Merhaba Arkadaşlar,
Toplumsal değişme kuramları programımıza “Materyalist ve İdealist Toplumsal Değişme Anlayışları: Karl Marx ve Max Weber” bölümü ile devam ediyoruz.
Bu bölümümüzde Karl Marx’ın tarih, toplum ve toplumsal değişme anlayışını ve Max Weber’in metodolojik bireycilik anlayışını ele alacağız.
Hazırsanız hemen başlayalım.
Programımıza Hegel ile Marx’ın idealizminin ve diyalektik yöntemlerinin karşılaştırmasıyla başlayalım.
Marx’ın temel görüşleri diyalektik ve tarihsel materyalizm dikkate alınarak anlaşılabilir.
Marx, Hegel’in idealizmini eleştirip yerine materyalizmi geçirmeye çalışırken,
Hegel’in diyalektik ve tarih konusundaki görüşlerinden, belirli noktalarda yararlanmıştır.
Hegel ise varlık anlayışında, sonlu dünyadaki şeylerin gerçek olduklarını reddeder. Ona göre nihaî gerçekliği, sadece mantıksal nesneler veya kavramlar oluşturur.
Bir nesne gerçekte sadece düşüncede mümkündür. Sonsuz ve sonlu arasında içkin bir diyalektik ilişki vardır. Diyalektiğin özü çelişkidir.
Her kavram karşıtını, olumsuzlamasını içerir.
Marx’a göre, Hegel’in sonlu veya ampirik olguların nihayetinde gerçek olmadıkları iddiası, kesinlikle yanlıştır.
İnsanlar içinde yaşadıkları toplumsal yapıyı değiştirmeli, öbür dünyayı beklemek yerine bu dünyada bir devrim yapmalıdır.
Hegel için emek zihinseldir. Zihinsel emek, onun için insanın özünü teşkil eder. Marx için ise emek, zihinsel bir etkinlikten ibaret değildir.
Üretim etkinliğidir. Çünkü insanlar bu dünyada gıda, giyim ve barınak gibi fiziksel ihtiyaçlarını sadece üretici etkinlikler sayesinde karşılayabilirler.
Marx, “değerlerin üretimi olarak üretim” ve “kullanım değerlerinin üretimi olarak üretim” arasında yaptığı ayrım ile kapitalizmin gelişimi ile birlikte,
üretim ilişkilerinde yaşanan değişime dikkat çekmek ister. Eskiden, kendi kendine yeten bir ekonomide mal ve hizmetlerin sadece geçim için kullanılması,
değerlerin üretimi olarak üretime örnek olarak verilebilir.
Üretimin sadece geçim için olmaktan çıkması, kullanılan mal ve hizmetlerin artık pazarda alınıp satılması; yani metalaşma süreci ise
kullanım değerlerinin üretimi olarak üretime bir örnektir.
Marx’a göre tarih, sadece birbirini izleyen olaylar dizisi olarak görülemez.
Tarih aynı zamanda, birbirini izleyen olayları düzenleyen yasaları ortaya çıkarmak suretiyle açıklanabilecek bir olaylar bütünüdür.
Bu birbirini izleyen olayların ardındaki yasaları ortaya çıkarmak, tarihe yön vermenin ön koşuludur.
Marx’ın yaklaşımına göre, toplumu anlayabilmek için öncelikle insan doğasını, onu doğadaki diğer varlıklardan ayıran temel özelliği bilmemiz gerekir.
Bu özellik ise insanların varlıklarını sürdürebilmek için çevreden yararlanarak üretim yapabilmeleri ve böylece tarihi oluşturabilmelidir.
Marx’a göre tarihteki bütün toplum biçimlerini anlayabilmenin anahtarı, üretim tarzı kavramıdır.
Marx’a göre kapitalizm, insanların çoğunun yaratıcı etkinliklerinin fiilen bir kenara itildiği,
sadece arzu ettiği mallara sahip olabileceği miktarda para kazanmayı isteyecek duruma düşürüldüğü,
insanî potansiyellerin açığa çıkarılmasından ziyade, mülkiyetin asıl hedef hâline geldiği bir çağdır.
Marx’ın yazılarında, işbölümü tarihte her zaman sömürü ve yabancılaşmayı içeren bir hiyerarşik tabakalaşma yapısını anlatır.
Karl Marx kendi materyalist toplum anlayışını, Hegel’in idealizmi karşısında konumlayarak ve diyalektiği kendi çalışmalarına uyarlayarak geliştirmiştir.
Tarihin hem evrensel hem de üretim tarzlarına bağlı olarak iki türden diyalektik yasası olduğunu kabul eden Marx, özellikle kapitalist sisteme odaklanarak,
sınıflı toplumların yapılarını ve değişme yasalarını ortaya çıkarmaya çalışır.
Maddi koşullara öncelik tanıyan Marx, ideolojileri, kendi deyimiyle egemen sınıfın düşüncelerini, kapitalizmin sınıfsal ve diğer iç dinamikleriyle açıklar.
Karl Marx ve onun düşüncelerinden bahsettikten sonra şimdi de Weber’den ve onun görüşlerinden bahsedelim.
Weber’in nasıl bir toplumsal değişme anlayışına sahip olduğunu kavramanın en önemli başlangıç noktası, onun bireyciliğini anlamaktan geçer.
Weber, Durkheim ve diğer yapısalcılar gibi, bireyin toplumsal kurumlar tarafından tamamıyla biçimlendirildiği görüşüne katılmaz.
Bireylerin eylemlerinin ve karşılıklı etkileşimlerinin, zaman içinde toplumsal yapıları ortaya çıkardığını iddia eder.
Dolayısıyla Weber’e göre, toplumsal değişmenin kökeninde bireylerin eylemleri yer alır.
İdeal tip, Weber’in ürettiği en önemli yöntemsel fikirlerden biridir. Weber, ideal tip kavramıyla bir tür ütopya ya da olası en iyi olgudan bahsetmez.
İdeal tip, tek taraflı bir abartmadır. Genellikle bir olgunun mantığının abartılmasıdır.
Bu kavram toplumsal dünyayı tüm tarihsel ve güncel çeşitleriyle incelemek için kullanılır.
Bu tür tek taraflı abartmalar Weber tarafından, toplumsal olguları zaman içinde ve kültürler arası karşılaştırmak amacıyla kullanılır.
Weber Protestan Ahlâkı ve Kapitalizmin Ruhu kitabında bir tarihsel birey olarak Protestan’a odaklanır ve burada farklı tutumlar,
değerler ve inançların, Protestan’ın düşünme ve davranış biçimlerini nasıl yapılandırdığını araştırır.
Toplumsal eylemin anlaşılmasını ve onun yönünü ve sonuçlarını nedensel olarak açıklamayı sağlayan tarihsel teorileri savunan Weber,
genel yasalar aramayı reddeder. Çünkü soyut ve zamandan bağımsız yasalar, doğa bilimlerinde olduğu gibi, tipik ve tekrarlanan olaylara odaklanmayı gerektirir.
Weberci bir bakış açısından hareket edildiğinde, toplumsal değişmenin iç dinamiklerini anlamak için bakılması gereken ilk yer,
din ve toplumsal değişme arasındaki ilişkidir.
Weber, toplumsal değişmenin dış dinamikleri olarak ise devletler arasındaki ilişkileri kasteder.
Dış dinamiklerin, yani devletler arasındaki ilişkilerin iç dinamikler ile birleşerek, beraberinde ciddi bir toplumsal değişme getirebileceğini öne sürer.
Weber, genelde toplumu ve özelde modern kapitalist toplumları anlamak için sosyal sınıfların yanı sıra,
statü grupları ve güç gruplarına odaklanmanın önemini de vurgular.
Ayrıca toplumu anlamanın önemli iki ekseninin tabakalaşma ve meşru düzen olduğunu düşünür.
Evet, arkadaşlar bu bölümümüzü burada sonlandırmış bulunuyoruz.
Bu bölümümüzde Karl Marx’ın tarih, toplum ve toplumsal değişme anlayışını ve Max Weber’in metodolojik bireycilik anlayışını ele aldık.
Bir sonraki programımızda görüşmek üzere, hoşçakalın.
