

ONS BABA-KIND

# JOAN CONRADIE

Inhoudsopgawe

Die eerste twee jaar 6

Kleuterjare 17

Kinderjare in Elliot 33

Kinderjare in Pretoria 38

Kinderjare in Bloemfontein 43

Durbanville 53

Suid Wes Afrika 67

Terug in die Kaap 74

Marthie uit ons huis 83

Die ouetehuis ... sy groet ons 91

Afsluiting 105

Nawoord 112

Voorwoord

Ek skryf hierdie boek oor Marthie, ons oudste, 'n erg gestremde kind wat met 'n doel in ons lewens geplaas is. Hierdie boek is 'n getuienis van die Heer se genade, Sy liefde, onderrig en leiding.

As ek oor die afgelope sestig jaar terug kyk, staan ek verstom oor hoe dit wat vir my 'n skok en verskrikking was, soveel hartseer, opstand, vernedering, verdwaasdheid en platgeslaandheid gebring het, in die gang van jare verander het tot 'n Seën van die Heer ... in vreugde en blydskap, vrede, liefde en deernis, hegter verhoudings met huweliksmaats en gesinslede.

Sy het ons visie verruim, ons horisonne verbreed, ons perspektiewe verander en 'n vae begrip gegee van hoe Groot en Ondeurgrondelik onse God is. Die Heer het Marthie in ons lewe gebring, maar nooit een oomblik vir ons sonder wysheid, krag, insig, geduld, deursettingsvermoë en visie gelaat oor hoe om haar te versorg nie.

My man en ek het Marthie vir byna vyftig jaar, nege-en-veertig jaar om presies te wees, in ons huis versorg. Daarna was sy vir 10 jaar in ouetehuise versorg. Die vyf ander kinders, wat na Marthie bygekom het, het groter geword en ook gehelp met haar versorging. Marthie se versorging in ons huis was absolute spanwerk.

Vanaf geboorte het daar nooit eers 'n gedagte by my of my man opgekom om Marthie in 'n inrigting vir gestremdes of 'n plek van versorging te plaas nie.

Marthie se versorging het veel ge-eis, aangesien sy nie self vir haar kon aantrek nie, ek haar moes voer, sy 'n doek gedra het en ek selfs vir haar moes dink.

So het die dag aangebreek dat ons haar nie langer by ons aan huis versorg het nie. Toe sy nege-en-veertig jaar oud was, is my man met kolonkanker gediagnoseer en het 'n groot operasie gevolg. My enigste ander dogter, Jeanne, wat op Calvinia met haar gesin gewoon het, het haar kom haal om haar vir twee tot drie weke te versorg, aangesien dit onmoontlik vir my was om altwee te hanteer.

Terwyl Marthie by Jeanne was, het Jeanne vir my gesê haar vriendin wat hoof van die ouetehuis op die dorp is, vra hoekom ons nie vir Marthie in die siekeboeg van die tehuis laat versorg nie. Ons twee en ons vyf getroude kinders het beraadslaag en besef dis die pad wat die Heer vir ons aanwys. So het dit gebeur dat Marthie in die ouetehuis in Calvinia opgeneem is.

Nadat Marthie ses en 'n half jaar daar versorg is, het Jeanne, haar man en kinders verhuis en ons het Marthie oorgeplaas na 'n Ouetehuis in Kaapstad. Daar het sy net een jaar gebly en toe het ons haar oorgeplaas na 'n ouetehuis/siekeboeg in die Strand, waar sy pragtig versorg is, aangesien ons as tagtigjariges nie meer haar versorging kon waarneem nie. Daar is sy versorg tot haar dood op 28 April 2011.
Bedankings

My man, Deon, vir sy ondersteuning en aanmoediging om die boek te skryf

Al my kinders.

Maretha Conradie vir kritiese skakelwerk.

Hugo Snyman, hoof uitvoerende beampte, Third Circle Batebestuur Edms Bpk vir sy entoesiastiese ondersteuning en toekenning van hulpbronne.

Thilo Otterpohl van Third Circle Batebestuur vir die omslag ontwerp en druk van proefkopieë.

Muriétte Spies van Third Circle Batebestuur vir die finale taalversorging.

Wilmien Marren vir fotografie.

Dr. Amanda Lourens van die Departement Afrikaans – Nederlands Universiteit van Stellenbosch vir leiding.

Anneke Pelser van die PerskeWang Storiegroep vir idees en ondersteuning.

Janie Oosthuysen van Skryfgeheime vir leiding oor skryfkuns.

Vlam Oosthuizen, hoof uitvoerende beampte, Pipeflo Edms Bpk vir borgskap vir die drukwerk.

Vanessa Wilson van Quickfox Publishing vir leiding en bestuur van die ISBN proses.

#  Die eerste twee jaar

#

M   
arthie, ons baba-kind, is op 27 Desember 1951 in Port Elizabeth gebore. Sy was ons wittebrood baba, net nege en 'n half maande na ons getroud is. My man het my vroeg die oggend, omtrent half agt, na die hospitaal geneem en ek moes hoor dat ek moes knyp. Ek mag nie druk nie, die dokter is nie nou beskikbaar nie. Ek het my bes gedoen, maar ek dink dit was die oorsaak dat daar komplikasies ingetree het en dit 'n moeilike geboorte was.

Die dokter was teen half twaalf beskikbaar, toe is ek na die kraamsaal. Dinge het daar nie reg verloop nie, en die dokter het die suster gevra om die trollie met die instrumente te bring. My onderlyf is in 'n vertikale posisie gebring en net daarna het die dokter chloroform op my neus gedruk en ek het verder niks van die geboorte geweet nie.

Teen sesuur, toe ek wakker word, het ek nog steeds op die kraambed gelê. Die suster het my meegedeel dat ons 'n pragtige dogtertjie het en gevra of ek haar wil sien. Toe sy Marthie na my bring, het net die gesiggie tussen die kombersies uitgesteek. Ek het swak gevoel en haar nie vasgehou nie. Snaaks, van die begin was daar 'n gevoel van onrus oor haar in my hart.

Ek het kort-kort ingesluimer, maar as ek wakker word, het ek gewonder of die suster nie vir my iets wegsteek nie. Ek het gewonder of sy nie dalk sonder 'n hand of 'n voet gebore is nie. Toe die suster weer inkom het ek haar gevra of ek asseblief weer die baba kan sien. Sy het dadelik die baba vir my gebring. Ek het vir haar gevra om die handjies en voetjies vir my te wys. Dan het ek weer ingesluimer, net om weer wakker te word met 'n vae onrus in my hart. Ek het gewonder of daar nie iets anders verkeerd is waaroor hulle my nie ingelig het nie. Ek het die suster gevra om die baba vir my 'n derde keer te wys.

Die aand is ek na die saal oorgeplaas. Ons was omtrent twaalf vrouens in die saal. Die volgende oggend toe Marthie na my gebring is vir voeding, was ek baie ontsteld toe ek die geweldige knop skuins agter aan die linkerkant van haar koppie sien. Dit was omtrent so groot soos my vuis, en daar was 'n bloedmerk oor haar voorkoppie van die linkerkant tot by die neusie se brug.

Ek het by die suster navraag gedoen oor die knop en merk op haar voorkop. Sy gesê dat die dokter binnekort by my sal wees en ek die saak met hom moet bespreek. Die dokter het my verseker dat die knop, die velwonde aan die kant van koppie en die merk oor haar voorkoppie oor twee tot drie maande heeltemal weg sal wees. Toe ek hom vra of dit nie breinskade tot gevolg sal hê nie, het hy my nie direk daarop geantwoord nie. Hy het net gesê dit is as gevolg van die instrumente en ek moenie bekommerd wees nie.

Alhoewel ek op daardie stadium baie onkundig was omtrent die mediese wêreld, was ek tog baie bekommerd oor Marthie. Dit het erge maag ongesteldheid tot gevolg gehad, wat ook tot maagongesteldheid by Marthie gelei het. Daar was ook probleme met die voeding en ek moes vir veertien dae in die hospitaal bly in plaas van die gebruiklike tien dae.

Die suster het eendag met haar rondtes by my kom gesels en gesê dat sy by was tydens Marthie se geboorte en dat suurstof definitief in die geboorteproses afgesny was. As gevolg van my onkunde het ek nie vir die suster in diepte uitgevra nie en dit ook nie met die dokter bespreek nie. Het ek dit maar gedoen, was ek baie trane en hartseer gespaar. Suurstof tekort is die oorsaak van een of ander graad van breinskade... 'n belangrike feit waarvan ek op daardie stadium nie bewus was nie.

Ek is huistoe met die pragtige dogtertjie, min wetende wat vir my sou voorlê in die volgende jare. Ek het haar so goed as ek kon versorg, gebad en self gevoed. Ek het haar drie uurliks gevoed op aanbeveling van die suster.

Ook het ek elke dag gedelf in die dik mediese boek oor die versorging van babas. Omdat ek haar gewig wou kontroleer, het ek na die kliniek gegaan. Ek het nie 'n skaal gehad nie. Na twee weke het hulle vasgestel dat sy nie voldoende gewig optel nie en is 'n byvoeding voorgeskryf. Twee tot drie maande later het ek besef dat die probleem eintlik by haar manier van sluk gelê het. Later het sy konstant begin optel en ek het nie meer weekliks na die kliniek gegaan nie.

Sy het fisies gegroei, en daar was ook verstandelike ontwikkeling. So het sy byvoorbeeld haar koppie opgelig as ons of iemand in die kamer inkom. Sy het notisie geneem van dinge rondom haar. Ek kan duidelik onthou hoe my man en ek in die mediese boek gelees het dat as 'n baba op twee maande haar kop oplig as iemand in die kamer kom, sy baie intelligent is.

Ons was natuurlik baie in ons skik. Ons slaapkamer was skuins oorkant die sitkamer en Deon het die gewoonte gehad om na ete klavier te speel as ek besig was om Marthie te voed. Marthie het dikwels my bors gelos as ek besig was om haar te voed en haar koppie effens gedraai, asof sy wil luister na die musiek uit die sitkamer.

Toe Marthie amper drie maande oud was, is ek na my huisdokter vir 'n nageboortelike ondersoek. Dit was dieselfde dokter wat haar geboorte hanteer het. Hy het my ondersoek en ook vir haar. Die knop aan haar koppie, die velwonde en die merk aan haar voorkoppie was weg en genees. Daar was egter nog 'n knop op haar neusbrug tussen haar ogies. Ons het dit bespreek, ook die feit dat sy in haar linker ogie effens skeel was. Hy het my verseker dat dit met chirurgie reggemaak kan word. My onkundigheid het gemaak dat ek alles aanvaar het wat hy gesệ het.

Min of meer dieselfde tyd het Deon se broer ('n ginekoloog) en sy vrou ('n mediese dokter) by ons kom kuier. Soms het hulle twee 'n aand by Marthie gebly dat Deon en ek vir die aand kon uitgaan. Terwyl hulle daar was, het hulle vir Marthie 'n geboorte presentjie gekoop. Dit was 'n pragtige silwer eetstelletjie; 'n lepeltjie met 'n stotertjie by. Ons het dit as 'n wonderlike present beskou, want by ons was daar nog geen sweem van 'n gedagte dat sy nie eendag self sou kon eet nie.

Daarna, as daar soms onrus in my hart gekom het, het ek my getroos dat hulle tog baie meer kennis as ons gehad het. As hulle iets ernstig abnormaals by haar sou bespeur, sou hulle die saak met ons bespreek het. Hulle het nooit enige aanduiding vir ons gegee dat hulle oor iets by Marthie bekommerd was nie. Hulle sou ook nie so 'n presentjie vir haar gekoop het nie.

Op drie-vier maande ouderdom is ons na Stellenbosch vir haar doop, aangesien my ouers daar gewoon het en my man se ouers in Kaapstad. Ons was by my ouers vir die langnaweek tuis en my suster het ook daar gekuier.

By twee geleenthede het ek onverwags in my kamer gekom waar Marthie gelê het. My ma en suster was ook teenwoordig. Aan hulle houding en reaksie kon ek duidelik aflei dat Marthie onder bespreking was. Ek was baie opstandig en ontsteld, maar het geen reaksie getoon en niks met hulle bespreek nie. In die maande en jare vorentoe was ek dikwels baie opstandig, selfs woedend, ook baie hartseer en seergemaak as ek agterkom mense, familie, vriende, kennisse, selfs vreemdes haar bespreek en na haar staar. Dit het 'n paar jaar geneem voordat ek Marthie ten volle aanvaar het soos sy is.

Sy was ongeveer vyf maande oud toe ek by die kliniek vir die suster gevra het hoekom Marthie nog geensins kan sit nie. Sy het my verseker dat babas baie verskillend is en sommige begin eers op ses, selfs nege maande sit.

My skoonmoeder het Marthie die eerste drie weke na geboorte gesien en toe is sy Kaap toe. Toe sy Marthie op ses maande weer sien, het sy gesê dat Marthie nie so ontwikkel het soos haar nefie wat 'n maand ouer as sy is nie.

Kort nadat my skoonmoeder en skoonvader van Kaapstad teruggekom het, het my skoonmoeder siek geword en 'n baie moeilike tyd het vir my aangebreek. Ons het by hulle gewoon, aangesien ons besig was om ons huis te laat bou. Ek het haar help versorg en verpleeg, Marthie versorg en gevoed en ek het ellendig gevoel omdat ek swanger was met ons tweede baba. Ek het dit nie toe geweet nie.

Terselfde tyd was daar die vretende onrus in my hart oor Marthie se toestand ... ek het besef daar is iets verkeerd, maar kon nie my vinger daarop lê nie, ek het met niemand daaroor gepraat nie, nie eers met my man nie. Ek het nêrens hulp gesoek nie en ek moet erken my verhouding met die Heer was afsydig. Ek het aggressie weens my ongelukkigheid oor my kind ervaar en ek het nie by die Heer krag en hulp gesoek nie. Ek het my elke dag byna dood gewerk om die baba te versorg en my skoonmoeder te verpleeg en te versorg.

Twee maande later, teen die einde van Augustus, is my skoonmoeder skielik oorlede en 'n tyd van verandering het gevolg.

Omtrent twee weke na die begrafnis is ek na my huisdokter om Marthie se toestand met hom te bespreek. Marthie was toe agt en 'n half maande oud. Hy was baie ontsteld toe hy haar sien, het dadelik aan haar koppie kom voel en gesê haar fontanel, die sagte plekkie op 'n baba se koppie, het toegemaak en dit moet oop bly tot op omtrent 'n jaar. Hy het my na 'n kinderspesialis verwys en toe het ons togte na kinderspesialiste en ander spesialiste begin.

Met die afspraak en ondersoek van Marthie by die kinderspesialis het my man en ek nie veel wys geword oor Marhie se toestand nie. Hy het ons nie enige positiewe hoop gegee, dat daar verbetering sal wees nie, maar ook nie 'n negatiewe prentjie vir die toekoms vir ons voorgehou nie. Hy het egter gesệ ons moet hom oor drie maande weer kom sien. Na drie maande was die diagnose en bevinding presies soos die vorige keer.

Dit was kort voor die geboorte van ons tweede baba, 'n seun, David, wat in Maart 1953 gebore is. Ons was weer 'n keer, twee maande na my seun se geboorte, na die dokter om te verneem of hy ons nie beter kan inlig oor Marthie se toestand nie. Ons het hom baie afsydig beleef en nie weer na hom terug gegaan nie. Miskien was dit vir hom moeilik om die waarheid aan ons oor te dra.

My moeder het na ons gekom tydens ons seun David se geboorte. Sy het Marthie versorg terwyl ek in die hospitaal was. Tot dusver was daar min kommunikasie tussen my en my moeder oor Marthie se toestand, omdat ons ver van mekaar gewoon het en telefoniese kontak moeilik was. Ons het na ons nuwe huis getrek en moes lank wag vir telefoon aansluiting. My moeder het natuurlik besef dat ek weier om Marthie se toestand te aanvaar, dat ek eintlik aggressief was en geweier het om daaroor te praat. Een oggend terwyl ons rustig tee gedrink het, het sy vir my reguit gesê dat Marthie nooit sal praat nie, nie sal loop nie en nie haar hande sal kan gebruik nie ...

Sy het dit gesê na aanleiding van die toestand van serebrale verlamming wat ons bepreek het. Sy het my meegedeel dat sy baie gelees het en ook baie mediese inligting bekom het. Ek was verslae, ek was kwaad en het gemeen sy praat onsin. Met al ons besprekings en argumente, het ek besef ek kan nie langer wegkruip nie, ek moet die werklikheid besef, die waarheid in die oë staar.

David is 'n week of twee hierna gebore. Dit was 'n moeilike geboorte, ek het geweldige hoë bloeddruk gehad, was op die rand van nierstuipe, my oë was skeel. Verder was alles wel. Ek het destyds gedink die hoë bloeddruk was as gevolg van die emosionele spanning oor Marthie, aangesien ek nooit voorheen hoë bloeddruk gehad het nie.

My moeder het by ons gebly, vir nog so twee-drie weke, tot na David se doop en toe is sy terug na Stellenbosch waar hul gewoon het. Sy het my ontsettend baie gehelp met Marthie. Sy het haar gevoer, bottel gegee, aangetrek en versorg, sodat ek eers koers kon kry met die nuwe baba. Toe sy weg is, was dit harde werk om twee babas te versorg. Daardie dae het die Heer my wonderbaarlik toegerus met krag, wysheid en genade. Ek het dit nie altyd so besef nie. My hart was stukkend oor Marthie.

David was vier maande toe ons in ons nuwe huis getrek het. Op daardie stadium was Marthie 'n jaar en ses maande oud. Sy kon nie sit nie, sy kon nie haar bottel vashou nie, sy kon haar nie van haar rug omdraai na haar maag nie. Ek het baie begin lees oor serebrale verlamming en ek het begin bewus word dat dit deels Marthie se toestand was.

Daar was min te lees en min kennis oor serebrale verlamming beskikbaar in ons land in daardie jare (1953). Ek het inligting en kennis bekom deur Amerikaanse tydskrifte en radio programmme te luister. Ek was baie hartseer omdat ek nou 'n normale baba gehad het, wat ek gedurig met haar vergelyk het. Ek het al meer begin huil, want dit was vir my 'n geweldige traumatiese ervaring om te verwerk. Marthie was duidelik 'n gestremde kind, breinbeskadigde kind, en deels serebrale verlamde kind.

Dit was 'n vreemde wêreld vir my. My man en ek is beide uit groot families en nêrens was daar so 'n gestremde of vertraagde kind nie. In hierdie tyd het ek dikwels teruggedink aan die dag toe ons as sielkunde klas saam met die professor na 'n sielkundige inrigtings in Kaapstad gegaan het sodat ons bekend gestel kon word aan baie van die verskillende sielkundige afwykings: persone met breinbeserings, vertraagde kinders, ens.

Ons was by 'n saal vol gestremde en vertraagde kinders. Dit het my aangegryp en die gedagte het by my opgekom dat dit nie deel is van my wêreld nie, maar tog 'n wêreld wat wel bestaan, maar wat ek nie ken nie.

Ja, nou is dit deel van my wêreld...

Dit was harde werk en inspannende dae in die nuwe huis met 'n vier maande oue baba en 'n baba-kind van een jaar en ses maande wat so afhanklik soos 'n pasgebore baba was. Dit was nie die fisiese werk wat swaar vir my was nie, maar die sielkundige aanvaarding van Marthie as 'n gestremde kind. Dit was 'n traumatiese ervaring in my lewe, geestelik was ek in 'n woestyn, maar het dit nie besef nie. My emosionele lewe was aan flarde, ek wou gedurig huil, was opstandig teenoor die Here, was agressief teenoor vriende en buitestaanders as hulle ondersoekend na Marthie kyk of oor haar wil praat of na haar toestand verneem, want dit was vir my 'n vreemde en donker wêreld.

1953 was 'n besige jaar; twee babas moes versorg word, gordyne maak vir 'n nuwe huis, my skoonvader het by ons ingewoon, 'n tuin moes aangelê word, by die daaglikse roetine van 'n huishouding. Ek het darem 'n inslaap huishulp gehad wat met die babas se doeke gehelp het (daar was geen weggooi doeke daardie jare nie) en die huis skoongemaak het. Teen die end van Oktober was ek bewus daarvan dat ek weer swanger was en dat 'n derde baba op pad was.

In die begin van 1954 het ons weer vir Marthie na 'n nuwe jonger kinderspesialis geneem in die hoop dat hy vir ons meer lig en leiding ten opsigte van Marthie se toestand kan gee. Na vele toetse en metings het hy vir ons gesê dat Marthie vertraag is, maar baie positief oor die toekoms geklink. Toe ons hom vra wat is die omvang of die mate van vertraging was sy antwoord, "Sy sal dalk matriek kan slaag, maar sy sal nooit 'n professor kan word nie."

Die diagnose het vir ons niks beteken en niks gesê nie.

Gedurende April 1954 het ons weer by my ouers op Stellenbosch gaan kuier met die idée om haar na 'n kinderspesialis in Kaapstad te neem. Hy het Marthie baie goed ondersoek. Hy het baie oor haar geboorte uitgevra, het baie tyd en aandag met toetse aan haar bestee. Hy het ook vir ons gesê dat dit vir hom moeilik is om te glo dat hierdie kindjie wat voor hom is op twee-drie maande bewustelik haar kop kon oplig as iemand die kamer inkom of bewustelik na musiek kon luister.

Die gevolgtrekking waartoe hy gekom het, is dat daar verdere breinskade gekom het weens die besering aan haar koppie met geboorte. Hy het ons ook duidelik laat verstaan dat hy geen diagnose oor haar vordering of haar toestand van ontwikkeling kan maak nie. Ons het weer gevoel dat ons in 'n doodloopstraat is, maar hy was ten minste eerlik met ons.

Na elke besoek by 'n kinderspesialis het ek my vir 'n week lank byna doodgehuil.

Terwyl ek nog by my ouers gekuier het, (my man het al terug gegaan na sy praktyk in Port Elizabeth en sou my later weer kom haal) en ek baie teleurgesteld en verward was na die besoek aan die kinderspesialis, het ek een nag by die Here gepleit dat Hy Marthie sou aanraak sodat sy 'n normale kind sou wees. Ek het tot die vroeë oggendure gebid en geworstel met die Here.

Marthie het by my moeder hulle in hulle kamer geslaap en David, ons babaseun het by my geslaap. Die volgende oggend was ek en David reeds in die kombuis toe my ma met Marthie inkom. Ek het dadelik besef die wonderwerk het nie gebeur nie. Ek was nie kwaad vir die Here nie, maar baie teleurgesteld. Later het ek maar weer net besef dis vir my die beste so, soos Rom. 8: 28 sê, "Ons weet dat God alles ten goede laat meewerk vir die wat Hom liefhet."

Ja ek glo die Heer beskik oor ons lewe. Na twee weke is ons terug huistoe ...

Ek het begin regmaak vir die derde baba se koms in Junie. Op daardie stadium kon Marthie steeds nie sit nie, sy kon nie self van 'n maag posisie na 'n rug posisie draai nie, sy kon nie haar bottel vashou nie, sy kon nie 'n teelepel of eet gereedskap vashou nie. Ek moes haar elke kriesel voer en sy het steeds doeke gedra. Sy was toe reeds 2 jaar en 4 maande oud.

#  Kleuterjare

O   
ns was nou ongeveer 'n jaar in ons nuwe huis en daar was nog veel te doen in die huis sowel as in die tuin. Ek moes aankope doen vir die nuwe baba se toerusting. My moeder het weer drie weke voor die baba se geboorte gekom om die babaklere en doeke te help maak. Op 18 Junie 1954 is ons tweede seun, Jannie, gebore. My moeder het nog vir twee weke by ons gebly om met Marthie se versorging te help.

Daarna was dit baie werk en baie nagte van min slaap. Jare daarna het ek eers werklik besef watter wonderlike krag, geduld en deursettingsvermoë die Here vir my gegee het. Dit was 'n groot taak ... 'n pasgebore baba, 'n peuter seun, 'n gestremde babadogter, 'n huishouding, my man se vader wat by ons gewoon het, en 'n huwelik.

Ek het 'n wonderlike man wat my geweldig ondersteun het in daardie jare. Ek meen die feit dat ek so besig was, was deel van my behoud. Daar was nie tyd vir selfbejammering nie. Daar was egter nooit tyd om vir ontspanning te lees nie en Deon het baie kere as ek met Marthie of met die twee seuntjies gewerk het, agter my kom staan en vir my 'n storie of 'n artikel kom lees.

Dit het ek natuurlik baie waardeer en dit het ons huweliksverhouding hegter en hegter gesmee. Dit was inspannende en veeleisende jare. As ek net dink aan die voedingstye: as ek vir Jannie moes borsvoed kon ek nie agter David aan hardloop nie en moes hom dan in die kamer saam met my toemaak. Terwyl ek vir Jannie voed, het Marthie eenkant op die bed gelê en soms gehuil omdat sy dors is. Dan was ek verplig om haar bottel met my voet vas te hou, want sy kon haar bottel nie self vashou nie.

Ons het onverpoosd aangegaan om inligting oor Marthie se toestand te probeer inwin. Ons het soveel as moontlik inligting probeer kry oor serebrale verlamming en wie die outoriteite in ons land was na wie ons kon gaan om ons kind te help.

Ons het geduldig aangegaan om haar te versorg en sy was fisies baie gesond. Ek het 'n gewoonte vir my aangeleer om met haar te praat sedert sy 'n paar maande oud was. Ek het aangehou om met haar te praat, na die eerste seun se geboorte, na die tweede seun se geboorte, selfs al het sy nooit 'n aanduiding gegee dat sy 'n woordjie wil vorm of sê nie. Tot vandag toe praat ek met haar asof sy elke woord kan verstaan, alhoewel sy nooit gepraat het nie. Sy ken egter baie duidelik my stem.

Die jaar het vinnig ten einde gespoed en ek het net mooi die twee babas en 'n kleuter in 'n roetine gehad! Vroeg die volgende jaar het ons planne gemaak om Marthie na 'n brein spesialis en 'n kenner op die gebied van. serebrale verlamming in Johannesburg te neem. My man se sake op kantoor het ons program 'n bietjie vertraag. Gevolglik het ons vroeg in Mei 1955 'n afspraak by Dr. M. gekry. Hy was destyds die bes bekende outoriteit in ons land t.o.v. serebrale verlamming.

Op daardie stadium het ons twee huishulpe gehad, een het met huiswerk en wasgoed gehelp en die ander een, Sally, het net met die babas en hulle doeke gehelp. Ons het toe kon reel dat Sally en die twee seuntjies by 'n vriendin van ons sou bly terwyl ons Johannesburg toe gaan.

Marthie was toe 3 jaar en 5 maande. Ons het beplan om, nadat Dr.M. haar ondersoek het, 'n diagnose en aanbeveling gemaak het, haar na 'n breinspesialis te neem. Ons is met groot verwagting weg en het in Pretoria by my moeder se suster tuis gegaan. Die oggend vroeg het 'n vriend ons na Dr. M. in Johannesburg geneem. Hy het haar goed ondersoek, baie toetse gedoen, baie vrae gevra, ook baie vrae oor haar geboorte.

Een feit wat hy baie goed uitgelig het en onder ons aandag gebring het, is dat as breinselle beskadig of vemietig is, hetsy in die geboorteproses of selfs voorgeboorte, dit nooit weer herstel of vervang kan word nie. Dit sou sinneloos wees om 'n breinoperasie vir haar te oorweeg. Hy het voorts 'n baie wrede diagnose t.o.v. haar vir ons gegee.

Hy het verklaar dat sy erge breinskade opgedoen het en dat sy deels serebraal verlam is. Voorts het hy gesê sy sal nooit kan praat nie, nooit kan loop nie, nooit vir haarself iets kan doen nie, nie self kan eet nie.

Haar balanssentum in die brein is erg beskadig, daarom dat sy nog nie self kan sit en kan loop nie. Ook kan die motoriese boodskappe van die brein nie by die ledemate uitkom nie. Haar gehoor is wel baie fyn en goed ontwikkel.

Sy sal eintlik vir ons 'n sosiale verleentheid wees en ons moet vergeet dat sy gebore is en haar in Alexandra kinderhuis in Kaapstad sit!

Hoe 'n mens van jou kind wat jy vir drie en 'n halfjaar groot gemaak en versorg het, kan vergeet, weet ek nie. Ek wou in trane uitbars, maar het besluit, "Man voor jou gaan ek nie huil nie!"

Ons het hom formeel bedank en gegroet en vertrek. In die gang buite die spreekkamer het ons in die hyser gestap en toe die deur toemaak het die sluise oopgegaan en ek het vreeslik gehuil voor al die mense in die hysbak. My man wat min praat, met Marthie op sy arm, het net aan my geraak en gesê, moenie so huil nie, hy het nooit so 'n kind gehad nie.

Ons het die volgende dag na Port Elizabeth vertrek. My vriendin by wie ons twee seuntjies gebly het, het ons op die lughawe kom haal en by haar kon ek weer my hart uithuil. Dit het vir my gevoel of my lewe aan skerwe lê. Die pyn in my hart was so groot en ek wou met niemand daaroor praat nie .... Ek het my toevlug tot trane geneem, ek het geweldig baie gehuil, want dit het 'n soort verligting vir my gebring.

Ja, ek het by die Here gekla maar nie vertroosting verwag nie. Nou dat ek heel ouer geword het, het ek besef dat ek in 'n toestand van depressie gegaan het. Die dae het voort gesleep, die lewe het vir my geen sin meer gehad nie. Ek wou nie meer leef nie. Niks was vir my meer mooi nie. Ek het baie gehuil, maar nie geweet hoe om uit die stroom waarin ek beland het, te kom nie. Ek moes natuurlik baie hard werk met die drie babas en was steeds besig om tuin aan te lê by die nuwe huis. Die feit dat ek hard moes werk en baie besig was, was natuurlik goeie terapie vir my. As ek daardie tyd na 'n berader kon gaan, sou dit vir my baie beteken het, maar die gebruik en selfs die woord "berader" was onbekend in ons jong dae.

In die tyd wat ek so baie gehuil het, het ek nie werklik besef hoe dit my man ontstel het nie. Elke aand as hy by die huis kom, kry hy 'n vrou met dik gehuilde oë. Dit het so aangehou tot op 'n dag dat hy van die werk gekom het, my nie soos gewoonlik kom groet het nie, maar voor my kom staan het met 'n seuntjie aan elke hand.

Sy oë was hard en onvriendelik en hy het my reguit in die oë gekyk en baie stadig en afgemete gepraat, "Joan ek kan jou nie help nie. As jy so aangaan, gaan jy by Grahamstad in die gestig beland. Jy aIleen kan jouself help. Jy moet ook net onthou ek en die twee seuntjies is ook nog daar."

Hy het net daar omgedraai en weggestap. Dit was 'n skok vir my en ek het besef hier is nou gevaarligte. Ek het stilgeraak en toe kom daar 'n HAND van 'n onverwagte kant om my te help ... die Hand van die Here ...

Vyf weke nadat ons terug gekom het van Johannesburg het die presidente van 'n welsynsorganisasie my gebel en gevra om by hulle te kom werk (ek is 'n opgeleide maatskaplike werkster). Daar was 'n krisissituasie in die organisasie, die subsidie van die Regering was in gedrang en ek moes vanaf 1 Julie vir vyf of ses maande by hulle in diens tree.

Ek het dit gesien as 'n manier om weer op my voete te kom en nadat ek en my man die aand daaroor gepraat het, het ek die volgende oggend vir haar gebel en bevestig dat ek vanaf 1 Julie in diens sou tree. Ek het vanaf 1 Julie tot 30 November daar gewerk, aangesien ons reeds met my ouers afgespreek het om Desember saam met hulle in die Strand te gaan vakansie hou.

Ek het later besef dat die Here vir my die werk gegee het ... dit was die stok wat ek moes vasgryp om uit die stroom te kom ... Dit was vyf maande van harde werk, alles insit, moedhou, aanhou, kophou. Die beloning, die vergoeding, die resultaat was ver meer as wat ek ooit kon dink. Nie aIleen het ek baie lewenswysheid verwerf, groter emosionele volwassenheid, wyer lewensvisie, geestelike groei ervaar nie, maar aanvaarding van Marthie, soos wat sy is, soos sy na ons gekom het en vrede in my gemoed.

Ek het 'n groot lewenswaarheid geleer: AANVAARDING BRING BEVRYDING. Die HOOP wat in my dood was het weer helder gebrand. Deon en ek het 'n in diepte gesprek gehad en ons altwee het Marthie onvoorwaardelik aanvaar net soos sy was.

Die werk het my visie verskuif en verruim. Ek het besef daar is mense wat in 'n groef of stroom is waaruit hulle nie instaat is om te kom nie. Ek kan aan beweeg maar hulle is vasgevang en hulle kan nooit uitkom of wegkom nie. Nog 'n groot lewenswaarheid wat ek geleer het is om van jouself te gee - dit beteken oneindige rykdom en vreugde vir jouself. Ek het toe ook vir die eerste keer verstaan wat my moeder vir my as kind so dikwels gesê het, "om te gee is om ryk te word."

Aan die end van daardie vyf maande se werk by die Welsynsorganisasie was daar 'n gesellige Kersaand vir al ons kliente en hulle kinders. Daar was 'n pragtige Kersboom, geskenkies is uitgedeel, daar was 'n pragtige Kersprogram en heerlike eetgoed en lekkers vir die kinders. My twee seuntjies, David en Jannie was ook uitgenooi.

Hulle het hierdie wonderlike aand lank onthou want hulle het ook elkeen 'n kershempie (elke klein seuntjie het 'n pragtige T-hempie gekry as kersgeskenk) present gekry en 'n pakkie lekkers. Ek het ook 'n spreekbeurt gehad en ek kon uit die diepte van my hart vir hulle bedank vir die geleentheid wat hulle my gegee het om daar te kon werk op hierdie tydstip in my lewe. Ek kon met hulle die groot lewenswaarheid deel dat om onvoorwaardelik van jouself te gee, beteken oneindige rykdom, vreugde en vrede vir jouself. Ook het daar groter aanvaarding ten opsigte van ons oudste kind gekom en bevryding van gees en gemoed.

Desember 1955 was ons saam met my ouers, broers en susters in die Strand met vakansie. Dit was 'n aangename en welverdiende vakansie. My moeder het dikwels vir Marthie gedra as ons op die strand gaan stap het. Ek het na Jannie omgesien (hy was 18 maande oud) en my man na die ander seuntjie, David.

Eendag, gedurende die vakansie, het my moeder my meegedeel dat dit vir haar baie swaar is om Marthie se toestand te aanvaar. Ek was baie hartseer daaroor omdat ek besef het my moeder is oud en dis vir haar meer vreemd as vir my, want sy het vyf normale kinders gehad. Ek het haar probeer vertroos en gesê Deon en ek het Marthie ten volle aanvaar soos sy is en ons glo sy is met 'n doel so aan ons gegee. Die Heer sal vir ons die wysheid en krag gee om haar groot te maak en te versorg.

Ons het die vakansie baie geniet, die kindertjies het die strand en see geniet en selfs vir Marthie was dit heerlik om op die sand neergesit te word en daar te kon lê.

Toe ons aan die einde van die vakansie mekaar groet, het ons nie besef dat ons nie weer ons moeder sou sien nie. Sy is op 15 Februarie 1956 as gevolg van 'n koronêre trombose oorlede. Sy en my vader was die aand na 'n optrede van Betty Baxter van Amerika in die banketsaal van Stellenbosch se stadsaal. Sy het getuig, hoe sy deur gebed genees is, nadat sy ook gestremd was van geboorte. Betty Baxter het onderneem om vir gestremde persone te bid as hulle name aan haar verstrek word.

Dit was vir my heel verstaanbaar dat my moeder Marthie se naam aan haar wou gee, omdat sy nie vir Marthie so kon aanvaar nie. My moeder het nie by mej. Baxter uitgekom nie, want terwyl sy nog besig was met haar getuienis moes my ma die saal verlaat weens 'n geweldige brandpyn in haar bors. My vader en sy was net 'n klein entjie van die saal weg toe sy 'n geweldige hartaanval kry en in die straat sterf.

Dit was vir ons 'n skokkende tyding. Ons is twee dae later na Stellenbosch vir haar begrafnis, en by haar graf in die begrafplaas onder die diens het vrede in my gemoed gekom met die wete dat waar sy nou by die Heer is, verstaan sy alles. Ons het my vader en my jongste suster, wat nog op onderwyskollege was en by hom aan huis gewoon, met swaar harte agtergelaat. My moeder se dood was vir ons almal 'n groot skok. Ons is terug na Port Elizabeth met die drie kleintjies.

Kort nadat ons tuis was, het ek besef dat ek weer swanger is met ons vierde kind. Ek is so twee maande later na die dokter en hy het toe vasgestel dat ons nuweling in die begin van Oktober sal arriveer. Soos die jaar nader na Oktober geskuif het, moes ek 'n plan maak om iemand te kry om by Marthie te bly as ek hospitaal toe moet gaan vir die geboorte. Ek het my moeder se jongste suster, tant Dirkie, gevra om my te kom help. Sy was 'n gekwalifiseerde verpleegsuster en was bereid om na my te kom. Sy het 'n maand voor die geboorte gekom om my huishouding te leer ken en ook Marthie se roetine en versorging.

Rossouw, ons derde seuntjie, is op 6 Oktober 1956 vroeg die oggend gebore. Soos dit in daardie dae was, moes ek vir agt tot tien dae in die hospitaal bly. Tant Dirkie het by die huis reggehou met Marthie en die twee seuntjies. Die dag toe ek huistoe is met Rossouw, ons derde seun, sal ek altyd onthou. Toe ek in ons kamer sit met die nuwe baba, het my man die twee ander seuntjies gaan haal om na hulle nuwe boetie te kom kyk.

Hulle was baie opgewonde, het aan hom gevat, het toe so lang ruk na hom gekyk en dan weer na Marthie waar sy eenkant op die bed gelê het. My oudste seuntjie wat toe 3 jaar en 7 maande was, het weer aan sy nuwe boetie gevat, my reguit in die oë gekyk en gevra of hy sal wees soos hulle en of hy soos Marthie sal wees. Ek kan nie onthou of ek geantwoord het nie, maar my man het hulle dadelik uit die kamer geneem want hy het seker gesien die trane is naby. Ek het my byna dood gehuil na hulle uit is. Ons het besef baie werk en groot opoffering lê voor. Die Heer se genade, krag en liefde het ons nie in die steek gelaat nie.

Die feit dat ons drie normale seuntjies het, was genoeg sterkte en inspirasie vir my om die pad verder te stap.

Ons het teen die end van die jaar verneem van 'n skooltjie vir serebraalgestremdes wat in Port Elizabeth begin is en ons was dadelik van plan om Marthie by so 'n skool of sentrum in te skryf. In die begin van 1957 het ons toe uitgevind dat die skooltjie in een van die Engelse Kerke se konsistorie begin is, maar die ruimte is onvoldoende met die gevolg dat onderhandelinge aan die gang is om die skooltjie in een van die ouer huise reg teenoor die Provinsiale Hospitaal te vestig. Ons was baie bly, want dit was naby ons huis. Ons sou Marthie elke oggend moes neem en elke middag gaan haal.

Die skool was eers later in die jaar heeltemal gereed om die kinders in te neem en so is Marthie eers in die tweede helfte van 1957 na die skooltjie. Dit was bekend as die Eastern Province Cerebral Palsy School, maar was eintlik net 'n sentrum vir serebraal verlamde kinders. In 1958 is daar eers 'n prinsipaal aangestel. Daar was 'n arbeidsterapeut,'n spraakterapeut en 'n fisioterapeut. In 1958 het die fisioterapeut van Amerika gekom, aangesien Amerika op daardie stadium oor meer gevorderde kennis op die gebied van serebrale verlamming beskik het.

Marthie het weens haar breinskade nie kon reageer op spraakterapie nie, ook nie op enige arbeidsterapie nie, aangesien die boodskappe van die brein nie na die spiere deurgegee kon word nie en geen boodskappe van die spiere kon na die brein deurgaan nie. Sy kon egter baat by fisioterapie en so het sy begin om op 7 jaar te leer loop.

Daar is aan ons verduidelik dat elke brein rustende selle het. Daardie rustende selle word dan geleer om funksies wat die serebraal beskadigde persoon verloor het, aan te leer, en as daardie selle die funksies aangeleer het, stuur die brein dit deur na die ledemaat wat dit wel kan behartig. In Marthie se geval is sy geforseer om op 'n apparaat te loop, wat haar liggaam regop hou, haar bene van mekaar, met ysters aan haar voete om haar voete en bene redelik stil te hou. Dan kon sy slegs vorentoe beweeg as sy die een na die ander voet kon skuif in 'n gleuf.

Die apparaat was 'n hele paar meter lank en die fisioterapeut het aan die end gestaan met iets wat die persoon graag eet. In Marthie se geval was dit 'n piesang of lekkergoed. Marthie het 'n hele veertien dae geneem voordat daar by haar reaksie was. Hulle het byna moed opgegee, maar toe kom daar reaksie en sy skuif een voet na die ander. Sy het toe vir maande by herhaling net daardie oefening gedoen.

Voor Marthie hierdie terapie ontvang het, het haar bene slap en oormekaar gehang as ek en my man haar elk aan 'n arm opgetel het. Nou het sy op haar voete gestaan, al moes ons soms die voete mooi langs mekaar regsit. Later het sy een voet na die ander neergesit, dus 'n bewys dat die wederkerige beweging van een voet voor die ander tog by die brein vasgelê is. Dit was 6 of 7 maande na 'n jaar voordat sy ordentlik kon stap, maar dan moes ons haar hand vashou. Dit was na nog 'n jaar of twee dat sy heeltemal alleen kon stap. In die begin het een altyd saam met haar gestap om haar hand vas te hou. In die huis het sy gestap deur aan die muur of kosyn of miskien 'n kas vas te hou. Dit was 'n mylpaal in ons lewe dat sy kon stap en dit het vir ons baie beteken.

Die feit dat Marthie daardie skooltjie bygewoon het, het vir haar baie beteken, maar vir ons was dit net so verrykend, omdat ons baie kennis opgedoen het in verband met serebrale-verlamming. Ons het baie interessante mense leer ken. Ook besef daar is mense met groter probleme as ons. Ons het elke maand die oueronderwyservereniging se vergadering bygewoon. Een uitstaande vergadering wat ons onthou was toe Dr. Karl König, hoof van die Rudolf Steiner Homes in Skotland ons kom toespreek het.

Hy het gesê die ritme in serebrale persone se beweging is afgeny daarom vind 'n mens ongekontroleerde bewegings by hulle, miskien by 'n hand of voet of die hoof. Ook het hy gemeld dat daar 'n groter gety van gestremde kinders oor die wêreld heen aan die opkom is, miskien om vir ons 'normale skynheiliges' ander waardes te leer.

Een aand het 'n dosent van 'n Tegniese Kollege wat deels serebraal verlam was ons kom toespreek. Intelektueel was die brein nie beskadig nie, maar hy kon nie sy arms beheer nie. Die selle van die brein wat die motoriese funksies van die arms moes beheer, was beskadig.

Daar is elke Kersfees 'n groot partytjie gehou. Die kinders is pragtig aangetrek. Daar was mooi musiek en die kinders is geleer om Kersliedere te sing. Die ouers en verskillende dokters en belangstellendes is ook genooi. So het ek met Kersfees 1958 daar gekom, vir Marthie gesoek, maar nie gesien nie. Benoud het ek gevra waar Marthie dan is en toe wys hulle vir my my dogtertjie!

Op 'n stoeltjie vasgemaak, met die mooiste wit ballet rokkie aan, twee engelvlerke op 'n manier agter aan haar vasgebind, en in haar hare pragtige silwer sterre vasgesteek.

Die trane het oor my wange gerol en ek was so skaam dat ek huil, maar toe ek opkyk na waar die ander mammas sit, sien ek hulle huil almal.

Marthie het altyd skool toe gegaan met 'n lang broekie en hempie. Ook moes ek elke dag vir haar 'n klein toebroodjie en 'n vrug saamgee. Ek het meesal vir haar'n piesang saam gegee, maar eendag toe ek vir haar 'n ander vrug gegee het, het sy net eenvoudig die dogtertjie wat langs haar, ook in 'n babastoel gesit het, se piesang gegryp en begin eet! Dis maar soos 'n normale kind ook miskien sou gedoen het. Die onderwyseres was heel verras met haar reaksie, soos ons ook dikwels verras was.

Ongelukkig kon Marthie net tot Junie 1959 die serebrale skool bywoon omdat my man in 'n vennootskap met 'n prokureur op Elliot in die Oos Kaap gegaan het en ons Julie 1959 na Elliot verhuis het.

Voordat ek afsluit met die hoofstuk van ons verblyf in Port Elizabeth, wil ek baie graag noem dat die Here sekere tye in 'n mens se lewe vriende gee wat jou absoluut ondersteuning en liefde gee. Sulke vriende was Tienie en Annette Mynhardt vir ons in die jare wat ons in Port Elizabeth gewoon het.

Ek wil met die afsluiting van hierdie hoofstuk 'n skrif invoeg wat my man 'n jaar of twee voor ons vertrek na Elliot geskryf het, maar vir my gegee het kort voor ons vertrek.

MARTHATJIE - 'n BELYDENIS.

Ja, Marthatjie, hierdie Kersfees sal jy ses jaar oud wees - ons eersteling wat gekom het om die kroon te span op ons huwelik. Jy was die vervulling van ons innigste hartewens, 'n kindjie om ons huweliksband tot 'n hegte eenheid te smee. Ons sal nooit daardie laaste dae toe ons op jou koms gewag het, vergeet nie. Jy moes reeds die middel van Desember gekom het, maar jy het gewag tot net na Kersdag - ons eerste Kersgeskenk. Jy het vir ons moedersvreug en vaderstrots gebring, met die belofte van 'n leeftyd daarvan.

Ek herinner my dat ons wel gewonder het of jy 'n dogter of 'n seun sou wees, en heel natuurlik wou ek graag hê dat ons eersteling 'n seun moes wees, maar alle persoonlike begeertes het vervaag en in die niet verdwyn by die gewaarwording van die ewige wonder van die geboorte van 'n nuwe mens, die skepping van 'n nuwe wese en by die aanskouing van die volmaak-geskape liggaampie met elke toontjie en vingertjie op sy plek, vlees van ons vlees en 'n sieraad om te vertroetel en te bewaar. Aan ons kon geen groter geskenk vir Kersfees gegun word in hierdie ondermaanse wêreld nie ...

Hierdie eerste indrukke het steeds tot ons teruggekom in die laaste ses jaar. Hierdie eerste indrukke wat ons tot die toppunt van vreugde gebring het. Indrukke wat nou vir ons oppervlakkig voorkom na ses jaar wat destyds as 'n goue toekoms vir ons toegelag het. Min het ons geweet deur watter diep waters jy ons sou lei. Min het ons geweet dat ons eers die nadir moes bereik voordat ons ons oë weer opwaarts kon hef.

Soos elke baba vir elke ouer, was jy ook vir ons natuurlik die mooiste baba in die wêreld. Jou gelaatskleur was altyd blosend, en jou velletjie byna deurskynend soos iets eetbaars. Ons het ons verlustig in die daaglikse versorging en die maande het verbygesnel soos 'n droom. Dit was vir ons vreemd dat jy nie baie geglimlag of gelag het nie, maar ons het dit beskou as die tradisionele ouderwetse betaamlike gereserveerdheid wat by die vroulike geslag pas. Jy was sowat nege maande oud toe ons uit ons droom wakker word. Vroutjie het altyd vir my gevra waarom jy dan nog nie kan regop sit nie.

Ek het haar altyd gerusgestel met die stelling dat alle kinders nie ewe vinnig ontwikkel nie. Toe jy egter by nege maande nog nie wou regop sit of kruip nie, het die tyd aangebreek dat ons die hulp van die mediese wetenskap moes inroep. In die Kaap, in Johannesburg, in Port Elizabeth, waarheen ons ons gehaas het per motor, per trein en soms per vliegtuig, het die land se beste spesialiste in kinderkwale net hul koppe geskud met die refrein: Ons weet nie wat die oorsaak van die toestand is nie, en ons kan nie van enige hulp wees nie. Ook het ons die wrede advies ontvang om jou in 'n inrigting te sit en van jou te vergeet.

Ons het die verskillende vorms van verstandelike afwyking bestudeer, swaksinnigheid, kranksinnigheid, spastisiteit, serebrale verlamming, gewone verstandelike vertraagdheid, in hul verskillende vertakkinge, maar dit was nie moontlik om jou onder enige daarvan te klassifiseer nie.

Ek herinner my die dag toe ons vir die eerste keer kennis gemaak het met die verskynsel van serebrale verlamming. Jy het toe al mooi regop gesit, en jy kon al goed op jou magie seil deur met jou handjies vorentoe te beur. Ons het daarna gegryp soos na 'n grashalmpie in 'n vloed. Ons het selfs vir jou in die skool vir serebraal verlamde kinders geplaas. Van die beste terapeute in die land het ons egter meegedeel dat hul terapie van geen waarde is as die kind nie die verstandelike vermoeë openbaar om daarop te reageer nie.

Ons het by die stadium gekom waar ons dit as 'n feit moes aanvaar dat jy volgens die opinie van spesialiste vir die huidige altans nie "opvoedbaar" is nie. Dit was vir ons nie maklik om dit alles te aanvaar en daarby te berus nie, maar met hierdie wete moes ons 'n voorraad opname maak en 'n balansstaat opstel, om te sien of daar enige vordering gemaak is op enige gebied. Ons het maar eers ons aandag geskenk aan die laste, en gevind dat jy nie kan loop of praat nie, en dat jy nie self kan eet nie, wat jou nog totaal afhanklik maak. In die ses jaar het ons egter 'n voorraad bates opgebou van onskatbare waarde, bates wat ons nie kan verpand of verloor nie - 'n skatkamer gevul met nuwe waarde begrippe. Jy het ons die betekenis van geduld geleer.

Geduld met jou, met mekaar, met jou broertjies, met ons medemens, en met diegene wat nie vlug is van begrip nie. Jy het ons geleer om nederig te wees in die besef van ons eie nietigheid. Dat ons ons nie op eie bekwaamheid kan verlaat nie, dat ons deur Gods genade is wat ons is solank dit Hom behaag. Jy het ons geleer om dankbaar te wees. Dankbaar vir elke dag van ons lewe.

Dankbaar, nie alleenlik omdat ons verstandelik gesond is, dat ons kan loop, praat en verstaan nie, maar boweal dankbaar dat ons vir jou by ons het om ons gedurig en elke dag te herinner om dankbaar te wees. Ons huweliksband is gesmee tot 'n hegte eenheid waar jou moeder en ek saam hierdie gewaarwordinge ondervind het wat ons só na aan mekaar gebring het, en ons huwelik tot 'n hegte onbreekbaarheid ontwikkel het.

Met hierdie balansstaat voor ons besef ons die verantwoordelikheid om jou tot volwassenheid op te lei. Sommige mag meen dat jy vir ons 'n las is, maar alleen ons, wat jou elke dag en nag by ons het, kan besef watter noodsaaklike loutering vir ons siele, jou teenwoordigheid vir ons meebring. 'n Loutering tot diepere en inniger waardebegrippe. Ook kom ons tot die diepe besef in hoeverre ons jou waarde as Kersgeskenk onderskat het. Nou begin ons die regte perspektief te kry.

Jou teenwoordigheid in die huis waar jy rondkruip en opstaan teen die stoele en tafels is 'n vreugde - om jou haastige handjies te hoor oor die vloer as die voordeur oopgaan met die belofte van die son daarbuite. Dan staan jy op jou knietjies voor my met handjies verwagtend uitgestrek, om veilig in jou vader se arms te kan rus met 'n glimlaggie van hemelse geluk op jou gesiggie \- die gelukkigste mens op hierdie aarde. Dit is dan dat ek so nietig voel en wonder of die Skepper vir jou moeder en my dan waardig geag het om jou aan ons toe te vertrou.

Dit is dan die Belydenis oor Marthie wat my man geskryf het en aan my gegee het kort voor ons na Elliot verhuis het. Ek het dit net so geplaas soos hy dit geskryf het. Dit is vir my duidelik dat daar net so baie dinge en vrae deur sy gemoed gegaan het, soos wat daar in my gemoed was. Op hierdie stadium het ons albei Marthie reeds aanvaar soos sy was.

#  Kinderjare in Elliot

#

Dit was vir ons almal 'n groot aanpassing om in die platteland te woon nadat ons altyd aan die stad gewoond was. In gesinsverband was Marthie baie gelukkig en 'n soet en tevrede kind. Sy was lief vir haar drie boeties en hulle was lief vir haar en altyd bereid om haar te help. Sy was lief om met hulle speelgoed ook te speel, veral met die motortjies. Sy kon dit vashou en het dit dan heen en weer op die wielietjies gestoot, tot vervelens toe!

Op Elliot het ons 'n huishulp gehad om met die huiswerk te help ook 'n jong Xhosa-meisie om veral aan Marthie aandag te gee, haar te help loop, haar te voer en ook met die doeke te help. Marthie het op daardie stadium steeds nog doeke gedra. Trouens sy het haar hele lewe lank doeke gedra. Moontlik was ek te onervare om te besef dat ek vir haar op 'n potjie kon leer sit om vir haar gereelde gewoontes aan te leer. Suster Ewalda het, toe Marthie 35 jaar oud was, vir my gesê dat sy meen Marthie wel in staat sou wees om so 'n gewoonte aan te leer, nadat sy Marthie vir drie weke versorg het.

Ons het Julie 1959 op Elliot ingetrek en op 24 November 1959 is ons vyfde kindjie,'n dogterjie, Jeanne gebore. David, die oudste was in graad een en Jannie sou die volgende jaar met graad een begin. Daardie tyd het ek probeer om soveel aandag as moontlik aan die twee seuns te gee, aangesien die nuwe skool vir David 'n groot aanpassing was en Jannie met skool begin het. Die seuns het die platteland baie geniet, baie maatjies gehad en die dae om gespeel soos kinders behoort te speel.

Ons was in die begin bewus dat die mense agter hul hand gepraat het oor Marthie, maar met die Heer se Genade het Deon en ek ons gang gegaan, by die skool betrokke geraak, by die kerk ingeskakel, by die tennisklub aangesluit, koor gesing en die natuur rondom Elliot verken, aangesien ons daardie deel van ons land glad nie geken het nie.

Ons was baie gelukkig in Elliot, het wonderlike vriende gehad, wat deur ons hele lewe ons vriende gebly het. Die gemeenskap het ons met Marthie en al aanvaar.

My vader het, kort nadat ons op Elliot ingetrek het, vir ons kom kuier. Hy wou net vir 'n paar weke bly, maar ek het hom oorreed om tot November te bly, sodat hy 'n ogie kon hou oor Marthie en haar oppaster as ek in die hospitaal is met Jeanne se geboorte. Hy het so lekker by ons gebly tot die volgende jaar April, en kon hy sy drie kleinseuns goed leer ken. Hy het ook dikwels 'n ogie oor Marthie gehou as haar oppaster al huistoe was en ek met die baba besig was. Dit was vir my 'n groot seën van die Heer dat hy vir daardie paar maande by ons was. Toe is hy terug Stellenbosch toe. In Mei het hy 'n breuk operasie ondergaan en net voordat hy die hospitaal verlaat het, is hy skielik as gevolg van 'n bloedklont oorlede. Dit was vir ons 'n groot skok.

Kort nadat my vader van ons weg is, het ons na Oos Londen gegaan, aangesien ons huisdokter, wat Jeanne se geboorte waargeneem het, my aangeraai het om 'n volledige ginekologiese ondersoek te ondergaan. Dr. Te W. het my uitgevra oor my kinders se geboortes en so het ons oor Marthie begin praat. Ek het vir hom gesê ek is teleurgesteld in die dokter wat Marthie se geboorte waargeneem het, omdat ek meen hy nie die volle waarheid ten opsigte van Marthie se toestand aan my meegedeel het nie. Die ginekoloog het gemeen die dokter kon my miskien net gewaarsku het deur te sê dat die statistieke van 1951 sê dat 6 uit elke 100 babas wat met instrumente gebore, breinbeserings opdoen.

Ten opsigte van Marthie het Dr. Te W. vir my 'n wonderlike nuwe visie gegee; ek moet verby die onvermoë van die liggaam en die verstand kyk, want die mens Marthie is slegs tydelik in daardie liggaam gehuisves. Dit het my tot diepe nadenke gebring. Dit het ook die aanvaarding en die feit dat sy só na ons moes kom, vaster gelê.

Ja, ek kon nie met Marthie praat om haar waarlik te leer ken nie, maar ek het, vandat sy 'n baba van 'n paar maande oud was, die gewoonte aangeleer om hardop met haar te praat asof sy 'n normale kind was, haar hele lewe lank tot vandag toe. Ek is dankbaar teenoor die Skepper dat Hy daardie gewoonte deel van my gemaak het. Derhalwe het ek haar baie goed leer verstaan en ken.

Ek het geweet wanneer sy dors is, wanneer sy honger is, wanneer sy kwaad is as die ander kinders iets wegneem wat sy wou hanteer het, as sy 'n situasie geniet, wanneer iets vir haar lekker is, wanneer sy siek voel, wanneer sy pyn het. Ek kon dit duidelik in haar oë waarneem. Sy was baie lief vir mooi klassieke musiek, baie lief om in die tuin op die grasperk te wees, ook in later jare baie lief vir ons hond en het liefderik oor hom gestreel en aan hom gevat. Marthie het baie duidelik voorkeur en liefde vir sekere kosse gehad en as sy nie van iets gehou het nie, het sy haar mond geslote gehou en die lippe styf op mekaar as sy gevoer word.

Gedurende die paar jare wat ons op Elliot gewoon het, het ons altyd Desember vakansies na Oos Londen gegaan. Dit was ons hele gesin, Marthie ingesluit en dikwels het ook Oupa Conradie, my man se vader, saamgegaan. Die kinders het altyd die vakansies in Oos Londen baie geniet, veral die strand en die see. Ook Marthie het dit vreeslik geniet om op die sand te kruip en te speel en was baie gelukkig as ek en my man haar aan die armpies vashou sodat sy in die vlak brandertjies kon staan. Ons het hul ook na 'n park geneem waar hul na hartelus kon baljaar en waar Marthie kon loop. Sy moes die loop proses nog heeltemal baas raak. Sy het soms rukkerig geloop, soms baie vinnig asof sy nie haar spoed kon beheer nie, soms baie stadig, maar sy het op haar voete gebly. Soms het sy haar balans verloor en geval, maar nooit só geval dat sy haarself beseer het nie. Dit het vir my soms gelyk asof sy 'n soort tegniek ontwikkel het om te val sonder om seer te kry.

So het daar deur die jare 'n sterk kode en band tussen my en Marthie gegroei en ontwikkel. Ek is seker baie van my familie en vriende was nie eers altyd daarvan bewus nie. Tussen haar en die ander kinders het daar ook kodes en bande ontstaan en gegroei en hulle het goed besef wanneer hulle haar te na gekom het, en verkeerd teenoor haar opgetree het. Hulle het haar altyd met liefde en respek hanteer, besef sy is anders as hulle, maar haar ten volle aanvaar as hulle suster. Marthie is 'n interessante kind. Sy het van kleins af, ongeveer vandat sy 6 jaar oud was, altyd uitgebars van die lag as iets hard val en breek. So het sy eendag, toe my man 'n skotteltjie met kos laat val, heerlik gelag tot ons almal se vermaak.

Terwyl ons nog op Elliot was, het 'n stuk van Marthie se voortand afgebreek en aangesien daar nie 'n tandarts op Elliot was nie, het ons haar na Queenstown geneem om die tand te laat herstel. Sy moes teater toe gaan en narkose kry, want die tandarts sou haar tand nooit op die gewone manier kon stop nie. Die gebruik in daardie jare in daardie hospital was nog om 'n mussie op 'n mens se kop te sit as jy narkose kry. Nadat die suster die mussie op haar kop gesit het, het sy dit net afgepluk. Sy het dit 'n tweede keer gedoen en toe moes ek aan die suster verduidelik dat sy van baba dae nie verdra het dat ons 'n kappie of hoedjie op haar kop sit nie. Sy was baie gedetermineerd oor hierdie saak en ons het dus alle pogings laat vaar om haar te leer om 'n kappie of hoedjie te dra. Haar tand is mooi gestop sonder die mussie en ons is terug huistoe.

Marthie het meer en meer begin stap en ons kon duidelik waarneem dat kromming van die ruggraat begin sigbaar word. Na 'n jaar en 'n half het die posisie baie vererger. Ons het inligting verkry en die saak met 'n ortopediese spesialis bespreek. Sy mening was dat daar wel geopereer kan word om die toestand te stuit, maar dan moes sy vir 'n jaar in gips wees. In Marthie se geval moet sy in elk geval haar lewe lank opgepas en versorg word en dit sou eintlik wreed wees om haar vir 'n jaar lank in gips vas te kluister. Hy het aanbeveel dat sy nie sodanige operasie ondergaan nie. Ons het die situasie net daar gelaat.

Dit was vir ons aangename jare op Elliot. Dit was eintlik 'n baie kort tyd wat ons daar gewoon het, 'n bietjie meer as vier jaar, maar my man het nie kans gesien om langer met die vennootskap voort te gaan nie en ons het aan die einde van 1963 na Pretoria verhuis. My man het reeds van die middel van die jaar tydelik vir 'n prokureur in Pretoria gewerk. Ek het egter tot die end van die jaar op Elliot agtergebly ter wille van die kinders wat die skooljaar moes voltooi.

# Kinderjare in Pretoria

#

Ons het die begin van November 1963 na Pretoria verhuis, maar die drie seuns by vriende laat agterbly om die laaste vyf weke van skool te voltooi. Ons het vir Edith, die Xhosa meisie wat met Marthie gehelp het, saamgeneem en sy kon ook help met die intrek in Pretoria. Toe die skool sluit aan die end van die eerste week in Desember, is ons terug na Elliot om die seuns te gaan haal en om Edith terug te neem na haar huis. Haar suster, Elisabeth, wat ook by ons gewerk het as huishulp, het toe saam met ons na Pretoria gegaan om vir ons vir drie maande te help.

Ons verblyf in Pretoria was van korte duur, nie eers 'n volle jaar nie, maar 'n interessante fase in ons lewens.

Eerstens was die Desember skool vakansie vir die drie seuns opwindend en ongewoon. Hulle was in 'n stad met baie nuwe en onbekende dinge in vergelyking met die platteland. 'n Daguitstappie met hulle Pa het bestaan uit roltrappe op en af ry, hysers in hoë geboue op en af te ry, na groot winkels en supermarkte te gaan en ook 'n groot kafee te besoek en heerlike roomys te geniet. Dan was daar uitstappies na die dieretuin, museums, bioskope, parke waar hulle op swaaie, klouterrame, ens. kon speel tot hulle moeg is.

Ons moes dadelik eers 'n skool vir die drie seuns kry vir as die nuwe jaar begin. Gelukkig was daar 'n laërskool binne loop afstand van ons huis en daar was dus geen vervoerprobleme nie. Ook het ons gedurende die vakansie hulle skoolklere bymekaar gekry. Ons was gelukkig om netjiese tweedehandse baadjies te bekom. Op hierdie tydstip het dit vir ons baie beteken, aangesien ons finansiële posisie baie swak was, op die heel laagste laagwater merk in ons hele huwelikslewe.

In die nuwe jaar 1964, het my eggenoot by Departement van Justisie begin werk as staatsaanklaer, aangesien daar nog nie in die prokureurs afdeling vir hom 'n vakature was nie. Toe die skole begin, het ons eers die drie seuns help vestig in die skool en toe hulle aan die gang was, kon ek eers weer op Marthie konsentreer. Ons het verneem waar die sentrum vir serebraal gestremdes was en ek het 'n afspraak met die hoof gemaak. Ek was positief ingestel en baie bly dat sy nou weer 'n serebrale sentrum kon bywoon ná vier jaar op Elliot waar dit nie moontlik was nie.

Dit was 'n vroeg Februarie oggend. Die seuns was skool toe en ek het Marthie mooi aangetrek en ons het in die pad geval na die serebrale sentrum. Ek het Marthie uit die motor getel en ons het ingestap na die hoof se kantoor. Sy was 'n ouer getroude dame en het ons baie vriendelik ontvang.

Ek het Marthie se geskiedenis kortliks met haar gedeel, ook dat sy in Port Elisabeth die serebrale sentrum bygewoon het en onlangs eers die loopproses baasgeraak het. Ek was eerlik teenoor haar ten opsigte van Marthie se vermoeëns en dat sy nie reageer op spraak- en ook nie op arbeidsterapie nie. Ek het ook vir haar Marthie se laaste rapport van die sentrum gewys. Sy het my baie vriendelik gevra om in die ontvangkamer te gaan wag, aangesien sy eers die saak met van die fisioterapeute en ander personeellede wou bespreek.

Toe sy terugkom, het sy my meegedeel dat hulle nie vir Marthie kan inneem nie. Ek was baie geskok en ek weet self nie hoekom ek so reageer het nie, maar ek het in trane uitgebars. Sy het baie mooi aan my verduidelik dat aangesien Marthie nie kon reageer op arbeids- of spraakterapie nie, sy ander kinders uithou wat wel ingeneem kan word en baat by die terapie kon vind. Ek het duidelik verstaan en dit was vir my baie logies, tog kon ek nie my trane keer nie. Dit was vir my duidelik dat die hoof ook ontsteld was en sy het vir my gevra of ek baie mooi verstaan wat die situasie is. Ek het aan haar bevestig dat ek dit reg en goed verstaan en dit vir my baie logies is. Ek het haar om verskoning gevra dat ek nie my trane kon beheer nie, probeer verduidelik dat ons as gesin op die oomblik ontwrigte omstandighede ervaar en ek teleurgesteld is en miskien te sensitief. Marthie en ek het daarna vertrek.

Ons het nie ver gery nie, want ek het so gehuil dat ek nie kon bestuur nie. Gevolglik het ek afgetrek van die pad, in 'n parkeerplek net langs die straat. Ek het my hart uitgehuil, vir Marthie vertel dat hulle nie kans sien om haar in te neem nie, maar haar verseker dat ons haar baie lief het en dat daar baie plek vir haar in ons huis is. Pappa en ek sal altyd jou mens-wees en jou regte beskerm al sal die wêreld kantel. Dit is onmoontlik om 'n mens se emosies en gevoelens haarfyn te beskryf, maar ek het op daardie oomblik stukkend gevoel.

Hierdie wêreld is baie onbarmhartig om vir haar plek te maak of te gee. Ek is terug huistoe en kort daarna het die seuns uit die skool gekom. Hulle wou net weet of Marthie nou ook 'skool toe' kon gaan. Ek het baie omsigtig en duidelik aan hulle vertel dat sy nie plek gekry het nie en ook aan hulle verduidelik wat die redes is. Ons almal saam sal mos vir haar mooi oppas en kyk waar ons haar kan help.

My jongste suster met haar man en kinders het ook in Pretoria gewoon, ook twee van my moeder se susters met hulle gesinne. Dit was vir my lekker om met my familie kontak te maak, aangesien ek in 'n gesin met sterk familiebande grootgeword het. Ons het soms gesellige familie byeenkomste gehad, maar ek kon nie help om dan weer waar te neem hoedat Marthie vir party van die familie, veral die ouer geslag, n steen des aanstoots is. Ek het die pyn en die seer in my hart bewaar en my nie van stryk laat bring nie.

Ons verblyf in Pretoria was tydelik van aard en dus was ek nie juis in die gemeenskap betrokke nie. Ek kon dus meer aandag aan Marthie gee. Haar tande se versorging het regtig swaar op my gedruk, want ek het nie geweet hoe om haar tande te borsel nie. Ek het vir die Here wysheid gevra en een nag kort na die teleurstelling met die serebrale sentrum kon ek nie slaap nie en toe kom die plan van aksie duidelik tot my. Ek het die volgende dag vir haar 'n lekker tandeborsel by die apteek gekoop en ook 'n handspuitjie ('n ronde balvormrige spuitjie met 'n tuit en pennetjie).

Deon, my eggenoot moes haar die aand voor die wasbak vashou en ek het haar tande geborsel soos ek myne borsel. Dan het ek eenvoudig haar mond uitgespuit met water wat vooraf in die spuit opgetrek is. Dit het gewerk! Binne 'n week was haar tandvleis pragtig gesond en skoon. Vir die volgende jare, tot sy vyftig jaar oud was, het ek en Deon elke aand haar tande geborsel.

Terwyl ons in Pretoria woonagtig was, het ons te hore gekom van universiteitsvriende van my man wat ook daar woon en ons het hulle gaan opsoek. Die oudste dogter van hul gesin is ook 'n erg gestremde kind. Isabella was 'n normale, hoogs intelligente kind wat op die ouerdom van tien jaar ernstig siek geword het en met breinvlies ontsteking gediagnoseer is. Na die siekte was Isabella nie instaat om te praat nie, sy kon feitlik nie loop nie en het die verstands ouderdom van 'n eenjarige gehad.

Toe ons hulle besoek het, was Isabella ongeveer vyftien jaar oud en Marthie dertien. Haar toestand was min of meer dieselfde as Marthie sin, behalwe dat sy swakker as Marthie geloop het en baie meer gekwyl het. Ook was sy meer onbeheersd in haar bewegings. Na Isabella was daar ook drie seuns in die gesin en hulle het baie lekker met ons seuns gespeel. Die vriende van my man het by 'n later geleentheid gerapporteer dat hulle seuns sê die Conradie seuns was niks gepla met Isabella nie en hulle het haar baie rustig hanteer. Dit was baie lekker om met sulke maats te speel! Ja, die kinders het ook deur 'n leerskool gegaan.

Teen die middel van Junie 1964 het my man verneem dat hy dadelik in Bloemfontein kon begin werk as junior staatsprokureur. Hy het die aanstelling aanvaar en 'n week later na Bloemfontein vertrek. Ek en die kinders sou na die Junie-vakansie na Bloemfontein verhuis.

#  Kinderjare in Bloemfontein

Ons het in die begin van Augustus 1964 na Bloemfontein verhuis. Deon het vir ons 'n huis gehuur en ons kon ons voorlopig vestig. Ons het eers weer die seuns gevestig in die skool, die twee groter seuns in Grey Seunsskool en Rossouw in 'n nuwe skool, Sand du Plessis, naby ons huis. Jeanne, ons jongste dogtertjie, het nog nie skool gegaan nie.

Ons het dadelik navraag gedoen ten opsigte van 'n sentrum vir Marthie, maar daar was net 'n sentrum vir Downsindroom kinders, die Martie du Plessis Sentrum. Na 'n hele paar jaar in Bloemfontein is daar wel begin met 'n sentrum vir serebraal gestremde kinders, maar Marthie het nooit die sentrum bygewoon nie, aangesien sy te erg gestrem was om in te pas by die skool se opset. Aan die anderkant was ek by die huis en kon meer aandag aan Marthie gee en haar stimuleer.

Die jare in Bloemfontein was besige jare, harde werk, interessante jare. Ons moes 'n hele nuwe gemeenskap leer ken, kerklik inskakel by 'n nuwe gemeente, aan die skole waar die kinders was, moes ons aandag gee en belangstelling toon en veral aandag gee aan die musiekonderrig van ons kinders. Die twee groter seuns het klavier by Greyskool begin en Rossouw het ook met klavierlesse in Januarie 1965 by sy skool begin. Vir Marthie wat so lief was vir musiek was dit 'n plesier toe haar broers musiek begin neem het en sy was gedurig in die sitkamer waar hulle klavier geoefen het.

Desember vakansie en Kersfees 1964 het ons in Bloemfontein gebly. Ons het nie geld gehad om weg te gaan vir vakansie nie en Oupa Conradie, wat by Deon se oudste broer in Bloemfontein gewoon het, het by ons kom bly vir die vakansie, aangesien sy broer hulle met vakansie na Southbroom, Suidkus van Natal gegaan het. Ons moes ons eers in Bloemfontein vestig en ook het ek bewus geword dat ek swanger was met ons sesde kind. My planne om in Bloemfontein weer te begin werk as maatskaplike werkster was toe eers voorlopig van die baan.

In 1965 het Deon vir ons 'n huis gekoop en Mei maand van daardie jaar het ons die nuwe huis betrek. Daar was 'n swembad wat 'n aantrekkingskrag vir die bure se kinders was. Gelukkig was daar 'n staalstruktuur wat oor die swembad afgeslaan kon word om dit te beveilig, anders sou dit baie gevaarlik vir Marthie wees, want sy het op die hele erf rondgestap. Dit was 'n groot erf , maar nie omhein aan die voorkant nie en Marthie het dit geniet, maar ons moes gedurig ons oog oor haar hou. Ons het 'n inslaap huishulp in Bloemfontein gekry en sy moes ook help om 'n oog oor Marthie te hou.

Dis vreemd snaaks, maar dit is die waarheid dat op daardie stadium uit my eie familie, 'n aanbeveling gekom het, dat ek en Deon tog nou ernstig daaraan moes dink om, nou dat ons 'n nuwe begin in Bloemfontein maak, vir Marthie in 'n inrigting te plaas. Ons moet ook aan die ander kinders dink. Ek was woedend, maar ook baie hartseer, want ek het nie so 'n terugslag op daardie stadium verwag nie. Deon en ek het na baie oordenking en beraadslaging tot die besluit gekom om 'n familie vergadering met ons seuns te hou. Ons het natuurlik verwag dat die Heer ons sal lei.

Ons het een Saterdagmiddag die drie seuns gevra om aan tafel in die eetkamer te sit, want ons wil graag met hulle gesels en 'n antwoord van hulle hê. David was twaalf, Jannie elf en Rossouw nege jaar oud. Ons het aan hulle verduidelik dat die familie meen ons moet vir Marthie in 'n inrigting plaas, omdat met haar by die huis miskien vir hulle opvoeding en persoonlike ontwikkeling nie goed is nie. Ons het dit in eenvoudige taal verduidelik... hulle sal dalk skaam wees vir haar as hulle maats daar kom, dit sal dalk emosionele skade vir hulle beteken.

Die sielkundiges dink en sien dit anders as ons. Hulle reaksie was dadelik: positief en duidelik. Hulle verstaan nou nie hoekom ons haar uit die huis wil wegneem nie. Hulle is lief vir haar. Ons het vir hulle gevra om ten minste drie goeie antwoorde te gee, waarom ons Marthie nie in 'n inrigting moet plaas nie .

Hulle antwoord was as volg:

  * Hulle sal nie skaam wees vir haar nie, omdat haar gestremde toestand bloot as gevolg van die geboorte was en enige persoon kan so iets oorkom.

  * Hulle sal in so 'n inrigting nooit vir haar so goed kan versorg soos mamma by die huis nie.

  * Elke kind het die liefde van 'n pappa en 'n mamma nodig en as sy daar is, sal sy nie elke dag mamma en pappa se liefde ervaar nie. Hulle sal ook na haar verlang.

Met hierdie antwoorde het Deon en ek die groen lig gesien dat ons maar voorwaarts kan aanstap. Teenoor die familie wat hul neus in ons sake wou steek, het ons 'n duidelike boodskap uitgestuur: ons het klaar besluit en hulle moet ons gesin se besluit respekteer. Dit was finaal afgehandel.

Nadat ons in die nuwe huis uitgepak en gevestig was, moes ek my haas om aankope te doen vir die nuwe baba en om sy/haar plekkie reg te kry. Die seuns was gevestig in die skole, Jeanne was nog nie in die skool nie en ons het 'n inslaap huishulp gehad vir wie ek geleer het om soveel as moontlik vir Marthie te help, omdat sy na Marthie sou moes omsien as ek na die hospitaal gaan vir die baba se geboorte.

Ons sesde kind, 'n seuntjie, Willie, is op 4 Julie 1965 gebore. Ek het gehoop dat dit 'n dogtertjie sou wees,'n maatjie vir Jeanne, maar die Groot Gewer maak nooit 'n fout nie. (In daardie dae kon ons nog nie vooraf weet wat die geslag van die baba is nie.) Ek het heel gou besef waarom dit 'n seuntjie moes wees. Die Heer se liefde is onbegryplik groot. Ek het die ou seuntjie so geniet van klein baba dag af tot hy begin loop het en die volgende 2/3 jaar, soveel vreugde en vrede ervaar. Toe die ander seuntjies daardie stadium was het ek so gehuil oor Marthie dat ek baie vreugde en vrede verloor het en baie mooi oomblikkies het by my verby gegaan. Later jare toe ek en my man ouer was, het hierdie sterk jong seun vir ons oneindig baie beteken, want die ander drie seuns was toe al uit die huis.

Dit het goed gegaan met Marthie terwyl ek in die hospitaal was. Deon, die drie seuns en Elisabeth, ons huishulp, het almal hul deel gedoen. Die nuwe bure het almal baie liefde en belangstelling getoon. Ons almal was baie besig en het hard gewerk in die groot gesins opset. Dit was nie maklik met 'n baba en Marthie en so 'n groot gesin nie, maar die krag en wysheid het maar altyd van Bo gekom.

So het ons aan die einde van daardie jaar gekom en ons kon daaraan dink om 'n bietjie weg te kom vir vakansie. Dit was toe 'n vakansie wat ek in my hele lewe nooit kan en sal vergeet nie. Dit was 'n antiklimaks en 'n skok: Vriende van ons wat ons op Elliot leer ken het, het op Aliwal Noord gewoon en hulle het aangebied dat ons vir twee weke in hulle huis kon bly terwyl hulle vir die hele lang vakansie elders gaan vakansie hou. Dan kan ons en die kinders 'n bietjie vakansie by die warm bronne hou. Dit was 'n gawe plan aangesien ons finansies geknel het en ons nie 'n ver en duur vakansie kon bekostig nie.

So het ons dan van Bloemfontein na Aliwal Noord gereis met die baba van ses maande en die vyf ander kinders. Marthie het natuurlik saamgegaan maar daar was geen plek vir 'n huishulp in die motor nie. Ons was skaars daar, toe wou die seuns na die warm bronne gaan om te swem Ons het regtig heerlike ure by die warm bronne deurgebring. Ek het eintlik min kans gekry om in die water te gaan, want ek het ons baba-seuntjie vasgehou en opgepas maar ek kon die kinders dophou en sien hoe hulle dit geniet.

Ek het ook vir Marthie 'n pragtige swembroekie aangetrek en David, die oudste seun en Rossouw moes help en hulle twee moes vir Marthie deur die water sleep en trek. En het sy dit geniet! Sy het gelag van oor tot oor. Ek sal daardie prentjie nooit nooit vergeet nie. Jannie die tweede oudste seun moes weer vir Jeanne, ses jaar oud, by die kinders se swembadjie verantwoordelikheid neem. Deon moes orals 'n oog hou. As die seuns alleen wou gaan swem, moes hulle vir Marthie na my bring en Jannie moes vir Jeanne na Deon neem of na my bring. Ons het baie dae langs die swembad deurgebring en die kinders het die vakansie baie geniet.

By die vakansiehuis was dit baie werk vir my. Al het al die kinders gehelp met etes, gehelp skottelgoed was, doeke ophang en doeke afhaal van die draad, nogtans moes die mamma maar voortou neem. Ongelukkig was my vriendin se wasmasjien buite werking, en daardie dae was daar nog nie weggooibare doeke nie, gevolglik moes ek twee babas se doeke met die hand was. Deon het werklik baie gehelp, ook om Marthie te voer (sy moes drie keer per dag gevoer word en al haar vloeistof moes ook vir haar gegee word) Daar was altyd 'n wonderlike spanwerk by die hele gesin teenwoordig. Terwyl ek die baba voed of bottel gee moes die ander Marthie versorg of 'n opruim werkie doen. Soos ek reeds in die voorwoord gesê het, was Marthie se versorging absolute spanwerk in die gesin deur die jare.

Na twee weke is ons huis toe. Die kinders het 'n heerlike vakansie gehad, maar toe ek by die huis kom, was ek doodmoeg. Dis onmoontlik vir 'n vrou om 'n baba van ses maande te versorg, tesame met 'n gestremde veertienjarige en doeke met die hand te was en om aandag aan die ander vier kinders te gee, om te sien dat almal genoeg kos kry om te eet, om aandag aan my eggenoot te gee en so kan ek aangaan met tien talle dinge waaraan ek moes aandag gee. Ek was absoluut doodmoeg.

Ek het dit baie duidelik aan Deon gestel dat ons, as so 'n groot gesin, nie saam met Marthie vakansie kan gaan hou nie en ons 'n ander plan sal moet uitdink. Of hy en die drie groot seuns kan saam vakansie gaan hou en ek met Marthie en die twee kleintjies by die huis bly of ons sal vir Marthie in 'n plek van versorging moet sit vir die vakansie of iemand moet kry om haar aan huis te versorg. Dit was toe die laaste keer wat Marthie met ons hele gesin saam op vakansie was.

Daar was nie in Bloemfontein 'n plek van versorging vir gestremde kinders nie. Ons het die hele jaar 1966 die saak ondersoek en deur Verplegingsdienste 'n weduwee gekry wat Desember maande by ons aan huis kom bly het om toesig en verantwoordelikheid t.o.v. Marthie te neem. Elisabeth ons getroue huishulp het saam met haar by die huis gebly. Dit was die vakansiereëling vir al die jare wat ons in Bloemfontein gewoon het, tot aan die end van 1971. Elisabeth het altyd 'n ander tyd van die jaar haar vakansie geneem. Dit was vir my goed dat ek elke jaar vir 'n maand van Marthie gedistansieer kon wees om my perspektief en balans te behou.

Die sewe en 'n half jaar wat ons in Bloemfontein gebly het, was wonderlike jare. Ons was baie gelukkig daar: Jeanne is in 1966 skooltoe, die twee oudste seuns het die jare op Grey-skool geniet, goed presteer, ook met sport en musiek goed gevaar. Rossouw was gelukkig in sy skool en het op skool en sport presteer. Ons het baie nuwe vriende gemaak. Ons het by die Tennisklub aangesluit en by die N.G. Gemeente ingeskakel en deelgeneem aan die kerkkoor.

Vanaf Desember 1966 het ons elke jaar vir die beste deel van 'n maand na 'n hout hut, wat op 'n stukkie plantasie was, gegaan. Deon het in 1958 toe hy 'n privaat praktiserende prokureur was, saam met 'n kollega, die stukkie plantasie tussen Wildernis en Sedgefield aan die bopunt van Langvlei gekoop. Heel gou was Deon verplig om die kollega se aandeel oor te neem, omdat hy in finansiële moeilikheid was. Die hut was heerlik in die denne plantasie baie naby die water geleë. Die kinders kon in die water speel, swem, en later met 'n bootjie wat die seuns en hulle pa gebou het, op die water roei.

Die hut het bestaan uit twee slaapkamers, 'n eetkamer, wat ons dadelik gebruik het as 'n derde slaapkamer, 'n kombuis, 'n badkamer en 'n heerlike stoep wat ons van die begin gebruik het as ons eetkamer. Langs die hut was 'n reën watertenk en ons het die reënwater in die kombuis vir kos en drinkwater gebruik. Die water vir die badkamer het uit 'n tenk op 'n stellasie bokant die hut gekom. Dit was bruin vlei-water wat die seuns uit 'n put na die tenk gepomp het. Dit was aangelê na die badkamer en kombuis waar ons dit vir skottelgoed was kon gebruik.

Ons het vir baie jare wonderlike vakansies daar deurgebring. As ons vir die dag strand toe wou gaan, het ons in die begin jare altyd na Wildernis strand gegaan, maar later van tyd meer van Swartvlei strand gehou en dan daarheen gegaan. Ons het deur die jare die hele tuinroete goed leer ken tot by Keurboomsrivier en dag uitstappies gedoen by verskillende plekke. My twee susters en hulle families het dikwels daar kom kuier, ook van my broers en van die ander familie. My twee oudste seuns het, terwyl ons in Bloemfontein was, gereeld elk 'n maat saam gebring vir die Desember vakansie. Die seuns het almal in tente geslaap.

In 1968 toe Willie, ons laatlam seuntjie amper drie jaar oud was, het ek 'n oggendpos by die Huweliksraad as maatskaplike werkster bekom. Willie het by die huis gebly by Elisabeth wat na hom en Marthie moes omsien. Aan my het dit groot eise gestel, maar die Heer het my wonderbaarlik in stand gehou, om alles reg te hou en orals aandag te gee; my werk, die kinders, die huis die tuin. In 1969 moes ek ongelukkig 'n groot operasie ondergaan en was ek vir 'n tydjie gekniehalter, maar het weer spoedig my krag teruggekry.

Al die jare in Bloemfontein het Marthie die groot toeloop van kinders by ons huis geniet. Sy was altyd tussen die klomp, veral in somertye as daar 'n klomp by die swembad was. Dit was baie gevaarlik vir Marthie om langs die swembad te staan, want as sy haar beeld in die water sien, het sy begin wieg en haar balans verloor. So was sy eendag weer op die rand van die swembad terwyl die hele klomp geswem het, en haar balans verloor en kardoems in die water geval. Gelukkig was my man saam met die seuns in die swembad en sy is onmiddelik uitgelig. So was dit altyd my groot werk as die seuns geswem het en Deon was nie by hulle nie, want dan was Marthie 100% my verantwoordelikheid. Soms het ek haar toegemaak in die huis, maar ook met haar op die gras langs die swembad gaan sit. Elisabeth was baie betroubaar en soms moes sy vir Marthie vir 'n uur oppas as ek moes uitgaan.

As ons soms as gesin vir 'n lang-naweek na die familieplaas van my moeder in Christiana distrik gegaan het, of na my suster hulle in Plooysburg, het Marthie altyd saamgegaan. Dus het sy darem nou en dan 'n vakansietjie in die gesinsverband ervaar, aangesien sy nie meer saam met ons gegaan het vir Desember vakansie nie. Ook vir daguitstappies het ons haar nooit by die huis laat bly nie en sy het orals met ons gesin saam gegaan, en die dag net so geniet soos die ander kinders.

Aangesien ek 'n oggendpos gehad het en Elisabeth in die oggende oor Marthie toesig gehou het, was Marthie in die middae my verantwoordelikheid. Sedert ons in Bloemfontein gewoon het, het ons saans ons hoofmaaltyd genuttig, want Deon kon nie huistoe kom vir middagete nie. Ek het altyd laat middae begin met die gesin se ete, en ek moes vir ten minste nege mense kook (my man en ek, ses kinders en Elisabeth).

Ek was immer bewus waar Marthie is en as sy in die huis was en ek begin kook, het sy altyd, as sy die kos begin ruik, na die kombuis geloop en voor die stoof kom staan. Sy het nooit vir haar by die stoof gebrand of aan die stoof geraak nie, asof sy bewus was dat dit gevaarlik kon wees. Ek het deur die loop van jare tot die gevolgtrekking gekom dat Marthie 'n ingeboude radarstelsel het wat haar waarsku as sy kan seerkry, of as 'n plek vir haar gevaarlik kon wees, want dan het sy gaan sit.

As sy by 'n trappie moes afklim, gaan sy op haar knieë af. So het sy soms laat middae na ons bure se tuin gestap (daar was in daardie dae nie drade, mure of hekke voor ons tuine nie) en as ek dan sien sy is nie in ons tuin of huis nie, dan stuur ek een van die drie seuns om haar te soek en te gaan haal. Sy het dan haar koers verloor en net êrens in ons bure se tuin gesit.

Dit was besige jare vir ons in Bloemfontein, die kinders het groot geword. Soos tiener seuns, het hulle pop musiek begin speel en ingebring in die huis. Dan het Marthie altyd padgegee as hulle met hulle musiek begin het en tuin toe gevlug ... As hulle pa saans van die werk kom en klassieke musiek begin speel, het Marthie dadelik kom luister en van die tuin of ander deel van die huis nader gestaan na die sitkamer. Dit was baie duidelik dat sy 'n sterk voorkeur vir klassieke musiek gehad het.

Jannie, ons tweede seun het ook later by Greyskool met viool begin. Daar was baie mooi en heerlike musiek in ons huis met Deon en die seuns. Deon en David het duette gespeel, of Jannie is begelei deur Deon of al drie het saam gespeel. Ai, en het Marthie nie altyd al die musiek geniet nie! Sy was altyd by as daar musiek op die klavier en viool was of as daar pragtige CD`s gespeel is.

So het die jare aangestap in Bloemfontein en in 1970 het David, ons oudste seun, gematrikuleer. Die volgende twee jaar is hy na die Valskermbataljon vir militêre diensplig.

In 1971 was Jannie in matriek en in Mei daardie jaar is Deon na Kaapstad verplaas met bevordering en dit was ons laaste jaar in Bloemfontein. Ons het die huis in die mark gesit. Ek het egter tot die end van die jaar met die kinders daar gebly, aangesien Jannie in matriek was en ons nie die kinders in die middel van die skooljaar wou ontwrig nie. Deon het vir ons 'n huurhuis in Bellville gekry, sodat ons 'n plek kon hê om in te trek en kon bly terwyl ons 'n huis soek om te koop.

# Durbanville

Heel gou het ons 'n geskikte huis in Durbanville gekoop waar ons in Januarie 1972 ingetrek. Dit was die heel bes geleë plek vir ons, aangesien die seuns haas Universiteit van Stellenbosch toe moes gaan en Deon se kantore in die middestad van Kaapstad was. Durbanville was naasteby in die middel geleë.

Op daardie stadium was David nog besig met sy tweede jaar diensplig in Bloemfontein. Jannie het Desember 1971 sy matriek voltooi en Januarie1972 met sy diensplig in die vloot te Saldanha begin. Dit was nog net Marthie en die drie jongste kinders wat in die huis was. Toe die skole begin, het Rossouw na Durbanville Hoërskool gegaan, Jeanne na Durbanville Laerskool en Willie het Sub A in die Pre-primêre skool begin. Dit was vir ons hele gesin weer 'n aanpassing in 'n nuwe plek. Vir Marthie was dit miskien die maklikste, want sy het altyd 'n veilige tuiste in ons gesinsverband gehad.

Die nuut geboude huis was op 'n baie groot erf. Dus moes ons die groot stuk grond tem en 'n hele nuwe tuin uitlê. Daar was geen swembad nie, aangesien ons vooraf beplan het om 'n huis sonder 'n swembad te koop. Die huis was H-vormig en aan die agterkant was daar 'n lekker groot patio tussen die twee bene. Dit was Marthie se stoep, veral in die somer maande. Vanuit die woonkamer was daar 'n groot skuifdeur na die patio en Marthie kon kom en gaan soos sy wou.

Vanaf die patio het ons 'n baie groot grasperk aangelê. Teen die agterste skeidings muur het ons 'n klompie vrugte-bome geplant, en langs die kante se skeidings mure het ons struike en blomme geplant. Toe die grasperk en tuin gevestig was, was Marthie baie lief om in die patio en tuin te gaan sit.

Haar manier van beweging op daardie stadium (sy was toe 21 jaar oud) was dat sy kon loop waar sy wou wees. As daar 'n trappie op of af was, of miskien 'n ongelyke plek waar sy onveilig gevoel het, het sy op haar knieë afgegaan en gekruip tot waar sy veilig voel. Dan het sy weer opgestaan en verder geloop.

As ons haar aan albei haar arms vas gehou het by 'n onveilige plek, sou sy normaalweg aangestap het. By 'n groot en lang trap het sy self op en af gekruip, en nooit in haar hele lewe van 'n trap afgeval nie. Sy kon haar eie liggaam baie goed beheer en het volle kontrole oor haar spierstelsel gehad.

Ek kon nie help, soos ek reeds gesê het, om deur die jare tot die gevolgtrekking te kom dat Marthie 'n ingeboude radarstelsel het wat haar gewaarsku het. Sy was by enige plek of situasie wat vir haar onveilig of gevaarlik was, baie versigtig. So het sy altyd as sy naby die stoof gekom het, en dit was aangeskakel dat sy hitte voel, 'n tree of twee teruggestaan.

Ook het sy by enige trap of trappie op haar knieë afgegaan. As daar enige obstruksie by haar lugweë gekom het, of as haar neus effens toegedruk was, het sy hard geveg om asem te kry.

Dit was vir my baie interessant om die reaksie van Marthie waar te neem toe ons nou weer op 'n nuwe plek kom. Ook van die nuwe bure en kennisse en mense wat later van tyd ons vriende geword het. Party het haar aanvaar as mens in eie reg, vir party mense was dit 'n vreemde situasie, omdat hulle nog nooit met gestremdheid gekonfronteer was nie.

Party mense is jammer vir haar, en jammer vir ons en sien dit as 'n ramp, maar dan kry 'n mens ook diegene wat met misnoë na haar kyk en dink hulle is te goed en verhewe dat so iets met hulle kan gebeur. So 'n houding het my altyd diep seergemaak, hoewel ons Marthie as baba-kind onvoorwaardelik so aanvaar het en geglo het dat sy so vir ons bedoel was.

So het ek een oggend met Marthie in haar stootkarretjie by 'n jong slim en gawe buurvrou gaan kuier terwyl die ander kinders in die skool was. Sy was baie geïnteresseerd in Marthie, baie uitgevra en ek het waarlik opregte deernis by haar ervaar. Sy gee toe vir my 'n gedig en sê sy wou my al besoek en die gedig bring, maar haar moed het haar ontbreek.

Spesiale Hemel Kind

'n Samekoms gehou redelik ver van die aarde

Dit is weer eens tyd vir nog 'n geboorte,

Het die engele aan die Here gesê

Hierdie spesiale Kind sal baie liefde benodig

Haar vordering mag stadig voorkom

Talente sal sy nie ken,

En sy sal spesiale sorg verlang

Van die mense wat sy daar onder ontmoet.

Sy sal moontlik nie hardloop, lag of speel nie

Haar gedagtes mag dwaal

In vele maniere sal sy nie aanpas nie

Sy sal bekend wees as gestremd.

Ons moet dus versigtig wees waarheen ons haar stuur

Sodat sy 'n tevrede lewe sal lei

Asseblief Heer vind die ouers wat

'n Spesiale taak vir jou sal verrig.

Hulle sal nie onmiddelik besef

Die leidende rol wat hulle versoek word om te speel,

Maar met hierdie Kind gestuur van God

Deur versorging van hierdie geskenk van die hemel,

Kom sterker geloof en dieper liefde.

Binnekort sal hulle weet die voorreg aan hulle gegee

Hulle kosbare Kind, so beskeie en vriendelik

Is die "Baie Spesiale Hemel Kind"

Skrywer Onbekend.

Ons het later ook nog van hierdie gedigte gekry, maar Deon en ek voel dis absoluut verkeerd van mense om te dink dat dit mense met besondere kwaliteite is wat gestremde kinders het. Ons is bewus van ons nietigheid, onbekwaamheid en tekortkomings, maar ons waardeer terdeë die deernis van die gewers van die gedigte.

Dit was vir my baie interessant om Marthie se reaksie soms waar te neem as van ons vriende kom kuier het. Sy het hulle blykbaar onderskei aan hulle stemme, want haar gehoor was baie fyn en goed. Die spesialis het dit bevestig toe sy drie en 'n half jaar oud was, en hy haar getoets het. Een van my vriendinne was altyd baie vriendelik met Marthie, het haar gegroet en met haar gesels al het sy nie terug reageer nie.

Marthie was baie lief vir haar en as sy kom kuier het, het Marthie altyd in die sitkamer gekom en by haar op die mat kom sit. 'n Ander vriendin het nie veel van Marthie gehou nie, het haar nie menswaardig geag om van haar notisie te neem nie. As ek en dié vriendin in die sitkamer gesels het en Marthie kom in en hoor haar stem, het sy gemaak dat sy wegkom. Dit was 'n duidelike patroon wat ek vele kere waargeneem het.

Vroeg in 1972, nadat ons in Durbanville gevestig was, het ek werk as maatskaplike werkster, gaan soek. Ek het in Junie 1972 by C.M.R. se hoofkantoor in Parow begin werk. Op daardie stadium het ek 'n inslaap huishulp gehad wat soggens na Marthie omgesien het. Ek het 'n oggend pos gehad, sodat ek tuis kon wees as die drie ander kinders uit die skool kom.

Ek het vroeg opgestaan om pap te kook vir ons almal en die huishulp moes dan vir Marthie haar pap voer nadat sy vir haar aangetrek het. Ook moes sy toesien dat Marthie twee of drie bekertjies vloeistof in die oggend drink. As ek van die werk kom, het ek toegesien dat Marthie iets ligs te ete kry en saans na ons ete het ek haar gevoer. Dit was 'n strawwe roetine vir my en as ek vandag terugkyk, kan ek nie glo dat ek dit alles vermag het nie. Dan besef ek net weer dat die Heer getrou vir my elke dag van krag voorsien het. Sy genade is oneindig groot.

Daardie was strawwe jare vir ons, want Deon moes 6.30 'n bus Kaapstad toe haal, dan is die kinders weg skool toe en ek weg werk toe. Die feit dat die drie kinders in drie verskillende skole was, het veel van ons geeis. Ons was 'n besige, hardwerkende gesin, maar baie vreugde en vrede ervaar in die gemeenskap, waarby ons hele gesin baie betrokke was. Die Here het ons geseën, ons was almal baie gesond, die kinders het goed gevaar in die skole en Marthie het die heerlike musiek geniet wat die kinders en Deon steeds gemaak het. Deon en ek het ook in 1972 by die kerkkoor aangesluit. Dit het vir ons vir baie jare groot vreugde en plesier verskaf. Ook het ons hope vriende deur die jare gemaak wat saam met ons oud geword het hier in Durbanville.

In 1972 het David met sy universiteit studies begin en Jannie in 1973. Dit was ook groot inspanning vir ons om by ons besige program die twee oudste seuns op Universiteit te help vestig. Hulle het nie motors gehad nie en het meestal naweke by die koshuise gebly.

Die drie ander kinders het aangegaan in die hoërskool, die laerskool en die voorbereidingsskool. Ons het aandag gegee aan al drie skole se aktiwiteite, belangstelling getoon in die skole se projekte, ook probeer kontak hou met die onderwysers. Dit het veel van ons geverg, en ons het soms gefaal om by te hou, aangesien ons ook gewerk het.

Teen die end van 1973 was ek fisies baie moeg en uitgeput en ek het amper gevoel ek kan die pas nie volhou nie. Marthie se versorging, die groot gesin, en my werk het my nie alleen fisies uitgeput nie, maar geestelik het ek myself in 'n dor vlakte, moedeloos en bevrees gevind. Na aanleiding van 'n Engelse dagboekie, 'Every Day with Jesus', het ek weer bewus geword dat die versorging van Marthie vir my 'n geweldige groot las is en miskien deels verantwoordelik is vir my geestelike terneergedruktheid. Die uitnodiging het weer duidelik na my gekom: Kom na my toe, almal wat uitgeput en oorlaai is, en Ek sal julle rus gee. Neem my juk op jou en jy sal rus kry vir jou gemoed. My juk is sag en my las is lig.

Ek het weereens daardie oggend my groot las vir die Heer gegee en vir Hom gevra om dit asseblief op Hom te neem en in opregtheid geglo Hy sal dit neem. Hy het dit geneem ... ek het haar nog fisies versorg tot die end van 2000.

In 1974 het Jeanne na die hoërskool gegaan en van toe af was ons net betrokke by twee skole. Jeanne was in standerd 7 of vandag graad 9. Soos dit maar my gewoonte was, het ek die kinders uitgevra na hulle skoolwerk. So verneem ek by haar dat sy die dag 'n opstel oor Marthie geskryf het. Ek wou by haar weet waarom sy oor Marthie geskryf het en toe verduidelik sy dat die Juffrou 'n mooi klassieke plaat vir hulle gespeel het en gevra het dat hulle, wat in hulle gedagtes opkom terwyl die musiek speel, moet neerskryf. Toe hulle die volgende week die opstelle terugkry, wou ek dit graag lees, maar sy wou dit nie gee nie. Tog het ek dit later uit haar gekry en ek plaas die opstel hieronder. Sy het 90% gekry en die Juffrou het net die woordjie "briljant" onderaan geskryf.

MARTHIE

As Marthie maar hier gewees het. Maar sy is hier! Ja, ons verstaan haar nie volkome nie en jy sal nog minder. Deur die jare het ons haar leer ken en aanvaar soos sy is. Jy sal vra, hoe is sy dan? Ek sal antwoord, sy is. Hoe meen jy sy is? Sy is serebraal verlam, lief vir musiek, lief vir alles en almal en inderdaad 'n lieflike mens.

Die feit dat sy die oudste van ons ses kinders is, dat my ma haar 22 jaar versorg het en dat sy 'n belangrike lid in ons familiekring is, is vir haar van geen waarde nie. Sy verstaan dit tog nie en ons verstaan en begryp in elk geval nie haar lewensbeskouing nie. Vir haar is sy slegs 'n lid van 'n familie wat uit 4 lede bestaan: God die Vader, Seun, Heilige Gees en sy, Marthie. Hoe ironies! Al wat ek en jy sal verstaan, is dat sy geheel en al in 'n ander wệreld leef en beweeg, en al wanneer sy ons toegang gee tot haar wệreld, is as jy en sy saam na die klanke van musiek luister.

Haar gesig straal 'n heiligheid uit. Kommerloos, sorgvry, en onbegryplik is sy! Tussen die note van die musiek sien jy haar groot onskuldige blou oë. Dit wil vir jou sệ: "Dwaas, jou wếreldse dwaas, begryp jy dit dan nie! Verstaan jy dan geen enkele noot, geen enkele deeltjie van my wếreld nie".

Nou dat ek daaraan dink. Nou dat ek die wonderlike ware klanke van musiek hoor, sien ek haar voor my. Eienaardig, dat wanneer sy musiek hoor, hoe sag ook al, haar oë troebel word en stil, woordeloos na jou opkyk. Die onbegyplike glimlag op haar gelaat. Ek wil wees waar jy is Marthie! Ek wil ook saam met jou verstaan ...

Maar helaas, helaas ou vriend! Ek en jy ... ons weet min. Al wat ek en jy weet is dat die God in haar, die liefde van Jesus in haar, onvoorwaardelik onmisbaar in ons huis is.

Aan jou, buitestaander, kan ek nie volkome verduidelik nie. Jy sal wel in 'n mate verstaan, maar daardie diepe gevoel kan geen mens op papier vaslệ nie. Net Marthie verstaan ... As sy maar hier was!

Hier het ons nou 'n kykie gekry hoe Jeanne, ons vyfde kind oor Marthie dink en voel, alhoewel 'n mens nooit alles presies op papier kan vaslê nie. Die seuns het by 'n vroeër stadium in die boek, toe ons 'n familie vergadering gehou het in Bloemfontein, vir ons 'n kykie gegee hoe hulle voel en dink oor Marthie. Marthie was deur almal ten volle aanvaar. Ons kon nooit in haar wêreld penetreer nie. Sy het haar eie wêreld gehad, haar eie intelligensie, haar eie persoonlikheid, maar sy was 'n lieflike kind. Soms het sy sommer uitgebars van die lag, maar altyd lief vir musiek, lief om by die ander kinders te wees.

As sy nie iets wou eet nie, maak sy nie haar mond oop nie! En ai, was sy lief vir aartappels! Ek het haar altyd na ete gevoer, maar een Sondag na ons klaar geeet het, het ons die skottel met vier of vyf orige gebakte aartappels saam met die ander groentes op die kombuistafel gesit, terwyl ons eers die nagereg genuttig het. Sy het van die woonkamer verby die eetkamer kombuis toe gestap en toe sy die aartappels sien, het sy seker gedink, nou is my kans! Na die nagereg het een van die seuns kombuis toe gegaan en net gegil, "Mamma kom kyk vir Marthie!"

Sy het langs die kombuistafel gestaan met 'n groot stuk aartappel in haar mond en orals op die tafel en vloer het stukkies aartappel gelê soos sy onbeholpe die aartappels een na die ander beetgepak het. Sy het baie tevrede gelyk met die vier of vyf aartappels in die maag!

Daar was 'n rusbank in die woonkamer wat sy vir haar toegeeien het, want sy het altyd daarop gelê/sit as sy na die radio geluister het of na die televisie gekyk het. Rossouw het in sy graad 11 en 12 jare rugby vir die hoërskool gespeel en altyd middae na die oefensessies moeg en uitgeput tuisgekom en as Marthie nie op die bank gelề het nie, vir hom heerlik op die bank neergevly en gewoonlik dadelik aan die slaap geraak. As Marthie dan verbykom of van buite kom en hom daar sien lê, het sy netjies ook gaan opklim, hom agtertoe gedruk en gestoei en haar aan die voorkant tuisgemaak. So asof sy wil sê, kyk dis my bank, ek het voorrang hier.

In 1974 het Rossouw matriek geslaag en het 1975 begin met sy studies aan die Universiteit van Stellenbosch. Daar was toe drie seuns op Universiteit. Dit was toe nog net Jeanne en Willie wat tuis was saam met Marthie. Naweke was ons huis maar woelig en besig want die drie seuns het soms huistoe gekom en soms vriende en nooiens saamgebring. In 1977 het Jeanne gematrikuleer en sy het die begin van 1978 met haar studies op Universiteit begin. Ons tweede seun, Jannie, was toe net klaar met sy BSc BIng.

So met die loop van jare in Durbanville het ons vriendekring uitgebrei en Deon het kontak gemaak met 'n hele paar van sy universiteitsmaats. Party van hulle het saam met hom op Universiteit aan die BTK behoort. In 1978 het so 'n groepie van ons vriende, ongeveer nege, 'n bergstap aangedurf en dit was baie aangenaam en ontspannend. Ons het dit meer dikwels begin doen. Dit was altyd op Saterdae of vakansie dae, want almal het nog gewerk. By sulke geleenthede het Jeanne dan vir die naweek huistoe gekom om na Marthie om te sien as ons die Saterdag vir 'n bergstap gaan. Daar was selfs geleenthede waar ons vir 'n nag in 'n berghut oorgeslaap het, maar Jeanne en Willie was tuis en het die fort vir pappa en mamma gehou. Die bediende was ook daar om te help.

Van dat ons in die Kaap gekom het in 1972, moes ons nou weer reelings tref vir wanneer ons Desember met vakansie gaan dat Marthie êrens versorg word. Die eerste twee jaar het ons reelings getref met Nursing Services maar dit was hoogs onbevredigend en ons het besef ons sal 'n ander plan moet maak. Aangesien ek vir CMR gewerk het, het ek dikwels bejaardes in die ouetehuis laat opneem. So het ek die hoof van Huis Alida leer ken en vir haar gevra of dit nie moontlik is dat hulle vir Marthie Desember maande kan inneem om versorg te word terwyl ons met vakansie gaan. Deon en ek het toe so 'n reëling met die hoof getref en Marthie het vir die volgende twaalf jaar altyd daar gaan bly terwyl ons met vakansie gegaan het. Dit was tot die einde van 1986. Mev B. het nie meer kans gesien om die Ouetehuis as 'n besigheid te bedryf nie, aangesien sy by aftree-stadium was.

Daarna het ons dikwels groot probleme ondervind en baie hoofbrekens om altyd vir Marthie 'n geskikte plek te kry as ons met vakansie wil gaan. Van die verpleegsters wat ons by die ouetehuis leer ken het, het haar 'n paar keer by hul huis versorg. Dan was sy vir 'n paar keer in klein private ouetehuise versorg, in Durbanville en Milnerton. Ook het 'n jong getroude verpleegster haar eenmaal versorg vir sakgeld. Die volgende jaar het sy 'n baba verwag en nie weer kans gesien nie. By haar het ek die goeie wenk gekry om 'n klein nekdoekie om Marthie se nek te sit vir die kwyl want Marthie het wel dikwels gekwyl en dan was haar hempie onder haar ken baie nat. Ek het vir haar altyd 'n borslappie laat dra, maar die nekdoekie was baie meer effektief.

Dit was my gewoonte om artikels en geskrifte te lees oor gestremde-, brein beskadigde- en vertraagde kinders, om tred te hou met die ontwikkeling in Marthie se wêreld. In my werk as maatskaplike werkster het ek kontak gemaak met ander persone wat ook gestremde kinders gehad het. Ons kon gedagtes en sienswyses en wenke uitruil en deel en dit het seer sekerlik bygedra om my visie gebalanseerd te hou. So het ek eendag by 'n veel ouer vrou as ekself gekom en moes haar help om aansoek te doen vir 'n toelae vir haar Down-sindroom dogter.

In die gesprek het sy gemeld dat haar dogter nog doeke dra, en dat sy self vir die dogter waterdigte broekies maak van 'n sagte geskikte materiaal wat sy by 'n fabriekswinkel in die Strand koop. Dit was asof die Heer die dag die vrou oor my pad gestuur het, want ek het 'n probleem ondervind omdat ek nie meer groot genoeg waterdigte broekies vir Marthie kon koop nie. Die winkels het almal net een storie gehad, en dit is dat die fabrieke nie groter nommers maak nie. Ek het die naam van die fabriek en materiaal by die vrou gekry en het self vir baie jare daarna vir Marthie waterdigte broekies gemaak.

Toe ons in 1972 in die Kaap gekom het, het ek vir Marthie al haar hempies by Woolworths gekoop, maar later jare het geen winkel se hemde vir haar gepas nie, as gevolg van ruggraatverkromming wat al groter en groter ontwikkel het, omdat die eenkant van haar liggaam stadiger gegroei en ontwikkel het as die anderkant.

Ek het toe begin om vir haar hemde ook te maak. Die naaldwerk vir Marthie het groot eise aan my gestel, want ek het reeds van sy begin het om broekies te dra vir haar broekies gemaak. Nou het daar waterdigte broekies en hemde bygekom. Ek kan self nie glo, noudat ek terugkyk, dat ek alles kon vermag het nie: om 'n werksposisie te behartig, 'n huishouding te hề, Marthie te versorg, en so baie naaldwerk vir haar te doen, aandag aan die ander kinders te gee, aandag aan die tuin te gee, ook in die gemeenskap betrokke te wees, en die huwelik moes ook aandag kry! Maar die Krag en Genade het steeds van Bo gekom.

Soos die seuns ouer geword het, en met hul studies klaargemaak het, het die troukoors onder hulle begin posvat. Jannie ons tweede oudste seun is op 17 Desember 1977 getroud nadat hy sy BSc BIng voltooi het en David, die oudste seun, is op 7 Januarie 1978 getroud.

David was egter nog op Kweekskool, maar het sy studies as predikant in Desember 1979 voltooi en is in 1980 gelegitimeer as predikant in die sending. Rossouw en Jeanne was nog op Universiteit en nog net Willie en Marthie was in die huis. Rossouw het die einde van 1979 sy studies, ook BSc BIng voltooi. Daarna het hy vir twee jaar militêre diensplig gedoen. Jeanne het einde van 1981 haar studies, BSc. SOD voltooi.

In 1976 was ons 25 jaar getroud en ons het 'n groot partytjie by die huis gehou. Ons het ook 'n fotograaf na die huis laat kom, omdat dit groot moeite is om Marthie by 'n fotograaf te kry. Ons drie seuns het van Stellenbosch gekom om te help as spyseniers en kelners. Ons as gesin het as gevolg van Marthie geleer om alles as 'n span aan te pak. Die silwerbruilof partytjie was baie aangenaam en ons almal het dit baie geniet met al die gaste.

In die begin van 1980 het Deon van Departement van Justisie 'n aanbod gekry om as hoof staatsprokureur na Windhoek te gaan. Hy was toe in Kaapstad ajunk hoof staatsprokureur, en omdat hy weens protokol nie hoof sou kon word in Kaapstad nie, het hy besluit om die aanstelling in Windhoek te aanvaar.

Dit het beteken dat ons weer sou moes verhuis. Ek het nie baie gelukkig daaroor gevoel nie, want ek het gedink ons sou nie weer hoef te verhuis uit Durbanville nie. Ook was daar 'n koue oorlog tussen Willie, ons jongste, en my man, omdat Willie nie wou weggaan uit sy skool nie. Op hierdie stadium was hy hoofseun van die laerskool en ook kaptein van die rugbyspan. My man het vir hom 'n keuse gegee. Hy kon van 1981 na die koshuis gaan, want ons het eers die end van 1980 verhuis. Hy wou van die koshuis niks weet nie, want hy wou by mamma en pappa bly. Deon is die begin van September na Windhoek en ek moes die fort hou. Deon het ook beplan dat ons nie die huis verkoop nie, maar dit verhuur terwyl ons in Windhoek woon.

My oudste broer van Stellenbosch het een oggend vir my kom kuier en ek het hom vertel dat ek hartseer voel om weer te verhuis. Hy het my visie verskuif, hy het vir my 'n ware lewensfeit aan die verstand tuisgebring, Verandering is vernuwing. Ek moet erken dat ek dit waarlik so ervaar het ten opsigte van ons verblyf in Windhoek. Dit was vir my 'n totale vernuwing. Ek dink dit was ook 'n vernuwing vir Marthie en vir Willie. So het ons dan die end van 1980 ons huis verhuur en na Windhoek verhuis.

Aan die end van hierdie hoofstuk wil ek vertel van ons baie vriende wat ons in Durbanville gemaak het. Hulle het ons so dikwels bemoedig ten opsigte van Marthie. Dit was vriende wat ook baie deernis aan ons bewys het. Ons bewaar dit soos kleinode in ons harte as die liefde wat die Bybel van praat. Die lys van vriende is te lank om neer te skryf.

Daar is egter al baie van hulle oorlede, baie het weggetrek uit Durbanville, 'n hele klompie het saam met ons oud geword, baie van hulle was nog daar toe ons na vyf jaar weer teruggekom het. Van een ding is Deon en ek terdee bewus: dat die liefde en belangstelling van vriende vir ons sielsverkwikking op ons soms moeilike pad met Marthie, beteken het. Twee vriende wat vir ons oor die jare ondersteuning gegee het, wat saam met ons oud geword het, vandag ook nog maats is, wat eerste vir ons in SWA kom kuier het, is Fritz en Elsie Rauch.

#  Suid Wes Afrika

Na twee dae se reis met ons motor, 'n stasiewa, het Deon, ek, Marthie en Willie en ook ons hond Tekkies, in Windhoek aangekom in die eerste week van Januarie 1981. Ons het eers vir twee of drie dae in Daan Viljoen oord oorgebly, terwyl ons vir ons meubels gewag het. Die regering het 'n huis in Klein Windhoek tot ons beskikking gestel en daar het ons baie lekker gewoon, die hele tyd wat ons in SWA, (later Namibië) gebly het.

Terwyl ons op pad na Windhoek was, het ons by Keetmanshoop stilgehou vir petrol. Daar naby die petrolpompe staan 'n groot vragmotor met 'n vrag spanspekke te koop. Dis die grootste spanspekke wat ek nog ooit gesien het. Die boer sề dit kom van Stampriet en dis baie lekker soet. Ons het dadelik 'n hele klomp gekoop en ook sommer een geëet. Marthie het dit so geniet, net soos ons, want sy is baie lief vir vrugte.

Nadat die meubels aangekom het, het dit seker so twee weke geneem om alles reg en skoon en op die plek te kry. Willie, ons jong en sterk seun, het vir ons oneindig baie op daardie stadium van ons lewe beteken. Vir ons almal was dit 'n aanpassing, veral die weer, die hitte, na die Kaap se koeler weer. Daar was ook gawe bure langs ons, mense met wie ons kontak gehou het tot lank na ons terug was in die Republiek. Hulle is later oorlede.

Dit was 'n interessante gemeenskap in Windhoek. Baie Duitssprekende mense, ook wel baie Afrikaans-en Engelssprekendes. Ons het by die Eros N.G. Kerk ingeskakel en later teen die einde van die jaar ook by die kerkkoor aangesluit. Willie het by die Windhoek Hoẽrskool met Std. 8 (vandag graad 10) begin.

Marthie het haar omgewing verken, orals geloop en gekruip waar sy onveilig voel. Daar was 'n heerlike stoep aan die sykant van die huis, wat Marthie as haar stoep beskou het! Aan die voorkant van die huis by die voordeur was daar 'n groot stoep met 'n geweldige hoë trap. Dit was ongelukkig die enigste toegang van die motorpad na die huis en 'n bedreiging vir Marthie. Ons het haar altyd by die trap op en af gehelp. Later het sy self die trap aangedurf op haar knieë. Een of twee van ons was altyd byderhand om haar dop te hou.

In die begin het sy soms so halfpad met die trap afgegaan, dan omgedraai en teruggegaan asof sy nie kans sien om tot onder te kruip nie. Dit was ongeveer na nege maande dat sy die trap bemeester het. As sy onder kom het sy opgestaan en na die groot motorhek geloop, en daar heerlik gestaan en uitkyk op die straat. As sy moeg gestaan is, het sy teruggestap tot by die trap en terug gekruip tot bo. Soms het sy daar gesit en die wêreld beskou. Ons was hooggeleë en het 'n mooi uitsig gehad. Later het sy dan terggekom in die huis of op die ander stoep gaan sit. Marthie het hierdie jare soms op 'n bank of stoel gaan sit maar ook dikwels op die vloer.

Deon het as seun van tien jaar oud met sy ouers na Windhoek verhuis en die gesin het daar gebly totdat Deon sy LLB graad aan die Universiteit van Stellenbosch voltooi het. Dit was die eerste keer dat ek in S.W.A. gekom het en Deon se begeerte was om die mooi land vir my te wys, terwyl ons daar woon.

Daar is beplan dat ons die Visrivier canyon in die eerste Junie vakansie sou stap. Ons vriende van Durbanville, Fritz en Elsie Rauch en Bernard en Amanda Luyt met hulle twee kinders (hul seun was net so oud soos Willie en hul dogter bietjie jonger as Jeanne, ons dogter wat nog op Universiteit was.) Jeanne het natuurlik vir die Junie vakansie huistoe gekom. Ons het ons vriende by Ai-Ais gekry en so het ons tien toe die Visrivier Canyon gedurende die Junie-vakansie gestap. Dit was 'n belewenis en ons het dit verskriklik geniet, om nie eers te praat van die wonders van die natuur nie! Die avontuur sal ons nooit vergeet nie!

Voor ons enige reëlings vir die toer kon tref, moes ons eers 'n plek van versorging vir Marthie kry. Ons het orals uitgevind, maar nêrens in Windhoek kon ons iets vind nie. Van ons nuwe vriende het gemeld dat die Katolieke hospitaal op Usakos dalk so iets sal onderneem. Ons het besluit om vir 'n naweek na Swakopmund te gaan. Ons moes verby Usakos ry, dan kan ons persoonlik gaan uitvind by die hospitaal of hulle vir Marthie sal kan versorg. Ook kan hulle vir haar persoonlik sien, want Marthie en Willie het natuurlik saamgegaan.

By die hospitaal het ons Suster Ewalda, wat in beheer was, ontmoet. Ons het aan haar verduidelik dat ons vir Marthie, wat nou amper 30 jaar oud is, self versorg. Ons wil graag na die Visrivier Canyon gaan, maar kan nie 'n plek van versorging in Windhoek kry nie. Sy was baie vriendelik en tegemoedkomend. Ons kon toe reël dat sy daar versorg sal word vir amper drie weke. Ons moes haar toe twee dae voor ons na Ai-Ais gery het, na Usakos neem, en twee dae nadat ons in Windhoek aangekom het, het ons haar weer gaan haal. Hulle het haar pragtig versorg en na haar gekyk. Dit was groot genade en 'n seën van die Here dat ons die plek by die hospitaal in Usakos kon kry, want later toe ons verskillende toere met familie en vriende, wat van die Kaap gekom het, onderneem, het ons vir Marthie na Suster Ewalda in Usakos geneem.

Ons het darem nie altyd sonder Marthie die land gaan verken nie. Ons het haar dikwels saamgeneem vir 'n naweek of vir drie tot vier dae. Ons het bevriend geraak met 'n gesin in ons gemeente. Hulle was baie jonger as ons, en het nog nooit met 'n gestremde kind kennis gemaak nie. Hulle oudste dogter was saam met ons jongste seun, Willie, in dieselfde klas op skool. Ons eerste uitstappie met Marthie was saam met hierdie gesin. Tony en Ann-Magriet Biehler en hul vier kinders het saam met ons na die Waterberg gegaan. Dit was 'n lang naweek in September 1981 (die eerste jaar van ons verblyf daar) en ons het gaan kamp in die toeriste kamp by Waterberg. Die weer was heerlik en die natuurskoon was wonderbaarlik. Ons het Saterdag tot bo-op Waterberg geklim.

Ons het vir Marthie in die motor gesit, daar by die kampplek, twee venster ruite wyd oopgedraai sodat sy lekker kon uitkyk en die pragtge musiek, die negende simfonie van Beethoven aangesit, sodat sy kon luister terwyl ons vinnig die berg uitgeklim het. Toe ons terugkom het, het sy nog steeds na die musiek geluister. Dit was ander tye as vandag. Daar was geen gevaar dat sy gemolesteer sou word nie of dat ons besteel sou word nie. Al ons kampeer goed en ons tente het oop en bloot daar gestaan en alles was veilig en onaangeraak.

Nog 'n uitstappie wat ons daarna onderneem het, ook saam met die Biehler gesin, was om na Naukluft natuurreservaat te gaan vir 'n lang naweek. Elke gesin slaan 'n tent op, sodat ons 'n plek het om aan en uit te trek. Daar was ablusieblokke en ons gooi twee groot seile oop vir ons woonarea en saans gooi ons almal ons matrasse op die seile vir die nag. Deur die dag het Marthie gemaklik op die seil gesit en gekruip. Dit was heerlike weer en dit was heerlik om snags onder die sterre te slaap. Marthie het egter in die tent geslaap op haar matrassie. As ek vir haar 'n doek moes aansit, was die tent daar, as ons 'n bietjie gaan stap het om die natuur en die wêreld te verken, het ons vir Marthie of in die motor met musiek gelaat, of sy het selfs net op die seil bly sit en die wêreld bekyk. Snaaks, sy het nooit van die seil afgekruip nie. Sy het nie daar geloop nie, want die terrein was te ongelyk en te ru vir haar, maar ons het haar soms vir 'n wandeling geneem. Dan het Deon en ek haar elk aan 'n armpie gehou om haar te ondersteun. Sy het so 'n uitstappie net soos ons geniet.

So was ons ook na Luderitz vir 'n lang naweek die volgende jaar. Weer het die Biehler gesin en ons saamgegaan. Op ons program was om kreef te gaan eet. Ons het tuis gegaan in twee vakansie huisies. Marthie het altyd die ryery baie geniet. Orals waar ons in Luderitz en omgewing rondgery het, het sy saam gery. As ons uitgeklim het vir 'n paar minute om dinge te besigtig, het sy in die motor bly sit. Soms het sy ook net uitgeklim om haar bene te rek. Toe ons die aand gaan kreef eet het in die restaurant, het ek haar vooraf gevoer en goed laat drink. Ons het vir haar mooi musiek opgesit, die huis verlaat en gesluit. Dit was 'n uitsondering om die aand kreef gaan eet, want ons twee gesinne het gewoonlik ons maaltye saam genuttig in een van ons huisies.

Dan het ons, Marthie inkluis, ook een jaar by die Blutkoppen saam met Tony en Ann-Magriet en hulle kinders gaan kamp. Daar was geen ablusieblokke nie. Ons moes selfs 'n groot kan water vir Marthie se doeke saamneem. Ook twee groot kanne water vir huishoudelike gebruik. Ons het twee tente opgeslaan, seile oopgegooi en twee groot sambrele opgeslaan. Blutkoppen is in die Khomas Hochland. Ons het die veld en plante terdeë geniet. Marthie het meestal op haar kampstoeltjie gesit, ook soms op die seil, maar die terrein was maar baie ru en ongelyk. As iemand vir my vyf jaar vroeër sou sê dat ek met Marthie sou gaan kamp op 'n kampterrein sonder 'n ablusieblok, sou ek dit nie glo nie. Tog het ek dit op die proef gestel en ons almal het die uitstappie baie geniet.

Ook het ons as gesin soms vir 'n naweek na Swakopmund gegaan. Dan het ons 'n vakansiehuisie gehuur. Ook het ons gesorg dat ons by die see kon uitkom, sodat ons vir Marthie op die seesand kon kry. Sy het dit altyd baie geniet om op die seesand te kruip. Ook het sy ons rondryery om die omgewing te besigtig, baie geniet. Buitestanders sou dalk dink dat sy ons baie gebind en beperk het, maar as jy ten volle aanvaar het, is 'n mens vry en as jou visie wyd en reg is, is niks te moeilik en onoorkomelik nie.

Tydens die vier jaar wat ons in Windhoek gewoon het, het ons 'n hele paar toere deur die land onderneem as familie of vriende vir ons kom kuier het. So het ons omtrent 4 of 5 keer na die Etosha panne gegaan en ook langs die Skedelkus tot by Terrace baai. Dan was ons ook by die Weskus Nasionale Park, Damaraland en op tot in Kaokoland. By al hierdie geleenthede het ons vir Marthie na die Katolieke Hospitaal in Usakos geneem waar Suster Ewalda haar versorg het. Sy het later 'n interssante verhouding met Marthie opgebou, aangesien Marthie elke jaar een of twee keer daar was.

Elke jaar in Desember het ons Kaap toe gegaan en dan het ons vir Marthie saamgeneem. Ons het in Durbanville by vriende, en later by ons seun vir 'n nag oorgebly, nadat ons eers vir Martie na Huis Alida geneem het. Dit is waar sy reeds van 1974 elke Desember gebly het as ons na Sedgefield se houthuis met vakansie gegaan het. Met die terugkom het ons haar gaan oplaai en weer 'n nag oorgebly om die volgende dag die pad na Windhoek te vat.

Weens die feit dat ek nie meer as maatskaplike werkster gewerk het soos in die Kaap nie, het ek meer tyd op hande gehad. Dit was my kans om by 'n lewens ideaal uit te kom, naamlik om klasse in kunsnaaldwerk te neem. Ek het baie ure op die systoep gesit en borduur. Dan het Marthie altyd by my kom sit op so 'n manier dat sy fisies aan my raak, miskien net aan my voet of been. Ek het dan te lekker met haar 'gesels' en vir haar alles vertel van haar broers en suster, waar hulle is, wat hulle doen. Ook oor alle ander onderwerpe en selfs geestelike waarhede in die Skrif wat vir my duidelik geword het, het ek met haar gedeel.

Die jare in Windhoek was vir my goue jare.

Ongelukkig het Marthie vier maande voor ons Windhoek verlaat het, siek geword weens 'n maag aandoening. Dit was diarree. Ek het eers self gedokter met huisrate, maar later het ons haar na 'n algemene praktisyn geneem. Hy het haar met kinderdiarree gediagnoseer en medikasie voorgeskryf. Na twee of drie dae was dit onder beheer. Later het die toestand weer begin en dan gebruik ek weer die dokter se voorskrif. Na twee of drie dae was dit weer reg. Dit was die situasie toe ons na Kaapstad verhuis.

Willie het aan die einde van 1983 gematrikuleer. Hy begin toe met sy twee jaar militere diensplig in die SWA Gebiedsmag. Hier het hy vriende gemaak met iemand wie se ma 'n vriendin van my op Bloemhof Meisieskool op Stellenbosch was. Ons was een naweek na Okahandja vir 'n ouerdag by die leërbasis en daar het ek na al die jare weer vir Annie ontmoet. Ons het by 'n later geleentheid vir Annie en haar man op hulle plaas in die distrik van Otjiwarongo gaan kuier en kon ons weer na vele jare ons vriendskap voortsit.

Teen die middel van 1984 het Deon gevoel dit is naby sy aftreetyd en hy wou teruggaan Kaap toe. Hy het met die Departement van Justisie se toestemming aan die begin van 1985 sy werk in Kaapstad hervat.

# Terug in die Kaap

Ons het ons huis vir die tydperk wat ons in Windhoek gewoon het, verhuur en kon ons toe weer terugkom in ons eie huis. Dit het vir ons drie weke geneem om te hervestig. Op daardie stadium was dit net Deon, ek en Marthie wat in die huis was, want Willie moes nog 'n tweede jaar militëre diensplig doen. Hy het in 1986 aan die Universiteit van Stellenbosch met sy studies begin. Ek het ook nie weer as maatskaplike werkster gaan werk nie.

Deon was nou al by aftree ouderdom en het die middel van 1986 afgetree as adjunk staatsprokureur. Ons het toe laat aanbou, 'n ekstra dubbelkamer en 'n motorhuis. Een van die kamers van die huis het Deon as sy kantoor ingerig, omdat hy vanuit die huis begin praktiseer het as prokureur.

Later in die jaar en veral die volgende jaar het Marthie se maagprobleem hervat. Ons het haar na 'n plaaslike dokter geneem en hy het vir haar medikasie voorgeskryf. Dit was meer effektief as die vorige keer. Hy het haar deeglik ondersoek en bevind dat sy redelik gesond was, alhoewel sy gewig verloor het.

Op daardie stadium het sy normaal geëet en haar bewegings was soos gewoonlik. Sy het graag na die tuin gegaan of na die patio wat net buite die woonkamer deur die groot skuifdeur was. So het sy haar ou wêreld opnuut verken en na haar musiek kom luister of in die woonkamer of sitkamer as haar pa klavier gespeel het.

In 1987 was Deon en ek op 'n toer na Israel, Griekeland en Turkye. Vanaf 1987 kon ons nie meer vir Marthie na Huis Alida neem nie, aangesien dit toegemaak het. Ons het dikwels groot hoofbrekens gehad om 'n plek van versorging vir haar te vind. Tog was Suster du T., wat verbonde was aan Huis Alida, bereid om na Marthie om te sien terwyl ons oorsee was. Aan die end van 1987 toe ons met vakansie na Sedgefield gegaan het, was Marthie in die sorg van 'n verpleegster wat ons leer ken het, tydens haar verblyfperiodes in Huis Alida.

Jeanne, ons dogter, het aan die einde van 1987 getrou, nadat sy vyf jaar onderwys gegee het aan Bloemhof meisieskool op Stellenbosch. Sy het op Caledon gaan woon en kon dus nie meer by Marthie kom bly het as ons vir 'n nag of twee wou uitslaap nie. So het elkeen van die kinders, sonder dat hul juis daarvan bewus was, 'n deel bygedra aan Marthie se versorging.

Gedurende 1988/89 het Marthie se maag opnuut begin akuut raak. Sy het meer gewig verloor en ons het gesien dat daar in haar linkersy 'n effense uitstulping was. Ons het haar na die dokter geneem, en is na 'n spesialis verwys. Hy was van mening dat daar eerstens aan Marthie se bloed toestand aandag gegee moet word. Ons het al die voorskrifte en medisyne baie presies gebruik soos hy aanbeveel het.

Omdat ek nie gewerk het nie, het ek spesiale aandag aan Marthie kon gee, maar die gewigverlies het toegeneem en so ook die uitstulping in die sy. Met ons tweede besoek aan die spesialis het ons aangedring op 'n intensiewe ondersoek na die uitstulping. Hy het nogtans gemeen haar bloed toestand moet voorkeur kry. Toe ons daar weg is, was ek bitter teleurgesteld, want ek het tot die gevolgtrekking gekom dat hy Marthie nie menswaardig genoeg ag om 'n operasie op haar te doen nie. Ons het nie weer na hom gegaan nie.

Die probleem het egter vererger. Ek was moedeloos oor die gedurige doek omruilings. Soms was dit asof dit al is waarmee ek heeldag besig was, doeke was, ophang, afhaal, wegvou ... Natuurlik het die huishulp gehelp, maar ek het self vir Marthie versorg. Ek het eendag in wanhoop op my knieë geval en vir die Here gevra of dit al is wat my beskore is om te doen. Ek het vir Hom gevra om die opstand in my gemoed te vergewe en om vir my vrede te gee met die situasie. Ook om vir my wysheid en insig te gee met Marthie se toestand Ek was so bekommerd. Sy het steeds gewig verloor en die uitstulping in haar sy het groter geword. Ek het met die Here gepraat en gevra tot watter ouderdom Marthie sal leef, want sy was al amper 40 jaar oud.

'n Paar dae daarna het die Here my geantwoord deur 'n voorval wat ek met Marthie beleef het. As ek haar doek moes omruil, het ek haar altyd na haar kamer geneem, haar op die bed laat lê, en die doek omgeruil. Die middag toe sy op haar rug lê, kry sy 'n hoesbui. Dit was baie ongewoon. Haar plaatjie met die vier voortandjies wat sy al van 1966 gedra het en wat baie stewig vashaak aan die ander tande, spring weens die hoesbui in haar keel. Ek het my byna doodgeskrik, haar orent geruk, maar die plaatjie het in haar keel bly sit.

Ek is met my vingers in haar mond om dit uit te kry en skree terselfde tyd vir Deon om hulp. Sy het na haar asem gehyg, maar gelukkig kon ek die plaatjie beetkry en uithaal. Ek het my lam geskrik. Sy kon dood gewees het. Ek het gehuil en was ontsteld en toe ek tot bedaring kom, kom dit baie duidelik na my dat die Heer haar enige oomblik uit ons lewens kan neem, maar dis Sy wil dat sy nog by ons moet wees.

Ons predikantsvrou was 'n mediese dokter en ek het by haar raad ingewin omtrent Marthie se langdurige maag probleem. Ek wou Marthie graag na 'n Christen dokter neem. Sy het Dr C, 'n dame in Durbanville, voorgestel. Ek het Marthie se mediese geskiedenis vooraf aan haar verskaf en sy het Marthie deeglik ondersoek. Sy het ons meegedeel dat Marthie definitief 'n groot gewas in haar sy het. Aangesien dit aan die end van die jaar was, is gereel dat Marthie op 12 Januarie 1990 'n operasie sou ondergaan. Sy sou 'n week voor die oprasie vir 'n ondersoek na die chirurg gaan.

Ons het nietemin reëlings getref om vir 'n kort vakansie na Sedgefield te gaan, aangesien meeste van die kinders daar sou wees. Marthie het by die verpleegster gebly waar sy ook die vorige jaar versorg was. My skoondogter, Kinnie ('n mediese dokter) se suster, (ook 'n mediese dokter by Tygerberg Hospitaal se sonarafdeling) het onderneem om aandag aan Marthie te gee. Ek het begin vermoed dat Marthie se vakansie verpleegster haar afskuif op die bediende en nie self baie aandag aan Marthie gee nie. Die betaling was vir haar baie belangrik, want sy wou altyd weet wanneer ons haar gaan betaal. Ons was die vorige jaar ook daarvan bewus. Deon het vir haar in elk geval die volle bedrag vooruit betaal.

Ons het baie lekker vakansie gehou. Ons is 'n groot familie en die kinders maak beurte om saam te kuier by Sedgefield. Daar is vyf getroude kinders en agtien kleinkinders. Daar kuier gewoonlik twee of drie kinders met hul gesinne op 'n slag en dan kom die ander weer daarna. Dit is ook nie elke jaar dieselfde kinders wat saam kuier nie. Ons was net sowat tien dae in Sedgefield toe Dr E. ons op Oukersaand bel en se dat sy Marthie in Tygerberg Hospitaal laat opneem het, aangesien die verpleegster haar laat weet het dat dit nie goed met Marthie gaan nie. Sy het by nadere ondersoek besluit om Marthie te hospitaliseer.

Ons het besluit om op Kersdag terug te ry na Durbanville. Ons is reguit hospitaal toe, maar kon haar nie dadelik huistoe neem nie. Ons het 'n afspraak met die dokter vir die volgende oggend gekry. Dr. E., wat vertroud was met die dokters en spesialiste se progam, het vir ons gesê hulle wil Marthie nie ontslaan nie, aangesien die professor Marthie se operasie aan die studente wil demonstreer, weens die omvang van die gewas.

Die volgende oggend het die professor vir ons gese dat hulle dadelik wil opereer. Ek het aan hom verduidelik dat Marthie verwaarloos was en nie goeie behandeling ontvang het waar sy versorg is nie. Ek wil haar graag tien dae in my sorg hê om haar te kalmeer en te vertroetel. Ek sal haar op 10 Januarie, soos hy bepaal het, hospital toe bring. My woord is my eer. Ons het onmiddelik die afspraak by die ander chirurg gekanselleer.

Ons is die middag terug na ons huis in Durbanville met die voorneme om dadelik terug te gaan na Sedgefield. Toe ons by die huis instap, lui die telefoon met die tyding dat Deon se suster uiters siek is in die siekeboeg van 'n ouetehuis in die suidelike voorstede van Kaapstad, waar sy versorg word. Ons kon vinnig 'n besoek aan haar bring en laat namiddag die pad, met Marthie, na Sedgefield vat. Ons het die nag net voor twaalf daar aangekom. Deon se suster is daardie nag oorlede.

Ons is kort na nuwe jaar terug Kaap toe om alles reg te kry vir Marthie se opname en operasie. Ek het baie aandag aan Marthie gegee en haar gevoer met alles waarvoor sy lief is. Op 10 Januarie 1990 is sy in Tygerberg Hospitaal opgeneem. Die volgende dag het sy bloedoortappings gekry en Deon en ek het onderneem om beurtelings by haar te wees, omdat sy gedurig die pypies wou uittrek. Sy het natuurlik nie 'n benul gehad waaroor alles gaan nie. Ons was die hele dag by haar en het haar elke minuut opgepas..

Marthie is die volgende oggend geopereer en die middag wou die professor en die chirurg ons sien. Ons het reeds aan die einde van die oggend verneem dat die operasie heeltemal suksesvol was. Die middag het Deon, ek en ons seun Willie na Marthie in die hospitaal gegaan. Ons moes lank wag vir die professor en al die dokters wat betrokke was. Ook was daar 'n hele paar finale jaar studente teenwoordig .Gelukkig was geen kwaadaardigheid teenwoordig nie. Die chirurg het verskoning gemaak vir die groot maagsnit. Hy het die gewas en baie beskrywings in mediese terme, verduidelik. Ons was dankbaar dat dit verby was en dat daar geen kwaadaardigheid teenwoordig was nie.

Marthie was lank in die hospitaal. Ek het baie ure by haar deurgebring. Ek het vir die verpleegsters gehelp om haar te voer en was meestal oor die middag-en aandete daar om haar te voer. Ek het ook met ander takies gehelp, omdat ek vir Marthie tot hiertoe amper veertig jaar versorg het. Na ongeveer veertien dae is sy ontslaan en die operasie wat vir my soos 'n berg was, was agter die rug.

Marthie was verswak toe sy tuis kom. Ek moes baie tyd en geduld aan die dag lê. Sy het voor die operasie al baie maerder geword en 'n hele paar keer in die huis geval as sy geloop het, omdat sy so swak was. Sy het blykbaar bang geword en begin kruip en nooit weer alleen probeer loop nie. As ons haar egter aan die armpies gehou het, het sy normaal geloop soos sy altyd gedoen het. Toe sy uit die hospitaal kom, kon sy beswaarlik kruip. Ons het haar uit haar kamer gedra tot op die bank in die woonkamer en dan na die stoeltjie in die kombuis waar sy altyd geëet het. Ons het haar mooi opgepas en versorg en ek het ekstra aandag aan haar voeding gegee. Sy het mettertyd sterk geword, gewig opgetel, rooi wange gekry en haar ogies was helderblou en vol dankbaarheid, omdat sy gesond was en weer kon luister na haar mooi musiek. Ons was almal baie dankbaar dat ons haar deur die groot krisis kon help.

Die jare het aangestap en in 1991 sou Marthie 40 jaar oud word. Eintlik was dit 'n wonder, want die "dokters" het almal gesê sy sal miskien 17 of miskien 20 jaar haal. Nou het haar 40ste verjaardag nader gekom. Omdat ons deur die jare nooit vir haar 'n verjaarsdagpartytjie gehou het nie, het ons besluit om 'n groot verjaarsdagete by ons aan huis te gee. Ons het dit nie op haar verjaarsdag op 27 Desember gehou nie, omdat dit nie 'n geskikte tyd vir al die familie sou wees nie. Buitendien maak 'n datum nie vir Marthie saak nie.

Ons het al ons broers en susters (wat nog geleef het) en hulle gesinne en al Marthie se neefs en niggies wat in die Kaap of omliggende dorpe gewoon het, na haar verjaarsdagete genooi. Ons was 43 bymekaar. Ons het ook ons predikant, Ds. G. genooi, aangesien hy en ons oudste seun, David saam op Kweekskool was. Dit was 'n baie aangename geleentheid. Marthie het tussen al die gaste rondgekruip, nie wetende dat sy die middelpunt van die byeenkoms is nie.

Dit was vir ons 'n heerlike ondervinding om so 'n groot familie byeenkoms vir haar te reël. Ons kon met alaml deel hoe groot God se genade en liefde die afgelope 40 jaar en tydens haar operasie was.

In Oktober 1991 het ons vriend F. Rauch 'n gesprek in die Gemeenteblad van Durbanville NG Moedergemeente geplaas oor Marthie as 'n gestremde kind wat al 40 jaar in ons gesin versorg word. Die artikel was in die vorm van vrae en antwoorde. Met sy toestemming plaas ek die laaste drie vrae en antwoorde soos dit verskyn het.

V: Hoe beinvloed haar teenwoordigheid julle sosiale lewe?

A: Ons steek haar nie weg nie. Besoekers word aan haar voorgestel, want sy is 'n kind in eie reg. Ons besef natuurlik mense se ongemaklikheid, want baie is dit nie gewoond nie. Verder is dit so dat sy ons bind dat ons nie heeltemal vry na buite kan beweeg nie, maar sy is deel van ons bestaan en waar ons kan, neem ons deel aan gemeenskaps bedrywighede.

V: Hoe sien julle die pad vorentoe, noudat julle ouer word.?

A: Dit het ons gepla, maar ons het daarmee na die Here gegaan. Ons weet Hy sal voorsien en vir ons duidelik maak wat ons moet doen. As ons die situasie nie meer kan hanteer nie, weet ons dat daar 'n plek van versorging vir haar sal wees.

V: Watter invloed het Marthie op jou geestelike lewe?

A: Benewens my bewustheid van God se grootheid en Sy genade voel ek 'n bevryde mens. Ek het Marthie aanvaar soos sy is. Miskien moet ek die volgende aanhaling uit 'n blad vir jou gee, want dit sê wat ek voel. "Begin to see that whatever God asks you to do, is meant to reveal something of His glory to you, and you will come away the richer for it all. Go then and do His work, not because you have to, or because He needs you, for He doesn`t really, but because He chooses to make you His instument, and because the path of duty then becomes the place of glory.''

Soos Marthie ouer geword het en die kinders uit die huis gegaan het, het my roetine verander en kon ek meer tyd kry vir lees. Ek het graag tydskrifte en boeke gelees. Soos ek meer kennis bekom het (oor serebrale verlamming, of oor enige aspek van die lewe) en soos dit my emosioneel, sielkundig en geestelik geraak het, het dit my pad makliker en interessanter gemaak. So het ek ook eendag net die frase: "No wound, no pearl" gelees. Vir my het dit boekdele gespreek. Ek het ten diepste verstaan wat dit beteken. As 'n mens deur lyding gegaan het, word jy sterker en word jy gesuiwer.

Deon het nog steeds van die huis gepraktiseer as prokureur. Ek het baie aandag aan die tuin gegee en Marthie het altyd by my gesit as ek in die tuin gewerk het. Ook moes ek baie tyd spandeer aan naaldwerk, aangesien ek steeds broeke en hemde, doeke en waterdigte broekies vir Marthie gemaak het. Waar ek ook besig was, was Marthie by my. Ek het altyd met haar gesels, al kon sy nie terug gesels nie. Dit was vir my 'n soort terapie.

Die jare het aangestap. Willie en Carin het einde van 1990 getrou en in De Aar gaan woon. Dit was nou net Deon, ek en Marthie alleen in die groot huis. In September 1993 het ons 'n eenheid in die Paddocks, Durbanville betrek. Dit is waar ons steeds gelukkig woon. Dit is in 'n sekuriteitskompleks, naby ons kerk, waar ons in die kerkkoor sing. Dit is ook naby ons vriende. Die voordeel hiervan bo 'n aftreeoord, is dat Marthie haar eie tuintjie het waar sy nie die bure pla nie.

#  Marthie uit ons huis

#

Ons het insae in die planne van die huisie in die Paddocks gehad en ons kon veranderinge aanbring. Ter wille van Marthie het ons 'n plan gekies waar die huis op dieselfde vlak is. Die groot stoep aan die agterkant se growwe baksteenstruktuur het ons laat vervang met teels. Dit was Deon se voorstel. Marthie het op haar knieë "geloop" en hy het geweet hoe baie tyd ek aan haar broeke bestee! Die woonkamer het ons verander sodat daar 'n deel vir Marthie is waar sy op haar bank kan sit en televisie kyk. Dit was dan nie nodig vir haar om altyd in die sitkamer te sit nie.

Daar het sy gaan sit wanneer sy musiek luister, want ons musieksentrum is hier. Ook die drie trappe van die agterstoep na die tuintjie, het ons wyd en ruim laat maak. Die posisie van die skuifdeur is verander, sodat sy maklik op die stoep na die tuin kon gaan.

Na twee maande was ons heeltemal gevestig. Ons het 'n nuwe roetine uitgewerk en ons en Marthie was baie gelukkig en het lekker in die nuwe huisie gewoon. Sy het baie goed aangepas. Deon het een van die kamers ingerig as sy kantoor, aangesien hy steeds as prokureur gepraktiseer het. Nou was daar net twee slaapkamers.

Ons het soos gewoonlik Desember 1993 na Sedgefield gegaan vir vakansie. Dit was weereens, van 1990 tot 2000, moeilik om vir Marthie geskikte versorgingsplek gedurende die vakansie te kry. Ons het 'n paar keer vir haar in Durbanville in 'n privaat ouetehuis plek gekry, 'n paar keer in Milnerton, eenkeer by 'n verpleegster aan huis, maar sy was die volgende jaar verwagtend en kon Marthie nie weer neem nie.Vanaf ongeveer 1997 is sy in'n privaat ouetehuis in Goodwood by mev G. de V geplaas.

Ons het ook soms vir Marthie na ons dogter, Jeanne op Caledon geneem as ons staproetes onderneem het. So het ons beplan om in 1991 die Otter Voetslaanpad te doen, en was ons oppad om Marthie op Caledon af te laai, toe ek onder 'n motor beland het. Dit het in Kuilsrivier gebeur en ons toer is afgestel.

Die volgende jaar, 1992, het ons weer beplan om die Otter voetslaanpad aan te durf en die keer was dit 'n suksesvolle en pragtige toertjie. Ons was sewe maats; Margo my suster, en haar man Wout, Frits en Elsie, Johan, Deon en ek. Ons het vir Marthie by Jeanne op Caledon gaan aflaai. Al ons kinders het ons deur die jare baie ondersteun met Marthie. Ons het ook ander voetslaanpaaie gedoen gedurende 1990 tot 2000, en dan was Marthie of by Jeanne in Caledon of by een van die ander plekke soos ek hierbo genoem het.

As Marthie uit my sorg was, was ek bewus dat daar risikos is, omdat almal haar nie so goed geken en verstaan het soos ek nie. My eie dogter het op 'n keer 'n baie benoude oomblik beleef terwyl sy Marthie versorg het. Jeanne vertel dat sy Marthie die oggend aangetrek en versorg het en haar plaatjie met voortandjies in haar mond gesit het. (Haar plaatjie is saans na ete, as haar tande geborsel is uit haar mond geneem vir die nag.)

Daarna het sy haar ontbyt gevoer en laat drink. Sy het aangegaan met haar dagtaak, aandag aan haar jong kinders ensovoorts. Later die oggend merk sy dat Marthie se voortandjies uit haar mond is en stel ondersoek in. Sy kon dit nerens kry nie. Sy sien die hondjie daar en dit was verdagte nommer een. Haar kleuter seuntjie was verdagte nommer twee.

Sy raas met hom en vra hom, "waar het jy die plaatjie gesit?"

Sy was so gefrustreerd omdat hy nog nie eintlik kon praat en haar kon antwoord nie. Sy het selfs 'n tandarts vriend gevra wat die prosedure is om so 'n plaatjie te vervang. Gelukkig kom haar oudste dogtertjie tot haar redding toe sy begin soek en dit in Marthie se nekdoek kry!

Die end van 1996 het ons soos gewoonlik beplan om vir Desember vakansie na Sedgefield te gaan. Veral deur Marthie het ek bewus daarvan geword watter groot genade van die Heer dit is dat ons nie ons lewenspad vooruit ken nie. Ons het soos gewoonlik heerlik saam vakansie gehou. Op 1 Januarie 1997 het ons jongste kleinkind, 'n seuntjie van een en 'n half jaar, van ons hoë stoep geval, met sy koppie op 'n sementblad. Dit was Willie en Carin se tweede kindjie.

Hy is die nag in George Medikliniek geopereer, maar die volgende oggend was die spesialiste se diagnose dat hy reeds breindood is. Die kinders wat al terug Kaap toe is, het teruggekom vir sy begrafnis. Vir ons almal was dit 'n groot skok en ons kon maar net stil wees en sê ons verstaan nie die Heer se weë nie.

In 1997 het ons dogter en haar man, Louwrens en gesin na Calvinia verhuis. Louwrens is daar bevestig as predikant van die N.G. Moedergemeente. Dus kon ons nie meer vir Marthie na Jeanne op Caledon neem as ons voetslaanpaaie of ander uitstappies wou onderneem nie. Teen daardie tyd het ons al kennis gemaak met 'n privaat ouetehuis in Goodwood, en ons het altyd vir Marthie daarheen geneem as ons êrens vir 'n naweek wou gaan of 'n paar dae van die huis moes gaan.

In 1998 wou ons graag 'n toertjie na Gamkaskloof onderneem, maar ons motor was nie geskik nie, omdat dit baie laag was. Mev. G. de V. eienaar van die privaat ouetehuis in Goodwood waar ons vir Marthie sou laat versorg, het vir ons aangebied dat ons die tehuis se kombi kon leen vir ons toertjie. Nadat alle reëlings getref was na Gamkaskloof (Die Hel), ook vir ons verblyf daar, het ons Marthie in Goodwood gaan aflaai. Vyf van ons het op die interessante uitstappie vertrek .

Die gemeenskap wat daar woon is so interessant. Ons het baie van die geskiedenis van die Kloof geleer en ook van die ontberinge van die eerste inwoners van Gamkaskloof. Ons het 'n hele paar staproetes aangepak en die wonderlike natuurskoon daar baie geniet. Ons het, moeg van al die oefening en dankbaar, na Durbanville teruggekeer. Deon en ek het 'n diepe dankbaarheid teenoor die Skepper dat ons telkens ons baba-kind by 'n versorgingsplek kon aflaai. Ons het deur die jare die seën van die Here gevra vir elke plek waar sy versorg is.

In 1999, die einde van die millennium, het die inisiatief van Rossouw gekom dat ons 'n foto van ons hele gesin moet neem. Ons was toe 30 bymekaar. Ons jongste kleinkind, Gideon, het ons in 1997 ontval met die ongeluk by Sedgefield, maar op 21 September 1997 is Janie, Willie en Carin se tweede dogtertjie, gebore. Ons laaste kleinkind, Willie en Carin se derde dogtertjie, Carolien, is op 20 Mei 2000 gebore.

Ons gesinsfoto was pragtig, met Marthie tussen Deon en myself.

Soos ek hierbo gemeld het, is dit genade van die Heer dat ons nie ons lewenspad vooruit weet nie. Aan die einde van 1999 net voor ons na Sedgefield vir die vakansie is, het Deon vreemde bloeding gewaar. Dit was laat Desember en ons internis van baie jare, wat Deon die end van November ondersoek het, se spreekkamers was reeds gesluit vir die vakansie. Ons het besluit om onmiddelik na ons terug is, vir Deon 'n afspraak te maak. Hy kon ons egter eers in Februarie help.

Die uitslag was verdoemend. Deon het kolon kanker in die derde graad gehad. Hy is op 2 Maart 2000 geopereer en die chirurg het my meegedeel dat helfte van sy kolon verwyder is. Ek was plat geslaan! Die volgende dag was dit wêreld biddag vir voue en ek was die aand in die kerk. Ek was baie hartseer, maar die Heer het my wonderlik vertroos en 'n teks uit die Bybel gegee om aan vas te hou.

Die dame wat die boodskap gebring het, het uit Markus 5 van die genesing van die dogtertjie van Jairus gelees. Toe die mense vir Jairus sê hy moenie die Leermeester lastig val nie, die dogtertjie het gesterwe, sê Jesus vir hom, "Moet jou nie ontstel nie. Bly maar net glo."

Dit was asof daardie woorde uitspring van die skrifgedeelte en net vir my gesê is. Ek glo dat die Heer duidelik met my gepraat het.

Rossouw se vrou, Kinnie, was ons huisdokter van ongeveer 1989 toe hulle vanaf Graaff Reinet na die Kaap toe verhuis het. In hierdie tyd van Deon se siekte, was sy vir ons 'n sterk pilaar. Sy was rustig, vriendelik, toegewyd en 'n lieflike skoondogter. Sy het goeie raad en mediese kennis aan ons oorgedra. Sy het ook ten opsigte van Marthie vir ons baie beteken, en goeie leiding gegee. Ons internis het Kinnie geken, trouens sy het ons na hom verwys. Die onkoloog was ook bewus dat sy ons huisdokter was en hy het haar geprys as 'n medikus wat fyn waarneem. Ons kon altyd ons en Marthie se gesondheids - en mediese probleme met haar bespreek.

Deon se siekte het ons lewenspatroon heeltemal verander. Net nadat hy uit die hospitaal ontslaan is, en baie siek en swak was, het Jeanne, ons dogter wat toe op Calvinia woonagtig was, vir ons laat weet dat sy vir Marthie vir 'n paar weke sal kom haal om by haar te bly, want Marthie en Deon se versorging was te veeleisend vir my. Terwyl Marthie by Jeanne was, het haar vriendin, wat die hoof van die ouetehuis op Calvinia was, vir haar gesê sy moet vir ons laat weet ons moet Marthie daar in Sorgvliet laat versorg.

Toe Jeanne dit vir my sê, was ek baie ontstel en negatief. Op daardie stadium het ek gemeen ek gaan Deon verloor en nou wil hulle my baba kind ook van my wegneem. Jeanne se reaksie was dat ek my nie so moet ontstel nie, dit is net 'n voorstel. Ons moet rustig daaroor besluit en as sy vir Marthie terugbring, kan ons saam praat.

Na 'n week het ons met die drie oudste seuns, wat hier by ons in die Kaap was, en hul vrouens gepraat. Die uiteinde van die beraad was dat dit die pad is wat die Heer vir ons aanwys. Ons het besluit om Marthie na Calvinia se ouetehuis te neem. Deon moes vanaf April vir ses weke bestraling kry. Toe hy daarmee klaar was, het die onkoloog gesê sy liggaam moet eers vir drie maande herstel voordat hy met chemoterapie kan begin. Junie sou dit 'n goeie tyd wees om Marthie na Calvinia te neem. Dit het ook vir my tyd gegee om haar klere en doeke reg te kry. Ek het vir haar 'n hele stel doeke van handdoekstof gemaak. Ook het ek vir haar genoeg waterdigte broekies en broeke gemaak. Ons het haar die einde van Mei na Calvinia geneem en het vir 'n week by my dogter hulle gebly. Ons het eers gesorg dat sy gevestig is in Sorgvliet voor ons na Durbanville terug is.

Ons het ongeveer twee jaar voordat ons Marthie na Calvinia geneem het, deur die N.G. Kerk se dienssorgsentrum in Bellville, een keer per week verpleegsters gekry om Marthie vir ons te bad, aangesien sy te swaar geword het om te hanteer. Dus was die probleem uitgeskakel dat ek haar alleen sou moes bad.

So het ons haar dan aan die einde van Mei 2000 na Calvinia geneem en op 3 Junie na Durbanville teruggegaan. Die oggend van 4 Junie 2000 sal ek nie maklik vergeet nie. Toe ek besig was met my stiltetyd, was ek baie hartseer. Marthie, ons baba-kind, was nie meer in ons huis nie. Die huis was grafstil. Ek het vir die Heer gevra hoekom sy uit my sorg moes gaan. Ek het haar vir 49 jaar versorg (sy sou aan die einde van die jaar 49 word) Ek was besig om uit 'n dagboekie 'Every Day with Jesus' te lees en toe kom die volgende teks as antwoord na my in 1 Kor.7: 32, : 'Ek wil hê julle moet vry wees van sorge.'

Ek was nie eers bewus van so 'n teks in die Bybel nie, maar vir my was dit die antwoord en ek was vertroos en ek het daarby berus. Deon was baie swak en het intensiewe versorging vereis. Dit het my besig gehou.

In Julie het Deon begin met chemoterapie. Hy sou vir ses weke een keer per week gaan, maar na die derde keer was hy so agressief en verswak en het geweier om verder te gaan met die behandeling. Kinnie het gevra dat ons dit onder die onkoloog se aandag moet bring dat Deon baie geel van kleur in sy gesig was. Die onkoloog het toe vir Deon gesê hy aanvaar sy weiering om verder chemo te kry. Van toe af het hy sterker geword en die kanker het sedertdien in remissie gegaan en tot vandag toe is daar geen spoor van kanker nie.

#  Die ouetehuis ... sy groet ons

Marthie was nou in die ouetehuis in Calvinia en ons kon nooit meer direk met haar kontak maak nie. Mens kon nie met haar oor die telefoon praat nie. Ons het altyd net by die suster na haar welstand verneem. Jeanne, my dogter en haar kinders het gereeld na skool gaan inloer om kontak te maak. Ek het aan die hoof en die susters verduidelik waartoe Marthie in staat is, waarvoor sy lief is om te eet, dat sy graag na die televisie kyk en dat haar tandjies saans uit haar mond gehaal moet word.

In ons huis het Marthie orals rondgekruip. Daar het hulle haar nie toegelaat om te kruip nie en haar in 'n rolstoel gesit en haar rond gestoot. Marthie het wel gewig verloor, waaroor ek bly was, omdat sy 'n bietjie oorgewig was. Sy was nie 'n moeilike kind nie, en sy het goed aangepas en was gelukkig daar.

Deon en ek het elke drie maande vir Marthie gesien en saam gekuier. Na die eerste drie maande het ons in vir tien dae by Jeanne gekuier en dan soggens vroeg vir haar by die ouetehuis gaan haal en haar heel dag by hulle huis versorg en dan saans as sy klaar ge-eet het, teruggeneem. So het ons elke dag gedoen. Die tweede kwartaal het ons haar gaan haal, net 'n nag oorgeslaap en dan het sy by ons in die Kaap kom kuier, soms tot vir twee weke. Die derde kwartaal het ons weer in Calvinia gaan kuier en die laaste kwartaal het sy weer by ons in die Kaap kom kuier.

Dit was die patroon al die tyd wat sy daar gebly het. Wat my baie duidelik opgeval het, was dat wanneer ons haar vir 'n hele tyd nie gesien het nie, en ons daar kom dat sy dadelik en duidelik op my stem reageer. As sy met haar rug na die deur gesit het en ek staan in die gang ver van die deur en noem haar naam, draai sy onmiddelik om en die uitdrukking op haar gesig, het boekdele gespreek ... sy het geweet dat dit ek is.

Op 'n stadium het sy baie gewig verloor. Ek het dit toegeskryf aan die wisseling van personeel wat haar moes voer. Marthie het baie stadig ge-eet en die een wat haar gevoer het moes baie geduldig wees en daar moes ook baie tyd daarvoor toegelaat word. Ek het Marthie amper 50 jaar gevoer en ek weet 'n mens moes soms baie moed hê en streng wees.

Ek het soms tot 'n uur en 'n half geneem om haar middagete te voer, veral as dit kos was wat sy nie van gehou het nie. Ja, sy het baie duidelik voorkeure ten opsigte van kos gehad. Sy was baie lief vir nagereg en roomys om net 'n voorbeeld te noem. Ten opsigte van die feit dat Marthie gevoer moes word, het ons probeer help deur in samewerking met die hoof 'n dame van buite te kry wat ons ekstra betaal het, en sy moes Marthie elke middag kom voer. Die probleem was toe redelik uit die weg geruim.

Marthie het net 'n bietjie meer as 6 jaar in Calvinia gebly, aangesien ons skoonseun van standplaas verander het. Hy het 'n beroep na die Makhathini Sending aangeneem en aangesien hulle uit Calvinia vertrek het, het dit nie vir ons sin gemaak om Marthie alleen so ver van ons te laat bly nie. Ons het toe planne beraam om haar Kaap toe te laat kom. Ons moes ons reëlings afhandel voor die end van November 2006 want ons sou weer Desember na Sedgefield gaan.

Gedurende die tweede kwartaal, toe Marthie weer by ons gekuier het, het Kinnie aangebied om my en Marthie na 'n ouetehuis in Kuilsrivier te neem om vir haar te probeer plek kry. Ons het Marthie saam met ons ingeneem en in die ontvangsportaal gewag om die hoof te spreek. Ek het aan haar verduidelik dat Marthie nie self kan loop nie en oral kruip waar sy wil wees. Ons het 'n rukkie gewag sodat sy eers die situasie met van die personeel kon bespreek. Die uitslag was dat sy nie vir Marthie kan neem nie, aangesien Marthie ,"vir die inwoners 'n verleentheid sal wees."

Ons het gegroet en vertrek. Ek het vreeslik gehuil na ons 'n ent weg was en vir Kinnie gevra dat ons teruggaan huistoe. Ek was emosioneel nie instaat om 'n ander plek te soek nie. Kinnie het gemeen dat die hoof baie ontaktvol opgetree het.

Dit was die begin van November 2006 en Marthie was weer by ons in Durbanville vir haar kwartaalikse vakansietjie. Dit was nie 'n maklike taak om vir Marthie op kort kennisgewing by 'n ouetehuis plek te kry nie, veral omdat sy op daardie stadium 55 jaar oud was en die meeste ouetehuise se vereiste is dat 'n persoon 60 jaar en ouer moet wees. Die oggend het ek Marthie in my motor getel en met goeie hoop na 'n ouetehuis in Bellville gegaan.

Die dame by ontvangs het vir my die naam en telefoon nommer van 'n ouetehuis in Kaapstad gegee en gesê sy is seker ek sal vir Marthie daar plek kry. Ek is dadelik met Marthie en al Kaapstad toe, kon gelukkig dadelik met die hoof 'n onderhoud kry en het Marthie se situasie aan haar verduidelik. Ek het vir haar gesê dat Marthie in my motor is en sy het saam met my na die motor gegaan om vir Marthie te ontmoet. Nadat ons in haar kantoor terug was, het sy dadelik gesê dat sy Marthie vanaf 1 Desember sal inneem. Ek kon net heelpad huis toe die Heer loof en dank dat Hy vir vir my 'n plek vir Marthie gegee het.

Op daardie stadium was dit nie meer vir my en Deon moontlik om Marthie terug te neem in ons huis nie, omdat ons beide ouer as 80 jaar was en nie meer sterk genoeg om Marthie fisies te hanteer nie. Ons was bly dat sy weer naby ons was.

Ons het dadelik reëlings getref om Marthie terug te neem na Calvinia, want sy en ons moes die mense gaan groet en bedank dat hul haar ses jaar versorg het. Ons moes ook al haar klere en beddegoed inpak. Marthie se doeke het ons aan behoeftiges in die siekeboeg geskenk, want in Kaapstad moes ons weggooibare doeke vir haar voorsien.

Ons het Marthie op 30 November 2006 na Kaapstad se ouetehuis geneem. Ons het vir haar een of twee keer gaan kuier voor ons in Desember met vakansie na Sedgefield is. Die ander kinders en kleinkinders was ook om die beurt daar. Na die vakansie het ons vir haar in Kaapstad gaan kuier en dit was vir ons baie lekker dat sy nou so naby was. Dit was die begin van 'n vaste gebruik om elke week vir haar te gaan kuier. Deon het nog dikwels na die aktekantoor in Kaapstad gegaan i.v.m. sy werk en ons het dit dan altyd gekombineer met Marthie se kuiertjies. Ek het altyd vir haar yogurt, fyn gemaakte vrugte, koekies en sjokolade geneem en dit dan self vir haar gevoer.

Teen Februarie 2007 het ek bewus geword dat Marthie gewig begin verloor. Soms het ek haar vir 'n naweek huistoe geneem. Teen Maart en April het ek haar geweeg as sy by die huis was vir 'n naweek en ek was bekommerd omdat sy konstant gewig verloor het. Ek het by die suster uitgevind of Marthie haar kos met middagete opeet, en of daar probleme is met haar voeding. Sy het my verseker dat Marthie al haar kos opeet, en dat daar geen probleme is nie.

Marthie was in 'n twee persoon kamer. Gedurende April is die dame in Marthie se kamer oorlede. Sy was uitgeteer en verskriklik maer. Marthie het weer 'n kamermaat gekry en by die end van Julie is sy ook oorlede. Sy was net so maer. Intussen was ek bekommerd omdat Marthie steeds gewig verloor het, maar die suster het my verseker dat Marthie al haar kos opeet. Ek moes seker die saak met die hoof bespreek het, want ek het opgemerk dat as nuwe inwoners opgeneem word, hulle in 'n rolstoel is. Na 'n maand of twee is hulle aansienlik maerder, dan bedlêend en na 'n paar weke sterf hulle. Teen Julie het ek duidelik bewus geword daarvan dat Marthie honger ly. As sy my sien inkom by die deur, maak sy haar mond groot oop. Dit was altyd haar manier toe sy nog in die huis was. Sy het haar mond oopgemaak om vir my te sê sy is honger.

Toe die derde dame in Marthie se kamer in Oktober oorlede is, het ek rooi ligte sien aangaan. Ek het besef ons moet vir Marthie dadelik daar wegneem anders is sy nommer vier as ons in Desember met vakansie is. Ek was fisies siek van bekommernis. My maag was aangetas, ek kon nie slaap of eet nie. Hoe op aarde kan 'n ma gaan vakansie hou met haar groot gesin en kleinkinders as ek weet Marthie ly honger. Ek het die Heer gesmeek om vir ons 'n ander heenkome vir Marthie te gee en ek is op 'n wonderbaarlike manier na 'n ouetehuis in die Strand. Die hoof van die Ouetehuis was gewillig om Marthie Desember in te neem. Vir my was dit duidelike gebedsverhoring.

Dit was die begin van November 2007 en ons het vir die Hoof van die ouetehuis waar Marthie was, gesê ons gaan Marthie oor twee weke kom haal, aangesien ons vir haar plek in die Strand gekry het. Dit was vir ons 'n beter reëling,aangesien ons oudste seun in Somerset-Wes woon. Dit was vir ons 'n groter uitgawe, maar ons was baie gelukkig en tevrede, want Marthie was baie goed versorg in die nuwe ouetehuis vanaf 1 Desember 2007.

Willie en Carin het vir Marthie 'n rolstoel present gegee kort nadat sy in die Strand kom bly het. Ons het weekliks vir haar in die Strand gaan kuier, soos ons gewoonte in die Kaap was. Sy het ook elke kwartaal na ons gekom vir 'n lang naweek. Ek het ook soms vir haar in die rolstoel na die see gestoot (die ouetehuis was net twee blokke van die see.) Dan het ons heerlik na die see sit en kyk, sy in haar rolstoel en ek langs haar op die bank. David, ons oudste seun, het haar ook gereeld besoek en see toe gestoot.

Ek het ook vir haar lekkernye soos yogurt, piesang, koekies en sjokolade geneem, omdat ek weet hoe lief sy daarvoor is. Marthie was baie goed versorg en die personeel was lief vir hulle "baba". Na ongeveer 'n jaar was sy eintlik maar bedlêend. Sy het gaande weg verswak, want sy was op pad na sestig. Ons was nooit met haar verjaarsdag by haar van dat sy uit ons huis is nie. In die Strand het ons vir die Hoof geld gegee sodat hul op haar verjaarsdag (27 Desember) vir die personeel en siekeboeg inwoners roomys kon koop. Marthie was vreeslik lief vir roomys. Ons almal het daar by Sedgefield haar verjaardag gevier.

Vandat Marthie in die Strand kom woon het, het ek my haarkapper, mej. A. gevra of sy gewillig sou wees om Marthie se hare te sny. Ek het al die jare self haar hare gesny. Op Calvinia het my dogter met 'n dame daar gereël om Marthie se hare te sny. Mej. A. was gewillig om dit te doen, maar dit was 'n groot guns wat sy aan my bewys het, want dit was nie 'n maklike taak nie. Sy het nie daarvan gehou dat haar hare gesny word nie, en het gedurig haar kop heen en weer geswaai.

Mej. A. het wonderbaarlike geduld en liefde gehad en het haar hare pragtig gesny. Ek het Marthie vir 'n haarsny geneem as sy by ons was vir n naweek. Soms was haar hare baie lank, maar die laaste jare het ek waarlik nie meer krag gehad om haar hare te sny nie. Gedurende 2010 het ons gereël dat 'n persoon in die ouetehuis Marthie se hare sny, omdat sy al baie swak was en nie meer dikwels huistoe gekom het nie.

Gedurende 2009 het ek nog vir Marthie elke kwartaal na ons huis geneem vir 'n naweek, maar sy het gedurende die jaar meer en meer verswak en ook gewig verloor. As sy naweke na ons huis gekom het, het Kinnie altyd vir haar kom groet en ek het klein gesondheids probleempies van Marthie met haar kon bespreek. Kinnie was waarlik altyd vir ons 'n steunpilaar en onderskraging ten opsigte van Marthie.

Aan die einde van die jaar het ons soos gewoonlik na Sedgefield gegaan vir die vakansie. Hierdie jaar was dit Rossouw, Kinnie en gesin se beurt om Kersfees by ons te wees. Vroeër in Desember was Deon en ek saam met Kinnie en Rossouw by David, hul oudste seun se gradeplegtigheid en net daarna is ons na Sedgefield. Op 17 Desember het Rossouw en gesin by ons aangesluit. Kinnie en ons almal het heerlik saam vakansie gehou en op 28 Desember het hulle na Pearly Beach vertrek, waar hulle verder saam met Kinnie se susters vakansie sou hou. Om half sewe die aand van 29 Desember het Rossouw ons gebel: Kinnie het die middag in die see verdrink. Wat 'n skok! Ons was platgeslaan, verbyster en stukkend. Ons verstaan nie die weë van die Here nie. 'n Jong vrou met drie jong kinders moes gaan en Marthie moes bly. Ons hele groot familie was verbyster. Sy is op 5 Januarie 2010 in Durbanville begrawe.

In die begin van 2010 het ek vir Marthie net eenkeer vir 'n naweek na ons huis gebring, want sy was al baie swak en gedurende die winter was dit te koud om haar uit te neem. Ek het vanaf Augustus en September agtergekom dat sy baie swaar sluk en baie swaar eet aan die fyn vrugte en yogurt wat ek vir haar neem. Sy het al meer verswak en agteruit gegaan. Ek het besef dat sy die volgende jaar sestig sou word en dat dit eintlik 'n groot wonderwerk is dat 'n persoon wat nooit self kon eet of haarself kon help nie, so 'n hoë ouderdom kon bereik. Ek was seker daarvan dat as sy as klein kind in 'n inrigting of plek van versorging geplaas was, dat sy nie tot hierdie ouderdom sou kon leef nie.

Willie, ons jongste seun, wat op Klawer naby Vredendal woon en werk, was Oktober in die Kaap en het Marthie gaan besoek. Dit was vir hom duidelik dat Marthie se tydjie hier by ons nou kort is. Toe hy terug is by die huis het hy aan Marthie 'n brief geskryf.

27 Oktober 2010

Liewe Marthie

Suster M. het nou die dag vir broer David gesê dat jy menslik gesproke nie meer lank het om te leef nie, aangesien jy nie meer behoorlik kan eet en asemhaal nie en al baie swak en maer is.

Jy is ons oudste suster, maar omdat jou brein met geboorte seergekry het en jy erg serebraalgestrem was, was ons ander vyf kinders in die oë van hierdie wêreld jou voor.

Tog weet ons daar is baie dinge wat hulle nie besef nie. Die ongemak en vrees vir 'n gebroke wêreld laat mense baie dinge miskyk.

Maar ons kon nie. Jy was by ons, in ons huis en deel van ons gesin, danksy die onverskrokke moed en geloofsdaad van Pappa en Mamma om jou in ons huis groot te maak.

Aangesien jy daar was vandat ons ons verstand gekry het, het ons van kleins af baie by jou geleer:

Ons het besef dat jy in baie opsigte gehelp en versorg moet word en ons het verantwoordelikheid geleer. Daar is nie sprake van enige meerderwaardigheid in sodanige afhanklikheid nie en ons het minsaamheid geleer.

Ons het gesien wat 'n beskadigde brein nie kan doen nie en ons het geleer om dankbaar en ootmoedig voor God te leef vir dit wat ons brein instaat is om te doen.

Ons het Mamma en Pappa se liefde en sorg vir jou gesien, die opoffering wat dit vir hulle kos en ons het geweet dat hulle ook vir ons lief sal wees, al kos dit wat.

Ons het geleer onmag, onvermoeë, gebondenheid en gestremdheid is geen teken van 'n vreemde swakheid nie, maar normaal van ons gebroke wêreld wat uitsien na die vryheid van die heerlikheid waaraan die kinders van God deel sal hê.

Ons het ook geleer om met respek en deernis om te gaan met persone met gestremdhede in ons lewens.

Toe ons mooi groot geword het, getroud met kinders en al het ons begin besef die lewe is baie kort en daar is so baie dinge wat ons moet leer vir die Lewe hierna. Vir hierdie leerskool is die tyd maar min, maar ons was bevoorreg om in ons ouerhuis gouer en meer as ander by jou te leer oor belangrike dinge vir die Lewe hierna. Volgens die Bybel sal die liefde nooit vergaan nie en het ons by jou geleer wat beteken:

"Die liefde is geduldig, die liefde is vriendelik, dit is nie afgunstig nie, nie grootpraterig nie, nie verwaand nie. Dit handel nie onwelvoeglik nie, soek nie eie belang nie, is nie liggeraak nie, hou nie boek van die kwaad nie. Dit verbly hom nie oor onreg nie, maar verheug hom oor die waarheid. Dit bedek alles, hoop alles, verdra alles."

Die stil kyk van jou blou oë het verraai dat daar 'n diep boodskap by jou gehoor kan word oor nederige medemenslikheid wat nie vir almal in normale wêreld beskore is nie. Ons was bevoorreg om jou boodskap te hoor al het jy nooit met ons gepraat nie, en al het jy met die wegtrek van jou hand jou so eenkant gehou.

Al het jy 'n heilige boodskap gehad was jy tog eg menslik. Het ek jou dan nie uitgevang dat 'n mens nie jou goed (my speelgoed ) moet afneem nie? Ek onthou ook hoedat jy bo-op Rossouw geklim het toe hy gewaag het om op jou bank aan die slaap te raak. Jou waardering vir mooi klassieke musiek was onmiskenbaar en jou liefde vir sekere kosse het jou keuses verraai. Toe jy jonger was het ons ook gewaar dat jy baie lief is vir die see en ons troeteldiere, net soos ons. Waaroor was jy so opgewonde as jy met uitbundige brabbeltaal gepraat het?

Ons jou voor? Nee nooit! Jy is ons oudste suster by wie ons meer as al die ander geleer het. Dankie vir jou leerskool en boodskap wat jy met geknelde bestaan van byna 60 jaar moes oordra. Ons sal ook vir Pappa en Mamma ewig dankbaar wees ...

Jy is nou al 58 jaar oud en dit is tyd dat jy deel kry aan die vryheid van die heerlikheid wat behoort aan die kinders van God. Ons sal altyd lief en dankbaar wees vir jou.

Jou kleinboetie,

Willie.

November 2010 was sy baie swak en volgens die suster was haar kans om te lewe, so 'n maand of drie. Vir my en Deon was dit baie swaar om haar so swak en uitgeteer van week tot week te sien. Emosioneel was dit vir my 'n uitmergelende tyd. Ek het dikwels gehuil op pad terug huistoe as ons vir haar gaan kuier het, dikwels by die huis gehuil alhoewel ek besef het dit is beter vir haar om te gaan. David het haar ook 'n hele paar keer gedurende November en Desember besoek en ook aan haar 'n afskeidsbriefie geskryf wat ek hier plaas.

Marthie,

Jy lê daar, met die amper niks meer, van 'n menslike gestalte. Die asem kom swaar, die hoes bring nie meer die slym uit nie;

Jy het jonk oud geword, die baba wat nooit die lewe kon gryp nie. Tog was jy eintlik gelukkig, want jy het reeds die hemel betree, die dag toe jy hier gekom het - ja jy is hier en daar; by ons inderdaad, 'n engel in die gestalte van 'n onvoltooide mensekind. Vir ons was jy eers Tittie en later net Marthie. Ek wonder wat jou engel metgeselle, daar, vir jou genoem het, al die jare.......

Maar nou sien ek jy is besig om hier weg te gaan; Jy kyk my so indringend aan met die een oog waaruit 'n traan loop, die ander een al toe, so asof jy besig is om te groet en om ligte af te sit. Nou eers! ... vreemde tye en planne wat die Vader van ons tog het; jy moes egter eers 'n tyd lank hier, anders as ander, by ons vertoef, want ons wat 'n lewe met jou gedeel het, het beslis 'n paar dinge gehad om te leer.

Ek hoop dat ons jou nie teleurstel nie, dat ons mooi gekyk en geleer het ! Met jou gebroke lewe het jy ons geleer van liefde-gee, sonder om iets terug te kry : jou hier-wees het ons mens-wees en ons harte onherroeplik verander.

Die weggaan is sekerlik nie vir jou vreemd nie - soos vir ons. Jy was eintlik nog altyd daar -- maar nou kan jy volkome daar wees, soos ons Vader vir jou bedoel het om te wees, jare terug. Ons sien uit om die regte Marthie te sien, of wat hulle jou daar ook noem ! Jou weggaan sal dan inderdaad wees op die goeie tyd wat ons Vader vir ons bedoel.

Tot weersiens

David.

Ons het nie gedink dat jy tot jou verjaarsdag sal leef nie! Maar jy het nie alleen 59 jaar gehaal nie, maar ook in die nuwe jaar, jou 60ste jaar, voortgebeur. Die dae het voortgesleep en ons het elke week vir haar gaan kuier en by die end van Maart en in April soms twee keer per week. Ons was altyd bewus as ons daar gekom het van die personeel se liefde en ondersteuning. Ook het ons soms die hoof besoek om haar te bedank vir wat hulle vir ons " blom" doen. Sy was baie maer en uitgeteer en hulle kon haar alleen voed deur 'n tregterpypie. Sy kon amper nie meer sluk nie.

Sy het weggegaan op die tyd wat die Vader vir haar bepaal het. Ek het begeer dat ek by haar kon wees as sy weggaan, maar die suster het my op 28 April 2011 gebel net terwyl Deon en ek klaar was met ontbyt, maar nog aan tafel gesit het.

Sý was by haar... Marthie het stilweg gegaan.

 Ons het onmiddelik al die kinders laat weet van haar heengaan en dat ons dadelik Strand toe gaan. Twee van ons seuns was in die posisie dat hulle ook dadelik kon gaan en het afgespreek om ons by die Ouetehuis te kry. Ons het die ondersteuning so waardeer. So het ons vier toe daar om haar bed gestaan, met die gordyn daarom heen. So rustig het die ou klein liggaampie daar gelê, maar sy was weg, reeds deur die poorte van die Dood gegaan ... Soos Willie dit in sy brief hierbo gestel het, sy het klaar deel aan die vryheid van die heerlikheid wat behoort aan die kinders van God.

Daar was 'n diens vanuit die Durbanville NG Kerk op Donderdag 5 Mei 2011, waargeneem deur Ds. F. Serfontein.

Die teks was Heb 11: 1 – 3. "Om te glo is ... Om oortuig te wees van die dinge wat ons nie sien nie."

Ons seun Jannie het die bedankings by die diens gedoen.

Daarna was daar 'n verassing en die kissie as is in 'n nis in die Muur by die Kerk geplaas.

# Afsluiting

Ons het baie kaartjies van meegevoel van familie en vriende ontvang. Graag wil ek net 'n paar woorde van een kaartjie wat ons van Deon se kleinniggie ontvang het, met die woorde van Dr. W.D. Jonker, deel:

"Voordat ons was, het Hy ons reeds in liefde geken. Daarvan getuig die Doop. En as ons nie meer van onsself of van God weet nie, sal Gods liefde ons steeds vashou. Tot in die dood, as ons bewussyn langsamerhand weg eb en die stilte oor ons kom."

'n Vriendin in my Bybelstudiegroep het vir my ook 'n gedig gegee en dit het vir ons groot vertroosting gebring. Ek plaas dit ook hier:

Wandel Saam Met My.

"Ek leen jul hierdie kindjie klein om lief te hê'" sê Hy.

Behoed haar teer terwyl sy leef want sy behoort aan My.

Dit mag 'n maand of jare wees... Miskien maar een of twee

Maar sal jy tot Ek haar kom haal, aan haar jul liefde gee?

Sy sal jul soveel vreugde bring... Bewaar dit in jul hart

en in die uur van sterwensrou verlig dit weer jul smart.

"In My alwyse plan het Ek haar tyd op aarde bepaal.

Sy moes nog eers so baie leer voordat Ek haar kom haal

Ek het die wêreld deursoek na iemand vir die taak

Uit almal het Ek jul gekies om oor My kind te waak

Omsluit haar nou met liefde teer, wyl dank jul harte vul

en as sy weer terug moet keer, berus dan in My Wil"

Ek het 'n stem gehoor wat sê : O Heer, U Wil geskied

Vir al die vreugde dank ons U ... So mild aan ons gebied

En so behoed ons haar, ons kind, Sy maak ons lewe ryk en vol

Dié kosbaar liefdespand

En breek die tyd van skeidingsuur te spoedig vir ons aan

Leer ons dat wat U doen, O Heer, is altyd welgedaan.

Skrywer Onbekend

My jongste suster Margo en haar man Wout, wat in Pretoria woon, het 'n pragtige groot kaartjie van meegevoel aan ons gestuur. Hulle het deur die jare baie kere by ons gekuier en het Marthie baie goed geken. Dit was aan Marthie gerig.

Marthie, ons onthou jou laggie as ons na 'n lang tyd weer by julle kom kuier het en Wout krap jou hare deurmekaar en sê: " Hello Marthie, hoe gaan dit?"

Daardie laggie as jy ons herken!

Die Here het sekere van jou sintuie weggeneem, maar ander soveel beter en sterker gemaak. Jy kon sonder woorde aanvoel of een jou liefhet of afstoot... 'n intense gevoelsmens.

Ons onthou jou in die tuin, waar jy so gelukkig gevoel het. Ons onthou hoe jy stil nader gestap het, later gekruip het om die wonderlike musiek te kon geniet saam met ons. Wout en ek het verstaan dat jy dán in 'n ander goddelike wêreld verkeer het. Ons onthou vroeër as jy honger was het jy by die stoof gaan inspeksie doen of die aartappels al gaar is. Ons onthou as jy gehoor het dat ek en jou ma winkels toe wou gaan, dat jy na die voordeur gekruip het om ons in te wag omdat jy wou saamgaan.

In jou lewe het jy jou plek volgestaan. Op ons, en ons gesin se lewens het jy so 'n geweldige invloed gehad, want jy het vir ons geleer hoe om dankbaar te wees, hoe om genadig te wees teenoor ander, wat nie die voorregte het wat ons het nie, hoe om nederig te wees voor God, dat God ons almal geskape het na sy beel d en dat God vir ons elkeen 'n plek in die lewe gegee het, 'n plek wat net vir ons spesiaal is.

Toe jy jou aardse plekkie verlaat het, het oom Wout die oggend gebid en vir die Here gesê: "vandag het U vir Marthie ontvang- 'n mens sonder sonde."

Wat 'n wonderlike en heerlike gedagte!

Vir ons is jy nog altyd daar.

Tot ons mekaar weer sien, Marthie.

Met baie liefde van,

Oom Wout en Tannie Margo

Dit is hoe my suster en haar man Marthie beleef het. Na haar heengaan het ek myself betrap dat ek gedurig in nabetragting oor haar lewe dink, mediteer en dat sekere waarhede vir my duideliker en duideliker uit kristaliseer. In die nuwe jaar (2012) toe my kleinkinders praat en besluit oor die kursusse wat hulle op Universiteit gaan neem, kom die gedagte by my op dat as Marthie 'n normale kind was, daar geen twyfel sou wees oor haar kursus nie.

Sy sou vir seker B Mus geneem het!

Wat 'n berusting en vrede het in my gemoed gekom!

Na Marthie se dood het ek die doos met aantekeninge of notas wat ek gemaak het as 'n bybelstudie groepie vir my vra om oor Marthie vir hulle te kom vertel, alles deurgegaan, en wil nou graag met die lesers samevattend deel, wat ons gesin en ek ryker geword het deur haar LEWE. Ek noem dit alles teen die agtergrond van die feit dat ek God se groot Genade nou eers waarlik besef.

'n Hele aantal jare gelede (Marthie was al uit ons huis) toe ek besluit het dat ek 'n boek oor Marthie as 'n gestremde kind in ons huis gaan skryf, het dié teks uit die Woord duidelik na my gekom uit Handelinge 20:24 se laaste deel:

"As ek maar net my lewenstaak kan voltooi en die dienswerk wat ek van die Here Jesus gekry het, kan klaarmaak : dit is om die evangelie van GOD se genade te verkondig."

Dít was my aanmoediging, besieling en inspirasie om hierdie boek te skryf. Deon en ek het albei waarlik ervaar dat dit groot Genade van die Heer was om 'n kind vir 50 jaar fisies te versorg en toe nog amper 10 jaar oor haar te waak, versorg (hoewel nie fisies nie) en haar belange te behartig.

Nou wil ek net dit wat ons as gesin ryker geword het deur haar lewe, kortliks verwoord.

Ons het nie alleen by haar geleer nie, maar ook geestelik gegroei en 'n wyer visie en ruimer perspektief t.o.v. die lewe gekry. Ek was tot 'n groot mate 'n perfeksionis, maar met Marthie, 'n pap baba op drie jaar en 'n kleuter-seuntjie van een en 'n half jaar en 'n baba seuntjie van vier maande, moes ek baie van my nonsens laat vaar. Dit het meegebring dat ek meer gebalanseerd geword het, voete plat op die aarde.

Hoogmoed het verander in nederigheid. Dit was swaar om te aanvaar dat sy verstandelik so beskadig is dat sy onopvoedbaar is. Baie van die self het doodgegaan en ek het geleer wat waarlike opoffering beteken.

Baie van my waardestelsels het verander. Ook het ek terdeë geleer om Marthie nooit met die ander kinders te vergelyk nie ... ja moet nooit selfs die ander kinders met mekaar vergelyk nie ... elke individu is 'n mens in eie reg.

Die hele gesin het baie geleer deur met 'n gestremde suster in die gesin groot te word. In alle eerlikheid was dit net tot heil en voordeel van die ander vyf kinders. Dit het hulle toegerus om beter gebalanseerde mense te wees, om ander in ag te neem en ander mense te aanvaar soos hulle is. As gesin het ons geleer wat spanwerk is. My man, ek en al die kinders saam was 'n stewige span. 'n Spangees is heilsaam vir die ontwikkeling en sterkstaan van 'n gesin. Terselfdertyd bevorder dit dissipline in die gesin.

Dit het vir my, vir ons, geweldige geestelike groei beteken. Onnoembare geestelike lesse is deur haar lewe geleer. In 1988 was ons so onsteld oor haar gesondhiedstoestand. Ons was op pad met haar na die spesialis. Toe ek omkyk, sit sy met 'n effense glimlag op haar gesig en kyk heerlik uit na alles op straat. Geen bekommernis nie! Haar pa en ma is in beheer. Dit was vir my 'n aanskouingsles. Ons het ook 'n Vader wat sorg. Ps. 55:23 (a ) "Laat jou sorge aan die Here oor, Hy sal vir jou sorg."

Só moet ons vertroue in ons Hemelse Vader wees. Ons het by 'n punt gekom waar ons net in verwondering oor Sy genade staan. God is goed. Hy het ons oneindig lief. Hy maak nie 'n fout nie, het 'n definitiewe doel met alles. Dit was bedoel dat Marthie só na ons moes kom.

Deur Marthie het ek geleer om deur gebed met elke klein dingetjie na Hom te gaan. Gebed is nie vir my een of twee keer per dag op my knieë gaan nie, maar dis praat met God in elke situasie. Hy gee insig en wysheid en Hy praat met jou terug uit Sy Woord, of deur vriende, of in terme van gesonde verstand, of deur omstandighede. O in benoude oomblikke kon ek Hom aanroep en dan loof en dank vir uitkoms. Ek het baie dikwels vir moeders van gestremde kinders gebid wat kinders moes versorg maar nie genoeg klere of doeke gehad het, of nie die nodige finansies om genoeg kos te koop nie. My hart het waarklik na hulle uitgegaan en hulle is nou nog deel van my gebed.

Dit was natuurlik nie vir my moontlik om haar dadelik te aanvaar toe ek haar toestand ten volle besef het nie... Dit was in die begin soos 'n vernietigende oordeel ... ek was 'n wrak. Ek het vir vier jaar oor haar gehuil. Maar met die aanvaarding van Marthie het volle vrede en berusting gekom (deur wie anders as die Genadige God) toe ek vir 'n welsynsorganisasie, wat in nood was omdat hul nie 'n maatskaplike werkster kon kry nie, vir vyf maande gaan werk het. Dit was ten volle aanvaarding na aanleiding van Mat. 11 : 28, 29 & 30.

"Kom na My toe, almal wat uitgeput en oorlaai is, en Ek sal julle rus gee. Neem my juk op julle en leer van My, want Ek is sagmoedig en nederig van hart, en julle sal rus kry vir julle gemoed. My juk is sag en my las is lig."

Ek het ook 'n bemoedigende brief van tante Johanna, my moeder se suster, gekry. Marthie was siek en daar was maar baie ander probleme. "Jy moet van dag tot dag lewe"

Nie vooruit soos ek eenkeer gedoen het en toe so bevrees geword het dat Marthie sou seil (nie kruip nie) in ons huis as sy 'n volwasse persoon is. Sy het later gekruip en selfs nog later leer loop. Ja, ek het geleer om van dag tot dag in Sy Genade aan te beweeg. Sy genade en liefde is genoeg vir vandag. Ja, vir elke dag.

Soos Jes.40:29 sê :"Hy vermenigvuldig sterkte vir die wat geen kragte het nie."

Ja dan raak ek net stil as ek terugdink hoe 'n vrou vir my eendag gevra het watter regverdiging is daar vir die bestaan van sulke kinders. Ek het haar toe nie geantwoord nie, maar vandag weet ek die Here werk deur elkeen van ons, wie ons ookal is: onopvoedbaar, slim of geniaal. Dit weet ek:

Sy het God in Jesus Christus naby ons gebring, elke dag in ons huis. Ja, ons besef dat "vorming" van watter aard ookal, 'n mens suiwer, laat groei, verdiep en beter perspektief laat kry. Hoe het Marthie nie ons horisonne verbreed en wyer perspektief gegee nie!

#  Nawoord

### Ons eerste agterkleinkind is in 2011 gebore, kort na Marthie oorlede is. Met haar doop het ek die nuwe kleinding op my skoot vasgehou.

## Haar twee blou baba ogies het na my gekyk, ver en diep tot in my hart. Ek het na haar gekyk en soveel emosies ervaar. Ek het herleef wat ek 60 jaar gelede met die doop van Marthie ervaar het, toe ek haar ook so in my arms vasgehou het.

### Wat 'n wonderlike voorreg. Die sirkel van die lewe, Marthie is weg, 'n nuwe kleinding ontvang ons as geskenk, so volmaak geskape.

### Ek bring lof en dank aan God vir Sy Genade.

### Joan Conradie, Oktober 2012.

Kopiereg © 2013 Joan Conradie

Omslagontwerp: Thilo Otterpohl

Taalversorging: MM Brink en M Spies

Tipografie: VDS Brink

Geset 11.1 pt Times Roman

Gedruk Jet-Line Print on Demand, Lynnwood, Pretoria

Eerste uitgawe, eerste druk 2013-01-27

Geen gedeelte van die boek mag sonder skriftelike verlof van die uitgewer en skrywer gereproduseer of in enige vorm deur enige elektroniese of meganiese middels weergegee word nie, hetsy deur fotokopiëring, skyf-of bandopname, of deur enige ander stelsel vir inligtingsbewaring of –ontsluiting

ISBN: 978-0-6205-5826-6

ESBN: 978-1-3011-5240-7

113

