Merhaba Arkadaşlar,
Toplumsal Değişme Kuramları programımıza, “Toplumsa Değişme: Kuramsal ve Kavramsal Bir Çerçeve” bölümü ile başlıyoruz.
Bu bölümümüzde; toplumsal değişim ile ilgili temel kavramlardan, toplumsal değişmeyi etkileyen temel unsurlardan
ve modern toplumun doğuşu ile sosyolojide toplumsal değişme konusunun ele alınış biçiminden bahsedeceğiz. Hazırsanız başlayalım.
Programımıza ilk olarak toplumsal değişim kavramını açıklayarak başlayalım.
Belirli bir sosyal yapının zaman içinde yaşadığı farklılaşmalar, toplumsal değişim olarak adlandırılır.
Değişim her daim bir düzen ile neticelenir ve değişin sonucunda bir sosyal yapı meydana çıkar.
Toplumsal değişimin kavramını ve konusunu net bir çerçeveye kavuşturmak için, onunla ilgili bazı bileşenleri açığa çıkarmak gerekir.
Bu bileşenler;
Şimdi bu bileşenleri sırasıyla ve kısaca açıklayalım.
İlk olarak değişimin boyutundan bahsedelim. Toplumsal değişimi, değişimin boyutuna göre incelemek mümkündür.
Bu doğrultuda büyük, orta ve küçük değişimler karşımıza çıkar.
Büyük ölçekli değişimler genellikle bir toplumu bütünüyle değiştiren değişimlerdir.
Sanayi toplumunun ortaya çıkmasına sebep olan kapsamlı değişimler bu boyuttaki değişimlere örnek olarak verilebilir.
Orta ölçekli değişimler ise bir toplumun biçimini bütüncül olarak değiştirmeyen, ancak toplumsal yapıda farklılaşmalara yol açan değişimlerdir.
Küçük ölçekli değişimler ise bir toplumsal yapıda kapsamlı farklılaşmalar oluşturmadan gündelik yaşamın
ve ilişkilerin farklılaşmasına yol açan değişimlerdir. Bir mahalleye park yapımının, o mahallenin sosyal yaşamında oluşturduğu etki, buna örnek olarak verilebilir.
Bir diğer bileşenimiz, değişimin vadesidir. Değişimin vadesi, değişimin ölçeği ile ilgilidir.
Değişimin vadesi bileşenini uzun, orta ve kısa vadeli toplumsal değişimler olarak ayırmak mümkündür.
Uzun vadeli değişimler etkileri uzun dönemler boyunca devam eden farklılaşmaları ifade eder.
Türklerin Orta Asya’dan farklı coğrafyalara göç etmeleri sonucunda ortaya çıkan değişiklikler buna örnek olarak verilebilir.
Eski tarihçiler orta vadeli değişimleri nesil kavramıyla ifade etmişlerdir.
Tarımda makineleşmenin ortaya çıkması ile birlikte köy toplumsal ilişkilerinde gerçekleşen farklılaşmalar, orta vadeli değişime örnek olarak verilebilir.
Kısa vadeli değişimler ise bir toplumsal yapıyı etkilemeyen, ancak onun herhangi bir unsuru veya bileşeninde bir değişim meydana getiren farklılaşmalardır.
Belli bir giyinme tarzının belirli bir dönem, toplumu etkilemesi buna örnek olarak verilebilir.
Bir diğer bileşenimiz ise değişimin hızıdır. Değişim hızlı veya yavaş olabilir.
Değişimin hızlı veya yavaş olması; toplumsal yapının değişime açıklığı, değişime verdiği tepki, değişimin biçimi ve ortaya çıkan sonuçlara bağlıdır.
Değişimin hızı aynı zamanda örtük olarak değişimin kaynağı ile de ilgili olabilir.
Değişimin hızı bileşeninden kısaca bahsettikten sonra şimdi de bir diğer bileşenimiz olan, değişimin yönünden bahsedelim.
Değişimin yönü; ilerleme, durağanlık, gerileme ve gelişme boyutları içerisinde incelenir.
Aslında bir değişimin ilerleme veya gerileme olduğuna yönelik bir yargı, incelemeyi yapanın bakışına bağlıdır.
Örneğin ilerlemeci bir bakışa göre toplumsal değişme, modernleşme ile eş anlamlıdır.
Toplumsal değişimi inceleyebileceğimiz son bileşen ise değişimin failidir. Toplumsal değişimde failin yani aktörün rolü öteden beri tartışılır.
Sosyolojik düşünce bu bakımdan iki zıt gruba ayrışmıştır. İlk grupta Hegel’den başlayarak Marksizmi ve işlevselciliği kapsayan yapısalcılık yer alır.
Bu düşünce ekolleri benzer şekillerde olmasa da toplumsal değişimde yapının belirleyici olduğunu düşünür.
Buna göre aktör; belirlenen koşullar içerisinde hareket eder ve koşullar müsaade ettiği ölçüde değişimde rol sahibi olur.
Yapısalcılık görüşünün karşısında ise Arthur Schopenhauer ile başlayan iradecilik bulunur.
Weber, Schultz ve Garfinkel gibi yorumcu düşünürler sosyal dünyanın, ne yaptığının farkında olan aktörlerden kurulu olduğunu dile getirir.
Bu ikinci gruba göre eylem, yapıdan önce gelir. Sosyoloji ise ilk dönemlerinde bu ikilemde daha çok yapı tarafında yer almıştır.
Toplumsal değişim kavramını ve toplumsal değişimi inceleyebildiğimiz bileşenleri ele aldıktan sonra bir diğer konumuz olan,
toplumsal değişimi etkileyen unsurlardan bahsedelim.
Toplumsal değişimi etkileyen unsurları; doğal koşullar, demografik değişimler, bilimsel ve teknik gelişmeler, iktisadi etkenler,
din ve dünya görüşü ve sosyal hareketler olarak sıralayabiliriz.
Toplumlar yerleştikleri coğrafyadaki koşullar tarafından etkilenirler.
Bir yerleşim yerinin dağlık bir bölgede ya da deniz kıyısında olması, o yerleşim yerindeki toplumsal yapıyı etkiler.
Bir liman şehrinin, bir karasal şehre göre her zaman daha değişimci ve daha çeşitli bir toplumsal yapıya sahip olması buna örnek olarak verilebilir.
Ayrıca iklim, deprem ve doğal afetler de bir toplumun yerleşim ve yaşam koşullarını etkileyerek toplumların mevcut yapısına etki eder.
Doğal koşullar gibi demografik etkenler de toplumsal değişimi etkiler. Nüfus artışı ya da göç gibi unsurlar toplumların üzerinde oldukça önemli değişikliklere yol açar.
Bilimsel ve teknik gelişmeler de toplumsal değişime etki eden unsurlar arasında yer alır.
Dünya tarihinde üretimi, tüketimi, gündelik yaşamı ve hatta inanışları dönüştüren pek çok teknolojik gelişmeden bahsedilebilir.
Tekerleğin, sabanın, savaş arabasının, barutun ve buhar kazanının icadının toplumlarda önemli değişimler meydana getirdiği bilinmektedir.
Dolayısıyla bilimsel gelişmelerin bir süre sonra toplumsal yaşama yansıyan neticeleri olması doğaldır.
Hem klasik hem de çağdaş sosyolojik gelenekte toplumsal değişim ile iktisadi etkenler arasında bir bağlantı kurulur.
İktisadi etkenlerin sosyal hayatı biçimlendirdiğine dair yaygın bir inanç vardır.
Ayrıca sanayi toplumunun ortaya çıkışından itibaren iktisadi hayatta bilimin, tekniğin, üretimin,
sosyal organizasyonun değişimine bağlı olarak hızlı bir değişim süreci başlamıştır. Buna bağlı olarak sosyal yapı da sanayi olgusu etrafında şekillenmiştir.
Din ve dünya görüşleri de toplumsal değişime etki eden unsurlardır.
Sosyolojide din ile toplumsal değişim ilişkisi ele alınırken birbirine alternatif üç temel yaklaşım bulunur.
Birinci görüştekiler klasik sosyologların geleneğini sürdürerek dini, toplumsal değişimi frenleyen gerici bir faktör olarak görür.
İkinci görüştekiler ise dinin, kendisinin durağan olmadığından hareketle, dinlerin toplumsal değişimi takviye edici bir faktör olduğunu savunur.
Üçüncü görüş ise dinin, kendisinin bir değişim talebiyle ortaya çıkarak toplumsal değişimin temel faktörünü oluşturduğunu savunur.
Toplumsal değişime etki eden unsurların son başlığını ise sosyal hareketler oluşturur.
Toplumsal değişime etki etme biçimleri bakımından sosyal hareketleri üç gruba ayırabiliriz.
Bunlar; sınıf temelli sosyal hareketler, etnisite temelli sömürge karşıtı siyasal hareketler ve kimlik temelli yeni sosyal hareketlerdir.
Toplumsal değişimden ve toplumsal değişime etki eden unsurlardan bahsettikten sonra, programımızın son konusu olan,
modern toplumun doğuşundan ve sosyolojide toplumsal değişimden bahsederek programımızı sonlandıralım.
Avrupa’da 16. yüzyıldan başlayan ve giderek hızlanan büyük bir değişim yaşanmıştır.
Roma sonrası oluşan feodal toplumsal yapı, yeni ortaya çıkan burjuvazi tarafından dönüştürülmüş ve nihayetinde modern toplum ortaya çıkmıştır.
Sosyoloji ise modern toplumun doğuşunu ve gelişimini ele almak üzere ortaya çıkmış bir bilimdir.
Bu açıdan bakıldığında toplumsal değişimin, sosyolojinin ilk ve esas konusu olduğunu söyleyebiliriz.
Özellikle Aydınlanma düşünürleri yeni toplumun oluşumunu tartışırken sosyolojik düşüncenin temel kavramlarını oluşturmuşlardır.
Bu düşünürlerden biri olan Montesquieu, sadece doğanın değil toplumun da belirli yasalara göre hareket ettiği fikrini geliştirerek,
toplumsal değişimin mekanik bir süreç olduğuna dair ilk değerlendirme çerçevesini ortaya çıkarmıştır.
Toplumsal kanunlara yapmış olduğu bu vurgunun, onu sosyolojinin atası kıldığını söyleyebiliriz.
Aydınlanma çağı, insanın kendi iradesi ile gerçekleştirdiği değişimleri önemsemekte ve değişimi merkeze almaktadır.
Burada özellikle ilerlemecilik kritik bir rol oynar.
İlerlemecilik Montesquieu’nun kanunlar fikrini almış ancak bunun temelindeki iklim ve coğrafyayı çıkararak yerine insan aklının düzenliliğini yerleştirmiştir.
İlerlemeci düşüncenin yeni bir toplum modeline dönüşümünü sağlayanlar ise İskoç Aydınlanmacılarıdır.
Bu düşünce ekolünün ayırt edici üç odaklanma alanı ahlak, tarih felsefesi ve ekonomi-politiktir.
David Hume, İskoç aydınlanmasının ve belki de kıta düşüncesinin en etkili ve önemli ismidir.
Evet, arkadaşlar böylece toplumsal değişme kuramları programımızın ilk bölümünü tamamladık.
Bir sonraki programımızda görüşmek üzere, hoşçakalın.
