İktidar, Siyaset Bilimi literatürünün ana kavramlarından birisi.
Siyaset Bilimi literatüründe ise en yaygın
ve bilinen iktidar tanımını Max Weber’e borçluyuz.
Başlarken iktidarı genel olarak bir kişi ya da grubun
diğer kişi ya da grupları kendi arzusu ve
düşüncesi doğrultusunda etkileyip yönlendirmesi biçiminde tanımlayabileceğimizi belirtmiştik.
Bu genel tanımdan hareket edildiğinde,
iktidarın her tür toplumsal ilişkide var olduğu sonucuna ulaşabiliriz.
Toplumun en alt birimi olan aileden,
ya da iki insan arasındaki ilişkiden başlayarak hiyerarşik kurumsal örgütlenmelere kadar
her yerdeki ilişkilerde bir biçimde iktidar ile yüzleşiriz.
Aslında iktidarın bu şekilde yorumlanması
ünlü Fransız düşünür Michel Foucault’un önemle altını çizdiği bir meseledir.
İktidar tüm toplumsal düzlemlerde bir takım stratejiler geliştirir.
Bu stratejiler, sadece yöneticilerin iktidarını temsil etmezler.
Aynı zamanda, şuna dikkat edelim, iktidar tüm topluma yayılmıştır.
İktidar şebekesinin, ağının bir yanında bilgi
diğer yanında cinsellik, ekonomi ve din yer alabilir.
Özetle, sosyal ilişkiler ağında tek bir iktidar değil, bu ağın farklı kollarında işleyen iktidarlar vardır.
Başkalarının davranışlarını etkileyebilme gücüne sahip olmak,
bazı araçlara ve farklılıklara sahip olmayı gerektirir.
Bu araçlar ve farklılıklar maddi olduğu kadar maddi olmayabilir de.
Ekonomik güç, fiziki güç ve silah gücü, iktidarın maddi kaynaklarını temsil eder.
Buna karşılık, bilgi, yetenek, statü ve kişilik özellikleri ise
iktidarın maddi olmayan kaynaklarıdır.
İktidarın maddi olan ve maddi olmayan kaynakları, fiziksel kaynak,
ekonomik kaynak ve sembolik kaynaktır.
Fiziksel kaynak kapsamında, denetim kurmanın en önemli aracı kuvvet kullanımıdır.
Kuvvet kullanımı, fiziksel kaynağa dayalı olarak polis ve
askeri güç örneğindeki gibi maddi olabilir.
Ama her kuvvet kullanımı maddi olmak durumunda değildir;
zor kullanma tehdidi, yıldırma, sindirme, korkutma, sembolik şiddet,
baskı ve denetim için fiziksel kaynağa dayalı kuvvet kullanımı örnekleridir.
İkinci olarak ekonomik kaynak dendiğinde ise
öncelikle maaş ve ödüllendirme akla gelir.
Ekonomik kaynaklara sahip olanlar, bu kaynağa dayanarak iktidarı elde edip,
bu konumlarını devam ettirirler.
İktidar tesis etmenin bir diğer kaynağı da sembolik kaynaktır.
Bu kaynak, itibar kazandıran bir kaynaktır.
İktidar ilişkisini meşrulukla bezeyerek otoriteye dönüşmesini sağlar.
Sembolik kaynaklar kapsamındaki teknikler arasında propaganda,
fikir aşılama da diyebileceğimiz endoktrinasyon
ve manipülasyon da denilen yönlendirme yer alır.
İktidarın kaynaklarındaki farklılık,
iktidarın farklı görünümlerle ortaya çıkmasına da yol açar.
İktidarın zor kullanma ve otorite biçiminde
iki uç görünümünden bahsetmek mümkün.
Örneğin, göstericileri dağıtmak isterken
cop kullanan polisin uyguladığı iktidar,
zor kullanmaya örnektir.
Otorite ise, bir zorlama veya manipülasyondan ziyade
kabul görmüş itaat yükümlülüğüne dayanır.
İtaat adeta kendiliğindendir.
Bir iktidar ilişkisinde emir verenlerin emir vermesini bir hak,
diğerlerinin de bu emre itaati bir ödev olarak görmesi otorite ilişkisidir.
Örneğin tek bir trafik polisinin bir işareti veya düdüğüyle
çok sayıda aracı durdurması veya hareket ettirmesi otorite ilişkisidir.
İktidarın kim tarafından ve nasıl kullanıldığı sorusuna
Korporatizm, Marksizm, Elitizm ve Demokratik Çoğulculuk yaklaşımları
farklı biçimlerde cevap verirler.
Şimdi bu cevapları sırası ile ele alalım.
Korporatizm, iktidarı, özel sektör yani meslek örgütleri ile
devletin işbirliği çerçevesinde ele alır
ve toplumun iktisadi, kültürel, siyasal tüm faaliyetlerinin
bu işbirliği çerçevesinde düzenlenmesi gerektiğini savunur.
İkinci olarak ;
İktidar farklı kurumlara dağılmış gibi görünse de
egemen sınıf bu iktidarı, kendi çıkarları doğrultusunda
alt sınıf üyelerinin toplumu dönüştürme çabalarını engellemek için kullanır.
İktidarın toplumda eşitsiz paylaşıldığını iddia eden elitistlere göre bu durum
evrensel bir gerçekliktir.
Son olarak, çoğulcular ise,
iktidarın eşitsiz paylaşıldığını kabul etmekle beraber
tüm iktidarın sadece tek bir azınlık grubunun
elinde yoğunlaşmadığını,
birbirine rakip çoğul seçkin gruplarından bahsedilebileceğini belirtirler.
Poliarşi olarak adlandırılabilecek bu sistemde iktidar,
rakip gruplar arasında üzerinde pazarlık yapılan bir kapasitedir.
Sonuçta iktidar, çıkarlar ittifakını temsil eden
bu rakip ve gönüllü gruplar tarafından kullanılır.
Öncelikle şunu vurgulamak gerekir:
Tüm iktidar ilişkileri zorunlu olarak
siyasal bir niteliğe sahip değildir.
Bir etkileme olarak iktidar, toplumsal etkileşimden doğar;
yani bir ilişkidir.
Siyasal iktidar ise bu etkinin,
tüm topluluğu ilgilendiren karar alma süreçlerinde kullanımıdır.
Siyasal iktidarı, genel olarak şöyle tanımlayabiliriz:
belli bir ülke üzerinde yaşayan toplumun
bütünü üzerinde işleyen iktidardır.
Son olarak, siyasal iktidar, kamusal olarak örgütlenmiş
etkili bir fiziksel güç, zor kullanma tekeline sahiptir.
Programa, iktidarı basitçe başkalarının davranışlarını
etkileme gücü, kudreti olarak tanımlayarak başladık.
Bunun anlamının da bazı araçlara ve farklılıklara
farklılıklara sahip olma zorunluluğu olduğunu belirtik.
Ardından iktidarın görünümlerine değindik.
Bazen etkileme, zorlama, yönlendirme
zor kullanma biçiminde açığa çıkabiliyordu.
Bazense denetim biçiminde karşımıza çıkıyordu.
Son olarak iktidarın kim tarafından işletildiği
ve nasıl işlediği sorularını sorduk.
Farklı yaklaşımların farklı cevapları ile karşılaştık.
Konu ile ilgili daha ayrıntılı bir bilgi edinmek için
Siyaset Bilimi kitabının “Siyasetin Dili: Kavramlar, Kurumlar”
başlıklı ikinci ünitesine bakabilirsiniz.
