buwan. Ang mga gintong butil ng kanyang kuwintas at nagkahiwa-hiwalay at siya namang naging mga bituin.

"Lalong maganda ngayon" ang aking gintong suklay (My golden comb was "more beautiful now") [lalo – more], ang wika ni Maria sa kanyang sarili (Maria told herself) [sarili – herself/himself], "At anong kinang ("[and] How brilliant) [kinang – brilliant] ng mga butil ng aking kuwintas!" (are the grains of my necklace!")

"Lalong maganda ngayon ang aking gintong suklay," ang wika ni Maria sa kanyang sarali, "At anong kinang ng mga butil ng aking kuwintas!"

Alamat ng Ampalaya

The Legend of the Bitter Gourd

Noong araw (Back then), sa bayan ng Sariwa (in the town of Sariwa) [sariwa – fresh; Sariwa in the text refers to the name of the town] naninirahanang lahat ng uri ng gulay (living / there lived all kinds of vegetables) [uri – kinds] na may kanya-kanyangkagandahang taglay (that possess individual beauty) [taglay – possess; ganda - beauty].

Noong araw, sa bayan ng Sariwa naninirahan ang lahat ng uri ng gulay na may kanya-kanyang kagandahang taglay.

Si Kalabasa na may kakaibang tamis (Squash who has a unique sweetness) [Kalabasa – squash ; matamis – sweet], si Kamatis na may asim (tomato who has sourness) [Kamatis – tomato ; maasim – sour] at malasutlang kutis (and silk-like skin) [kutis/balat – skin], si Luya na may anghang (Ginger who has a sharp taste) [luya – ginger], si Labanos na sobra ang kaputian (Radish who is excessively white) [Labanos – radish ; sobra – excess], si Talong na may lilang balat (Eggplant who has a purple skin) [Talong – eggplant ; lila – purple], luntiang pisngi ni Mustasa (green cheek of Mustard) [mustasa – mustard ; luntian/berde – green ; pisngi - cheek], si Singkamas na may kakaibang lutong na taglay (Turnip who possess a unique crunch) [Singkamas – turnip ; malutong – crunchy], si Sibuyas na manipis na balat (Onion who has a thin skin) [sibuyas – onion ; manipis – thin], at si Patola na may gaspang na kaakit-akit (and Gourd who has roughness that is attractive) [Patola – gourd ; magaspang – rough ; akit – to attract].

Si Kalabasa na may kakaibang tamis, si Kamatis na may asim at malasutlang kutis, si Luya na may anghang, si Labanos na sobra ang kaputian, si Talong na may lilang balat, luntiang pisngi ni Mustasa, si Singkamas na may kakaibang lutong na taglay, si Sibuyas na ma manipis na balat, at si Patola na may gaspang na kaakit-akit.

Subalit may isang gulay (But there was one vegetable) [gulay – vegetable] na umusbong (that sprouted) na kakaiba ang anyo (that has a unique appearance) [kakaiba – unique], siya si Ampalaya (he is Bitter Gourd) na may maputlang maputlang kulay (who has a pale color) [maputla – pale], at ang kanyang lasang taglay (and the taste that he contains) [lasa – taste] ay di maipaliwanag (is unexplainable) [di – cannot ; ipaliwanag – to explain].

Subalit may isang gulay na umusbong na kakaiba ang anyo, siya si Ampalaya na may maputlang maputlang kulay, at ang kanyang lasang taglay ay di maipaliwanag.

Araw araw (Every day), walang ginawa si Ampalaya (Bitter Gourd did nothing) [gawa \- to do; ginawa - did] kung hindi ikumpara (butused to compare; "if not to compare") ang kanyang itsura at lasa (his appearance and taste) [kanyang – his/her] sa kapwa niya gulay (to his fellow vegetables) [kapwa – fellow], at dahil dito (and because of this) ay nagbalak siya ng masama (he planned something bad/wrong) sa kapwa niyang mga gulay (on his fellow vegetables).

Araw araw, walang ginawa si Ampalaya kung hindi ikumpara ang kanyan itsura at lasa sa kapwa niya gulay, at dahil dito ay nagbalak siya ng masama sa kapwa niyang mga gulay.

Nang sumapit ang gabi (When night came) kinuha ni Ampalaya ang lahat (Bitter Gourd took all) [kuha - to take; kinuha - took] ng magagandang katangian ng mga gulay (beautiful traitsof the vegetables) [katangian – traits] at kanyang isinuot (and he wore [them]) [isuot – to ware].

Nang sumapit ang gabi kinuha ni Ampalaya ang lahat ng magagandang katangian ng mga gulay at kanyang isinuot.

Tuwang tuwa si Ampalaya (Bitter Gourd was very happy) [natuwa/masaya – happy] dahil ang dating gulay na hindi pinapansin (because he was not being noticed before) [pansin - to notice; pinapansin - to take notice; dati - before] ngayon ay pinagkakaguluhan (now is the source of commotion) [gulo - commotion]. Ngunit walang lihim na hindi nabubunyag (But [there's] no secret that is not revealed) [lihim – secret; bunyag – to reveal] nagtipon tipon ang mga gulay na kanyang ninakawan (the vegetables that he robbed gathered) [tipon - to gather; nagtipon-tipon - gathered together].

Tuwang tuwa si Ampalaya dahil ang dating gulay na hindi pinapansin ngayon ay pinagkakaguluhan. Ngunit walang lihim na hidi nabubunyag nagtipon tipon ang mga gulay na kanyang ninakawan.

Napagkasunduan nilang (They agreed) sundan ang gulay (to follow the vegetable) na may gandang kakaiba (that has a unique beauty), at laking gulat nila (and they were greatly surprised) [gulat – surprise] ng makita nilang hinuhubad nito isa-isa (when they saw it stripping one by one) [hubad - to strip; hinuhubad - stripping; kita - to see] ang mga katangian na kanilang taglay (the traits that they possess), nanlaki ang kanilang mga mata (their eyes widened) [nanlaki – widened/bigger] ng tumambad sa kanila si Ampalaya (revealed before them is bittergourd) [tumambad – revealed].

Napagkasunduan nilang sundan ang gulay na may gandang kakaiba, at laking gulat nila ng makita nilang hinuhubad nito isa-isa ang mga katangian na kanilang taglay, nanlaki ang kanilang mga mata ng tumambad sa kanila si Ampalaya.

Nagalit ang mga gulay (The vegetables were angry) [nagalit – angry] at kanilang iniharap si Ampalaya (and they presented Bitter Gourd) [iniharap – presented] sa diwata ng lupain (in the fairy of the land) [lupa – land], isinumbong nila (they protested) ginawang pagnanakaw ni Ampalya (the perpetrated robbery of bitter gourd). Dahil dito nagalit ang diwata (Because of this the fairy got angry) [galit - to be angry] at lahat ng magagandang katangian (and all of the beautiful traits) na kinuha sa mga kapwa niya gulay (that he took from his fellow vegetables) ay kinuha ng diwata (was taken by the fairy) [kuha - to take; kinuha - taken away].

Nagalit ang mga gulay at kanilang iniharap si Ampalaya sa diwata ng lupain, isinumbong nila ang ginawang pagnanakaw ni Ampalya. Dahil dito nagalit ang diwata at lahat ng magagandang katangian na kinuha sa mga kapwa niya gulay ay kinuha ng diwata.

Laking tuwa ni Ampalaya (Bitter Gourd was relieved/very happy) dahil inisip niya na iyon lamang ang kabayaran (because he thought that was onlythe payment) [isipin - to think; naisip - thought] sa ginawa niyang kasalanan (on the mistakes that he has done) [kasalanan – mistake/sin]. Ngunit makalipas ang ilang sandali (But after a few moments) ay nag iba ang kanyang anyo (his appearance changed) [nag iba/nagbago – change; anyo - appearance].

Laking tuwa ni Ampalaya dahil inisip niya na iyon lamang pala ang kabayaran sa ginawa niyang kasalanan. Ngunit makalipas ang ilang sandali ay nag iba ang kanyang anyo.

Ang balat niya ay kumulubot (His skin wrinkled) [kumulubot – wrinkled] dahil ang kinis at gaspang (because the smoothness and roughness) [kinis – smooth ; gaspang - rough] na taglay ni upo at kamatis (possessed by gourd and tomato) ay nag-away sa loob ng kanyang katawan (conflicted inside his body) [away – conflict] maging ang mga ibat-ibang lasa ng mga gulay (even the various taste of the vegetables) [lasa – taste] ay naghatid ng di magandang panlasa sa kanya (brought a non-pleasing taste to him) at pait ang idinulot nito (and bitterness was the result of this) [pait – bitter], at ang kanyang kulay ay naging madilim (and his color darkened) [madilim – dark].

Ang balat niya ay kumulubot dahil ang kinis at gaspang na taglay ni upo at kamatis ay nag-away sa loob ng kanyang katawan maging ang mga ibat-ibang lasa ng gulay ay naghatid ng di magandang panlasa sa kanya at pait ang idinulot nito, at ang kanyang kulay ay naging madilim.

Alamat ng Aso

The Legend of the Dog

Kinaiinggitan (Envied) ang mabuting samahan (the good relationship) [mabuti – good/nice] ng magkaibigang Masong at Lito (of friends Masong and Lito). Maliliit pang mga bata ([Since] small children) ay lagi na silang magkasama (they were always together) [magkasama – together]. Lagi nilang inaalala ang isa't isa (They always think each other) [Palagi /Lagi – always ; isat'isa – each other]. Lagi rin silang magkasama (They arealways together) sa bawat lakaran (in every frolic) [lakad - to walk; in this context, it refers to an activity e.g partying friends usually do].

Kinaiinggitan ang mabuting samahan ng magkaibigang Masong at Lito. Maliliit pang mga bata ay lagi na silang magkasama. Lagi nilang inaalala ang isa't isa. Lagi rin silang magkasama sa bawat lakaran.

Nanatili ang magandang samahanng dalawa (The beautiful relationship of the two continued) [nanatili/nagpatuloy – continue] kahit nang magbi-natilyo na sil (even during their teenage [years]) [binatilyo/binata- teenage/adolescent (boy); nagdalaga – teenage/adolescent (girl)]. Naging bahagi na ng buhay nila ang pag tutulungan (Helping each other was became part of their lives) [tulong - help/aid; bahagi – part; buhay - life]. Mula sa paggawa sa bukid (From working in the farm) [mula – from; bukid - farm] hanggang sa pangangahoy sa gubat (until gathering wood in the forest) [pangangahoy – logging/gathering wood] ay lagi silang magkasama (they are always together).

Nanatili ang magandang samahan ng dalawa kahit nang magbi-natilyo na sila. Naging bahagi na ng buhay nila ang pag tutulungan. Mula sa paggawa sa bukid hanggang sa pangangahoy sa gubat ay lagi silang magkasama.

Hindi inasahan ninuman (No one expected) [inasahan – expected] ang pagkakaroon ng malubhang sakit ni Masong (the contraction of a severe disease by Masong) [malubha – severe]. Humantong iyon (It resulted) sa kamatayan ng binatilyo (to the death of the teenager). Labis na nagluksa si Lito (Lito mourned deeply) [labis - excess or very much / deeply; luksa - mourn]. Hindi niya matanggap (He cannot accept) na wala na ang kaibigan (that his friend is gone) [kaibigan – friend]. Araw-araw niyang dinadalaw (Every day he visits) [dalaw – visit] ang puntod nito at nililinis (the grave [of Masong] and cleans [it]) [malinis – clean]. Madalas ay kinakausap rin niya ito (Oftentimes, he also talks to it) [kausapin – to talk] na parang nasa tabi lang (as if [he is] only beside him) [katabi – besides] at nakikinig sa kanya (and [he] is listening to him) [makinig – to listen].

Hindi inasahan ninuman ang pagkakaroon ng malubhang sakit ni Masong. Humantong iyon sa kamatayan ng binatilyo. Labis na nagluksa si Lito. Hindi niya matanggap na wala na ang kaibigan. Araw-araw niyang dinadalaw ang puntod nito at nililinis. Madalas ay kinakausap rin niya ito na parang nasa tabi lang at nakikinig sa kanya.

Minsan ay sumama ang pakiramdam ni Lito (The feeling of Lito became bad once) [Minsan – once; pakiramdam - feeling]. Kaunting mga lakad lang (A few steps only) [kunti – few] ay hilung-hilo na siya (he is already very dizzy) [hilo - dizzy; hilung hilo - very dizzy]. Pinigilan siya ng ina (He was prevented by his mother) [ina – mother] sa pagdalaw sa libingan ni Masong (in visiting the grave of Masong) [libingan – grave]. Ilang araw siyang ganoon (Several days he was like that) [Ilang araw – several days].

Minsa ay sumama ang pakiramdam ni Lito. Kaunting lakad lang ay hilung-hilo na siya. Pinigilan siya ng ina sa pagdalaw sa libingan ni Masong. Ilang araw siyang ganoon.

Sa buong panahon (In the whole time) [buo – whole] ng pagkakasakit (of his sickness) ay may isang maliit na hayop na (there is one small animal) [hayop – animal] umuwi kina Lito (that went home in Lito's) [umuwi – went home]. Lagi iyong itinataboy ng kanyang ina (It was always driven away by his mother) ngunit balik nang balik (but it keeps) na tila nagbabantay sa kanya (as if watching him returning) [balik – return] sa tapat ng silid ng binatilyo (in front of the room of the teenager).

Sa buong panahon ng pagkakasakit ay may isang maliit na hayop na umuwi kina Lito. Lagi iyong itinataboy ng ina ngunit balik nang balik sa tapat ng silid ng binatilyo na tila nagbabantay sa kanya sa tapat ng silid ng binatilyo.

Nang mabawi ang lakas (When his strength recovered) [lakas – strength], ang unang pinuntahan ni Lito ay ang puntod ni Masong (the first [place] Lito went to is the grave of Masong). Doon ay nakita niya ang hayop (There he found the animal) [nakita – found/see] na araw-araw na itinataboy ng ina (that every day was driven away by his mother). Nakatayo iyon sa tapat ng puntod (It was standing in front of the grave) at kawag nang kawag ang buntot (and wagging its tail) [buntot – tail].

Nang mabawi ang lakas ay ang puntod ni Masong ang unang pinuntahan ni Lito. Doon ay nakita niya ang hayop na araw-araw na itinataboy ng ina. Nakatayo iyon sa tapat ng puntod at kawag nang kawag ang buntot.

Hindi na humiwalay ang hayop (The animal never parted) hanggang sa pag-uwi niya (until he was home) [hanggang – until]. Natutulog ito sa paanan niya (It is sleeping in his foot) [tulog – sleep] at pag-gising niya sa umaga (and when he woke up in the morning) [gising – wake up; umaga - morning] ay sasalubungin siya ng kahol (and meet him with a bark) [tahol/kahol –bark] at kawag sa buntot nito (and the wag in its tail). Dahil sa hayop (Because of the animal) ay nalimot ni Lito ang lungkot (Lito forgot his sadness) [limot - to forget; nalimot - involuntarily forgot; lungkot - sad] ng pagkamatay ni Masong (of the death of Masong).

Hindi na humiwalay ang hayop hanggang sa pag-uwi niya. Natu-tulog ito sa paanan niya at pag-gising niya sa umaga ay sasalubungin siya ng kahol at kawag sa buntot nito. Dahil sa hayop ay nalimot ni Lito ang lungkot ng pagkamatay ni Masong.

Pinangalanan niyang Masong ang hayop (He named the animal Masong) [pangalan - name<noun>; pinangalanan - named<past tense verb] pero nang lumaon (but as time went by) ay naging aso ang tawag dito (it was became called ASO) [naging – became; ASO - dog].

Pinangalanan niyang Masong ang hayop pero nang lumaon ay naging aso ang tawag dito.

Alamat Ng Buto Kasoy

The Legend of The Cashew Seed

Nakakita na ba kayo ng kasoy? ([Have] you seen a cashew?) [kasoy – cashew]. Ito ay hugis kampana (It is bell-shaped) [hugis - shape], kulay dilaw at matamis pag hinog na (yellow colored and sweet when ripe) [dilaw – yellow; hinog - ripe]. Kaiba sa ibang prutas (Different from other fruits), ang buto ng kasoy ay nasa labas (the seed of the cashew is outside). Bakit kaya nasa labas ang buto ng kasoy (Why is it the seed of the cashew is outside) [labas - outside] ang siyang sasagutin ng alamat na ito (in this legend will answer) [sagot - answer].

Nakakita na ba kayo ng kasoy? Ito ay hugis kampana, kulay dilaw at matamis pag hinog na. Kaiba sa ibang prutas, ang buto ng kasoy ay nasalabas. Kung bakit nasa labas ang buto ng kasoy ang siyang sasagutin ng alamat na ito.

Sa isang gubat (In a forest) [isa - one] ay may kasayahan (there was a party). Lahat ng uri ng hayop (All types of animals) ay naroroon (was there). Silang lahat ay masasaya (All of them are happy), nagkakantahan at nagsasayawan (singing and dancing). Hindi kalayuan sa kasayahan (Not far from the party) [saya – happiness; kasayahan \- a gathering for happiness/amusement] ay may isang bagay (there is one thing) [bagay - thing] na nakikinig at naiinggit (that is listening and envious) [inggit - envy] sa kapistahang nagaganap (of the festivity that's happening). Ito ay walang iba kung hindi ang buto ng kasoy (This is no other than, the seed of cashew).

Sa isang gubat ay may kasayahan. Lahat ng uri ng hayop ay naroroon. Silang lahat ay masasaya, nagkakantahan at nagsasayawan. Hindi kalayuan sa kasayahan ay may isang bagay ang nakikinig at naiinggit sa kapistahang nagaganap. Ito ay walang iba kungdi ang buto ng kasoy.

"Sana'y makalaya ako (I hope I can be free) [sana - hopefully; laya - free, makalaya - can be free] dito sa aking madilim na kinalalagyan!" (here in my dark place) [dark - madilim]. Dasal ng buto ng kasoy (The prayer of the seed of cashew) [dasal/panalangin \- prayer].

"Sanay makalaya ako dito sa aking madilim na kinalalagyan!" Dasal ng buto ng kasoy.

Nagpatuloy ang kasayahan sa labas (The festivity continued outside) [patuloy - continue] at patuloy din ang dasal ng buto ng kasoy (and the prayer of the seed of the cashew also continued). Sa mga oras na iyon (In those times) ay may isang engkantada (there was a goddess) na naakit sa (that was allured to) ingay ng kasayahan (the noise of the festivity) [maingay - noisy]. Naganyak siyang makisaya (She was tempted to join) [naganyak – convinced; makisaya - to join in merriment] sa mga hayop (with the animals). Sa gitna ng pagdiriwang (In the middle of the celebration) [gitna - middle] ay may naulinigan ang engkantadata (the goddess heard [something]), isang tinig ng naghihirap (a voice that is suffering) [tinig/boses - voice] at humihingi ng tulong (and asking for help).

Nagpatuloy ang kasayahan sa labas at patuloy din ang dasal ng buto ng kasoy. Sa mga oras na iyon ay may isang engkantada na naakit sa ingay ng kasayahan. Naganyak siyang makisaya sa mga hayop. Sa gitna ng pagdiriwang ay may naulinigan ang engkantadata, isang tinig ng naghihirap at humihingi ng tulong.

Nagsalita ang engkanada (The goddess spoke) [salita - speak; nagsalita - spoke] "Sino kaya iyon (who might that be), kawawa naman siya (he is pitiful) [awa - pity]." Naririnig siya ng buto ng kasoy (The seed of the cashew hears her) [narinig - hear]. "Oh, makapangyarihang engkantada! (Oh, powerful goddess!) [kapangyarihan - power] Para mo nang habag (For mercy's sake; for your mercy), ilabas mo ako dito!" (get me out of here!) [labas - out], Sagot ng buto (Replied by the seed).

Nagsalita ag engkanada. "Sino kaya iyon, kawawa naman siya. Naririnig siya ng buto ng kasoy. "Oh, makapangyarihang engkantada! Para mo nang habag, ilabas mo ako dito!" Sagot ng buto.

Naawa ang engkantada (The goddess had pity). Sa isang kumpas niya (In her one wave) ay biglang lumabas ang buto ng kasoy (suddenly the seed of the cashew went out). Tuwang-tuwa ang buto (The seed was so happy) sa kagandahan ng paligid (on the beauty of the surroundings). "Butihing diwata (Kind goddess), nais ko sanang manatili (I want to hopefully stay) [nais/gusto - want] dito sa labas (here outside). Ayoko nang bumalik (I don't want to go back) sa madilim na pinanggalingan ko (in the dark place I came from)," pakiusap ng buto ng kasoy sa engkantada (begged by the seed of the cashew to the goddess).

Naawa ang engkantada. Sa isang kumas niya ay biglang lumabas ang buto ng kasoy. Tuwang-tuwa ang buto sa kagandahan ng paligid. "Butihing diwata, nais ko sanang manatili dito sa labas. Ayoko nang bumalik sa madlim na pinanggalingan ko," pakiusap ng buto ng kasoy sa engkantada.

Pinagbigyan ng engkantada (The goddess granted) ang kahilingan ng buto (the request of the seed). Wala namang pagsidlang ([There's] nowhere to place) [sisidlan - a vessel] sa tuwa ang buto ng kasoy (the joy of the seed of the cashew). Pagkaraan ng ilang oras (A few hours passed) ay tapos na ang pagdiriwang (the celebration was done) [pagdiriwang - celebration]. Nagsiuwian na ang lahat (Everybody went home) at ang buong paligid (and the whole place) ay nalukuban ng katahimikan (was enclosed in silence) [tahimik - silent]. Hindi nagtagal, ang langit ay nagdilim (Soon the sky darkened). Lumakas ang ihip ng hangin (The blow of the wind became stronger) [malakas – strong; ihip – blow; hangin - wind] at bumagsak ang isang malakas na ulan (and a strong rain fell) [ulan – rain]. Malakas ang kulog (The thunder is strong) at matalim ang kidlat (and the lighting sharp) [matalim – sharp].

Pinagbigyan ng engkantada ang kahilingan ng buto. Wala namang pagsidlang sa tuwa ang buto ng kasoy. Pagkaraan ng ilang oras ay tapos na ang pagdiriwang. Nagsiuwian na ang lahat at buong paligid ay nalukuban ng katahimikan. Hindi nagtagal, ang langit ay nagdilim. Lumakas ang ihip ng hangin at bumagsak ang isang malakas na ulan. Malakas ang kulog at matalim ang kidlat.

Sa pagsungit na ito ng panahon (In this harshening of the weather) [masungit – peevish/harsh] ay natakot ang buto ng kasoy (the seed of the cashew became fearful) [takot – fear]. Muli siyang tumawag sa engkantada (Again he called the goddess). Oh, maawaing diwata (Oh, merciful goddess). Pakinggan mo ako (Hear me). Ibalik po ninyo ako sa aking silid (Return me in my room). Basang-basa na ako (I am very wet) [basa – wet; basang-basa – very wet] at giniginaw na (and already cold) [giniginaw/nilalamig – feeling cold]. Nakakatakot pala dito sa labas! (It is frightening here outside!) Pagmamakaawa ng buto ng kasoy (Begged by the seed of the cashew).

Sa pagsungit na ito ng panahon ay natakot ang buto ng kasoy. Muli siyang tumawag sa engkantada. Oh, maawaing diwata. Pakinggan mo ako. Ibalik po ninyo ako sa aking silid. Basang-basa na ako at giniginaw na. Nakkatakot pala dito sa labas! Pagmamakaawa ng buto ng kasoy.

Subalit anumang dasal ang gawin niya (However, whatever prayer he makes) [dasal/panalangin - prayer] ay walang kasagutang nangyari (no answer happened) dahil sa wala sa kapaligiran ang engkantada (because the goddess was not around). Nang tumigil na ang unos (When the storm already ended) [unos/bagyo – storm] ay muling nagpakita ang engkantada (the goddess showed herself again) [pakita – show]. Nakita niya ang buto (She saw the seed) na nakabaluktot (in a bent position) at halos hindi na magawang magsalita (and almost unable to speak) ["hindi magawa" - unable].

Subalit anumang dasal ang gawin niya ay walang kasagutang nangyari dahil sa wala sa kapaligiran ang engkantada. Nang tumigil na ang unos ay muling nagpakita ang engkantada. Nakita niya ang buto na nakabaluktot at halos hindi na magawang magsalita.

Nagsalita ang engkantada (The goddess spoke) "Ito'y isang aral sa iyo (this is a lesson to you). Ang lahat ng bagay (All things) ay may dapat na kalalagyan (have their proper place). Ito ay kailangan mong tanggapin (This is you need to accept) [kailangan – need; tanggapin– accept] dahil sa ito ang ipinagkaloob (because this was given) sa iyo ng Diyos (to you by the Lord)! Pagkasabi nito ay (Upon saying this) naglaho na ang engkantada (the goddess disappeared). Magmula noon (From then on) ang buto ng kasoy (the seed of the cashew) ay nasa labas na ng prutas (was outside the fruit).

Nagsalita ang engkantada. "Ito'y isang aral sa iyo. Ang lahat ng bagay ay may dapat na kalalagyan. Ito ay kailangan mong tanggapin dahil sa ito ang ipinagkaloob sa iyo ng Diyos! Pagkasabi nito ay naglaho na ang engkantada. Magmula noon ang buto ng kasoy ay nasa labas na ng prutas.

Alamat Ng Daga

The Legend of Rat

Noong araw (Back then) ang lahat ng mga tao ay magkakasama (all men are together). Nagkaka-sundo sila (They are in harmony) [magkasundo - to agree] at laging masaya (and always happy), Maalwan ang kanilang buhay (their life was easy) [maalwan - easy] dahil ipinagkaloob sa kanila ng Diyosa ng Kasaganahan (because the goddess of abundance give them) [ipagkaloob - to give; sagana - abundant] ang lahat ng maaari nilang hilingin (all that they can ask; all that they can wish) [hiling - wish].

Noong araw ay magkakasama ang lahat ng mga tao. Nakaka-sundo sila at laging masaya, Maalwan ang kanilang buhay dahil ipinagkaloob sa kanila ng Diyosa ng Kasaganahan ang lahat ng maaari nilang hilingin.

Isa lamang ang kapalit ng lahat ng iyon (There is only one return for all of that) [lamang/lang – only; kapalit - return]. Ibig ng diyosa na huwag silang aalis (The goddess wants them not to leave) [Ibig/gusto - want] sa kanilang paraiso (in their paradise).

Isa lamang ang kapalit ng lahat ng iyon. Ibig ng diyosa na huwag silang aalis sa kanilang paraiso.

Sa kabila ng mabuting kabuhayan (In spite of the good life) ay hindi makuntento si Raga (Raga cannot be contented). Isa siyang binatilyong (He is one kid) [binatilyo here refers to a male adolescent kid or teenager] may malikot na imahinasyon (that has an active imagination) [malikot – restless; but when used to describe imagination it usually means active]. Ibig niyang malaman (He wanted to know) kung ano ang nasa kabila (if what is on the other side) ng kanilang paraiso (of their paradise). Bawat araw (In every day) ay may udyok siyang nadarama (he feels an urge) [udyok - urge] sa kanyang puso (in his heart) na nagsasabing tuklasin niya (that says he [should] discover) [tuklasin - discover] kung ano ang nasa kabila (if what is on the other side) ng naka-mulatang paraiso (of the paradise where he grew up) [mulat - to open the eyes; in here it refers to the moment when you first opened your eyes when you were born].

Sa kabila ng mabuting kabuhayan ay hindi makuntento si Raga. Isa siyang binatilyong may malikot na imahinasyon. Ibig niyang malaman kung ano ang nasa kabila ng kanilang paraiso. Bawat araw ay may udyok siyang nadarama sa kanyang puso na nagsasabing tuklasin niya kung ano ang nasa kabila ng naka-mulatang paraiso.

Isang gabi (One night) ay lakas-loob na tumakas si Raga (Raga courageously escaped) [takas - to escape]. Wala siyang kasingsaya (No one equalled his happiness) dahil ang pakiramdam niya (because he feels ay nakawala siya (he escaped) sa isang gintong kulungan (from a golden cage).

Isang gabi ay lakas-loob na tumakas si Raga. Wala siyang kasingsaya dahil ang pakiramdam niya ay nakawala siya sa isang gintong kulungan.

Gayunman (However) ay hindi niya inasahan (he did not expect) na kabaligtaran (that opposite) ng buhay sa paraiso (of his life in the paradise) ang matutuklasan ([what he] will discover).

Gayunman ay hindi niya inasahan na kabaligtaran ng buhay sa paraiso ang matutuklasan.

Subalit dahil bagong karanasan iyon (But because it's a new experience) [karanasan - experience] para kay Raga (for Raga) kaya sabik parin siya (so he is still excited) [sabik - excited]. Lumakad siya (He walked) at nagtatakbo sa putikan (and ran at the mud), natulog siya (he slept) sa maruming paligid (in the dirty surroundings) [marumi - dirty]. Kumain din siya (He also ate) [kain - eat] ng mga pagkaing (the foods) noon lang nakita ng mga mata (that he only had seen then with his eyes) [noon - on that past time; Nakita - to see]. Naging eksayted din siya (He also became excited) sa pakikisalamuha (in socializing) sa iba't ibang klase ng mga taong (in different kinds of persons) na may malaking kaibahan (that has a big difference) sa mga nakatira sa paraiso (to those living in paradise).

Subalit dahil bagong karanasan iyon para kay Raga kaya sabik parin siya. Lumakad siya at nagtatakbo sa putikan, natulog siya sa maruming paligid. Kumain din siya ng mga pagkaing noon lang nakita ng mga mata. Naging eksayted din siya sa pakikisalamuha sa iba't ibang klase ng mga taong na may malaking kaibahan sa mga nakatira sa paraiso.

Nalibang si Raga (Raga was amused) sa bago niyang daigdig (in his new world) [bago - new]. Inubos niya ang panahon (He consumed all his time) sa pag-gagala at pagdidiskubre (in wandering and discovering) ng mga bagay-bagay (of various things). Halos hindi niya namalayan (Almost he didn't notice) ang paglipas ng mga araw (the passing of the day).

Nalibang si Raga sa bago niyang daigdig. Inubos niya ang panahon sa pag-gala at pagdiskubre ng mga bagay-bagay. Halos hindi niya namalayan ang paglipas ng mga araw.

Isang gabi (One night) ay dumating kay Raga ang pangungulila (longing came to Raga) [pangungulila - longing]. Naalala niya ang ina (He remembered his mother) [ina/mama/nanay - mother] na marahil (who maybe) ay labis nang nag-aalala (is excessively worried) [pag-alala - worry].

Isang gabi ay dumating kay Raga ang pangungulila. Naalala niya ang ina na marahil ay labis nang nag-aalala.

Naalala rin niya ang kanyang ama (He also remembered his father) [ama/papa/tatay - father] na tiyak niyang hinahanap siya (who he is sure is finding him) [tiyak - sure; hanap - to find].

Bigla rin niyang naalala (He also suddenly remembered) [bigla- sudden; alala \- to remember] ang mga kaibigan at mga kakilala (the friends and acquaintances) [kilala - to know].

Nagmumuni-muni siya (He was pondering) nang may dumampot sa kanya (when somebody grabbed him) [dampot literally means to pick up].

"Teritoryo namin to!" (This is our territory!) sabi ng isa (one [of them] said).

Naalala rin niya ang ama na tiyak niyang hinahanap siya. Bigla rin niyang naalala ang mga kaibigan at mga kakilala. Nagmumuni-muni siya nang may dumampot sa kanya. "Teritoryo namin to!" sabi ng isa.

"Maghanap ka ng sarili mong lugar!" (Find your own place!) wika naman ng kasama nito (uttered by his other companion).

Nalungkot si Raga (Raga was saddened). Sa paraiso ang (In the paradise) lahat ay pantay-pantay (all was equal). Walang inaapi (No one is oppressed) at walang nang-aapi (and no oppressor). Noon niya nakuro (It was then he realized) [kuro - opinion; nakuro- to have made an opinion] na mas maganda parin ang kanilang paraiso (that still their paradise was more beautiful) [mas - more; maganda - beautiful].

"Maghanap ka ng sarili mong lugar!" wika naman ng kasama nito. Nalungkot si Raga. Sa paraiso ang lahat ay pantay-pantay. Walang inaapi at walang nang-aapi. Noon niya nakuro na mas maganda parin ang kanilang paraiso.

Marungis at mabaho si Raga, (Raga was dirty and stinky) hindi siya naki-lala (He cannot be recognized) ng mga taga-paraiso (by those living in paradise) [taga - to live in]. Pinalayas siya ng mga ito (He was out casted out by them) [layas - to drive out]. Kahit anong paliwanag niya (Although he explained anything) [kahit – although; paliwanag - explain] ay walang gustong makinig (no one wants to listen) [makinig - listen]. Napaiyak si Raga (Raga started crying) [iyak - to cry] na tinawag ang kanilang diyosa (who called their goddess). Ngunit sa halip papasukin sa paraiso (But instead of being allowed to enter in the paradise) [sa halip – instead; pasok - enter] ay isinumpa siya nito (he was cursed by her) sa pagsuway sa utos (in disobeying the command) [utos – command/order].

Marusing at mabaho, hindi naki-lala si Raga ng mga taga-paraiso. Pinalayas siya ng mga ito. Kahit anong paliwanag niya ay walang gustong makinig. Napaiyak si Raga na tinawag ang kanilang diyosa. Ngunit sa halip papasukin sa paraiso ay isinumpa siya nito sa pagsuway sa utos.

Si Raga ay naging isang maliit na hayop (Raga became a small animal) na nakadidiri ang itsura (that has a disgusting appearance) [kadiri - disgusting]. Sa marurumi (In dirty) at mababahong lugar lang (and stinking places only) siya nakatitira (he is living) tulad ng mga pusali (like the slough) at mga lungga (and burrows). Si Raga, ang binatang (Raga is the kid) dating taga-paraiso (formerly living in paradise) [dati – before], ang pinagmulan ng lahi ng mga daga (was the ancestor of the races of rats) [pinagmulan – source / ancestor; lahi - races].

Si Raga ay naging isang malitt na hayop na nakadidiri ang itsura. Sa marurumi at mababahong lugar lang siya nakatitira tulad ng mga pusali at mga lungga. Si Raga, ang binatang dating taga-paraiso, ang pinagmulan ng lahi ng mga daga.

Alamat ng Durian

The Legend of Durian

Sa isang bayan sa Mindanao (In a small town in Mindanao) [isa – one; bayan \- town] ay may matandang babae (there was an old woman) na lalong kilala sa (that is more known) [kilala - known] tawag na Tandang During (by the name of old During) [tawag - call]. Nakatira siya sa (She is living in) paanan ng bundok (the foot of the mountains). Ang maliit niyang kubo (Her small hut) [kubo – hut] ay nakatayo sa gitna (is standing in the middle) [tayo - stand] ng malawak niyang bakuran (of a wide backyard) [malawak - wide] na napapaligiran ng mga puno (that is surrounded by tress).

Sa isang bayan sa Mindanao ay may matandang babae na lalong kilala sa tawag na Tandang During. Nakatira siya sa paanan ng bundok. Ang maliit niyang kubo ay nakatayo sa gitna ng malawak niyang bakuran na naliligid ng mga puno.

Si Tandang During ay karaniwan nang (It is usual for old During) [karaniwan – usual/common] ginagawang katatakutan (be made a figure of horror) [katakutan - horror] ng mga ina sa kanilang (by mothers to their) malilikot na mga anak (restless children). Sabi nila (They say) ay lahi siya ng mangkukulam (she is from the race of witches) [mangkukulam – witch / wizard] kung kaya dapat iwasan (that's why [she] should be avoided) [kung kaya – that's why; iwas - avoid].

Si Tandang During ay karaniwan nang ginagawang katatakutan ng mga ina sa kanilang malilikot na mga anak. Sabi nila ay lahi ito ng mangkukulam kung kaya dapat iwasan.

Si Tandang During (Old During) ay nasanay nang mamuhay na nag-iisa (is already accustomed to live by himself) [nasanay – used / accustomed]. Mula nang mamatay (Since the death) ang asawa at mga anak (of [her] husband and children) ay hindi na siya umalis (she did not leave) sa paanan ng bundok (the foot of the mountain). Tahimik siyang tao (She is a quiet person) [tahimik - quiet] at dahil matanda na (and because already old) ay mas ibig pa niyang (he loves more) [mas - more] asikasuhin na lang (to take care) ang mga tanim na halaman (the plants and vegetables).

Si Tandang During ay nasanay nang mamuhay na nag-iisa. Mula nang mamatay ang asawa at mga anak ay hindi na siya umalis sa paanan ng bundok. Tahimik siyang tao at dahil matanda na ay mas ibig pa niyang asikasuhin na lang ang mga tanim na halaman.

Masungit si Tandang During (Old During is peevish) [masungit – peevish/unkind] kaya iniiwasan siya ng mga tao (the reason people stay away from her) [iwas – stay away / avoid]. Noong kamamatay palang ng mga mahal niya sa buhay (When her loved ones just died) [namatay - died] ay marami ang nag-alok ng tulong (many offered [her] help) [alok - offer] ngunit tinanggihan niya (but she refused). Sa gayon ay unti-unti na ring lumayo sa kanya ang mga tao (Thus, the people stay away from her little by little) [unti-unti – little by little] hanggang maging panakot na lamang siya (until she became the figure of horror) sa makukulit na mga bata (to the naughty children) [makulit - naughty].

Masungit si Tandang During kaya iniiwasan ng mga tao. Noong kamamatay palang ng mga mahal niya sa buhay ay marami ang nag-alok ng tulong ngunit tinanggihan niya. Sa gayon ay unti-unti na ring lumayo sa kanya ang mga tao hanggang maging panakot na lamang siya sa makukulit na mga bata.

Ilang taon ang nagdaan (Many years passed). Ang dati ay makukulit na mga bata (The naughty children before) ay malalaki na (have already grown) ngunit si Tandang During ay gayon parin (but old During remained the same). Nag-iisa sa kubo (Alone in the hut) sa paanan ng bundok (in the foot of the mountains) at hindi naki-salamuha sa mga tao (and does not socialize with people) [salamuha - socialize].

Ilang taon ang nagdaan. Ang dati ay makukulit na mga bata ay malalaki na ngunit si Tandang During ay gayon parin. Nag-iisa sa kubo sa paanan ng bundok at hindi naki-salamuha sa mga tao.

Isang gabi (One night) ay itinaboy ng hanging amihan (driven away by the northeast wind) [amihan – northeast; hangin - wind] ang isang kakaibang amoy (an unusual smell) [kakaiba - different] sa komunidad (in the community). Hindi nila alam (They do not know) kung ano ang amoy na iyon (if what was that smell) at kung saan galing (and if where it came from). Nanatili ang amoy (The smell remained) [nanatili/naiwan – remain] nang sumunod pang mga araw (in the next days; when next more days) at patindi nang patindi (and worsened). Nagpasya ang mga tao (And the people decided) [nagpasya - decided] na hanapin ang pinanggalingan ng amoy (to find the source of the smell) [hanap - to find; nanggaling - came from; pinanggalingan - source].

Isang gabi ay itinaboy ng hanging amihan ang isang kakaibang amoy sa komunidad. Hindi nila alam kung ano ang amoy na iyon at kung saan galing. Nanatili ang amoy nang sumunod pang mga araw at patindi nang patindi. Nagpasya ang mga tao na hanapin ang pinanggalingan ng amoy.

Nagkaisa silang puntahan (They agreed to go) [nagkaisa - agreed] ang kubo ni Tandang During (in the hut of old During) nang ma tiyak (when they ascertained) [tiyak/sigurado – ascertained / to make sure] na doon nanggagaling ang amoy (that the smell comes from there) [smell - amoy]. Hinanap nila ang matanda (They looked for the old [woman]) [hanap – look/find] ngunit hindi nila ito nakita (but they did not found her). Sa halip (Instead) ay nabaling ang pansin nila (their attention shifted) [pansin - attention] sa isang puno (in a tree) na ang mga bunga ay may (whose fruits has) matitigas na balat (hard skin) [matigas - hard] at matatalim na mga tinik (and sharp thorns) [matalim - sharp].

Nagkaisa silang puntahan ang kubo ni Tandang During nang ma tiyak na doon nanggagaling ang amoy. Hinanap nila ang matanda ngunit hindi nila ito nakita. Sa halip ay nabaling ang pansin ila sa isang puno na ang mga bunga ay may matitigas na balat at matatalim na tinik.

Dahil sa sobrang hinog (Because of over ripeness) [hinog - ripe] ay nagsisimula nang bumuka ang mga prutas (the fruits are starting to crack) [simula - start; bumuka - to crack]. Isang lalaki ang umakyat ng puno (One man climb the tree) para kumuha ng bunga (to get a fruit). Nagtakip sila ng ilong (They covered their nose) [takip - cover] nang buksan ang prutas (when the fruit was opened) pero pare-pareho ring nasarapan (but all the same they found it tasty) [nasarapan - to find something tasty; pareho - the same] sa lasa ng prutas na iyon (in the taste of that fruit) [lasa - taste]. Nagsipitas sila ng mga bunga (They each picked the fruits) at iniuwi sa kani-kanilang bahay (and brought it in their respective houses) [kanila - theirs].

Dahil sobrang hinoy ay nagsisimula nang bumuka ang mga prutas. Isang lalaki ang umakyat ng puno para kumuha ng bunga. Nagtakip sila ng ilong nang buksan ang prutas pero pare-pareho ring nasarapan sa lasa ng prutas na iyon. Nagsipitas sila ng mga bunga at iniuwi sa kani-kanilang bahay.

Nang may makasalubong silang (When they crossed paths) isang matanda (with an old) [gender not identified] na taga ibang lugar (that is from another place) at itinanong (and asked) kung ano ang dala nilang prutas (if what is the fruit they are carrying) [dala – to carry] ay iisa ang sagot nila (they have one answer) [sagot - answer]. "Bunga ng tanim (That is fruit of the plant) ni Tandang During 'yan" (of old During; of old During that), sabi nila (they say) [the derivation of "Durian" from the name of old During does not translate].

Nang may makasalubong silang isang matanda na tagaibang lugar at itinanong kung ano ang dala nilang prutas ay iisa ang sagot nila. "Bunga ng tanim ni Tandang During 'yan", sabi nila.

During yan (During that) ang pagkakaintindi sa kanila ng matanda (as they were understood by the old). Kaya (That's why) nang bigyan nila itong bunga (when they gave it fruit) at itanong ng mga kakilala (and asked by acquiantances) kung ano iyon (if what is it) ay sinabi nito ang pangalan (they say that the name) ng prutas ay during yan (the name of the fruit is 'During yan"). Kalaunan ay naging durian (In time, it became Durian).

During yan ang pagkakaintindi sa kanila ng matanda. Kaya nang bigyan nila ito ng bunga at itanong ng mga kakilala kung ano iyon ay sinabi nitong ang pangalan ng prutas ay during yan. Kalaunan ay nagiging durian.

Alamat ng Janitor Fish

The Legend of the Janitor Fish

Noong unang panahon (Once upon a time) ay may isang isda (there was a fish) na napakaganda (that was very beautiful). Makinis at kumikinang (Smooth and glittering) ang kanyang mga kaliskis (her scales) [gender was not specifically described, we shall use the feminine gender pronouns for the whole story]. Nakaaaliw pagmasdan (Amusing to look at) [aliw - to be amused; masdan - to look] ang mga palikpik niya at buntot (her fins and tail) ["ang mga" is an article used to indicate plurality; niya - her/his] kapag lumalangoy (when swimming) [langoy - swim].

Noong unang panahon ay may isang isda na napakaganda. Makinis at kumikinang ang kanyang mga kaliskis. Nakaaaliw pagmasdan ang mga palikpik niya at buntot kapag lumalangoy.

Nangungusap ang mga mata niya (Her eyes are speaking) kapag itinitig (if [she] gazes it) at manipis ang kanyang mga labi (and her lips are thin) [manipis – thin; kanya - possessive his/her]. Napakarami niyang tagahanga (She has many admirers) [marami - many] kung kaya naman (the reason why) naging mayabang siya (she became proud) [mayabang – boastful/proud]. Wala siyang ginawa (She did not do anything) liban sa pagpapaganda (except to beautify herself).

Nangungusap ang mga mata niya kapag itinitig at manipis ang kanyang mga labi. Napakarami niyang tagahanga kung kaya naman naging mayabang siya. Wala siyang ginawa liban sa pagpapaganda.

Lahat ng mga isda (All of the fishes) ay may kanikanyang Gawain (have their respective duties) sa ilalim ng dagat (under the sea). Tanging ang magandang isda (Only the beautiful fish) ang ayaw magtrabaho (does not want to work). Aniya (According to her) ay baka masira (it might destroy) [masira - destroy] ang kanyang mga kaliskis at mga palikpik (her scales and fins).

Lahat ng mga isda ay may kanikanyang gawain sa ilalim ng dagat. Tanging ang magandang isda ang ayaw magtrabaho. Aniya ay baka masira ang kanyang mga kaliskis at mga palikpik.

Nainis ang ibang mga isda (the other fishes got irritated) [nainis-irritated]. Anila (According to them) ay nararapat lang na gawin (ought to do) ng bawat isa (by each one) ang tungkulin nila (their duty) [tungkulin – duty/responsibility]. Nagkaisa sila (They agreed) na huwag linisin (not to clean) ang tirahan ng magandang isda (the home of the beautiful fish) [tirahan/bahay – home/house].

Nainis ang ibang mga isda. Anila ay nararapat lang na gawin ng bawat isa sa tungkulin nila. Nagkaisa sila na huwag linisin ang tirahan ng magandang isda.

Nagkataong (It so happended) bumisita sa lugar nila (visited in their place) ang Diyosa ng Karagatan (the goddess of the sea). Malayo pa (From afar) ay naamoy na (already smelled) ng diyosa ang (by the goddess) mabahong mga dumi (the stinking waste) na naipon (that accumulated) sa tapat ng bahay (in front of the house) ng magandang isda (of the beautiful fish).

Nagkataong bumisita sa lugar nila ang Diyosa ng Karagatan. Malayo pa ay naamoy na ang diyosa ang mabahong mga dumi na naipon sa tapat ng bahay ng magandang isda.

Nagalit ang diyosa (The goddess became angry) [galit - angry] dahil hindi ginampanan (because did not perform) ng magandang isda (by the beautiful fish) ang pagpapanatili ng kalinisan (the maintenance of cleanliness) at kaayusan (and orderliness) sa ilalim ng dagat (under the sea).

Nagalit ang diyosa dahil hindi ginampanan ng magandang isda ang pagpapanatili ng kalinisan at kaayusan sa ilalim ng dagat.

Nalaman din ng diyosa (The goddess also found out) [nalaman - found out; din - also] na dahil sa pagmamahal ng isda (because of the love of the fish) [mahal - to love; dahil - because] sa sariling ganda (on her own beauty) kung kaya (the reason; why) ayaw na nitong magtrabaho (it refused to work).

Nalaman din ng diyosa na dahil sa pagmamahal ng isda sa sariling ganda kung kaya ayaw na nitong magtrabaho.

Dahil doon (Because of that) ay pinarusahan ng diyosa (the goddess punished) [parusa - punish] ang magandang isda (the beautiful fish). Pina-pangit niya ang isda (She made the fish ugly) [pinapangit - to make ugly; pangit - ugly]. Umitim at kumapal (Darkened and thickened) ang balat niya (her skin). Kumapal din (Also thickened) ang kanyang nguso (her snout) at tumigas ang kanyang katawan (and her body hardened).

Dahil doon ay pinarusahan ng diyosa ang magandang isda. Pina-pangit niya ang isda. Umitim at kumapal ang balat niya. Kumapal din ang kanyang nguso at tumigas ang kanyang katawan.

"Inaatasan din kitang (I also appoint you) maging tagapaglinis (to be the cleaner) ng buong karagatan (of the whole ocean)!" ang wika ng diyosa (said by the goddess). "Kapag sinuway mo ako (If you disobey me) ay kakamitin mo (you will attain) ang pinakamabigat kong parusa! (my heaviest punishment!) [mabigat - heavy]"

"Inaatasan din kitang maging tagapaglinis ng buong karagatan!" ang wika ng diyosa. "Kapag sinuway mo ako ay kakamitin mo ang pinakamabigat kong parusa!"

Mula noon (From then on), ang isda ang nagging (the fish became the) tagapaglinis ng mga isda (cleaner of fishes). Kilala ang isdang ito (This fish is known) bilang janitor fish (as janitor fish).

Mula noon, ang isda ang naging tagapaglinis ng mga isda. Kilala ang isdang ito bilang janitor fish.

Alamat ng Kabayo

The Legend of the Horse

Noong araw (Back then), may mag-asawang (there was a married couple) [mag-asawa - to marry] masaya at tahimik (happy and peaceful) na namumuhay kahit walang anak (living even without a child). Sina Ayong at Karing (Named Ayong and Karing). Kuntento na sila sa isa't isa (They are contented with each other) nang isang araw (when one day) ay dumating sa kanila (came to them) ang magandang sorpresa (a beautiful surprise) [literarily "wonderful"].

Noong araw, may mag-asawang masaya at tahimik na namumuhay kahit walang anak. Sina Ayong at Karing. Kuntento na sila sa isa't isa nang isang araw ay dumating sa kanila ang magandang sorpresa.

Buntis si Karing! (Karing is pregnant!) Nagpasalamat sa Diyos ang mag-asawa (The married couple thanked God) [salamat - thanks] dahil biniyayaan sila (because they were blessed) [biyaya - blessing] na magkaroon ng anak (to have a child).

Buntis si Karing! Nagpasalamat sa Diyos ang mag-asawa dahil biniyayaan sila na magkaroon ng anak.

"Ipinangangako kong gagawin ko (I promised that I will do) [pangako - promise] ang lahat upang (all so that) mapaligaya kayo ng magiging anak natin (I can make you and our child happy) [mapaligaya - to make happy; ligaya - happy; kayo \- you; natin - our]," pangako ni Ayong (Ayong promised).

"Ipinangangako kong gagawin ko ang lahat upang mapaligaya kayo ng magiging anak natin," pangako ni Ayong.

Ilang buwan makaraan (Many months passed) ay isinilang ni Karing (Karing gave birth) ang isang malusog (to a healthy) [isa - one] na batang lalaki (baby boy) [bata - child; lalaki - male].

Ilang buwan makaraan ay isini-lang ni Karing ang isang malusog na batang lalaki.

Dahil nag-iisang anak (For being their only child) [nag-iisa - only one; dahil - because], sinikap nina Ayong at Karing (Ayong and Karing strived) na maipagkaloob sa anak (to provide to [their] child) [ipagkaloob - to provide] ang lahat ng saya (all the joy) at masarap na buhay (and pleasant life) [masarap – delicious].

Dahil nag-iisang anak, sinikap nina Ayong at Karing na maipagkaloob sa anak ang lahat ng saya at masarap na buhay.

Labis (Too much) nila itong napalayaw (they spoilt it) kaya lumaking (so grew up) masama ang ugali ([having] bad manners). Palasagot ito ([The child] talks back) [ito - this<usually used to refer to objects] at ayaw na nasasabihan (and doesn't want to be told [what to do]) [sabihin - to say]. Kapag napagalitan ang binatilyo (If the child is scolded) [binatilyo - adolescent child/teenager] ay agad naglalayas (immediately runs away).

Labis nila itong napalayaw kaya lumaking masama ang ugali. Palasagot ito at ayaw na nasasabihan. Kapag nakagalitan ang binatilyo ay agad naglalayas.

Minsan (Once) ay hindi natiis ni Ayong (Ayong was not able to restrain himself) ang ginawang pagsagot ng anak (the unrespect response of the child) kay Karing (to Karing) kaya pinangaralan niya (that's why he adviced) ang binatilyo (the young man). Nang araw ding iyon (On that same day) ay naglayas ito (the child run away) [naglayas – ran away] at napadpad (and ended up) [napadpad - castaway] sa paanan ng isang bundok (in the foot of the mountains) [paa - foot].

Minsan ay hindi natiis ni Ayong ang ginawang pagsagot ng anak kay Karing kaya pinangaralan niya ang binatilyo. Nang araw ding iyon ay naglayas ito at napadpad sa paanan ng isang bundok.

Isang matandang (One old [person]) namumuhay sa paanan ng bundok (living in the foot of the mountains) ang nagmamagandangloob (has shewed kindness) kaya nagkaroon ng matutuluyan ang binatilyo (the reason the child has shelter) [nagkaron - to have; matutuluyan – shelter]. Nang malaman ng matanda (When the old [person] knew) na naglayas siya (that he ran away) ay pinayuhan siya nito ([the old person] advised him).

Isang matandang namumuhay sa paanan ng bundok ang nagmamagandang loob kaya nagkaroon ng matutuluyan ang binatilyo. Nang malaman ng matanda na naglayas siya ay pinayuhan siya nito.

"Umuwi ka (Go home) at humingi ng tawad (and ask forgiveness) [humingi - ask] sa mga magulang mo (to your parents). Hindi mainam (It is not good; not good) na nagtatanim ng galit (to harbour anger) [tanim - to plant] sa ama mo't ina (to your father and mother) [ama - father; ina - mother]" ang sabi ng matanda (the old [person] said).

"Umuwi ka at humingi ng tawad sa mga magulang mo. Hindi mainam na nagtatanim ng galit sa ama mo't ina," ang sabi ng matanda.

Minasama iyon ng binata (It [caused] the child displeasure). Nagalit siya sa matanda (He/she became angry at the old [person]) at pinagsisipa (and [started] kicking) [sipa - kick] ang bangkong inuupuan (the chair he is sitting on) [bangko / upuan - chair].

"Wala kang pakialam (You have no business) [pakialam - to meddle] sa buhay ko (on my life) at lalong wala kang karapatang (and more so you have no right) [karapatan - right] pagalitan ako! (to scold me)" paasik na sabi ng binatilyo (emphatically said by the young man).

Minasama iyon ng binata. Nagalit siya sa matanda at pinagsisipa ang bangkong inuupuan. "Wala kang pakialam sa buhay ko at lalong wala kang karapatang pagalitan ako!" paasik na sabi ng binatilyo.

Marami pang masasakit na salitang (More harsh words) binitiwan ang binatilyo (was uttered by the child) [binitiwan - to let go] na walang tigil sa kasisipa (unceasingly kicking) sa lahat ng abutan ng paa (all that [his] legs reached). Lingid sa kaalamanng binata (Without the child knowing) ay engkantado pala ang matanda (the old [man] was a fairy) [engkantado/engkantada - fairy]. Sa nakitang masama niyang asal (In the bad manners he saw) [masamang asal – bad manners] ay ginawa siya nitong hayop (he made him an animal) na may apat na paa (with four legs) na walang tigil (that without end) kasisipa (kicking).

Marami pang masasakit na salitang binitiwan ang binatilyo na walang tigil sa kasisipa sa lahat ng abutan ng paa. Lingid sa kaalaman ng binata ay engkantado pala ang matanda. Sa nakitang masama niyang asal ay ginawa siya nitong hayop na may apat na paa na walang tigil kasisipa.

Nang mapagod (When tired) sa kasisipa (of kicking) ay napaiyak ang binatilyo (the child started to cry) ngunit halinghing lang (but only a groan) ang lumabas sa bibig niya [halinghing - groan] (went out from his lips) [bibig- lips]. Huli na ang kanyang pagsisisi (His regret was already late) [pagsisisi - regret] dahil hindi na makabalik (because he cannot return) sa dating anyo (to his old form). Napilitan siyang umuwi (He was forced to go home) [napilitan - forced] sa magulang (to his parents).

Nang mapagod sa kasisipa ay napaiyak ang binatilyo ngunit halinghing lang ang lumabas sa bibig niya. Huli na ang kanyang pagsisisi dahil hindi na makabalik sa dating anyo. Napilitan siyang umuwi sa magulang.

Likas na mababait (Natural kind), kinupkop nina Ayong at Karing ang hayop (Ayong and Karing took good care of the animal) [kinupkop – take good care] na isang umaga ay ayaw nang umalis (that one morning, it doesn't want to leave) sa kanilang bakuran (in their backyard). Inalagaan nila ito (They took care of it) na parang tao (like it was a man). Naging (Became) malaking tulong (big help) siya sa ama (to his father). Gumaan ang gawain nito (Work became light) [magaan - light] at bumilis ang kanilang pag-unlad (their progress became faster) [mabilis - faster].

Likas na mababait, kinupkop nina Ayong at Karing ang hayop na isang umaga ay ayaw nang umalis sa kanilang bakuran. Inalagaan nila ito na parang tao. Naging malaking tulong siya sa ama. Gumaan ang gawain nito at bumilis ang kanilang pag-unlad.

Binigyan siya ng pangalan (He was given a name) ng mag-asawa (by the married couple). Mula sa Karing at Ayong (From Karing and Ayong) ay tinawag siyang Kayong (he was called Kayong), ang pinagmulan sa salitang kabayo (that is the origin of the word kabayo).

Binigyan siya ng pangalan ng mag-asawa. Mula sa Karing at Ayong ay tinawag siyang Kayong, ang pinagmulan sa salitang kabayo.

Alamat ng Kalabasa

The Legend of the Squash

Si Kuwala ay anak ni Aling Disyang (Kuwala is the child of Aling Disyang), isang mahirap na maggugulay (a poor vegetable farmer) [isa - one; gulay - vegetable, manggugulay - vegetable farmer]. Maliit pa siyang bata (He was still a small child) nang mamatay ang ama (when [the child's] father died) at tanging ang ina (and only the mother) ang nagpalaki sa kanya (took care of him) [nagpalaki – raised / take care].

Si Kuwala ay anak ni Aling Disyang, isang mahirap na maggugulay. Maliit pa siyang bata nang mamatay ang ama at tanging ang ina ang nagpalaki sa kanya.

Mabait si Kuwala (Kuwala is a good person). Maliit pa (Still small) ay mahilig na siyang tumingin (she is fond in looking) sa mga larawang nasa libro (on the pictures on the book) [larawan - pictures] at nang matuto (and when he learned) [matuto – learn] ay pagbabasa ang naging libangan (reading becomes her fun time).

Mabait si Kuwala. Maliit pa ay mahilig na siyang tumingin sa mga larawang nasa libro at nang matuto ay pagbabasa ang naging libangan.

Basa siya ng basa (She reads and reads). Walang oras (There is no hour) na hindi siya nagbabasa (that she is not reading). Binansagan tuloy siyang (He was labelled [in consequence]) Kuwalang basa nang basa (Kuwala who reads and reads).

Basa siya ng basa. Walang oras na hindi siya nagbabasa. Binansagan tuloy siyang Kuwalang basa nang basa.

Matalino ang anak (The child is intelligent) kaya nagsikap si Aling Disyang (that's why Aling Disyang persevered) [nagsisikap - persevere] para matustusan ang anak (to support her child). Si Kuwala naman (Kuwala on the other hand) ay higit na pinagbuti ang pag-aaral (is further improved his studies).

Matalino ang anak kaya nagsikap si Aling Disyang para matustusan ang anak. Si Kuwala naman ay higit na pinagbuti ang pag-aaral.

Tag-ulan noon (It was a rainy season) [rain – ulan; rainy – tag-ulan] nang isang hapon (when one afternoon) ay umuwi si Kuwala (Kuwala went home) na mataas na mataas ang lagnat (with a very high fever) [lagnat - fever]. Inirireklamo niya (She complained) [reklamo – complain] ang mahirap na paglunok (difficulty in swallowing) [lunok - swallow].

Tag-ulan noon nang isang hapon ay umuwi si Kuwala na mataas na mataas ang lagnat. Inirireklamo niya ang mahirap na paglunok.

Nagsuka rin siya nang nagsuka (He also vomited and vomited). Palibhasa ay walang pera (Because no money) [palibhasa is oftentimes used for sarcasm], hindi agad nadala ni Aling Disyang (Aling Disyang was not able to bring immediately) sa doktor ang anak (the child to the doctor). Nang masuri ito ng doctor (When examined by the doctor) ay malala na ang kondisyon (the condition was already worst) [malala - worst].

Nagsuka rin siya nang nagsuka. Palibhasa ay walang pera, hindi agad nadala ni Aling Disyang sa doktor ang anak. Nang masuri ito ng doktor ay malala na ang kondisyon.

Paralytic poliomyelitis ang umatake (Polio attacked) sa mahinang resistensiya (the weak resistance) ni Kuwala (of Kuwala). Naging mabilis (Became fast) ang pagpasok nito (the entering of this) sa katawan niya (in her body) at agad siyang naparalisa (and immediately she's paralysed). Ilang linggo makaraan (A few weeks passed) ay binawian ng buhay (died) ang kawawang bata (the pitiful child).

Paralytic poliomyelitis ang umatake sa mahinang resistensiya ni Kuwala. Naging mabilis ang pagpasok nito sa katawan niya at agad siyang naparalisa. Ilang linggo makaraan ay binawian ng buhay ang kawawang bata.

Hindi matanggap ni Aling Disyang (Aling Disyang cannot accept) ang sinapit ni Kuwala (what happened to Kuwala). Upang maibsan ang lungkot (In order to decrease the loneliness) [lungkot – lonely] ay inubos niya ang panahon (she exhausted the time) sa pag-aasikaso ng mga tanim na gulay (in taking care of the vegetable plants).

Hindi matanggap ni Aling Disyang ang sinapit ni Kuwala. Upang maibsan ang lungkot ay inubos niya ang panahon sa pag-aasikaso ng mga tanim na gulay.

May kakaibang halamang tumubo (There was a mysterious plant that grew) at nagbunga sa pataniman (and bear fruit in garden) ni Aling Disyang (of Aling Disyang). Bilog ang bunga noon (Its fruit is round) [bilog - round] na kulay dilaw ang loob (that is yellow in the inside) [dilaw - yellow]. Natuklasan (Discovered) ng mga kumain ng gulay (by [the persons] who ate the vegetable) na may bitamina itong (that it has vitamins) nagpapalinaw ng mata (clearing the eyes) [malinaw - clear].

May kakaibang halamang tumubo at nagbunga sa pataniman ni Aling Disyang. Bilog ang bunga noon na kulay dilaw ang loob. Natuklasan ng mga kumain ng gulay na may bitamina itong nagpapalinaw ng mata.

May isang nagtanong (There is one that asked) kung saan galing (if where came from) ang halamang iyon (that plant). Ang sabi ng tinanong (The person asked said) ay kina Kuwalang basa nang basa (is Kuwalang's who reads and reads). Nagpasalin-salin iyon sa maraming mga bibig (It became word of mouth) hanggang kalaunan (and eventually) ay naging kalabasa (became kalabasa).

May isang nagtanong kung saan galing ang halamang iyon. Ang sabi ng tinanong ay kina Kuwalang basa nang basa. Nagpasalin-salin iyon sa maraming mga bibig hanggang kalaunan ay naging kalabasa.

Alamat ng Kamatis

The Legend of the Tomato

Noong unang panahon (Once upon a time) sa isang malayong bayan (in a faraway town), ay may isang babae (there was a girl) na masasabing (who can be said) walang suwerte sa buhay (no luck in life). Siya ay si Kamalia (She is Kamalia). May asawa't mga anak si Kamalia (Kamalia has a husband and children) ngunit siya'y nagtiis (however she endured) ng katakut-takot na hirap (the dreadful difficulty).

Noong unang panahon sa isang malayong bayan, ay may isang babae na masasabing walang suwerte sa buhay. Siya ay si Kamalia. May asawa't mga anak si Kamalia ngunit siya'y nagtiis ng katakut-takot na hirap.

Marami bisyo (Many vices) ang asawa ni Kamalia (the husband of Kamalia). Bukod sa (Aside from) hindi na siya nabibigyan ng pera (she's not given money) ay sinasaktan pang madalas (being hurt frequently).

Marami bisyo ang asawa ni Kamalia. Bukod sa hindi na siya nabibigyan ng pera ay sinasaktan pang madalas.

Dahil sa halos (Because almost) walang ibili ng pagkain (nothing to buy food), naisipan ni Kamalia (kamalia thought) na pumasok na labandera (to enter as launderer) sa kalapit bahay (in the neighbour). Nagtiis siyang maglaba sa buong Maghapon (The whole afternoon). Hindi niya maatim (She cannot bear) na makita ang kanyang mga anak (to see her children) ay nag-iiyakan sa gutom (crying in hunger).

Dahil sa halos walatng ibili ng pagkain, naisipan ni Kamalia na pumasok na labandera sa kalapit bahay. Nagtiis siyang maglaba sa buong Maghapon. Hindi niya maatim na makitang ang kanyang mga anak ay nag-iiyakan sa gutom.

Nang malaman ng kanyang asawa (When his husband knew) ang paglala-bandera niya (her being a launderer) ay palaging kinukuha (always taking) ang kinikita niya (her income). Yao'y inuuboslamang (That was only exhausted) sa alak at sugal (in liquor and gambling). Pag hindi naman niya ibinibigay (If on the other hand she is not giving it) [ibininigay - giving] ay sinasaktan siya (she is being hurt).

Nang malaman ng kanyang asawa ang paglala-bandera niya ay palaging kinukuha ang kinikita niya. Yao'y inuubos lamang sa alak at sugal. Pag hindi naman niya ibinibigay ay sinasaktan siya.

May mga kapitbahay (She has neighbors) na naaawa kay Kamalia (who pities Kamilia). Madalas (Oftentimes) ay binibigyan ang mag-iina (the mother and child are being given) ng pagkain at mga lumang damit (food and old clothes).

May mga kapitbahay na naaawa kay Kamalia. Madalas ay binibigyan ang mag-iina ng pagkain at mga lumang damit.

Gayon na lamang (As such was) ang galit ng asawa ni Kamalia (the anger of the husband of Kamalia) nang mabatid (when [he] knew) ang tungkol sa pagbibigay-tulong (about the relief giving). Kundangan'y (Because) ayaw nitong (it doesn't want) tatanggap (to receive) ang asawa't mga anak (the wife and children) ng anumang tulong (whatever help) mula sa mga kapitbahay (from the neighbors).

Gayon na lamang ang galit ng asawa ni Kamalia nang mabatid ang tungkol sa pagbibigay-tulong. Kundangan'y ayaw nitong tatanggap ang asawa't mga anak ng anumang tulong sa mga kapitbahay.

Pinagsabihan si Kamalia (Kamilia was told) na pag tumanggappa (that if [she] still receives) ng mga bigay ng kanilang kapitbahay ay siguradong (surely) masasaktan siya (she will be hurt).

Pinagsabihan si Kamalia na pag tumanggap pa ng mga bigay ng kanilang kapitbahay ay siguradong masasaktan siya.

Bunga niyon (From then on), hindi na binigyan si Kamalia (Kamilia is not being given) ng kahit na anong tulong (whatever help) ng mga mababait niyang kapitbahay (by her good neighbors). Ayaw nilang (They don't want) masaktan pa (continue to be hurt) ang kaawa-awang babae (the pitiful woman).

Bunga niyon, hindi na binigyan si Kamalia ng kahit na anong tulong ng mga mababait niyang kapitbahay. Ayaw nilang masaktan pa ang kaawa-awang babae.

Nahabag (Feeling pity) ang panganay na anak (the oldest child) ni Kamalia sa kanya (of Kamilia for her), Kaya (that's why) napilitang magtrabaho ito (he was forced to work). Paglilinis ng sapatos (Cleaning of shoes) doon sa bayan (there in the town) ang kanyang hinarap (he is facing).

Nahabag ang panganay na anak ni Kamalia sa kanya, Kaya napilitang magtrabaho ito. Paglilinis ng sapatos doon sa bayan ang kanyang hinarap.

Nang matuklasan ng ama (When the father discovered) na kumikita ang anak (that the child is earning) sa paglilimpiyabota (in boot cleaning), katulad ng ginawa sa kanyang ina (like what's being done to her mother) ay kinuha rin niya (he also gets) ang kinikita (the earnings). At gaya ng dapat-asahan (And as expected), inuubosdin (exhausted also) sa sugal at alak (in gambling and liquor). Sa gayon (With that), madalas (often) na hindi kumakain (not eating) ang mag—iina (the mother and child).

Nang matuklasan ama na kumikita ang anak sa paglilimpiyabota, katulad ng ginawa sa kanyang ina ay kinuha rin niya ang kinikita. At gaya ng dapat-asahan, inuubos din sa sugal at alak. Sa gayon, madalas na hindi kumakain ang mag—iina.

Dahil sa patung-patong na kahirapan (Because of layer by layer difficulties) at labis na panghihina (and excessive weaknesses) dala ng kakulangan (brought about by the lackness) sa sustansiyang kailangan (in the nutrients needed) ng katawan (by the body), nagkasakit si Kamalia (Kamilia became sick). Hindi nagtagal (Not soon after) ay namatay siya (she died). Bago nalagutan ng hininga (Before dying) ["nalagutan ng hininga" refers to the exact moment a person dies] ang kahabag-habag (the pitiful) na may nasabi sa mga anak (had said something to her children).

Dahil sa patung-patong na kahirapan at labis na panghihina dala ng kakulangan sa sustansiyang kailangan ng katawan, nagkasakit si Kamalia. Hindi nag tagal ay namatay siya. Bago nalagutan ng hininga ang kahabag-habag na may nasabi sa mga anak.

Ang bangkay ni Kamalia (The remains of Kamilia) ay inilibing sa likuran (was buried at the back) ng kanilang bahay (of their house). Hindi nagtagal (Soon) [hindi - not; matagal - adj. long], may tumubo roon (there grew) isang halamang (a plant) ang bunga'y mapupula (the fruits are red). Nagtaka ang lahat (Everyone wondered) sa nasabing halaman (in the said plant), At nang kanilang (and when they) subuking tikmanang bunga (tried to taste the fruit) ay nasarapan sila (they found it delicious).

Ang bangkay ni Kamalia ay inilibing sa likuran ng kanilang bahay. Hindi nagtagal, may tumubo roon isang halamang ang bunga'y mapupula. Nagtaka ang lahat sa nasabing halaman, At nang kanilang subuking tikman ang bunga ay nasarapan sila.

Dumami ng dumami (Became many and many) ang nasabing halaman (the said fruit). Ang bunga niyon (The fruit of that) ay naipagbibili (can be sold) ng magkakapatid (of the siblings) sa mga tagabayan (to the town people). At bumuti (And became good) nga ang kanilang buhay (their life), katulad ng sinabing kanilang ina (like their mother told them) bago ito namayapa (before passing).

Dumami ng dumami ang nasabing halaman. Ang bunga niyon ay naipagbibili ng magkakapatid sa mga tagabayan. At bumuti nga ang kanilang buhay, katulad ng sinabi ng kanilang ina bago ito namayapa.

Nagkatotoo rin (Also became true) na nagbago ang ugali (change in attitude) ng kanilang ama (of their father). Nagsisi ito (It repented) sa mga nagawang pagkukulang (in his made shortcomings). Minahal na niyangmabuti (He loved well) ang mga anak (his children).

Nagkatotoo rin na nagbago ang ugali ng kanilang ama. Nagsisi ito sa mga nagawang pagkukulang. Minahal na niyang mabuti ang mga anak.

Ang halamang nagbigay (The fruit that gave) ng bagong buhay (new life) sa mga anakni Kamalia (to the children of Kamilia) ay tinawag na Kamatis (was called Kamatis). Ito'y kuha (It was taken) sa pangalan ni Kamalia (in the name of Kamlia) at sa kanyang pagtitiis sa buhay (and her patience/endurance in life) \- Kamalia...pagtitiis. At magmula noon (And from then on), ang Kamatis ay nakilala (the tomato was known ) bilang isang masarap na pagkain (as a delicious food) at pampalasa sa ulam (and condiment on viand).

Ang halamang nagbigay ng bagong buhay sa mga anak ni Kamalia ay tinawag na Kamatis. Ito'y kuha sa pangalan ni Kamalia at sa kanyang pagtitiis sa buhay - Kamalia...pagtitiis. At magmula noon, ang Kamatis ay nakilala bilang isang masarap na pagkain at pampalasa sa ulam.

Alamat ng Kuwago

The Legend of the Owl

Noong unang panahon (Once upon a time) ay may isang binata (there is a young man) [binata - young man/adolescent] na tunay na mapag-mahal (who is a true lover) sa kalikasan (of nature). Ang pangalan niya ay Tiyago (His name is tiyago). Nakatira si Tiyago (Tiyago lives) sa paanan (in the foot) ng isang malawak na bundok (of a wide mountain).

Noong unang panahon ay may isang binata na tunay na mapag-mahal sa kalikasan. Ang pangalan niya ay Tiyago. Nakatira si Tiyago sa paanan ng isang malawak na bundok.

Gawain na ni Tiyago (It is the job of Tiyago) [gawa - to do] ang bantayan (to look after) ang bundok at kagubatan nito (to look after its mountains and forests). Tinitiyak niya (He ensures) na walang sinumang (that no one) [wala - none; sinuman - whomever] manghuhuli ng mga hayop (to catch animals), mamumutol ng mga puno (to cut tress) o maninira ng mga halaman (or to destroy plants).

Gawain na ni Tiyago ang bantayan ang bundok at kagubatan nito. Tinitiyak niya na walang sinumang manghuhuli ng mga hayop, mamumutol ng mga puno o maninira kaya ng mga halaman.

Isang araw (One day) ay napansin ni Tiyago (Tiyago noticed) ang kalapit na gubat (the nearby forest) [kalapit - beside/very near with]. May itim na usok (Theres a black smoke) [itim - black] na nanggagaling (that is coming from) sa isang bahagi noon (one of its portion) na makaraan ang ilang saglit (that after a few moment) ay naging kulay pulang apoy (became the color of red fire/become color red fire].

Isang araw ay napansin ni Tiyago ang kalapit na gubat. May itim na usok na nanggagaling sa isang bahagi noon na makaraan ang ilang saglit ay naging kulay pulang apoy.

"Nasusunog ang gubat!" (The forest is burning!) [sunog - to burn] bulalas niya (he exclaimed) na hindi malaman (not knowing) ang gagawin (what to do). Dahil sa nangyari (Because of what happened) ay nangako sa sarili si Tiyago (promised to oneself Tiyago) na hinding-hindi pababayaan (not to neglect) ang bundok na binabantayan (the mountain he is looking after) [bantay - to look after].

"Nasusunog ang gubat!" bulalas niya na hindi malaman ang gagawin. Dahil sa nangyari ay nangako sa sarili si Tiyago na hinding-hindi pababayaan ang bundok na binabantayan.

Araw at gabi (Day and night) ay hindi na natulog si Tiyago (Tiyago did not already sleep) lalo pa at (more so and) lumaganap ang balita (the news spread) na may isang grupo (that one group) ng mga bandido (of bandits) na nanununog talaga (that really burns) ng gubat (the forest).

Araw at gabi ay hindi na natulog si Tiyago lalo pa at lumaganap ang balita na may isang grupo ng mga bandido na nanununog talaga ng gubat.

May mga kakilala si Tiyago (Tiyago has acquaintances) na nagboluntaryong magbantay rin (to voluntarily watch also) sa kanilang bundok (in their mountains) at gubat (and forests) pero maari lang magbantay (but can only watch) ang mga ito tuwing umaga (during mornings) [ang mga refers to the acquaintances]. Dahil mga pamilyado (Because they have families) ay ibig ng mga ito (they wanted) na masamahan (to accompany) ang asawa't mga anak (their spouse and children) sa gabi (in the night).

May mga kakilala si Tiyago na nagboluntaryong magbantay rin sa kanilang bundok at gubat pero maari lang magbantay ang mga ito tuwing umaga. Dahil mga pamilyado ay ibig ng mga ito na masamahan ang asawa't mga anak sa gabi.

Sa gayon (With that) ay nakagawian ni Tiyago (It becomes Toyago's habit) ang matulog sa umaga (to sleep during the day) at gising sa magdamag (and be awake in the evening). Kahit nang magkasakit (Even when he became sick) [sakit=sickness; magka-(prefix)= to have] ay hindi siya napigil (he was not stopped) sa magbantay sa gabi (in looking after at night). Aniya (According to him) ay baka sa orasna ito (maybe in this time) umatake (to attack) ang masasamang loob (wicked people) [masama - evil/bad; loob - inside, here refers to the values in one's heart] dahil alam nila (because they know) na walang bantay (that there's no one looking after) [bantay - someone who looks after].

Sa gayon ay nakagawian ni Tiyago ang matulog sa umaga at gising sa magdamag. Kahit nang magkasakit ay hindi siya napigil sa magbantay sa gabi. Aniya ay baka sa oras na ito umatake ang masasamang loob dahil alam na walang bantay.

Nang mamatay si Tiyago (When Tiyago died) ay may humalili sa kanya (there's [something] that succeeded him) sa pagbabantay ng gubat (in guarding the forest). Ito ay isang ibon (This is a bird) na may malalaking mata (with large eyes) at gising sa buong gabi (and awake the whole night). Bilang pag-aalalakay Tiyago (As a remembrance to Tiyago) ay tinawag nilang kuwagoang ibon (they called this bird "kuwago") na hanggang ngayon (that until this day) ay bantay ng gubat (is watcher of the forest) sa magdamag (the whole night).

Nang mamatay si Tiyago ay may humalili sa kanya sa pagbabantay ng gubat. Ito ay isang ibon na may malalaking mata at gising sa buong gabi. Bilang pag-aalala kay Tiyago ay tinawag nilang kuwago ang ibon na hanggang ngayon ay bantay ng gubat sa magdamag.

Alamat Ng Langgam

The Legend of Ants

Sa isang malayong bayan (In a faraway town) ay may isang mag-anak (there is a family) [literally, pamilya - family; mag-anak - group of relatives] na kabalitaan (that is known) sa sobrang sipag (in overly industrious). Mula ama hanggang sa ina (From the father to the mother) at mga anak (and children) ay makikitang nagtatrabaho na sila (can be seen they are already working) [Makita - to see; trabaho \- to work] pagsikat pa lang (from the first light) ng araw sa silangan (of the sun in the east).

Sa isang malayong bayan ay may isang mag-anak na kabalitaan sa sobrang sipag. Mula ama hanggang sa ina at mga anak ay makikitang nagtatrabaho na sila pagsikat pa alng ng araw sa silangan.

Marami ang naiinggit (Many are envious) sa samahan ng pamilya (in the bond of the family) dahil bihira (because seldom) ang mga mag-anak (are the families) na lahat ay nagtutulungan (that all are helping).

Marami ang naiinggit sa samahan ng pamilya dahil bihira ang mga mag-anak na lahat ay nagtutulungan.

Ang kasipagan (The industry) ng lahat ng miyembro (of all the members) ang dahilang (is the reason) kung kaya naman (so) kapansin-pansinang tuwina (always noticeable) ay masagana nilang ani (their bountiful harvest).

Ang kasipagan ng lahat ng miyembro ang dahilang kung kaya naman kapansin-pansin ang tuwina ay masagana nilang ani.

Sa kabila ng (In spite of) maalwang buhay (prosperous life) ay hindi kinakitaan ng pagod (no tiredness can be seen) ang mag-anak (the family). Habang gumaganda (While becoming better) ang kanilang kabuhayan (their livelihood) ay lalo silang sumisipag (they become more industrious).

Sa kabila ng maalwang buhay ay hindi kinakitaan ng pagod ang mag-anak. Habang gumaganda ang kanilang kabuhayan ay lalo silang sumisipag.

"Sila ang gayahinninyo (You imitate them) para kayo umunlad (so that you'll prsoper)," madalas ay payo (oftentimes the advice) ng matatanda sa iba (of the elderly to others).

"Sila ang gayahin ninyo para kayo umunlad," madalas ay payo ng matatanda sa iba.

Nagkaroon ng taggutom (There was a famine) sa nasabing bayan (in the said town). Pininsala ng labis na baha (Damaged by excessive flooding) ang mga pananim (the plants). Karamihan sa mga tagaroon (Most of the locals) ay hindi nakapag-iponng makakain (haven't stored food) dahil nakuntento na lagi silang (because they were only contented) makapagtatanim (to plant).

Nagkaroon ng taggutom sa nasabing bayan. Pininsala ng labis na baha ang mga pananim. Karamihan sa mga tagaroon ay hindi nakapag-ipon ng makakain dahil nakuntento na lagi silang makapagtatanim.

Mabuti na lang (Fortunately) at mabuti ang loob (and good hearted) ng masisipag na mag-anak (of the industrious family). Inihati nila (They apportioned) sa mga kababayan (to their fellow townsmen) ang mga pagkaing inipon nila (the food they saved).

Mabuti na lang at mabuti ang loob ng masisipag na mag-anak. Inihati nila sa mga kababayan ang mga pagkaing inipon nila.

"Walang masama (Nothing bad) na maging handa tayo (for us to be prepared) sa mga panahong hindi inaasahan (for the unexpected times)," anang ama ng pamilya (said the father of the family). "Maging aral sana (May this be a lesson) sa lahat (to all) ang pangyayaring ito (this event)."

"Walang masama na maging handa tayo sa mga panahong hindi inaasahan," anang ama ng pamilya. "Maging aral sana sa lahat ang pangyayaring ito."

"Napakayabang mo naman (How proud are you)," wika ng isang lalaki (one man said) na minasama (who was displeased) ang narinig (what's heard) "Nakapagbigay ka lang (you have only given) ng kaunti (a few) ay ang dami mong sinabi (you've said so much)."

"Napakayabang mo naman," wika ng isang lalaki na minasama ang narinig. "Nakapagbigay ka lang ng kaunti ay ang dami mong sinabi."

"Wala naman akong intensyong masama (I have no bad intention). Ibig ko lang (I only want) pare-pareho tayong (we are alike) maging handa (to be prepared) sa panahon ng pagsubok (in times of trials)."

"Wala naman akong intensyong masama. Ibig ko lang pare-pareho tayong maging handa sa panahon ng pagsubok,"

"Ang sabihin mo (You should say) ay mayabang ka (you are conceited) dahil kailangan naming (because we need) umasa sa inyo (to rely to you)!" diin ng lalaki (the man emphasized).

"Ang sabihin mo ay mayabang ka dahil kailangan naming umasa sa inyo!" diin ng lalaki.

Natigil lamang (Only stopped) ang diskusyon (the discussion) nang mamagitan ang isang matanda (when an elderly intervened). Sinabi nito (It said) na mas kailangannila (that they needed more) ang magkasundo (to agree) kaysa mag-away (rather than fight).

Natigil lamang ang diskusyon nang mamagitan ang isang matanda. Sinabi nito na mas kailangan nila ang magkasundo kaysa mag-away.

Hindi inakala ng lahat (Not all expected) na magbubungaiyon ng trahedya (that it will result tragedy) [bunga - to bear fruit]. Nainsulto ang lalaki (The man was insulted) na dahil makitid ang isip (that because narrow-minded) ay binalak gumanti (planned revenge). Isang gabi (One night) ay sinunog nito (it burned) ang bahay ng pamilya (the house of the family) na humantong (that resulted) sa kamatayan ng mag-anak (to the death of the family).

Hindi inakala ng lahat na magbubunga iyon ng trahedya. Nainsulto ang lalaki na dahil makitid ang isip ay binalak gumanti. Isang gabi ay sinunog nito ang bahay ng pamilya na humantong sa kamatayan ng mag-anak.

Nagluksa (Mourned) ang buong bayan (the whole town). Nanghinayang sila (They regreted) sa pagkawala (the loss) ng ideyal na pamilyang (of an ideal family) nagbukas sa isipnila (that opened their eyes) sa halaga ng kasipagan (the value of industry).

Nagluksa ang buong bayan. Nanghinayang sila sa pagkawala ng ideyal na pamilyang nagbukas sa isip nila sa halaga ng kasipagan.

Ilang buwanmaraang (Many months passed) malibing ang mag-anak (the family was buried), dalawang matanda ang dumalaw (two elderlies visited) sa nasunog na bahay (in the burnt house).

Ilang buwan maraang malibing ang mag-anak, dalawang matanda ang dumalaw sa nasunog na bahay.

Agad ay napansinnilang (Immediately they noticed) ang isang grupo ng maliliitna insektong (the group of small insects) namamahay (living) sa isang bahagi ng bakuran (in one corner of the backyard). Nakalinya ang mga ito (These are all lined up) at bawat isa (and each one) ay may dalang butyl (is carrying a granule) na iniipon sa tirahan nila (that is saved in their house) [ipon - to save; tirahan - house].

Agad ay napansin nilang ang isang grupo ng maliliit na insektong namamahay sa isang bahagi ng bakuran. Nakalinya ang mga ito at bawat isa ay may dalang butil na iniipon sa tirahan nila.

Nagkatinginan (Eye to eye) ang dalawang matanda (the two elderlies). Alam nilang (They knew) ang mga insek-tong iyon (those insects) ay ang masisipag na mag-anak (are the industrious family). Tinawag nila itong (They called it) mga langgam (ants).

Nagkatinginan ang dalawang matanda. Alam nilang ang mga insek-tong iyon ay ang masisipag na mag-anak. Tinawag nila itong mga langgam.

Alamat Ng Luya

The Legend of The Ginger

Panahon noon (It was the time) ng mga Kastila (of the Spaniards) ng maging mang-aawit sa simbahan (when become a church singer) ang dalagang si Meluya (the maid Meluya) [maid here means a single young adult/teenager girl]. Maganda at kaaya-ayangpakinggan (Beautiful and pleasant to hear) ang boses ni Meluya (the voice of Meluya) kaya naman kayrami (that's why so many) niyang tagahanga (her admirers).

Panahon noon ng mga Kastila ng maging mang-aawit sa simbahan ang dalagang si Meluya. Maganda at kaaya-ayang pakinggan ang boses ni Meluya kaya naman kayrami niyang tagahanga.

Maganda si Meluya (Meluya is beautiful) kaya maraming kababaryo (the reason many barriomen) ang nanliligaw sa kanya (is courting her). Pero ang lahat (But all) ay binigo niya (he turned down) [bigo - to fail].

Maganda si Meluya kaya maraming kababaryo ang nanliligaw sa kanya. Pero ang lahat ay binigo niya.

"Ang pangarap ko (My dream) ay maka-pagsilbi sa Diyos (is to servce God)," madalas ay sina-sabi niya (oftentimes she'll say) sa mga kaibigan (to [her] friends). "Binigyan niya ako (He gave me) ng magandang tinig (beautiful voice) kaya naman iaalayko ito (that's why I'll offer it) sa kanya (to Him)."

"Ang pangarap ko ay maka-pagsilbi sa Diyos," madalas ay sina-sabi niya sa mga kaibigan. "Binigyan niya ako ng magandang tinig kaya naman iaalay ko ito sa kanya."

Dahil sa magandang tinig (Because of beautiful voice) ay hindi na gaanong pinansin (not so much gave attention) ang kapintasan ni Meluya (the shortcoming of Meluya). Mayroon kasi siyang (Because she has) mabibilog na mga paa (round feet) na bukul-bukol pa (and also bony).

Dahil sa magandang tinig ay hindi na gaanong pinansin ang kapintasan ni Meluya.. Mayroon kasi siyang mabibilog na mga paa na bukul-bukol pa.

Araw-araw (Everyday) ay nasa simbahan (in the church) ang dalaga (the maid). Nang lumaon (Time passed) ay hindi na siya kumakanta lang (she did not only sang) sa banal na misa (in the holy mass) kundi nagtuturo narin (but also teaches) ng mga batang await (the children who will sing) kasama niya (with her; accompanying her).

Araw-araw ay nasa simbahan ang dalaga. Nang lumaon ay hindi na siya kumakanta lang sa banal na misa kung di nagtuturo narin ng mga batang aawit kasama niya.

Marami ang natuwakay Meluya (Many were happy with Meluya) dahil karamihan sa mga dalaga (because most of the maids) ng panahong iyon (of that time) ay mas nakapokus (is more focused) ang atensiyon (the attention) na makapag-asawa ng Kastila (to marry a Spaniard).

Marami ang natuwa kay Meluya dahil karamihan sa mga dalaga ng panahong iyon ay mas nakapokus ang atensiyon na makapag-asawa ng Kastila.

Nagtaka ang mga tao (People wondered) ng ilang araw na (when a couple of days) ay hindi pa rin (not still) nagpapakita (showed herself) si Meluya sa simbahan (Meluya in the church). Nag-alala sila (They worried) kaya pinuntahan (that's why they visited) [puntahan - to go to] ang dalaga sa bahay nito (the maid in her house).

Nagtaka ang mga tao ng ilang araw na ay hindi pa rin nagpapakita si Meluya sa simbahan. Nag-alala sila kaya pinuntahan ang dalaga sa bahay nito.

Dinatnan nilang (They found) nagdi-deliryo na (already in delirium) ang dalaga (the maid). Walang naka-batid (No one knew) sa pagkakasakit ni Meluya (Meluya becoming sick) [sakit - sickness] kaya lahat ay nalungkot (that's why all was saddened) nang puma-naw ang dalaga (when the maid passed away).

Dinatnan nilang nagdi-deliryo na ang dalaga. Walang naka-batid sa pagkakasakit ni Meluya kaya lahat ay nalungkot nang puma-naw ang dalaga.

Lumipas ang mga araw (Days passed) [araw - day] na damang-dama ng mga tao (the people deeply felt) ang pagkawala ng kanilang (the loss of their) mang-aawit (singer).

Minsan ay dinalaw (Once they visited) ang puntod ni Meluya (the grave of Meluya) ng mga batang (of the children) tinuruan niyang umawit (she taught to sing). Napansin agad (Immediately they noticed) ng mga bata (of the children) ang kakaibang halamang (the unique plant) [kakaiba - different] tumubo sa tabi (grew beside) ng puntod ni Meluya (the grave of Meluya).

Lumipas ang mga araw na damang-dama ng mga tao ang pagkawala ng kanilang cantora o mang-aawit.

Minsan ay dinalaw ang puntod ni Meluya ng mga batang tinuruan niyang umawit. Napansin agad ng mga bata ang kakaibang halamang tumubo sa tabi ng puntod ni Meluya.

"Ano kaya ang halamang iyan? (What could that plant be?) Ngayon lang ako (now only I) nakakita ng ganyan (saw that)," anang isang bata (one child said) ['anang" is close to a whisper]. Ikinwento ng mga bata (The children told) [ikinwento literally means to tell a story] sa kani-lang mga ama't ina (to their father and mother) ang tungkol sa halaman (about the plant).

"Ano kaya ang halamang iyan? Ngayon lang ako nakakita ng ganyan," anang isang bata. Ikinwento ng mga bata sa kani-lang mga ama't ina ang tungkol sa halaman.

Nang ganap nang magulang (When eventually matured) ang halaman (the plant) ay hinukay nila ito (they dug it) at namangha sila (and they were amazed) sa bunga nitong (to its fruit) nasa ilalim ng lupa (under the ground). Paano ay (How come) parang mga paa ni Meluya (like Meluya's feet) ang itsura (the appearance) ng bunga niyon (of that fruit).

Nang ganap nang magulang ang halaman ay hinukay nila ito at namangha sila sa bunga nitong nasa ilalim ng lupa. Paano ay parang mga paa ni Meluya ang itsura ng bunga niyon.

Natuklasan dinng mga tao (Discovered also by the people) na nakapagpapaluwag ng lalamunan (that it loosens the throat) ang sabaw ng bunga (the soup of the fruit) kapag inilaga (if boiled). Lumaon (Later) ay natuklasan pa nilang (is they discovered) maganda sa boses (good for the voice) ang pag-inom sa sabaw ng bunga (the drinking of the soup of the fruit).

Natuklasan din ng mga tao na nakapagpapaluwag ng lalamunan ang sabaw ng bunga kapag inilaga. Lumaon ay natuklasan pa nilang maganda sa boses ang pag-inom sa sabaw ng bunga.

Dahil doon (Because of that) ay tinawag na meluya (is they called Meluya) ang bunga (the fruit) para sa alaala ni Meluya (for the remembrance of Meluya). Nang lumipas (When passed) ang maraming mga taon (many years) ay naging luyana (became luya already) ang pangalan nito (its name).

Dahil doon ay tinawag na meluya ang bunga para sa alaala ni Meluya. Nang lumipas ang maraming mga taon ay naging luya na ang pangalan nito.

Alamat Ng Mangga

The Legend of Mango

Noong araw (Back then) ang mga punong manggang (the mango plants) tanim ni Tandang Isko (planted by Tandang Isko) ay pare-pareho lamang ang bunga (have only the same fruits). Ito'y maliliit (These are small) at ang tawag ditto (and it's called) ay "pahutan" (is "pahutan) [pahutan does not translate]. Matamis kapag hinog (Sweet if ripe), kaya gustong-gusto (that's why very liked) ng mga bata ang pahutan (by the children the pahutan).

Noong araw ang mga punong manggang tanim ni Tandang Isko ay pare-pareho lamang ang bunga. Ito'y maliliit at ang tawag dito ay "pahutan". Matamis kapag hinog, kaya gustong-gusto ng mga bata ang pahutan.

Marami ang natutuwa (Many are delighted) kapag panahon ng pamumunga (if time of bearing fruits), dahil ang matandang may-ari (because the old owner) ay hindi maramot (is not selfish). Minsan (Once), may magandang dalagang (there is a beautiful maid) sa manggahan ni Tandang Isko (in the mango orchard of Tandang Isko) na dumaan (that passed).

Marami ang natutuwa kapag panahon ng pamumunga, dahil ang matandang may-ari ay hindi maramot. Minsan, may magandang dalagang sa manggahan ni Tandang Isko ay dumaan.

Kusang loob na inalok ito (Willingly offered them) ng mga hinog na mangga ni Tandang Isko (ripe mangoes by Tandang Isko). Sa kasiyahan ng binibini (In the happiness of the miss) ay itinanim nito (she planted) ang mga butong pahutan (the seeds pf pahutan) sa bukid (in the farm) at sa paanan ng bundok (and in the foot of the mountains).

Kusang loob na inalok ito ng mga hinog na mangga ni Tandang Isko. Sa kasiyahan ng binibini ay itinanim nito ang mga buto ng pahutan sa bukid at sa paanan ng bundok.

Agad tumubo (Immediately grew) ang dalawang buto (the two seeds) at pagkaraan lang ng ilang araw (and in the passing of only a few days) ay ganap na itong isang puno (it is completely a tree). Labis na nagtaka si Tandang Isko (Tandang Isko excessively wondered) sa pagkakaroon ng punong manga (in having a mango tree) sa hangganan ng bukid (in the end of the farm) at sa ibaba (and at the bottom) ng batuhang bundok (of rocky mountain).

Agad tumubo ang dalawang buto at pagkaraan lang ng ilang araw ay ganap na itong isang puno. Labis na nagtaka si Tandang Isko sa pagkakaroon ng punong mangga sa hangganan ng bukid at sa ibaba ng batuhang bundok.

Balak sanang putulin (Planning to cut) ng matanda (by the elderly) ang dalawang puno (the two trees), subalit sa tuwing siya (but whenever he) ay lumalapit (come near), wari'y may (as if there is) bumubulong ng ([someone] whispering)...

Balak sanang putulin ng matanda ang dalawang puno, subalit sa tuwing siya ay lumalapit, wari'y may bumubulong ng...

"HUWAG PO! (Don't) ["po" is a honorific term] HUWAG MO AKONG PATAYIN (don't kill me) [mo - you; ako - me]."

Dala rin (Brought also) ng panghihinayang (by regret) kaya hinayaanna lang nitong (the reason why [he] only left it alone) lumaki (to grow) at lalong lumago (and expand more) ang dalawang puno ng manga (the two mango trees). Malaking pakinabangtuloy ito sa mga magsasaka (Consequently, it became a huge benefit to the farmers) [Malaki - huge; pakinabang - benefit; magsasaka - farmer] at kalabaw na roon ay sumisilong (and water buffalos that shelters there).

"HUWAG PO! HUWAG MO AKONG PATAYIN."

Dala rin ng panghihinayang kaya hinayaan na lang nitong lumaki at lalong lumago ang dalawang puno ng mangga. Malaking pakinabang tuloy ito sa mga magsasaka at kalabaw na roon ay sumisilong.

Ang madalas magpahinga (The [one] resting often) sa punong manggang nasa bukid (in the mango tree in the farm) ay si Kalabaw (is Kalabaw), kaya nagkaroon sila (that's why they have) ng pagkakataong magkausap (the chance to talk) palagi ng puno (always the tree).

Ang madalas magpahinga sa punong manggang nasa bukid ay si Kalabaw, kaya nagkaroon sila ng pagkakataong magkausap palagi ng puno.

"Hulog ka ng langit sa akin (You're heaven sent to me), punong manga (mango tree). Dati-rati'y (Before) init sa katanghaliang tapat (heat in the noon) ay aking tinitiis (is I suffer), subalit nang ikaw ay sumibol (but when you sprouted), pagal kong katawan (my fatigued body) ay binigyan mo ng ginhawa (is you give relief). Kaya kapag sa iyo (That's why if you) ay may nagtangkang pumutol (is there will attempt to cut), humanda silasa (they shall prepare in) sungay kong matutulis (horn that is pointed)."

"Hulog ka ng langit sa akin, punong mangga. Dati-rati'y init sa katanghaliang tapat ay aking tinitiis, subalit nang ikaw ay sumibol, pagal kong katawan ay binigyan mo ng ginhawa. Kaya kapag sa iyo ay may nagtangkang pumutol, humanda sila sa sungay kong matutulis."

"Salamat sa iyo, Kalabaw (Thanks to you Kalabaw) at ako ay iyong ipagtatanggol (and you're defending me). Noon pa man (Even then) ay hinahangaan ko na (is I admire already) ang iyong kasipagan (your industriousness), kasisigan (toughness) at kalakasan (and strength)," nahihiyang wika ng manga (shyly spoken by manga).

"Salamat sa iy, Kalabaw at ako ay iyong ipagtatanggol. Noon pa man ay hinahangaan ko na ang iyong kasipagan, kasisigan at kalakasan," nahihiyang wika ng mangga.

Hindi nagtagal (Not long), sa dalas ng kanilang pag-uusap (in the frequency of their talk) ay nagkaintindihan ang kalabaw at ang punong manga (the kalabaw and the mango tree had mutual feelings) [nagkaintindihan literally means to romantically and mutually understand each other]. Samantala (In the other hand), nagkaroon na rin ng kagustuhan (also had a liking) [nagkaroon - had; gusto - to like] ang punong manggang (the mango tree) nasa paanan ng bundok (in the foot of the mountain) at ito ay si "manggang pahutan" (and this is Plantain Mango) na malapit (that is near) sa kanyang kinatutubuan (in the place where he grows) [tubo - to grow].

Hindi nagtagal, sa dalas ng kanilang pag-uusap ay nagkaintindihan ang kalabaw at ang punong mangga. Samantala, nagkaroon na rin ng kagustuhan ang punong manggang nasa paanan ng bundok at ito ay si "manggang pahutan" na malapit sa kanyang kinatutubuan.

Sa panahon (In the time) ng paglilihi ni Pahutan (of Plantain's conception) ay palaging sumisilong (is always taking shelter) sa lilim niya (in his shadow) ang isang magsasakang (the farmer) may dalang "piko" (that has brought with him a pick axe) at ewan kung bakit (and I don't know why) gustong-gusto ng manga (the mango really wants) na titigan ang piko (to look at the pick axe).

Sa panahon ng paglilihi ni Pahutan ay palaging sumisilong sa lilim niya ang isang magsasakang may dalang "piko" at ewan kung bakit gustong-gusto ng mangga na titigan ang piko.

Sumapit ang araw ng pamumulaklak (The time of flowering came) at pamumunga (and bearing fruits) parehong pinausukan at inalagaan (both smoked and taken care) ni Tandang Isko (of Tandang Isko) ang magkahiwalay na puno (the separate fruits). Ang lahat ng mga punong manga (All of the mango trees) ay pawang nagbunga (bear fruits).

Sumapit ang araw ng pamumulaklak at pamumunga parehong pinausukan at inalagaan ni Tandang Isko ang magkahiwalay na puno. Ang lahat ng mga punong mangga ay pawang nagbunga.

Nang bumalik ang matanda (When the elderly came back) upang anihin (to harvest) ang mga bunga ng manga (the fruits of the mango), ito ay lubhang nagulat (he was very surprised). Ang dalawang puno (The two fruits) na hiwalay sa karamihan (that are separated from the most) ay magkaiba ng hugis at laki (are different in shape and size) ng kanilang mga bunga (of their fruits). Hindi maisipni Tandang Isko (Tandang Isko cannot think) kung bakit nagkaganoon (why it is so).

Nang bumalik ang matanda upang anihin ang mga bunga ng mangga, ito ay lubhang nagulat. Ang dalawang puno na hiwalay sa karamihan ay magkaiba ng hugis at laki ng kanilang mga bunga. Hindi maisip ni Tandang Isko kung bakit nagkaganoon.

Muli (Again), ang magandang dalaga (the beautiful maid) ay nagbalik, at (came back, and)...

"Sapagkat (Because) ang malalaking manga (the large mango) ay bunga ng pagkakaunawaan (is the fruit of understanding) nina Kalabaw at Pahutan (of Kalabaw and Plantain) kaya tatawagin itong (that why it will be called) Manggang Kalabaw (Carabao Mango).

Muli, ang magandang dalaga ay nagbalik, at...

"Sapagkat ang malalaking mangga ay bunga ng pagkakaunawaan nina Kalabaw at Pahutan kaya tatawagin itong Manggang Kalabaw.

Bagama't magkawangissa laki (Even though similar in size) ang mga bunga nila (of their fruits) ng kabilang puno (of the other tree) ay may pagkakaiba pa rin (there is still a difference) sa hugis (in shape) at sa anilang sukat (and in dimensions). Dahil ipinaglihi ito (Because it was conceived) [lihi is capricious desire over things during conception] sa piko (in pick axe), kaya makikilala ito (that's why it will be known) sa tawag na Manggang Piko (in the name of Pick Mangoes)."

Bagama't magkawangis sa laki ang mga bunga nila ng kabilang puno ay may pagkakaiba pa rin sa hugis at sa anilang sukat. Dahil ipinaglihi ito sa piko, kaya makikilala ito sa tawag na Manggang Piko."

"Binibini (Lady), paano mo nasabi (how can you say) ang bagay na iyan (that thing)?"

"SAPAGKAT AKO (Because I am) ANG DIWATA NG MGA PRUTAS (the goddess of the fruits)", ngumiti ang dilag (the lady smiled) at biglang nawala (and quickly disappeared).

"Binibini, paano mo nasabi ang bagay na iyan?"

"SAPAGKAT AKO ANG DIWATA NG MGA PRUTAS", ngumiti ang dilag at biglang nawala.

Ang sinabi ng diwata (The goddess said) ay paulit-ulit ding ikinukuwento (repeatedly also told [as a story]) ni Tandang Isko (by Tandang Isko) sa mga namimili ng manga (to the buyers of the mango). Datapuwa't (Nevertheless) hindi na mahalaga iyon (not important that) kahit pahutan (even pahutan), manggang kalabaw (carabao mango) o manggang piko (or pick mamgoes) basta ag mga ito (just as these are) ay pare-parehong manga (are mangoes alike).

Pusong bibitin-bitin (Heart hanging) [bitin - to hang] mabangong amuyin (aromatic when smelled) [amoy - to smell], Masarap kainin (delicious when eaten), lalo na't hinog (especially when ripe).

Ang sinabi ng diwata ay paulit-ulit ding ikinukuwento ni Tandang Isko sa mga namimili ng mangga. Datapuwa't hindi na mahalaga iyon kahit pahutan, manggang kalabaw o manggang piko basta ag mga ito ay pare-parehong mangga:

Pusong bibitin-bitin mabangong amuyin, Masarap kainin, lalo na't hinog.

Alamat Ng Mga Daliri

The Legend of The Fingers

Noong unang panahon (Once upon a time) ay magkakasama (all together) ang limang daliri (the five fingers) ng tao (of man). Kahit saan (Everywhere) magpunta (to go) ay wala silang hiwalayan (they never separate; is no them seperate). Katunayan (As a matter of fact) ay maraming naiinggit (many are jealous) sa lima (of the five) dahil sa mabuti (because of good) nilang samahan (their togetherness). Lagi kasi silang Masaya (because they are always happy) at nagkakasundo (and understand [each other]).

Noong unang panahon ay magkakasama ang limang daliri ng tao. Kahit saan magpunta ay wala silang hiwalayan. Katunayan ay maraming naiinggit sa lima dahil sa mabuti nilang samahan. Lagi kasi silang masaya at nagkakasundo.

Kung paano (As to how) nagkahiwa-hiwalay (separated) ang mag kakaibigan (the friends) ay dahil narin (is because too) sa isang malaking pagsubok (of one big trial) na dumating sa kanilang buhay (that came in their life).

Kung paano nagkahiwa-hiwalay ang mag kakaibigan ay dahil narin sa isang malaking pagsubok na dumating sa kanilang buhay.

Nagkaroon (There came) ng malawak na taggutom (a widespread famine) sa nilang lugar (in their place). Naging napakahirap ng pagkain (Food became very hard) dahil kakaunti (because few) ang nabuhay na pananim (the alive plants) kumpara sa maraming (compared to the many) mga taong kakain (people who will eat). Ang mga hayop naman (The animals on the other hand) ay unti-unti naring nangaubos (are slowly exhausted).

Nagkaroon ng malawak na taggutom sa nilang lugar. Naging napakahirap ng pagkain dahil kakaunti ang nabuhay na pananim kumpara sa maraming mga taong kakain. Ang mga hayop haman ay unti-unti naring nangaubos.

Lahat ng uri ng trabaho (All kinds of work) ay pinasukan ng lima (the five entered). Nagtrabaho sila (They worked) araw at gabi (day and night) pero totoong (but truly) mahirap ang buhay (life is hard) kaya madalas silang (why often they) sumasala sa oras (irregular in time). Wala silang nagawa (Theres nothing they can do) liban sa magtiis (but to endure).

Lahat ng uri ng trabaho ay pinasukan ng lima. Nagtrabaho sila araw at gabi pero totoong mahirap ang buhay kaya madalas silang sumasala sa oras. Wala silang nagawa liban sa magtiis.

Isang araw (One day) ay nakita ng apat (the four saw) na daliri si Hinlalaki (the finger thumb). Sarap na sarap ito (It is relishing so much) sa pagkain ng karne (in eating meat) kung kaya (that's why) hindi na halos (not almost) sila napansin (they were noticed).

Isang araw ay nakita ng apat na daliri si Hinlalaki. Sarap na sarap ito sa pagkain ng karne kung kaya hindi na halos sila napansin.

Nang makita ni Hinlalaki (When thumb saw) ang apat na kaibigan (the four friends) ay bigla naman itong namutla (immediately it became pale).

"Saan mo kinuha (Where did you get) ang karneng iyan (that meat?)?" tanong ng apat (asked by the four) kay Hinlalaki (to thumb).

Nang makita ni Hinlalaki ang apat na kaibigan ay bigla naman itong namutla. "Saan mo kinuha ang karneng iya?" tanong ng apat kay Hinlalaki.

Bago pa makasagotsi Hinlalaki (Before thumb could answer) ay isang galit na babae (an angry woman) ang lumapit sa kanila (approached them) [lumapit - to come near]. Pagkakita nito kay Hinlalaki (When it saw thumb) ay agad sinampal (is immediately slapped). Gulat na gulat ang apat (The four was shocked).

Bago pa makasagot si Hinlalaki ay isang galit na babae ang lumapit sa kanila. Pagkakita nito kay Hinlalaki ay agad sinampal. Gulat na gulat ang apat.

"Ipakukulong kita! (I will put you behind bars!) " banta ng babae (the woman threatened) na namumula sa galit (who is reddening in anger).

"Teka, huminahon kayo! (Wait calm down you!) " wika ni Hintuturo (pointing finger said). "Pag-usapan natin ito (Lets talk [about] this)."

"Opo nga naman (Yes indeed)," sabad ni Hinlalato (middle finger interrupted). "Ano po ba ang problema? (What is the problem?) "[po is a honorific word].

"Ipakukulong kita!" banta ng babae na namumula sa galit. "Teka, huminahon kayo!" wika ni Hintuturo. "Pag-usapan natin ito."

"Opo nga nama," sabad ni Hinlalato. "Ano po ba ang problema?"

"Magnanakaw (Thief) ang kaibigan ninyo (your friend)! Ninakaw niya (He stole) ang aming pag-kain (our food)!" ang sumbong ng babae (the woman complained). Sabay na napatingin sa isa't isa (Gazed at each other at the same time) [sabay - at the same time; tingin - looked] sina Palasingsingan at Kalingkingan (ring finger and pinky finger).

"Magnanakaw ang kaibigan ninyo! Ninakaw niya ang aming pag-kain!" ang sumbong ng babae. Sabay na napatingin sa isa't isa sina Palasingsingan at Kalingkingan.

Tulad nina Hintuturo at Hinlalato (Like pointing finger and middle finger) ay nagulat sila (they were shocked) sa narinig (in what they heard). Alam nilang (They know) matakaw si Hinlalaki (thumb is voracious) pero hindi nila inakalang (but they never expected) magnanakaw ito (it will steal) para mairaos ang katakawan (to satisfy its gluttony).

Tulad nina Hintuturo at Hinlalato ay nagulat sila sa narinig. Alam nilang matakaw si Hinlalaki pero hindi nila inakalang magnanakaw ito para mairaos ang katakawan.

Napatungo naman si Hinlalaki (Thumb withdrew) bilang pag-amin (as confession) sa kasalanan (to the fault). Mabuti (Fortunately; good) at napakiusapan ng apat (and plead by the four) ang babae (the woman) na huwag ipakulong (not to put behind bars si Hinlalaki subalit mula noon (but from then on) ay naiba (became different) na ang pagtingin ng apat sa kanya (how the four saw them).

Napatungo naman si Hinlalaki bilang pag-amin sa kasalanan. Mabuti at napakiusapan ng apat ang babae na huwag ipakulong si Hinlalaki subalit mula noon ay naiba na ang pagtingin ng apat sa kanya.

Iniwasan ng apatna magkaka-ibigan si Hinlalaki (The four friends avoided thumb). Ibig nilaitong (They want it) bigyan ng aral (give a lesson) dahil sa (because of) masamang ginawa (the bad thing he did) [masama - bad; ginawa - did]. Sa sobrang hiya (In so much shame) naman ay nakahiyaan narin (embarrassed about also) ni Hinlalaki ang lumapit sa apat (to come near to the four) kaya hindi na silamuling (that why they were never again) nagkasama-sama (together).

Iniwasan ng apat na magkaka-ibigan si Hinlalaki. Ibig nila itong bigyan ng aral dahil sa masamang ginawa. Sa sobrang hiya naman ay nakahiyaan na rin ni Hinlalaki ang lumapit sa apat kaya hindi na sila muling nagkasama-sama.

Alamat Ng Palay

The Legend of The Rice Grain

Ang ating mga ninuno (Our ancestors) ay may sariling paraan (have their own way) ng pamumuhay (of living) noong unang panahon (once upon a time). Wala silang sariling (They don't have their own) mga bahay (houses). Palipat-lipat sila ng tirahan (They are nomadic) [lipat - to transfer; tirahan - a place to shelter]. Kung saan sagana ang pagkain (Where food is bountiful) ay doon sila titigil (there they will stop). Tumitira sila (They are living) sa loob ng mga kweba (inside caves). Ang iba ay gumawa (Others have made) ng bahay sa itaas (house in the top) ng malalaking puno (of a big tree). Ang iba ay nagtirik (Others have constructed) [tirik - to stick up] ng bahay na yari (houses made) sa kugon (of grass).

Ang ating mga ninuno ay may sariling paraan ng pamumuhay noong unang panahon. Wala silang sariling mga bahay. Palipat-lipat sila ng tirahan. Kung saan sagana ang pagkain ay doon sila titigil. Tumitira sila sa loob ng mga kweba. Ang iba ay gumawa ng bahay sa itaas ng malalaking puno. Ang iba ay nagtirik ng bahay na yari sa kugon.

Kabilang sa grupong (Included in the group) nagtatayo ng bahay na kugon (constructing grass houses) [tayo - to stand up] sina Burnik at Paway (are Nurnik and Paway) [sina - 3rd person pronoun]. Iisang taon pa lang (One yearonly) silang mag-asawa (they are married) at pinagdadalantao ni Paway (and Paway is carrying) ang kanilang unang supling (their first child).

Kabilang sa grupong nagtatayo ng bahay na kugon sina Burnik at Paway. Iisang taon pa lang silang mag-asawa at pinagdadalantao ni Paway ang kanilang unang supling.

"Tumigil na lang tayo (Let's just stop) sa isang lugar (in one place). Malapit na akong manganganak (I will soon give birth) kaya kailangan natin (that why we need) ng pirmihang titirhan (a permanent shelter)," wika ni Paway (Paway said).

"Tumigil na lang tayo sa isang lugar. Malapit na akong manganganak kaya kailangan natin ng pirmihang titirhan," wika ni Paway.

Naunawaan ni Burnikang asawa (Burnik understood [his] wife) kaya naghanap siya (tha's why he searched) ng lugar na masagana (a place bountiful) sa mga tanim na puno (in plant trees) at malapit sa ilog (and near the river) para mapangisdaan (to fish). Nagtayo siya roon (There he constructed) ng isang maliit na kubong (a small hut) gawa sa kugon (made of grass).

Naunawaan ni Burnik ang asawa kaya naghanap siya ng lugar na masagana sa mga tanim na puno at malapit sa ilog para mapangisdaan. Nagtayo siya roon ng isang maliit na kubong gawa sa kugon.

Pansamantala (Temporarily) ay maraming nakuhang pagkain (Burnik was able to get many food; "many acquired food") si Burnik. Sagana ang lugar (The place is plenty) sa mga prutas (in fruits) at nahuhuling isda (and caught fish). Habang tumatagal (As time went by) [habang - while; tumatagal - to be prolonged] ay nauubos (is exhausted) ang pinagkukunan (the source) ng makakain (of what they can eat) ni Burnik (of Burnik).

Pansamantala ay maraming nakuhang pagkain si Burnik. Sagana ang lugar sa mga prutas at nahuhuling isda. Habang tumatagal ay nauubos ang pinagkukunan ng makakain ni Burnik.

Isang araw (One day), sa paghahanap ng pagkain ni Burnik (in Burniks search for food) ay nakarating siya sa lugar (he arrived in a place) na maraming tumutubong damo (many grass are growing). Kulay ginto (gold colored) ang bunga niyon (the fruit of that).

Isang araw, sa paghahanap ng pagkain ni Burnik ay nakarating siya sa lugar na maraming tumutubong damo. Kulay ginto ang bunga niyon.

Isang katutuboang nagsabi (One native have said) na manguha siya (that he''ll get) ng mga butil niyon (seeds of that), bayuhin hanggang (pound until) lumabas ang kulay puting bunga (the white fruit will emerge) at pagkatapos ay iluto (and then after to be cooked). Palay daw ang tawag doon (Rice was whats it's called).

Isang katutubo ang nagsabi na manguha siya ng mga butil niyon, bayuhin hanggang lumabas ang kulay puting bunga at pagkatapos ay iluto. Palay daw ang tawag doon.

Tuwang-tuwa si Burnik (Burnik was very happy). Ngayon (Now) ay may tiyak na silang (they have a sure) pagkukunan ng pagkain (source of food). Nagtanim siya (He planted) ng maraming palay (many rice) at pagkatapos ay itinuro (and after is taught) sa ibang katutubo (to other natives) kung paano iyon pararamihin (how to multiply it). Hanggang ngayon (Until now) ang pagtatanim ng palay (the planting of rice) ang hanapbuhay (the livelihood) ng karamihan sa mga magsasaka (of most of the farmers).

Tuwang-tuwa si Burnik. Ngayon ay may tiyak na silang pagkukunan ng pagkain. Nagtanim siya ng maraming palay at pagkatapos ay itinuro sa ibang katutubo kung paano iyon pararamihin.

Hanggang ngayon ang pagtatanim ng palay ang hanapbuhay ng karamihan sa mga magsasaka.

Alamat Ng Papaya

The Legend of The Papaya

Si Payang ay anak (Payang is the child) ng isang mayamang mag-asawa (of a rich [married] couple) mula sa Laguna (from Laguna). Ipinagkasundo siya (She was fixed to marry) ng ama't ina (by her father and mother) sa anak na binata (in a young man who is a son) ng pinakamayamang angkan (of the richest clan) sa kanilang lalawigan (in their province).

Lingid sa mga magulang (Unknown from the parents) ay may nobyo na (has boyfriend already) ang dalaga (the maid). Ito si Pepe (This is Pepe), isang magsasaka (a farmer).

Si Payang ay anak ng isang mayamang mag-asawa mula sa Laguna. Ipinagkasundo siya ng ama't ina sa anak na binata ng pinakamayamang angkan sa kanilang lalawigan.

Lingid sa mga magulang ay may nobyo na ang dalaga. Ito si Pepe, isang magsasaka.

Nagpasyang magtanan (Decided to elope) sina Pepe at Payang (Pepe and Payang) upang hindi mag-kahiwalay (so that they will not separate). Ngunit natuklasan iyon (But it was discovered) ng ama ni Payang (by the father of Payang) at ipinahabol (and chased after) sa mga tauhan (with their subordinates) ang dalawa (the two).

Nagpasyang magtanan sina Pepe at Payang upang hindi mag-kahiwalay. Ngunit natuklasan iyon ng ama ni Payang at ipinahabol sa mga tauhan ang dalawa.

Nang abutan sila (When they were caught) ay ipinabugbog (ordered to be flogged) ng ama ni Payang (by the father of Payang) si Pepe (Pepe) sa dalawang tauhan nito (in two of his subordinates) at iniwang duguan (and was left bloody). Si Payang naman (Payang on the otherhand) ay sapilitang iniuwi (was forcefully brought home) sa kanilang bahay (their house) at ikinulong sa sariling silid (and imprisoned in [her] own room).

Nang abutan sila ay ipinabugbog ng ama ni Payang si Pepe sa dalawang tauhan nito at iniwang duguan. Si Payang naman ay sapilitang iniuwi sa kanilang bahay at ikinulong sa sariling silid.

Isang matanda (One elderly) ang nakatagpo kay Pepe (found Pepe). Sa pag-aaruga nito (In its care) ay unti-unting bumalik (slowly returned) ang lakas ng binate (the strength of the young man).

Ngunit huli na (But it was too late). Nalaman ni Pepe (Pepe knew) na namantay si Payang (Payang died) sa lungkot (in sadness) at sama ng loob (and resentment).

Isang matanda ang nakatagpo kay Pepe. Sa pag-aaruga nito ay unti-unting bumalik ang lakas ng binata.

Ngunit huli na. Nalaman ni Pepe na namantay si Payang sa lungkot at sama ng loob.

Nagluksa ang binate (The young man mourned) at halos araw gabing umiyak (and almost day and night crying). Nang tuluyang gumaling (When completely healed) si Pepe ay agad tinungo (Pepe immediately proceeded) ang libingan ni Payang (the grave of Payang).

Sa libingan ni Payang (In the grave of Payang) ay may nakita si Pepe (Pepe saw) na halamang tumubo (plant that is growing) malapit sa puntod (near the grave). Tila nagbabantayang halaman (seems the plant is guarding) sa ulilang puntod (the desolated grave) ng dalaga (of the young girl; maid).

Nagluksa ang binata at halos araw gabing umiyak. Nang tuluyang gumaling si Pepe ay agad tinungo ang libingan ni Payang.

Sa libingan ni Payang ay may nakita si Pepe na halamang tumubo malapit sa puntod. Tila nababantay ang halaman sa ulilang puntod ng dalaga.

Inalagaan ni Pepe (Pepe took care) ang halaman (the plant) hanggang mamulaklak (until it flowered) at mamunga (and bear fruit). Nang mahinog (When ripened) ang prutas nito (its fruit) ay kanyang tinikman (is he tasted [it]). Nasarapan siya (He found it delicious) sa lasa nito. Naalala ni Pepe (Pepe remembered) ang nobyang si Payang ([her] girlfriend Payang) dahil sa punong iyon (because of that tree).

Ang bunga ng puno (The fruit of that tree) ay tinawag niyang Payang (he called Payang). Nang lumaon (Everntually) ay naging papaya (became Papaya) ang tawag ditto (its name) ng mga tao (by the people).

Inalagaan ni Pepe ang halaman hanggang mamulaklak at mamunga. Nang mahinog ang prutas nito ay kanyang tinikman. Nasarapan siya sa lasa nito. Naalala ni Pepe ang nobyang si Payang dahil sa punong iyon.

Ang bunga ng puno ay tinawag niyang Payang. Nang lumaon ay naging papaya ang tawag dito ng mga tao.

Alamat Ng Pilipinas

The Legend of The Philippines

Noong unang panahon (Once upon a time) ay wala pang buhay (there is no life) sa daigdig (in the world). Walang mga tao (No humans), walang mga halaman (no nplants), walang mga puno (no trees), walang tubig (no water), walang bundok (no mountains), walang papawirin (no sky) at wala ring mga hayop (and also no animals).

Dahil walang nakikita (Because nothing can be seen) at walang makausap (and none to talk [with]) ay naging malungkutin (become melancholic) si Haring Pinagmulaan (King Pinagmulaan) ['pinagmulan' - source]. Ibig niyang maaliw (He wants to be entertained) ngunit wala naming (but then there's no) mapaglibangan (entertainment). Sa gayon (With that) ay ginugol niya (he spent) ang maraming oras sa pag-iisip (his much time in thinking) [marami - many] kung ano ang dapat (if what is the appropriate) niyang gawin (he will do). Hanggang (Until) bigla siyang mapangiti (suddenly he smiled). May naisip kasi siyang (Because he has thought) paraan (a way) kung paano sasaya (if how to be happy).

NOONG unang panahon ay wala pang buahay sa daigdig. Walang mga tao, walang mga halaman, walang mga puno, walang tubig, walang bundok, walang papawirin at wala ring mga hayop.

Dahil walang nakikita at walang makausap ay naging malungkutin si Haring Pinagmulaan. Ibig niyang maaliw ngunit wala namang mapaglibangan. Sa gayon ay ginugol niya ang maraming oras sa pag-iisip kung ano ang dapat niyang gawin. Hanggang bigla siyang mapangiti. May naisip kasi siyang paraan kung paano sasaya.

Nang orasding iyon (In that same hour) ay nilalang niya ang daigdig (the world is his creatures).

Pansamantala (Temporarily) ay nalibang si Haring Pinagmulan (King Pinagulan was amused). Pero (But) hindi naging pangmatagalan (not for long) ang kasiyahang iyon (that happiness). Damang-dama parin niya (He still deeply feel) ang lungkot (the sadness) dahil sa pag-iisa (because of aloneness) [isa - one].

Napaiyak si Haring Pinagmulan (King Pinagmulan cried) dahil sa tindi ng lungkot (because of severe fear). Pumatak (Dropped) ang dalawang patakng kanyang luha (two drops of his tears) sa papawirin (in the sky).

Nang oras ding iyon ay nilalang niya ang daigidg.

Pansamantala ay nalibang si Haring Pinagmulan. Pero hindi naging pangmatagalan ang kasiyahang iyon. Damang-dama parin niya ang lungkot dahil sa pag-iisa.

Napaiyak si Haring Pinagmulan dahil sa tindi ng lungkot. Pumatak ang dalawang patak ng kanyang luha sa papawirin.

Ang dalawang patak ng luha (The two drops of tears) ay naging mga ibon (became birds). Napangiti si haring Pinagmulan (King Pinagmulan smiled) habang pinagmamas-dan (while watching) ang mga ibon sa paglipad (the birds in flying).

Walang tigil sa paglipad (Nonstop in flying) ang mga ibon (the birds) kahit pagod na pagod (even very tired). Wala kasi silang madapuan (They have nowhere to land).

Ang dalawang patak ng luha ay naging mga ibon. Napangiti si haring Pinagmulan habang pinagmamas-dan ang mga ibon sa paglipad.

Walang tigil sa paglipad ang mga ibon kahit pagod na pagod. Wala kasi silang madapuan.

Naawa si Haring Pinagmulan (King Pinagmulan pitied) sa mga ibon (the birds). Naisip niyang likhain (He thought of creating) ang lupa at ang gubat (the land and forest) upang (so that) makapagpahinga ang mga ito (they can rest).

Nang makakitang mga kakahuyan (When they saw the woodlands) ay dumapo sa mga ito (they perched in them) ang dalawang ibon (the two birds). Makaraang maka-bawing lakas (After recovering strength) ay muling (again) lumipad ang mga ito (they flew).

Naawa si Haring Pinagmulan sa mga ibon. Naisip niyang likhain ang lupa at ang gubat upang makapagpahinga ang mga ito.

Nang makakita ng mga kaka-yuhan ay dumapo sa mga ito ang dalawang ibon. Makaraang maka-bawi ng lakas ay muling lumipad ang mga ito.

Walang tigil (Non stop) sa paglipad (in flying) ang mga ibon (the birds). Nais nilang malaman (They wanted to know) ang lawak ng (the expanse of) kalupaang kinaroroonan (the lands where they are).

Minsan ay napansin nilang (Once they noticed) ang isang kawayanan (a bamboo [plantation]). Dumapo dito (Here perched) in ang dalawa (the two). Nagtaka sila (They wondered) nang makarinig ng mga tinig (when they heard voices) mula sa loob (from inside) ng malaking biyas (the big node).

Walang tigil sa paglipad ang mga ibon. Nais nilang malaman ang lawak ng kalupaang kinaroroonan.

Minsan ay napansin nilang ang isang kawayanan. Dumapo dito ang dalawa. Nagtaka sila nang makarinig ng mga tinig mula sa loob ng malaking biyas.

Tinuktok nang tinuktok (Beated and beated) ng dalawang ibon ang biyas (by the two birds the node). Napagod silasa katutuktok (They tired in beating) pero hindi tumigil (but did not stop) hanggang sa mabiyak iyon (until it broke).

Mula sa malaking biyas (From the big node) ng kawayan (of the bamboo) ay lumabas si Silalak (emerged Silalak), ang unang lalaki (the first man).

Tinuktok nang tinuktok ng dalawang ibon ang biyas. Napagod sila sa katutuktok pero hindi tumigil hanggang sa mabiyak iyon.

Mula sa malaking biyas ng kawayan ay lumabas si Silalak, ang unang lalaki.

Nakarinig muli (Again they heard) ng tinig mula (voice from) sa isa pang malaking biyas (another big node) ng kawayan (of the bamboo) ang mga ibon (the birds).

Tinuktok nila ito nang tinuktok (They beated and beated it). Nang mabiyakang kawayan (When it broke the bamboo) ay isang namang napakagandang (a very beautiful) nilikha ang lumabas (creation went out). Siya si Sibabay (She is Sibabay), ang unang babae (the first woman).

Nakarinig muli ng tinig mula sa isa pang malaking biyas ng kawayan ang mga ibon.

Tinuktok nila ito nang tinuktok. Nang mabiyak ang kawayan ay isang namang napakagandang nilikha ang lumabas. Siya si Sibabay, ang unang babae.

Sina Silalak at Sibabay (Silaklak and Sibabay) ang pinagmulan ng ating lahi (the origin of our race). At ang Pilipinas (And the Philipppines) ang pulo kung saan sumibol (the island where prospered) ang pinagmulan nilang (their origin) mga biyas ng kawayan (nodes of the bamboo).

Sina Silalak at Sibabay ang pinagmulan ng ating lahi. At ang Pilipinas ang pulo kung saan sumihol ang pinagmulan nilang mga biyas ng kawayan.

Alamat Ng Rosas

The Legend of The Roses

Noong unang panahon (Once upon a time) ay may isang magandang dalaga (there is a beautiful young lady) mula sa malayong bayan ng Tarlac (from a far-away town of Tarlac) na Rosa ang pangalan (whose name is Rosa).  
Bukod sa iwing ganda (Aside from the beauty [she] posses) ay nakilala rin si Rosa (Rosa is also known) na gagawin ang lahat (that will do everything) para mapatunayan (to prove) ang tunay na pag—ibig (the real love).

Noong unang panah0n ay may isang magandang dalaga mula sa malayong bayan ng Tarlac na Rosa ang pangalan.  
Bukod sa iwing ganda ay nakilala rin si Rosa na gagawin ang lahat para mapatunayan ang tunay na pag—ibig.

Ayon sa kwento (Based on the stories) nakatakda nang ikasal si Rosa (Rosa was set to be married) kay Mario (to Mario) nang matuklsang (when it was discovered) may malubhang sakit (has a severe illness) ang lalaki (the guy). Sa kabila ng lahat (In spite of it all) ay pinili ng dalaga (the young lady chose) na ikasal sila (for them to be married) para mapaglingkuran ang lalaki (to serve the guy) hanggang sa mga huling (until the end) sandali ng buhay nito (moments of its life).

Ayon sa kwento nakatakda nang ikasal si Rosa kay Mario nang matuklsang may malubhang sakit ang lalaki. Sa kabila ng lahat ay pinili ng dalaga na pakasal sila para mapaglingkuran ang lalaki hanggang sa mga huling sandali ng buhay nito.

Gayunman (However) ay hindi pumayag si Mario (Mario did not permitted it). Anang binate (The young man said) ay sapat na sa kanya (it is enough for him) na baunin ang pag-ibig (to carry with him the love) ng dalaga (of the young lady) sa kabilang buhay (in the afterlife). Pinaglingkuran ni Rosasi Mario (Rosa served Mario). Hindi siya umalis (She did not leaved) sa tabi nito (its side). Ang ngiti niya (Her smile) ang nasisilayan ni Mario (Mario sees) sa pagmulat ng mata (when he opened his eyes) at ang kanya ring mga ngiti (and also her smiles) ang baon nito sa pagtulog (he carries in his sleep).

Gayunman ay hindi pumayag si Mario. Anang binata ay sapat na sa kanya na baunin ang pag-ibig ng dala sa kabilang buhay. Pinaglingkuran ni Rosa si Mario. Hindi siya umalis sa tabi nito. Ang ngiti niya ang nasisilayan ni Mario sa pagmulat ng mata at ang kanya ring mga ngiti ang baon nito sa pagtulog.

Ang mga ngiti rin ni Rosa (The smile of Rosa also) ang huling bagay (the last thing) na nasilayan ni Mario (Mario sees) bago panawan ng hininga (before losing breath). Ang mga gniti ni Rosa (The smile of Rosa) ay hindi napawi (was never gone) kahit nang (even when) ilibing si Mario (Mario was buried) at kahit nang dinadalaw (and even when visiting) ang puntod nito (its grave) at pinagyayaman (and [being] enriched). Nang tanungin (When asked) kung bakit hindi nawala (why not gone away) ang ngiti sa mga labi (the smile from the lips) ay ito ang sabi niya (is this is what she said).

Ang mga ngiti rin ni Rosa ang huling bagay na nasilayan ni Mario bago panawan ng hininga. Ang mga gniti ni Rosa ay hindi napawi kahit nang ilibing si Mario at kahit nang dinadalaw ang puntod nito at pinagyayaman. Nang tanungin kung bakit hindi nawala ang ngiti sa mga labi ay ito ang sabi niya.

"Alam kong nasaan man si Mario (I know wherever Mario is) ay ako lang ang babaing (I am the only girl) kanyang minahal (she loved). At alam ko rin (And I also know) na maghihintay siya sa akin (that [he] will wait for me) para magkasama kami (so that we'll be together) na hindi na maghihiwalay pa (and will never be separated again)."  
Naging inspirasyonng iba (Became inspiration of others) ang ipinakitang lalim (the showed deepness) ng katapatan at pagmamahal (of loyalty and love) ni Rosa sa katipan (of Rosa for the partner).

"Alam kong nasaan man si Mario ay ako lang ang babaing kanyang minahal. At alam ko rin na maghihintay siya sa akin para magkasama kami na hindi na maghihiwalay pa."  
Naging inspirasyon ng iba ang ipinakitang lalim ng katapatan at pagmamahal ni Rosa sa katipan.

Bago namatay (Before dying) ay hiniling ni Rosa (Rosa requested) na sa tabi ng puntod ni Mario (that beside Mario's grave) siya ilibing (she will be buried). Kakatwang (Funny) may tumubong halaman (there grew a plant) sa kanyang puntod (in his grave) at kay ganda (and how beautiful) ng naging mga bulaklak (the flowers) [naging - to become]. Tinawag nilang rosas ang mga iyon (They called it Rose) bilang alaala (as a remembrance) ng isang dalagang (of a young lady) simbolo (that is a symbol) ng tunay ng pag-ibig (of true love).

Bago namatay ay hiniling ni Rosa na sa tabi ng puntod ni Mario siya ilibing. Kakatwang may tumubong halaman sa kanyang puntod at kayganda ng naging mga bulaklak. Tinawag nilang rosas ang mga iyon bilang alaala ng isang dalagang simbolo ng tunay ng pag-ibig.

Alamat Ng Sampaguita

The Legend of The Sampaguita flower

Sa isang malayong (In a faraway) bayan sa Norte (town in the North) ay may isang napakagandang dalaga (there is a very beautiful young lady) na Liwayway ang pangalan (whose name is Liwayway).  
Ang kagandahan ni Liwayway (The beauty of Liwayway) ay nakarating hanggang (reached until) sa malalayong bayan (in the far away towns). Hindi naging kataka-taka (It did not become a wonder) kung bakit napakarami (why so many) ng kanyang naging mga manliligaw (became her suitors).

Sa isang malayong bayan sa Norte ay may isang napakagandang dalaga na Liwayway ang pangalan.  
Ang kagandahan ni Liwayway ay nakarating hanggang sa malalayong bayan. Hindi naging kataka-taka kung bakit napakarami ng kanyang naging mga manliligaw.

Mula sa hilaga (From the North) ay isang grupo ng mga mangangaso (one group of hunters) ang nagawi sa lugar (came to the place) nina Liwayway (of Liwayway) [nina is a third person pronoun referring to Liwayway's company]. Sa kasamaang palad (Unfortunately), si Tanggol, isa sa mga ito (Tanggol, one of them) ang inatake ng baboy-ramo (was attacked by a wild boar). Ang binata ay dinala (The young man was brought) sa ama ni Liwayway (to Liwayway's father) para mabigyanng pang-unang lunas (to be given a cure). Iyon ang naging daan (That became the way) ng paglakalapit nila (of their acquainatance) [pagkalapit - to be near].

Mula sa hilaga ay isang grupo ng mga mangangaso ang nagawi sa lugar nina Liwayway. Sa kasamaang palad, si Tanggol, isa sa mga ito ang inatake ng baboy-ramo. Ang binata ay dinala sa ama ni Liwayway para mabigyan ng pang-unang lunas. Iyon ang naging daan ng paglakalapit nila.

Umibig sina Liwayway at Tanggol sa isa'y isa (Liwayway and Tanggol loved each other) sa maikling panahon (in the short time) ng pagkikilala (of knowing each other).  
Nang gumaling si Tanggol (When Tanggol was healed) ay nagpaalam kay Liwayway (bid goodbye to Liwayway) at sa mga magulang niya (and to her parents). Anang binate (According to the young man) ay susundin ang ama't ina (is to fetch his father and mother) upang pormal (to formally) na hingin ang kamay (ask for the hand) ng dalaga (of the young lady).  
Puno ng pangarap si Liwayway (Liwayway was full of hope) nang ihatid ng tanaw si Tanggol ['inihatid ng tanaw' means to look at someone who is walking away; ihatid - to escort; tanaw - view].

Umibig sina Liwayway at Tanggol sa isa'y isa sa maikling panahon ng pagkikilala.  
Nang gumaling si Tanggol ay nagpaalam kay Liwayway at sa mga magulang niya. Anang binata ay susundin ang ama't ina upang pormal na hingin ang kamay ng dalaga.  
Puno ng pangarap si Liwayway nang ihatid ng tanaw si Tanggol.

Subalit dagling naglaho (But immediately disappeared) ang pa-asa ni Liwayway (the hope of Liwayway) na babalik si Tanggol (that Tanggol will return) tulad ng pangako (as promised). Ilang pagsikatna (Already several shining) ng buwan (of the moon) mula nang umalis ito (from when it left) ngunit ni balita (but even news) ay wala siyang natanggap (she received nothing).

Subalit dagling naglaho ang pa-asa ni Liwayway na babalik si Tanggol tulad ng pangako. Ilang pagsikat na ng buwan mula nang umalis ito ngunit ni balita ay wala siyang natanggap.

Isang dating manliligaw (A former suitor) ang nakaisip (thought of) siraan si Tanggol (slurring Tanggol). Ikinalat nito ang balita (It spreaded the news) na hindi na babaliksi Tanggol (that Tanggol will not return) dahil may asawa na ito (because it already has a wife).  
Tinalo ng lungkot (Defeated by sadness), pangungulila (longing), sama ng loob (displeasure) at panibugho ang puso ni Liwayway (and jealousy of the heart of Liwayway).

Isang dating manliligaw ang nakaisip siraan si Tanggol. Ikinalat nito ang balita na hindi na babalik si Tanggol dahil may asawa na ito.  
Tinalo ng lungkot, pangungulila, sama ng loob at panibugho ang puso ni Liwayway.

Nagkasakit siya (She became sick). Palibhasa (For as much) ay sarili lang (only himself) ang makagagamot (can cure) sa karamdaman (to [his] sickness) kung kaya (that is why) ilang linggo lang (only a few weeks) ay naglubha ang dalaga (the young girl's [sickness] worsened) at namatay (and died).

Bago namatay (Before dying) ay wala siyang nausal (she spoke of nothing) kung di ang mga salitang (butt the words), "Isinumpa kita! (I will curse you!)... sumpa kita! (curse you!) "  
Ang mga salitang (The words) "Isinusumpa kita! (I will curse you!)... sumpa kita! (curse you!) "ang tanging naiwan (the only [thing] left) ni Aniway kay Tanggol (by Aniway to Tanggol).

Nagkasakit siya. Palibhasa ay sarili lang ang makagagamot sa karamdaman kung kaya ilang linggo lang ay naglubha ang dalaga at namatay. Bago namatay ay wala siyang nausal kungdi ang mga salitang, "Isinumpa kita!... sumpa kita!" Ang mga salitang "Isinusumpa kita!... sumpa kita!" ang tanging naiwan ni Aniway kay Tanggol.

Ilang araw (A few days) makaraang mailibing si Liwayway (after Liwayway was buried) ay dumating si Tanggol (Tanggol came) kasama ang mga magulang (together with [his] parents). Anito (According to him) ay hindi agad nakabalik ([he] did not immediately returned) dahil (because) nagkasakit ang ina ([his] mother got sick). Hindi matanggap (Cannot accept) ng binata (by the young man) na wala na (that no more) ang babaing pinakamamahal (the girl he loves most).

Ilang araw makaraang mailibing si Liwayway ay dumating si Tanggol kasama ang mga magulang. Anito ay hindi agad nakabalik dahil nagkasakit ang ina. Hindi matanggap ng binata na wala na ang babaing pinakamamahal.

Sa sobrang paghihinagpis (In excessive grief), araw-araw (every day) ay halos madilig ng luhani Tanggol (watered by tears of Tanggol) ang puntod ni Liwayway (the grave of Liwayway). Hindi na rin siya bumalik (He also did not return) sa sariling bayan (in [his] own town) upang mabantayan ang puntod (to guard the grave) ng kasintahan (of the girlfriend).  
Isang araw (One day) ay may napansin si Tanggol (Tanggol noticed) sa ibabaw ng puntod ni Liwayway (above the grave of Liwayway).

Sa sobrang paghihinagpis, araw-araw ay halos madilig ng luha ni Tanggol ang puntod ni Liwayway. Hindi na rin siya bumalik sa sariling bayan upang mabantayan ang puntod ng kasintahan.  
Isang araw ay may napansin si Tanggol sa ibabaw ng puntod ni Liwayway.

May tumubong halaman doon (There grew a plant), halaman na patuloy (plant that is continuing) na dinilig (that is watered) ng kanyang mga luha (by his tears). Nang mamulaklak (When it flowered) ang halaman (the plant) ay may amoy iyon (it has a scent) na ubod ng bango (that is so fragrant). Tinawag iyong (It was called) sumpa kita (sumpa kita), ang mga huling salitang (the last words) binigkas ni Liwayway (uttered by Liwayway) bago namantay (before dying). Ang sumpa kita (The "sumpa kita") ay ang pinagmulan (is the origin) ng salitang sampaguita (of the word sampaguita).

May tumubong halaman doon, halaman na patuloy na dinilig ng kanyang mga luha. Nang mamulaklak ang halaman ay may samyo iyon na ubod ng bango. Tinawag iyong sumpa kita, ang mga huling salitang binigkas ni Liwayway bago namantay. Ang sumpa kita ay ang pinagmulan ng salitang sampaguita.

Ang Alamat Ng Bigas

The Legend of Rice

Noong unang panahon (Once upon a time), ang ating mga ninuno (our ancestors) [ninuno – ancestor] ay nabubuhay lamang (live only) sa pagkain ng prutas, gulay, ibonat hayop-gubat (in eating only fruits, vegetables, birds and forest animals) [hayop – animals], na kanilang nahuhuli sa kagubatan (that they were catching in the forest) [gubat – forest]. Ang pagbubungkal ng lupa (The tiling of land) ay wala pa sa isip nila (are not yet in their minds) [isip – mind].

Noong unang panahon, ang ating mga ninuno ay nabubuhay lamang sa pagkain ng prutas, gulay, ibon, at hayop-gubat na kanilang nahuhuli sa kagubatan. Ang pagbubungkal ng lupa ay wala pa sa isip nila.

Ang pagmamanukan (Poultry raising) at pag-aalaga (and taking care of) ng iba pang hayop (other animals) ay hindi nila alam (they do not know). Umaasa lamang sila (They are only relying) [umasa – rely/depend] sa mga pagkaing (on the food) dulot ng kalikasan (provided by nature) [kalikasan – nature] ganitong paniniwala (in this belief), hindi sila nagtatagal (they don't stay long) sa isang lugar (in one place); Lumilipat sila ng tirahan (they are transferring homes) sa oras na wala nang makuhang pagkain sa isang lugar (the moment they can no longer get food in one place) [oras \- time, moment; wala - none; makuha - to get, pagkain - food, lugar - place].

Ang pagmamanukan at pag-aalaga ng iba pang hayop ay hindi nila alam. Umaasa lamang sila sa mga pagkaing dulot ng kalikasan. Sa ganitong paniniwala, hindi sila nagtatagal sa isang lugar; Lumilipat sila ng tirahan sa oras na wala nang makuhang pagkain sa isang lugar.

Pumupunta sila sa lugar (They go to a place) na mayroong makakain (that there are food) at pag walana (and when no more) ay lilipat silang muli (they will again transfer).

Ang ating mga ninuno (Our ancestors) ay tuwang—tuwa (are very happy) sa kanilang kulay kayumanggi (in their brown color) at sa kanilang (and their) kinagisnang mga tradisyon (born to traditions). Ito ay kanilang ipinagmamalaki (They take pride in it).

Pumupunta sila sa lugar namayroong makakain at pag wala na ay lilipat silang muli.

Ang ating mga ninuno ay tuwang—tuwa sa kanilang kulay kayumanggi at sa kanilang kinagisnang mga tradisyon. Ito ay kanilang ipinagmamalaki.

Labis-labis silang nagpapasalamat (They are very thankful) sa "Bathala (to the "god")." Kuntento na rin sila (They are also contented) sa uri ng kanilang pamumuhay (in their kind of life).

Ang mga kalalakihan (The men) ay nanghuhuli ng hayop (are hunting animals) sa gubat (in the forest) samantalang ang mga kababaihan (while the women) at mga bata (and children) ay nanghuhuli ng isda (are fishing), namimitas ng prutas at gulay (picking fruits and vegetables). Ang lahat ng kanilang mahuhuli (All of their catch) at maaani (and harvest) ay kanilang pinagsasama-sama (they combine) at pinaghahatian (and divide).

Labis-labis silang nagpapasalamat sa "Bathala." Kuntento na rin sila sa uri ng kanilang pamumuhay.

Ang mga kalalakihan ay nanghuhuli ng hayop sa gubat samantalang ang mga kababaihan at mga bata ay nanghuhuli ng isda, namimitas ng prutas at gulay. Ang lahat ng kanilang mahuhuli at maaani ay kanilang pinagsasama-sama at pinaghahatian.

Pantay-pantay (Equal) ang kanilang paghahati (their division) sa buong barangay (in the whole barangay). Minsan (Once) nakaabot sa malayong lugar (have reached to far places) ang mga kalalakihan sa paghahanap (the men in finding) ng usa (a deer). Nakarating sila (They arrived) sa mga bundok ng Cordillera (in the mountains of Cordillera). Sa labis na pagod (In their excessive tiredness) ay nagpahinga sila (they rested) sa ilalim ng isang puno (below a tree). Malapit na ang tanghalian (Lunch is near) kaya't lahat sila (that's why they are all) ay gutom na gutom na (already famished).

Pantay-pantay ang kanilang paghahati sa buong barangay. Minsan nakaabot sa malayong lugar ang mga kalalakihan sa paghahanap ng usa. Nakarating sila sa mga bundok ng Cordillera. Sa labis na pagod ay nagpahinga sila sailalim ng isang puno. Malapit na ang tanghalian kaya't lahat sila ay gutom na gutom na.

Sa kanilang pagpapahinga (In their rest) ay may namataansilang (they saw) isang grupo ng tao (a group of people) na kakaiba sa kanilang anyo (that are different in their from). Inakala nilang mga bathala ang kanilang nakita (They thought they are seeing gods) [akala - thought; nakita - to see]. Tumayo sila (They stood) at nagbigay galang (and gave respect) sa mga "bathala (to the "gods")."

Sa kanilang pagpapahinga ay may namataan silang isang grupo ng tao na kakaiba sa kanilang anyo. Inakala nilang mga bathala ang kanilang nakita. Tumayo sila at nagbigay galang sa mga "bathala."

Natuwa sa kanila (Happy with them) ang mga "bathala (the "gods")." Inanyayahan sila (Invited them) na dumalo sa (to join in) kanilang pagtitipon (their gathering). Tumulong ang mga kalalakihan (The men helped) sa paghahanda (in preparation) ng mga pagkain (of the food).

Natuwa sa kanila ang mga "bathala." Inanyayahan sila upang dumalo sa kanilang pagtitipon. Tumulong ang mga kalalakihan sa paghahanda ng mga pagkain.

Kinatay nila (They butchered) ang mga hayop at inihaw (the animals and roasted [them]). Maya-maya'y (A few moments) may inilabas (brought out) [may - there is] na bumbong ng kawayan (a bamboo node) ang alipin ng mga "Bathala (the servants of the gods)." Ang laman ng kawayang ito (The contents of this bamboo) ay mapuputing butyl (are white granules).

Kinatay nila ang mga hayop at inihaw. Maya-maya'y may inilabas na bumbong ng kawayan ang alipin ng mga "Bathala." Ang laman ng kawayang ito ay mapuputing butyl.

Pagkaluto nito (When these are cooked) ay isinaiin (is served) ang lutong puting butyl (the white granule) sa dahon ng saging (in banana leaves) na nakalatag sa hapagkainan (that was laid in the table). Ang hapag (The table) ay napapalamutian na ng mga prutas (was already adorned with fruits), lutong karne ng hayop (cooked meat of animal), gulay at mga inumin (vegetables and beverages).

Noong una ay (At first is) ayaw kumain ng mga puting butyl (don't want to eat the white granules) ang mga bisita (the visitors). Akala nila (They thought) ay mga bulati (are wroms) ang mga puting butyl (the white granules).

Pagkaluto nito ay isinaiin ang lutong puting butil sa dahon ng saging na nakalatag sa hapag—kainan. Ang hapag ay napapalamutian na ng mga prutas, lutong karne ng hayop, gulay at mga inumin. Noong una ay ayaw kumain ng mga puting butil ang mga bisita. Akala nila ay mga bulati ang mga puting butyl.

"Hindi kami kumakain ng mga uod (We do not eat worms), sag sabi ng mga bisita (the visitors said). Ang mga puting butil na iyan (That white granules) ay hindi uod (are not worms). Iyan ay mga (Those are) nalutong bigas (cooked granules). Ang tawag namin diyan ay kanin (We call that rice).

"Hindi ka mi kumakain ng mga uod, sag sabi ng mga bisita.

Ang mga puting butil na iyan ay hindi uod. Iyan ay mga nalutongbigas. Ang tawag namin diyan ay kanin.

Galing sila sa amingpananim (Coming from our plants) na aming inaalagaan at pinalalaki (that we cared and grew). Hali kayo (Come here), tikman ninyo ito (you tatse this). Pagkatapos ninyong kumain (After you eat) ay maaari ninyo kaming patayin (you may kill us) kung may maramdaman kayong (if you will feel) kakaiba sa inyong katawan (different in your body), ang sabi ng isa (one said) sa mga "Bathala (to the gods)."

Galing sila sa aming pananim na aming inaalagaan at pinalalaki. Hali kayo, tikman ninyo ito. Pagkatapos ninyong kumain ay maaari ninyo kaming patayin kung may maramdaman kayong kakaiba sa inyong katawan, ang sabi ng isa sa mga "Bathala."

Pagkatapos kumain (After eating) ay nakaramdam (felt) ng panibagong Iakas (renewed strength) ang mga bisita (the visitors), hindi dahil sa sila ay nabusog (not because they are full) kung di dahil sa kinain nilang mga puting butyl (but because of the white granules they have eaten) [kinain - eaten; dahil - because]. Nagpaalam silang lahat sa mga "Bathala (They all bid goodbye to the gods) [nagpaalam - to bid goodbye; lahat - all]."

Pagkatapos kumain ay nakaramdam ng panibagong Iakas ang mga bisita, hindi dahil sa sila ay nabusog kungdi dahil sa kinain nilang mga puting butil. Nagpaalam silang lahat sa mga "Bathala."

Bago lumisan ang mga bisita (Before the visitors left), bawa't isa sa kanila (each of them) ay pinabaunan ng mga "Bathala" ng isang sakong palay (the goods gave them one sack of rice) [palay - unhusked rice; pinabaunan - to give provisions of food]

"ito ang palay (this is rice grain)," paliwanag ng isang "bathala (one of the gods explained)," "bayuhin ninyo ito (you pound this) upang maalis ang balat nito (so that its husk will be removed). Linisin ninyo (You clean) at hugasang mabuti (and wash carefully), Ilagay ito sa loob (put it inside) ng bumbong ng kawayan (the tube of the bamboo).

Bago lumisan ang mga bisita, bawa't isa sa kanila ay pinabaunan ng mga "Bathala" ng isang sakong palay.

"ito ang palay," paliwanag ng isang "bathala," "bayunin ninyo ito upang maalis ang balat nito. Linisin ninyo at hugasang mabuti, Ilagay ito sa loob ng bumbong ng kawayan.

Lagyan ng kaunting tubig (Put a little water). Ilagay ninyo ito (Put it) sa ibabaw ng apoy (above the fire) hanggang sa maluto (until cooked). Ito ay magiging kanin (This will become rice). Ang pagkaing itoay (This food is) nakapagpapalakas ng katawan (strengthening the body).

Lagyan ng kaunting tubig. Ilagay ninyd ito sa ibabaw ng  
apoy hanggang sa maluto. Ito ay magiging kanin. Ang pagkaing ito ay nakapagpapalakas ng katawan.

Ang ibang palay ay (Other unhusked rice) pagyamanin ninyo (you enrich) upang maging binhi (so that it will become seedlings) [maging - to become]. Itanim ninyo ito (You plant it) pagsapit ng tag-ulan (when the rainy season come). Pag sapit naman ng tag-araw (When the summer season comes) ay maaari na ninyo (you may be able) itong anihin (to harvest it). Humayo kayo (Go on your way) at ipamalita ito (and tell [this to others]) at ituro sa inyong mga kasamahan (and teach to your comrades) [ituro - to teach; kasamhan - comrade].

Ang ibang palay ay pagyamanin ninyo upang maging binhi. Itanim ninyo ito pagsapit ng tag-ulan. Pag sapit naman ng tag-araw ay maaari na ninyo itong anihin. Humayo kayo at ipamalita ito at ituro sa inyong mga kasamahan.

Turuan ninyo silang (You teach them) magbungkal ng lupa (to till the soil). Makikita ninyo (You will see) at kayo ay uunlad (and you will progress) at hindi na kayo (and you will not) magpapalipat-lipat (transfer [here and there]) pa ng tirahan (tirahan=a place where one lives)..."

Matapos magpasalamat (After giving thanks) sa mga "Bathala (to the gods)," ang mga bisita (the visitors) ay nagbalik na sa (returned already) —kanilang tribu (to their tribe).

Turuan ninyo silang magbungkal ng lupa. Makikita ninyo at kayo ay uunlad at hindi na kayo magpapalipat-lipat pa ng tirahan.." Matapos magpasalamat sa mga "Bathala," ang mga bisita ay nagbalik na sa—kanilang tribu.

Sinunod nila (They followed) ang bilin ng mga "Bathala (the directions of the gods)." Tinuruan nila (They taught) ang kanilang mga kasamahan (their comrades) sa pagbubungkal ng lupa (in tilling the soil) at sa pagluluto (and in cooking) ng mga puting butyl (the white grains). Ang ibang barangay (The other barangays) ay gumaya na rin sa kanila (also imitated them) [kanila - them; gumaya - imitated].

Sinunod nila ang bilin ng mga "Bathala." Tinuruan nila ang kanilang mga kasamahan sa pagbubungkal ng lupa at sa pagluluto ng mga puting butil. Ang ibang barangay ay gumaya na rin sa kanila.

Magmula noon (From then on) ang pagbubungkal ng lupa (the tilling of soil) ay naging isang hanapbuhay (became the livelihood) na ng mga tao (of the people) at ang bigas o kanin (and rice) [bigas - uncooked rice; kanin - cooked rice) ang naging pangunahing pagkain natin (became our staple food) [pangunahin - main; pagkain - food].

Magmula noon ang pagbubungkal ng lupa ay naging isang hanapbuhay na ng mga tao at ang bigas o kanin ang naging pangunahing pagkain natin.

Ang Alamat Ng Pinya

The Legend of The Pineapple

Nuong unang panahon (Once upon a time) sa isang malayong nayon (in a far-away town) ay may naninirahang isang batang babae (there loved a young girl). Ang pangalan niya ay Filipina (Her name is). Bata pa si Pina (Pina was still young) nang maulila (when she was orphaned) kaya siya ay kinupkop (so she was taken care of) ng kanyang tiyahing si Marta (by her aunt Marta).

Nuong unang panahon sa isang malayong nayon ay may naninirahang isang batang babae. Ang pangalan niya ay Filipina at ang kanyang palayaw ay Pina. Bata pa si Pina nang maulila kaya siya ay kinupkop ng kanyang tiyahing si Marta.

Si Pina ay (Pina is) mabait, (kind) masipag, (hardworking) at (and) mapagtiis (long-suffering) samantalang (while) ang kanyang tiyahin (her aunt) ay (is) tamad, (lazy) masungit, (mean) at (and) pabaya sa buhay (neglectful in life). Nang bata pa si Pina (When Pina was still young) ay nagkasakit siya (she became sick) ngunit hindi siya ipinagamot ni Marta (but Marta did not sent her for treatment) bagay na naging dahilan (something that caused) upang manlabo (to blur) ang kanyang mga mata (her eye).

Si Pina ay mabait, masipag, at mapagtiis samantalang ang kanyang tiyahin ay tamad, masungit, at pabaya sa buhay. Nang bata pa si Pina ay nagkasakit siya ngunit hindi siya ipinagamot ni Marta bagay na naging dahilan upang manlabo ang kanyang mga mata.

Napilitan siyang (She was forced) huminto sa pag-aaral (to stop studying), dahil hindi na niya mabasa (because he can't already read) ang mga aralin sa paaralan (her lessons in school); aralin - lesson [mga aralin - lessons]; paaralan \- school). Kuntento na lamang siya (She is now only contented) na tumulong sa (to help) mga gawaing bahay (in the household chores), at (and) makipaglaro sa mga kapwa bata (play with her fellow children). Lumipas pa ang maraming araw (Many more days passed); at (and) mas lumubha ang panlalabo (became worse the blurring) ng kanyang mga mata (of her eyes).

Napilitan siyang huminto sa pag-aaral dahil hindi na niya mabasa ang mga aralin sa paaralan. Kuntento na lamang siya na tumulong sa mga gawaing bahay at makipaglaro sa mga kapwa bata. Lumipas pa ang maraming araw at mas lumubha ang panlalabo ng kanyang mga mata.

Kadalasan (Oftentimes) kapag sila ay naglalaro ng taguan (when they are playing hide and seek) ang mga salbaheng bata (the scoundrel children) ay hindi na nagtatago (are not hiding) at sa halip ay nanatiling nakapaligid sa kanya (and instead is remaining around her).

Sapagkat bahagya niyang naaaninang (For barely she can see) ang mga kalaro niyang mga salbaheng bata (her playmates that are scoundrels) ay kinukurot siya (is pinching her) sa iba't-ibang bahagi ng kanyang katawan (in different parts of her body) habang kinukutya ang kanyang kapansanan (while being ridiculed her handicap).

Kadalasan kapag sila ay naglalaro ng taguan ang mga salbaheng bata ay hindi na nagtatago at sa halip ay nanatiling nakapaligid sa kanya. Sapagkat bahagya niyang naaaninang ang mga kalaro ang mga salbaheng bata ay kinukurot siya sa iba't-ibang bahagi ng katawan habang kinukutya ang kanyang kapansanan.

Ang lahat ng mga eto ay kanyang pinagtitiisan (All of these she bears). Isang araw habang siya'y naglalaro (One day while she is playing) sa harapan ng kanilang bahay (in front of their house) ay galit na tinawag siya ni Marta (angrily she was called by Marta). "Pina, maghugas ka ng mga pinggan at kaldero sa kusina (Pina, wash the plates and pots in the kitchen).

Ang lahat ng mga eto ay kanyang pinagtitiisan. Isang araw habang siya'y naglalaro sa harapan ng kanilang bahay ay galit na tinawag siya ni Marta. "Pina, maghugas ka ng mga pinggan at kaldero sa kusina.

Ang tamad- tamad mo!" (Very lazy you are!) sigaw ni Marta (shouted by Marta) "Pagkatapos mong maglinis sa kusina (after you clean in the kitchen) ay maglaba ka (you do laundry)." Agad namang (Immediately on the other hand) iniwan ni Pina ang paglalaro (left by Pina her playing)

at nagtungo sa kusina (and went to the kitchen) upang maghugas (to wash [the dishes]). Ano ba't dahil sa panlalabo (And because of the blurring) ng kanyang mga mata (of her eyes) ay di sinasadyang natabig niya (not intentionally she shoved) ang lalagyan ng mga pinggan at baso (the container of the plates and cups), at bumagsak ang mga gamit sa sahig (and fell the utensils on the floor).

Ang tamad- tamad mo!" sigaw si Marta. "Pagkatapos mong maglinis sa kusina ay maglaba ka." Agad namang iniwan ni Pina ang paglalaro at nagtungo sa kusina upang maghugas. Ano ba't dahil sa panlalabo ng kanyang mga mata ay di sinasadyang natabig niya ang lalagyan ng mga pinggan at baso, at bumagsak ang mga gamit sa sahig.

Nang makita ni Marta (When seen by Marta) na nabasag ang ilang plato at baso (that were broken some plates and cups) ay labis siyang nagalit (so much she was angry). Kinuha niya ang walis tingting (Took the broomstick) at malakas na pinagpapalo si Pina (and strongly stroked Pina) sa kanyang mga binti (her legs). "Wala kang silbi (You are useless) Dapat ang ulo mo'y napaliligiran (your head should be covered) ng mga mata (with eyes) para nakikita mo ang lahat (so that you can see all) ng nasa paligid mo (that is in your sourroundings)!" malakas na sigaw ni Marta (strong shout of Marta) habang pinapalo pa rin si Pina (while beating still Pina).

Nang makita ni Marta na nabasag ang ilang plato at baso ay labis siyang nagalit. Kinuha niya ang walis tingting at malakas na pinagpapalo si Pina sa kanyang mga binti. "Wala kang silbi! Dapat ang ulo mo'y napaliligiran ng mga mata para nakikita mo ang lahat ng nasa paligid mo!" malakas na sigaw ni Marta habang pinapalo pa rin si Pina.

"Tiya, patawarin po ninyo ako (Auntie please forgive me). Hindi ko po sinasadya (I did not intend it)," pagmamakaawang pakiusap ni Pina (pitifully asked by Pina). Ngunit lalo pang nilakasan ni Marta (But Marta only strengthened) ang pagpalo sa kanya (her beating of her [Marta]). Nang di na matitiis ni Pina (When Pina cannot bear) ang sakit ng pagpalo sa kanya (the pain of her being stricken) ay umiiyak siyang tumakbo (she ran crying) [takbo - to run; iyak - to cry] sa labas ng bahay patungo (in the outside of the house towards) sa kalapit na kagubatan (the near forest).

"Tiya, patawarin po ninyo ako. Hindi ko po sinasadya," pagmamakaawang pakiusap ni Pina. Ngunit lalo pang nilakasan ni Marta ang pagpalo sa kanya. Nang di na matitiis ni Pina ang sakit ng pagpalo sa kanya ay umiiyak siyang tumakbo sa labas ng bahay patungo sa kalapit na kagubatan.

Lumipas ang maghapon (The afternoon passed) at hindi bumalik si Pina (and Pina did not came back). "Babalik din siya (She will just return) kapag siya ay nagutom (if she gets hungry), " sabi ni Marta sa kanyang sarili (said Marta to herself). Lumipas ang maghapon (The afternoon passed), gumabi, at nag-umaga (night came and morning came) ngunit hindi bumalik si Pina (but Pina did not return).

Lumipas ang maghapon at hindi bumalik si Pina. "Babalik din siya kapag siya ay nagutom, " sabi ni Marta sa kanyang sarili. Lumipas ang maghapon, gumabi, at nag-umaga ngunit hindi bumalik si Pina.

Hindi rin nakatiis si Marta (Marta did not bear it) at kasama ang ilang bata (and along with a few children) ay hinanap nila si Pina (they searched for Pina).   
Ngunit siya ay naglaho (But she disappeared) na parang bula (like a bubble). May mga nag-isip na si Pina (There are those that think) ay kinupkop ng isang diwata (was cared for by a goddess) sa kagubatan (in the forest) na naawa sa kanyang kalagayan (that took pity on her condition).

Hindi rin nakatiis si Marta at kasama ang ilang bata ay hinanap nila si Pina. Ngunit siya ay naglaho na parang bula. May mga nag-isip na si Pina ay kinupkop ng isang diwata sa kagubatan na naawa sa kanyang kalagayan.

Lumipas pa ang maraming araw (Many more days passed). Isang umaga (One morning) ay nagulat na lamang ang lahat (everyone was shocked) nang may nakita silang halaman (when they saw a plant) na umusbong sa harapan (that grew in front) ng bahay ni Marta (in the house of Marta). Ang halaman ay nagbunga (The plant bear fruit) ng isang prutas na korteng ulo (with a fruit that is head-shaped) at may mga mata sa paligid (and there are eyes around).

Lumipas pa ang maraming araw. Isang umaga ay nagulat na lamang ang lahat nang may nakita silang halaman na umusbong sa harapan ng bahay ni Marta. Ang halaman ay nagbunga ng isang prutas na korteng ulo at may mga mata sa paligid.

Bigla nilang naalala si Pina (Immediately they remembered Pina) at ang sinabi ni Marta sa kanya (and what Marta said to her): "Dapat ang ulo mo'y napaliligiran ng mga mata (your head should be surrounded with eyes) para nakikita mo ang lahat (so that you will see all) ng nasa paligid mo (that is in your surroundings)." "Si Pina siya! (That is Pina!)" biglang nasambit ng isang kapitbahay (quickly mentioned by a neighbour) Sa kanyang mga kasama (to his/her companion).

Bigla nilang naalala si Pina at ang sinabi ni Marta sa kanya: "Dapat ang ulo mo'y napaliligiran ng mga mata para nakikita mo ang lahat ng nasa paligid mo." "Si Pina siya!" biglang nasambit ng isang kapitbahay sa kanyang mga kasama.

Ilang salbaheng bata (A few scoundrel children) ang lumapit (came near) upang maki-usyoso (to hear about the rumors). Subalit paglapit nila (But in their approach) ay pawang nangatusok sila (they seemed are pricked) ng matutulis na tinik (by the sharp thorns) sa dulo ng mga dahoon (in the tip of the leaves) ng halaman (of the plant). Naalala nila (They remembered) ang ginawang pag-aapi kay Pina (the oppression made to Pina). "Si Pina nga siya,"(That is Pinya indeed) anang isang salbaheng bata (said a scoundrel child).

Ilang salbaheng bata ang lumapit upang maki-usyoso. Subalit paglapit nila ay pawang nangatusok sila ng matutulis na tinik sa dulo ng mga dahon ng halaman. Naalala nila ang ginawang pag-aapi kay Pina. "Si Pina nga siya," anang isang salbaheng bata.

"Ayaw na ni Pina (Pina doesn't want already) na nilalapitan natin siya (that we approach her)." Sigaw ng isa pang salbaheng bata (Shouted by another scoundrel child). "Ayaw niyang kinukurot natin (She doesn't want us to pinch her) kaya tayo naman (that is why it is us now) ang tinutusok ng kanyang mga tinik." "Si Pina nya! Si Pina nya!" magkakasabay na sigaw ng mga bata (Altogether shouted by the children) habang itinuturo nila si Marta (while they pointed at Marta) na nasa harapan ng bahay (who is in front of the house) at nakatingin sa kanila (and watching them).

"Ayaw na ni Pina na nilalapitan natin siya." Sigaw ng isa pang salbaheng bata. "Ayaw niyang kinukurot natin kaya tayo naman ang tinutusok ng kanyang mga tinik." "Si Pina nya! Si Pina nya!" magkakasabay na sigaw ng mga bata habang itinuturo nila si Marta na nasa harapan ng bahay at nakatingin sa kanila.

Mula noon (From then on) tuwing makikita ng mga tao (every time the people see) ang halaman at ang prutas nitong hugis ulo (the plant and its fruit that is head-shaped) na maraming mata (that has many eyes) ay tinatawag nila itong si Pina nya (they are calling it "pina nya"). Nang lumaon (As time went on) ay naging Pinya (it became Pinya) [Pinya - pineapple] na lamang (only) ang naging tawag nila dito (became its name).

Alamat Ng Saging (First Version)

The Legend of Banana

Parehong (The same) naglilingkod sa kastilyo (served in the castle) ang magkaibigang Saguingging at Amimay (the friends Saguingging and Amimay). Sa ipinakikita nilang kasipagan (In the diligence they show) [ipakita - to show; nila - them] ay walang itulak kabigan (there's no difference) sa kanilang dalawa (in the two of them), subalit (however) higit na kinagigiliwan ni Dukesa Eufra si Saguingging (Saguingging is more loved by Duchess Eufra) [higit - more; kinagigiliwan - being loved]. May nakita itong katangian (It found a characteristic) sa dalaga na wala (in the young lady) kay Amimay (on Amimay that is none). Para kasing may mahika (Because it like magic) ang magagandang kamay ni Sagingging (the beautiful hands of Saguingging) sapagkat ang bawat mahawakan nitong Gawain (because every chore she touches) ay laging wasto (is always right) at ang bawat lutuing pagkain (and every food to be cooked) ng kanyang kamay (by her hands) ay talaga namang masasarap (is really delicious). Sanhi nito (Because of this), lalong napatangi (more distinguishing) sa Dukesa ang dalaga (the young lady on the Duchess). Sa kabila ng mga papuri (In spite of all the praise) ay nanatili pa ring mapagkumbaba si Saguingging (Saguingging remained humble still) [nanatili - remained; mapagkumbaba \- humble]. Katunayan (In fact), ibinabahagi niya (she shares) sa kapwa katulong (to fellow helpers) lalo na kay Amimay (more so to Amimay) ang anumang bagay (whatever thing) na ibinibigay sa kanya (that is being given to her) ni Dukesa Eufra (by Duchess Eufra).

Gayunpaman (However), ang kabutihang-loob ng dalaga (the kindness of the young lady) ay walang saysay (is in vain) sapagkat kinaiinggitanpala siya (she was envied) ng kaibigan (by her friend). Dahil sa "inggit" (Because of the jealousy) nag-isip si Amimayng paraan (Amimay thought of a way) upang masira (to destroy) ang magagandang kamay (the beautiful hands) ni Saguingging (of Saguingging). Habang wala pang (While no one is yet) nagpapakitang-giliw (showing interest) sa kaibigan (to [her] friend). Isang hapon (One afternoon), nagpasama sa magkaibigan ang dukesa (the Duchess [requested] the friends to be with her) [nagpasama - to ask to be accompanied] sa kanyang paglalakad (in her walk) sa labas ng kakahuyan (outside the woods). Walang anu-ano (Suddenly) ay isang mabangis na baboy-ramo (a fierce wild boar) ang biglang sumulpot (suddenly emerged) mula sa loob ng gubat (from inside the forest). Lalong mabagsik (More ferocious) ang mailap na hayop (the untamed animal) palibhasa'y sugatan (because wounded).

"TUMAKBO NA KAYO (You run now) MAHAL NA DUKESA (beloved Duchess), AMIMAY...TAKBO (Amimay...run)! Sigaw ni Saguingging (Saguingging shouted) at lakas-loob na hinarang (and couragely blocked) ang sumusugod na hayop (the charging animal).

Sa ginawang iyon ng dalaga (In that act of the young lady) ay nakalayong ligtas ([was able to] separate safely) si Dukesa Eufra at ang kaibigan (Duchess Eufra and the friend). Samantala (On the other hand), sinakmal ng baboy-ramo (devoured by the wild boar) ang katawan ni Saguingging (the body of Saguingging) at walang awing (and without mercy) iwinasiwas sa lupa (shook in the ground). Saka pa lang dumating (Then just arrived) ang mga humahabolna mangangaso (the pursuing hunters), nasukol at napatay nila (they trapped and killed) ang mabangis na hayop (the ferocious animal) datapuwa't (whereas) wala nang buhay (no more life) ang kahabag-habag na dalaga (the pitiful young lady).

Ipinagluksa ng lahat (Everybody mourned) ang pagkamatay ni Saguingging (the death of Saguingging). Binigyang-parangal (Awarded) naman (on the other hand) ng duke (by the Duke) ang kagitingangipinamalas (the gallantry shown) ng butihing katulong (by the good maid). Doon narin nila (There also they) ipinalibing ang bangkay ng dalaga (the remains of the maiden) sa pansariling hardin (in the own garden) ni Dukesa Eufra (of Duchess Eufra). Bukod sa hardinero (Aside from the gardener) ay si Amimay lamang (only Amimay) ang may pahintulot na makapasok (has the permission to enter) sa loob ng hardin (in the inside of the garden). Sa utos ng dukesa (By the order of the Duchess), tuwing umaga (every morning), ay nag-aalay ng tatlong bulaklak na rosas ([is] offering three [flower] roses) ang dalaga sa puntod (the maiden in the tomb) ng kanyang kaibigan (of her friend). Madalas ding sambihin ni Amimay ang.... (Often also mentioned by Amimay the...)

"Patawarin mo ako, Saguingging (Forgive me Saguingging). Kinainggitan kita (I envied you) at pinag-isipan kita ng masama (and I'm thinking bad things about you) gayong isa kang dakilang kaibigan ( [and yet] you are such a great friend). Ibinuwis mo ang iyong buhay (You sacrificed your life) para sa akin at para sa dukesa (for me and for Duchess). Maraming-maraming salamat (Many many thanks/thank you very much)."

Isang umaga (One morning), nagulat si Amimay (surprised is Amimay) nang may umusbong na halaman (when there grew a plant) sa puntod ng kaibigan (in the tomb of [her] friend). Maging ang hardinero ay nagtaka rin (Even the gardener also wondered) sa pagtubo ng halamang iyon (in the growing of that plant) na di mawari (that can't be explained). Agad ipinagbigay-alam ng dalaga sa dukesaang kanyang nakita (Immediately the young lady informed the Duchess what she saw) na ikinatuwa naman ng Dukesa ([and] the Duchess was delighted) dahil sa paniniwalang iyon ay si Saguinging (because of the belief that it was Saguingging), kaya (that is why)...

"IKAW AMIMAY ANG MAG-AALAGA AT MAGDIDILIG KAY SAGUINGGING (You Amimay will take care and water Saguingguing) UPANG SA AKING PAGBABALIK MULA SA IBANG BANSA (so that in my return from another country) AY MALAGO AT NAMUMULAKLAK NA SIYA (It will be luxuriant and blooming)."

Ang bilin ng dukesa ay kanayang tinupad (She fulfilled the instruction of Duchess), subalit sa halip na lumago (but instead of becoming luxuriant [plant]) ang halaman na ito ay tumaas na parang puno (the plant grew higher just like a tree) ngunit hindi naman kahoy (but it wasn't a tree). Ang mahaba't malalapad nitong dahoon (Its long and wide leaves) at malambot na punong katawan (and soft trunk) ay nagdudulot ng pag-aalinlangan kay Amimay (causes hesitation to Amimay). Hanggang dumating ang sandali ng pamumunga (Until came the moment of fruitbearing) at saka pa lang napatunayan ng dalaga (only then that the young lady proved) na mula nga sa katawan ng kaibigan ang punong tumubo (that from the body of [her] friend the plant that grew). Para kasing mga daliri ng kamay ni Saguingging (Because it's look alike with the fingers of Saguingguing's hand) ang kanyang nakikita sa bawat piling na nakakabit sa buwig ng puno (that she saw in each fruit that was hanging on the bunch of tree).

Pagkaraan ng ilang lingo (After a few weeks), dumating ang mag-asawang duke at dukesa mula sa pagliliwaliw (arrived the couple from their excursion). Sumalubong kapagdaka si Amimay (Came to meet immediately Amimay) at ibinalita ang tungkol sa bunga ng puno (and told about the fruit of the tree). Nagtungo sa hardin ang mag-asawa (The couple went to the garden) at bumulaga sa kanila (and they were surprised) ang mga hinog na bunga na mistulang mga daliri ( with the ripened fruit that are like fingers).

"Kamangha-mangha!"bulalas nila (Amazing! exclaimed they) sapagkat noon lamang (because only then) sila nakakita ng ganoong uri ng prutas (they saw that kind of fruit). Maraming ibon ang umaaligid pa sa puno (Many birds are hovering the tree) at ang iba'y tumutuka sa prutas (and others are pecking at the fruit), nangangahulugang hindi nakalalason (meaning not poisonous) ang bunga ng punong iyon (the fruit of that tree). Pumitas ang duke (The Duke picked) at tinikman nila ang daliring bunga (and tasted they the finger fruit). Labis silang nasiyahan (Greatly they were happy) sa naiibang sarap na kanilang nalasahan (in the unique/different deliciousness of what they tasted).

Sa kagalakan ng duke at dekusa (In the delight of the Duke and Duchess) ay ipinatawag ang lahat ng tauhansa kastilyo (they summoned all of ([their] men to the castle). Sila man ay pawang nagulat din (They even seemed surprised also) pagkakita sa puno't bunga nito (in seeing the fruit and the tree of it).

"Masarap," wika nila (Delicious they said). "Ngunit ano kayang prutas ito?" (But what kind of fruit can this be?)

"Bunga 'yan ng punong tumubo (Fruit that is by the tree that grew) sa puntod ni Saguingging," sagot ng hardinero (in the tomb of Saguingguing, replied by the gardener).

"DAHIL ANG PRUTAS AY HUGIS-DALIRI (Because the fruits are shaped like fingers) NG MAGAGANDANG KAMAY NI SAGUINGGING (of the beautiful hands of Saguingging) AT ITO AY BUNGA NG PUNONG MULA RIN SA KANYA (and this is a fruit from the tree that is also from her), KAYA TATAWAGIN NATIN ITONG SAGING," ang wika ng Dukesa (that is why we will call this "Saging"/Banana).

Buhat noon ay SAGING na nga ang ipinangalan nila sa prutas (Since then, they named the fruit as SAGING).

Naging kapansin-pansin naman ang biglang paglitaw (Became noticeable also the sudden appearance) ng maraming suwi sa paligid ng punong saging (of many shoots around the tree of the banana) at halos nagsiksikan pa (and almost squeezed). Kaya pinagtulungan ni Amimay at ng hardinero (So Amimay and the gardener help each other) na itanim ng hiwa-hiwalay ang mga suwi (to transplant separately the offspring of the tree) sa maluwang na bakuran ng kastilyo (to the spacious ground of the castle).

Dumaan ang mga araw (Days passed), lumaki at nagkabunga rin ang mga suwi (the offspring of the tree grew [bigger] and bear fruit) datapuwa't nakapagtataka dahil nagkaroon ng pagkakaiba (but it's odd because it had a difference) sa kulay, lasa at hugis (in color, taste and shape) ang bunga ng bawat punong saging (the fruit of each of the tree of the banana). Hindi maipaliwanag ni Amimay (Amimay cannot explain) kung bakit sa isang puno nagmula (why in a single tree came from), ang iba't ibang punong saging tulad ng (the different banana trees of) BUNGULAN, CARDABA, DARAYAN, LAKATAN, LATUNDAN, MORADO, SABA, SENORITA at TUNDOLE kaya nanatiling "SAGING" ang tawag (that is why remained "Saging" the designation) sa kanilang lahat hanggang sa kasalukuyang panahon (to them all until the present time).

Alamat Ng Sampalok

The Legend of The Tamarind

May tatlong prinsipe (There are three princes) noong araw (back then) na pawing (that each) masasama ang ugali (bad attitude). Sila ay (They are) sina Prinsipe SAM, Prinsipe PAL at (and) Prinsipe LOK. Dahil magkakaibigan (Because friends), madalas silang nagkikita (they often see [each other]) at nagkakasama (and together) sa pamamasyal (in strolling). Tuwing magkasama naman (Whenever together) ang tatlo (the three) ay tiyak na may (surely there will be) mangyayaring hindi maganda ([something] will happen that's good). Ang mga may kulang sa isip (The mentally ill) [kulang - lacking; isip - thought] at mangmang (and ignorant) ay kanilang pinaglalaruan (they toy), pinaparatangan (accuse) at ipanakukulong (and imprison). Lubha silang (They are extremely) mapang-api (oppressive), mapangmata (supercilious) at malupit (and cruel) sa mga dukhang mamamayan (to the poor citizens). Kahit matatanda (Even the elderly) ay hindi nila iginagalang (they don't respect). Mabait lamang sila (Only they are kind) sa mayayaman (to the rich) at kauri nilang (and to their akin) mga dugong-bughaw (royal bloods).

Minsan sa pamamasyal (Once while strolling) ng tatlong prinsipe (the three princes) ay napadaan sila (they [happen] to pass) sa isang sapa (in a stream). Saglit silang huminto (They stopped momentarily) at pinanood (and watched) ang mga naliligong dalaga (the bathing maidens) [dalaga - young woman]. Kasiya-siyang tingnan (Pleasing to look at) ang mga hugisng katawang (the shape of the body) naaaninag (that can be seen through) sa manipisna tapis (the thin apron) kaya sila ay nagtatawanan (that's why they are laughing) na para bagang (as if) nambabastos (disrespecting [the girls]).

"Kamahalan (Your highness), huwag po (don't) ['po' is an honorary term] sana ninyo (hopefully you) kaming (us) panoorin (watch) at pagtawanan (and laugh at) [your highness, we are hoping that you will not watch and laugh at us]."

Galit na bumaba ng kabayo si Prisipe Sam (Prince Sam angrily went down the horse) [galit=angry; kabayo=horse] at walang salitang (and without a word) sinampalang (slapped) dalagang nakikusap (the young woman asking). Uulitin pa sana ng prinsipe (The prince was attempting to repeat) ang pagsampal (the slapping) subalit isang matandang babae (but an elderly woman) ang namagitan (interposed). Palibhasa'y (For as much) walang iginagalang (respects no one) ang mga prinsipe (the prince), basta't mahirap (as long as poor), kaya pinagtulungan) nilang (that's why they altogether) saktan ang matanda (hurt the elderly).

Nagsiksikan naman (Crowded on the other hand) sa isang tabi (in one corner) ang mga nahintakutang dalaga (the frightened maidens). Hindi alam ang gagawing pagtulong (Don't know what help to do) sa matandang (in the elderly) hindi nila nakikilala (they don't know). Datapuwa't lahat (But all) ay napamulagat (are shocked) ang matanda (the elderly) ay nagbago ng anyo (changed form). Isa pala itong engkantada! (It was a fairy!)

"PANAHON NA (It is time) UPANG BIGYANG WAKAS (to put and end) ANG INYONG KASAMAAN (to your wickedness)!" sabay turo (at the same time pointing) sa tatlong prinsipe (to the three princes) at ang kanilang mga mata (and their eyes) ay nangalaglag (fell off)! Kasindak-sindak (Horrifying) ang pangyayaring iyon (that which happened) sapagkat (because) ang mga nahulog na mata (the fallen eyes) ay agad (immediately) nilamon ng lupa (engulfed by the soil)!

Sa halip na magsisi (Instead of repenting) at humingi ng tawad (and ask for forgiveness) ay nagpupuyos pa sa galit (became furious in anger) na nagbanta ang magkakaibigan (the friends threatened). Matapos kapain (After feeling) ang kani-kaniyang kabayo (each of their horses) ay haghiwa-hiwalay (separately) na sila nang alis (they left). Palibhasa'y (For as much) mga bulag (blind) kaya hindi na alam (the reason they don't know) ang daang pauwi (the way home). Tumakbo nang tumakbo (Ran and ran) ang kanilang mga kabayo (their horses) hanggang silang lahat (until they all) ay mangahulog sa bangin (fell to the cliff)!

Kinabukasan (The next day), nagtaka ang lahat (all wondered) sa biglang pagtubo (the sudden growth) ng isang puno (of a tree) kung saan lumubog ang mga mata ng tatlong prinsipe (where the eyes of the three princes sunk) [saan - where; lumubog - sunk].

Lumipas ang mga araw (Days passed), ang puno ay namunga (the tree bear fruit). Nang kanilang tikma (When they tasted [it]), ito'y ubod ng asim (it is extremely sour)! Palibhasa'y (Because) may nakaukit na parang matang (there are eyes-like markings) nakapikit sa buto (closed in the seeds) ng bungang maasim (of the sour fruit), kaya naalala nila (that's why they remembered) ang mga mata nina (the eyes of) Prinsipe Sam, Prinsipe Pal at Prinsipe Lok na sa lugar na iyon ay lumubog (that in that place sunk). Dahil ditto (Because of this), minarapat nilang (they allowed) tawaging SAMPALOK (to call Sampalok) [sampalok - tamarind] ang puno at bunga nito (its fruit and tree). Sa kalaunan (Eventually) natutuhan ng mga tao (the people learned) na gamiting pampaasim (to use as souring ingredient) sa nilulutong ulam (in the cooked viand) ang SAMPALOK (the tamarind).

Alamat Ng Sibuyas

The Legend of The Onion

Ayon sa alamat (According to legends), si Buyas ay anak (Buyas is the child) ng manggagamot ng isang tribo (of a healer in a tribe) na nakatira sa paanan (that is living in the base) ng bundok ng Sierra Madre (of the Sierra Madre Mountain). Maliit pang bata (Still a small child) ay kapansin-pansin na (is noticeable already) ang pagiging sensitibo ni Buyas (the being sensitive of Buyas). Lalo siyang nagging (Even more become) maramdamin (sensitive) nang isilang ang bunsong kapatid (when the younger sibling was born) [isilang - to be born; bunso - younger; kapatid - sibling]. Maganda ang kapatid (The sibling is beautiful) kung ihahambing kay Buyas (if compared to Buyas) kaya agad napapansin (that's why immediately being noticed) ang kaibahan nila (their difference).

Palibhasa ay marami (Because many) ang nagpapagamot sa ama (go for treatment to [their] father), kadalasan (oftentimes) ay maraming tao (many persons) sa kanilang kubo (in their hut). Hindi maiiwasan (Inevitable) na mapansin ang mag-kapatid (the siblings will be noticed) dahil maliit lang ang kubo (because the hut is small) at doon mismo (and there therein) nanggagamot ang kanilang ama (their father is treating [his patients]).

"Kayganda (How beautiful) ng inyong bunso (your youngest)," madalas ay sinasabi (often being said) ng mga nagpupunta roon (by the [persons] who come there).

"Maganda rin si Buyas (Buyas is also beautiful)," madalas ay maririnig (oftentines is being heard) ng kanyang ina (by her mother). Ayaw na ayaw ni Buyas (Buyas really don't want) na maririnig (to hear) ang ganyong usapan (that kind of conversation). Agad na siyang (Immediately she will) pupunta sa likod ng kubo (go to the back of the hut) at doon uubusin ang oras (and there consume the time) hanggang maubos (until exhausted) ang kanyang mga luha (her tears).

Nang magdadalaga si Buyas (When Buyas became a young lady) ay umibig siya (she fell in love) sa isang makisig na binata (in a well-built young man). Ang problema (The problem), ang bunso niyang kapatid (the youngest sibling) ang gusto ng lalaki (the man likes).

Masakit na masakit (Very painful) sa loob ni Buyas (inside Buyas) tuwing aakyat ng ligaw ang binata sa kapatid (every time the young man courts the sibling) [to "akyat ng ligaw" means to go to the house of the girl and courts her there]. Ang gagawin niya (What she will do) ay magtatago sa kanilang likod-bahay (is hide in the back of their house) at doon i-iiyak (and there cry out) ang bigat ng damdamin (the heaviness of her emotion).

Alam ng kanyang ina (Her mother knows) ang nararamdaman ni Buyas (what Buyas feel) ngunit wala itong magawa (but it cant do anything)! Hindi nito mapanghihimasukan (He cannot intervene) ang puso ng binata (the heart of the young man) [puso - heart but in here means his feeling/love]. Isa pa ay paano naman ang damdamin ng bunsong anak? (Moreover, how about the feelings of the youngest sibling?) [isa pa - more over; one more; paano - how; damdamin - feelings]

Ilang buwan pa (Few months more) ay isinama na ng binate (the young man took with him) ang mga magulang (his parents) upang hingin ang kamay (to ask for the hand) ng kapatid ni Buyas (of Buyas' sibling). Nais raw pakasal ang dalawa (The wanted to marry) sa ikalawang pagbilog ng buwan (in the second full moon).

Labis na dinamdam ni Buyas (Buyas felt so bad) ang kamatayan ng pag-ibig (the death of love).

Kinabukasan (The next day) ay hindi na nakita si Buyas (Buyas can't be found). Naglaho siyang (She vanished) tila bula (like a bubble).

Sumapit at natapos (Arrived and ended) ang araw ng kasal (the day of marriage) ng bunsong kapatid (of the young sibling) ay hindi na nakita si Buyas (and Buyas was not found).

Isang umaga (One morning), habang nagwa-walis (while sweeping) sa likod-bahayang ina (the backyard the mother) [one morning while the mother was sweeping the backyard] ay napansin nito (it noticed) ang isang halamang (a plant) tumubo roon (that grew there). Nang bunutin iyon ng babae (When the woman pulled it out) [bunutin - to pull out; babae - woman] para itanim (to plant) sa mas maayos na lugar (in a better place) ay nakita ang bilog nitong mga bunga (found its round fruits).

Natuklasan ng ina (The mother found out) na maaaring ipanahog (can be a seasoning) sa pagkain ang bunga (in food the fruit). Pero higit sa lahat (But most of all), natuklasan nitong (it found out) nakapagpapaiyak (can cause to tears) ang bunga pag hinihiwa (the fruit when sliced).

Naalala tuloyng ina (In effect the mother remembered]) ang anak na si Buyas (her child Buyas). Pinangalanan nitong buyas (He named Buyas) ang bungang iyon (that fruit).

Ang buyas (The Buyas) ay naging sibuyas (become sibuyas) makaraan ang maraming panahon (after many times).

