
English: 
Though it has been fifty years
since humans first stepped on the Moon,
we haven’t forgotten about Earth’s natural satellite.
Several missions since Apollo
have taught us so much about the Moon
and have paved the way for humankind to return.
I’m Alana Bartolini from ESA Education
and here with me today,
to tell us a little bit more about these missions
and future exploration of the Moon,
is Dr. James Carpenter.
James, thanks for joining me.
Hi.
So to start off,
can you tell us a bit of a summary about Moon
exploration so far?
The Moon of course is our closest celestial neighbour,
it is something that humans have looked at

Polish: 
Chociaż minęło pięćdziesiąt lat
odkąd ludzie po raz pierwszy postawili stopę na Księżycu,
nie zapomnieliśmy o naturalnym satelicie Ziemi.
Kilka misji Apollo
wiele nas nauczyło o Księżycu
i utorowali ludzkości drogę do powrotu.
Jestem Alana Bartolini z ESA Education
i jest tu dzisiaj ze mną
aby powiedzieć nam trochę więcej o tych misjach
i przyszłych badaniach Księżyca,
dr James Carpenter.
James, dzięki za przyłączenie się do mnie.
Cześć.
Na początek
czy możesz opowiedzieć nam trochę o dotychczasowej eksploracji Księżyca?
Księżyc jest oczywiście naszym najbliższym astronomicznym sąsiadem,
to coś, na co ludzie patrzyli

English: 
and tried to understand forever, right?
But then lunar exploration really began in
the 1960s and 70s,
where we had robotic and human missions going
to the Moon.
The lunar missions from the Soviet Union,
which roved around on the surface and returned samples,
but then really the pinnacle of this was Apollo
and the first and only time in history
that humans have set foot on another celestial body.
And that was not an scientific programme.
It wasn’t done to create new scientific data,
it was done for a whole set of other reasons.
But at the same time
it was really transformative for science.
So what we learned from the samples that came
back from the Moon
was the origin of the Earth and the Moon as
a system that has a common origin.
We learned that the Moon has been an archive
of Solar System history,
that the Moon is the only place where we can go
to learn about the history of our own planet,
especially in the early periods
that have been lost from our own terrestrial geology.

Polish: 
i próbowałem zrozumieć od zawsze, prawda?
Ale tak naprawdę eksploracja Księżyca 
zaczęła się w latach 60. i 70.,
gdzie odbywały się zrobotyzowane misje na Księżyc oraz te z udziałem ludzi.
Księżycowe misje ze Związku Radzieckiego,
które wędrowały po powierzchni i przywiozły próbki.
Ale tak naprawdę szczytem tego były misje Apollo
oraz pierwszy i jedyny raz w historii,
kiedy ludzie postawili stopę na innym ciele niebieskim.
I to nie był program naukowy.
Nie zrobiono tego, aby stworzyć nowe dane naukowe,
zostało to zrobione z wielu innych powodów.
Ale w tym samym czasie
to było naprawdę przełomowe dla nauki.
Z próbek, które przybyły z Księżyca, dowiedzieliśmy się o tym,
że początek systemu Ziemia i Księżyc, 
ma wspólne pochodzenie.
Dowiedzieliśmy się, że Księżyc jest archiwum
historii Układu Słonecznego,
że Księżyc jest jedynym miejscem, do którego możemy się udać
aby dowiedzieć się o historii naszej planety,
szczególnie we wczesnych okresach,
które zostały utracone z naszej własnej geologii lądowej.

Polish: 
To było naprawdę przełomowe dla naszego zrozumienia
o tym, jak tworzą się i ewoluują planety
i stał się podstawą nauki planetarnej
i wiele z tego, co wiemy o naszej własnej planecie.
To właśnie zaczęło się w Apollo
i odtąd trwa.
Więc ludzie nadal używają próbek, które
wrócił z misji Apollo 50 lat temu
i robią nową naukę
i to jest coś, co naprawdę startuje ponownie
w chwili obecnej, w ostatnich latach.
W tym samym czasie po Apollo
mieliśmy ten okres, w którym niewiele się wydarzyło
na Księżycu.
Było bardzo cicho
nie było tam żadnych misji,
Księżyc znów był cichy.
I w ciągu ostatnich kilku lat przeżywamy
renesans eksploracji Księżyca.
Mieliśmy nowe misje ze Stanów Zjednoczonych
oraz z Europy za pomocą SMART-1
a ostatnio z Chin,
oraz z Indii i Japonii.
I tak te nowe misje
stworzyły mnóstwo nowych danych,
które naprawdę dały nam globalny kontekst
na to, co było wcześniej.
Teraz zaczynamy wszystko rozumieć
co powinniśmy zrobić wcześniej
z tymi próbkami i wczesnymi misjami
na powierzchni

English: 
So this was really transformative for our understanding
of how planets form and evolve
and became the basis for planetary science
and much of what we know about our own planet too.
So that’s something which has started in Apollo
and has gone on since then.
So people are still using the samples that
came back from Apollo 50 years ago
to do new science
and that is something that is really taking off again
in the present time, in recent years.
At the same time after Apollo
we had this period where not a lot happened
on the Moon.
It was very quiet,
there weren’t any missions there,
the Moon was quiet once again.
And in the last few years we’ve had this
renaissance of lunar exploration.
We’ve had new missions from the United States
and from Europe with SMART-1
and more recently from China,
and from India and Japan.
And so these new missions
have created a wealth of new data,
which have really given us a global context
for what came before.
So we’re now starting to understand everything
what we have been done before
with these samples and these early missions
to the surface

Polish: 
ale naprawdę w sposób globalny,
dowiedzieć się, co to oznacza w szerszym znaczeniu
i jak możemy to lepiej interpretować.
Nauczył nas również tego, przez wszystkie
te próbki,
cała ta nauka, która została wykonana w przeszłości
jest podstawą tak dużej części tego, co rozumiemy
o historii wczesnej Ziemi
i ogólnie o formacji planet w
Układzie Słonecznym, która jest bardzo niekompletna,
że Księżyc jest dużym miejscem,
ma ogromną różnorodność.
Naprawdę tylko podrapaliśmy powierzchnię.
Biorąc to wszystko pod uwagę,
jakie są kolejne kroki,
co czeka przyszłość eksploracji Księżyca?
Myślę więc, że to, co nadchodzi, jest bardzo ekscytujące.
Mamy wiele krajów,
wiele agencji i osób spoza agencji
w sektorze prywatnym
ludzie, którzy nie pochodzą z agencji kosmicznych
ale naprawdę mają własne firmy
lub własną fortunę
ludzie, którzy są bardzo, bardzo bogaci
którzy próbują teraz zbadać Księżyc.
Indie próbowały wylądować w tym roku;
nie udało im się, ale mają orbitera, który
teraz krąży wokół Księżyca

English: 
but really in a global way,
finding out what this means in the broader sense
and how we can interpret that better.
It has also taught us that even though all
these samples,
all this science that was done in the past
is the basis of so much of what we understand
about the history of the early Earth
and the planetary formation in general in
the Solar System is very incomplete,
that the Moon is a large place,
has tremendous diversity.
We really only scratched the surface.
So taking all that into account,
what are the next steps,
what’s in store for the future of Moon exploration?
So I think what is coming is very exciting.
We have multiple countries,
multiple agencies and people outside of agencies
in the private sector,
people who are not from space agencies
but really have their own either businesses
or their own fortune
people who are very, very wealthy
who are trying to explore the Moon now.
India tried to land this year;
they didn’t succeed but they have an orbiter
now going around the Moon

Polish: 
i planują przyszłe misje.
Misja sektora prywatnego z Izraela próbowała
lądować na Księżycu w tym roku;
nie powiodło się,
ale to był także pierwszy raz, kiedy prywatna
firma z sektora próbowała dostać się na Księżyc.
Mamy misje z Chin.
W tym roku Chiny wylądowały na Księżycu,
pierwsza w historii misja poboczna
i mają wielkie plany na przyszłość
obejmujący założenie księżycowej stacji badawczej,
początkowo robotycznych, a następnie przenoszenie się 
tam ludzi w ciągu następnej dekady lub dwóch.
Wcześniej w NASA teraz w USA mamy
Program ARTEMIS
który ma na celu ponownie sprowadzić
ludzi na powierzchnię Księżyca.
Po raz pierwszy od czasów misji Apollo
i tym razem w inny sposób.
Naszym celem jest nauka,
odkrywanie miejsc, które nigdy wcześniej nie były eksplorowane
ale także odkrywanie takich rzeczy, jak możemy
skorzystaj z lokalnych zasobów, które znajdziemy na Księżycu
aby umożliwić trwałe, trwałe i zrównoważone
badanie,

English: 
and they plan future missions.
A private sector mission from Israel tried
to land on the Moon earlier this year;
it was not successful,
but that also was the first time a private
sector company had tried to get to the Moon.
We have missions from China.
So China landed on the Moon this year,
the first ever far side mission
and they have big plans for the future
involving the establishment of a lunar research station,
robotically initially and then moving to humans
over the next decade or two.
And then in NASA now in the US we have the
ARTEMIS programme
which is intended to bring humans to the lunar
surface again
for the first time since the Apollo era
and this time in a different way.
So what we are looking at is doing science,
exploring places that have never been explored before
but also exploring things like how we can
use the local resources that we find on the Moon
to enable permanent sustained and sustainable
exploration,

Polish: 
aby dowiedzieć się, jak my, jako gatunek, możemy żyć i
pracować z dala od naszej planety.
A my w Europie mamy wizję odkrywania Księżyca
który dotyczy partnerstwa i współpracy.
Więc chcemy dostarczać naukę,
chcemy przygotować przyszłość,
chcemy tworzyć technologie i możliwości
poprzez integrację nauki i technologii
aby przygotować nas do zbadania Układu Słonecznego
poza Księżycem.
Ale także ustanowienie zrównoważonej eksploracji
Księżyca
dla dobra ludzkości.
Dlatego pracujemy w szczególności z
Stanami Zjednoczonymi, z NASA,
w sprawie programu ARTEMIS
i jesteśmy bardzo podekscytowani wkładem
do tego działania i rozwiązania
które tworzymy w nadchodzących latach.
Więc jedno z pytań lub rzeczy, które
czasami słyszę:
„Dlaczego wracamy na Księżyc?”.
Jakie są niektóre z powodów, dla których powinniśmy
kontynuować eksplorację Księżyca?
Tak więc Księżyc jest archiwum historii Układu Słonecznego.
Na Ziemi mamy płytową tektonikę,
mamy erozję wodną,
erozja wietrzna

English: 
to learn how we as a species can live and
work away from our own planet.
And we in Europe have a vision for exploring the Moon
which is one about partnership and cooperation.
So we want to deliver science,
we want to prepare the future,
we want to create the technologies and capabilities
by integrating science and technology together
to prepare us for exploring the Solar System
beyond the Moon.
But also establishing sustainable exploration
of the Moon
for the benefit of humanity.
And so we are working in particular with the
United States, with NASA,
on the ARTEMIS programme
and we are very excited about the contributions
that we are making to that and the developments
that we are making in the coming years.
So one of the questions or things that we
sometimes hear is:
“Why are we going back to the Moon?”.
What are some of the reasons that we should
continue exploring the Moon?
So the Moon is an archive of Solar System history.
On Earth we have plate tectonics,
we have water erosion,
wind erosion

English: 
and this has removed the earliest periods
of geological history of our planet
from our own planet.
Now the Moon has remained geologically very stable
for a very, very long time
and so as the Sun has changed over time,
as comets and asteroids bombarded the inner
Solar System,
as our Solar System has moved through the galaxy,
going through the spiral arms,
through dust clouds near supernovae
all of these events have had an impact on
the inner Solar System
and all of these events are recorded somehow
in the surface of the Moon
or in the Moon somewhere.
And so by accessing the Moon
we can find out about the history of our Solar System,
of our own planet,
about all the things that have happened there
over eons of time
that have been lost from our own geological record.
At the same time
the Moon is a place where we can learn what
it means to live and work off world.
So there are resources on the Moon that we
can conceivably use.
So we now know that at the poles of the Moon

Polish: 
i to usunęło najwcześniejsze okresy
historii geologicznej naszej planety
z naszej własnej planety.
Teraz Księżyc pozostał geologicznie bardzo stabilny
przez bardzo, bardzo długi czas
i ponieważ Słońce zmieniło się z czasem,
gdy komety i asteroidy zbombardowały wnętrze
Układu Słonecznego,
gdy nasz Układ Słoneczny poruszał się po galaktyce,
przechodząc przez spiralne ramiona,
przez chmury pyłu w pobliżu supernowych
wszystkie te wydarzenia miały wpływ na
wewnętrzny Układ Słoneczny
i wszystkie te zdarzenia są w jakiś sposób rejestrowane
na powierzchni Księżyca
lub gdzieś na Księżycu.
I tak, uzyskując dostęp do Księżyca
możemy dowiedzieć się o historii naszego Układu Słonecznego,
naszej własnej planety
o wszystkich rzeczach, które się tam wydarzyły
przez eony czasu
które zostały utracone z naszego własnego zapisu geologicznego.
W tym samym czasie
Księżyc to miejsce, w którym możemy się dowiedzieć
oznacza życie i praca poza światem.
Są więc zasoby na Księżycu, które możemy wykorzystać.
Teraz wiemy, że na biegunach Księżyca

English: 
we have very, very cold places that never
ever see the Sun.
These are some of the coldest places in the
Solar System
and we know that in these places now we have water ice
and other we call volatile chemistry.
This is the chemistry that creates the building
rocks of life
but it also can be useful.
So water is oxygen and hydrogen,
oxygen is useful for humans
and oxygen and hydrogen together are rocket fuel.
So we could conceivably have a store of fuel
at the surface of the Moon
that we could use to explore beyond.
At the same time the minerals around the Moon
are made of oxygen,
metals and silicon.
And if we could find a way of separating those things,
then we have oxygen
which again is useful for life-support
but also for propellant, for fuel
and we have metals
and things we might be able to use for manufacturing
on the surface of the Moon.
We go to the Moon to understand the Moon
and what it can teach us about planets.
We go to the Moon to understand what it can
tell us about the history of our Solar System
and our galaxy and our star and the planets
in the Solar System.

Polish: 
mamy bardzo, bardzo zimne miejsca, które nigdy, przenigdy nie widziały Słońca.
To jedne z najzimniejszych miejsc w
Układzie Słonecznym
i wiemy, że w tych miejscach mamy teraz lód wodny
oraz inne, które nazywamy lotną chemią.
To chemia tworzy budynek
skały życia
ale może też być przydatne.
Więc woda to tlen i wodór,
tlen jest użyteczny dla ludzi
a tlen i wodór razem są paliwem rakietowym.
Moglibyśmy więc mieć zapas paliwa
na powierzchni Księżyca
które moglibyśmy wykorzystać do eksploracji poza nią.
Jednocześnie minerały wokół Księżyca
są wykonane z tlenu,
metali i krzemu.
A gdybyśmy mogli znaleźć sposób na rozdzielenie tych rzeczy,
wtedy mamy tlen
co ponownie jest przydatne do podtrzymywania życia
ale także na propelent, na paliwo
i mamy metale
i rzeczy, które moglibyśmy wykorzystać do produkcji
na powierzchni Księżyca.
Jedziemy na Księżyc, aby zrozumieć Księżyc
i czego może nas nauczyć o planetach.
Jedziemy na Księżyc, aby zrozumieć, co potrafi
opowiedzieć nam o historii naszego Układu Słonecznego
i naszej galaktyki, naszej gwiazdy i planet
w Układzie Słonecznym.

Polish: 
Lecimy na Księżyc, aby zrozumieć pochodzenie
które dzielimy między Ziemią a Księżycem
i lecimy na Księżyc, aby użyć go jako platformy
by patrzeć na zewnątrz.
I lecimy na Księżyc, aby zrozumieć, jak my
jako gatunek możemy żyć i pracować poza Ziemią
w sposób zrównoważony
przygotować przyszłe eksploracje,
ale także aby lepiej zrozumieć, jak możemy żyć
i pracować w sposób zrównoważony tutaj na Ziemi.
Więc James,
jesteś naukowcem księżycowym.
Jak zacząłeś badania księżycowe?
Czy myślałeś, że będziesz nad tym pracował?
Zachęcać ludzi do powrotu na Księżyc?
Więc gdybym powiedział mojemu dziewięcioletniemu ja, 
co będę robił teraz
moje dziewięcioletnie ja byłoby bardzo podekscytowane.
Myślę, że kiedy byłem dzieckiem, byłem naprawdę
podekscytowany przestrzenią i eksploracją
i wtedy osiągnąłem moje nastoletnie lata
i przestało być czymś, co miało jakiekolwiek znaczenie,
ponieważ nie widziałem, że to jest coś
to było realistyczne
to była fantazja z dzieciństwa, jeśli chcesz.
I tak było do momenty, gdy skończyłem około szesnaście lat,
kiedy nagle zdałem sobie sprawę, 
że to była prawdziwa rzecz.
Że nawet tutaj w Europie

English: 
We go to the Moon to understand the origins
that we share between the Earth and the Moon
and we go to the Moon to use that as a platform
to look outwards beyond.
And we go to the Moon to understand how we
as a species can live and work off Earth
in a sustainable way
to prepare future exploration,
but also to understand better how we can live
and work sustainably here on Earth.
And so James,
you are a Moon scientist.
How did you get started in lunar research?
Did you think that you would be working to
get humans to go back to the Moon?
So if I told my nine year old self what I
was doing now,
my nine year old self would be very excited about it.
I think that when I was a child I was really
excited about space and exploration
and then I reached my teenage years
and it stopped being something that had any meaning,
because I didn’t see this is as something
that was realistic,
it was a childhood fantasy if you like.
And then it wasn’t really until I was about sixteen,
when I suddenly realized that this was a real thing.
That even here in Europe

English: 
there were people that did this for a career.
There were things that were happening here
and when I learned that,
I had to do it.
So I studied mathematics, physics and chemistry
at A level,
which were the qualifications we had in the
UK at that time.
And then I went on to study physics with space
science and technology for a degree,
I did my PhD
and then after some years working on space
projects in the UK
I came to the European Space Agency to support
future exploration missions.
And I think now is a really exciting time
to be here
and working on this
because I think that we are the beginning
of something that is going to be very exciting,
very future looking,
which is really going to be international
and where Europe and we in the European Space
Agency,
and where the people of Europe
can be very, very involved.
And I think if you are a student or a child today
who is interested in space

Polish: 
byli ludzie, którzy robili to dla kariery.
Działy się tutaj rzeczy
a kiedy się tego nauczyłem,
Musiałem to zrobić.
Studiowałem więc matematykę, fizykę i chemię
na poziomie A
jakie były kwalifikacje, które mieliśmy w
Wielka Brytania w tym czasie.
A potem zacząłem studiować fizykę w specjalności astrofizyka i technologie kosmiczne.
Zrobiłem doktorat
a potem po kilku latach pracy w 
projektach kosmicznych w Wielkiej Brytanii
Przyszedłem do Europejskiej Agencji Kosmicznej, 
aby wesprzeć przyszłe misje poszukiwawcze.
I myślę, że teraz jest naprawdę ekscytujący czas, 
by być tutaj
i pracuję nad tym
ponieważ myślę, że jesteśmy początkiem
czegoś, co będzie bardzo ekscytujące,
bardzo przyszłościowe,
który naprawdę będzie międzynarodowy
i gdzie Europa i my w Europejskiej Agencji Kosmicznej,
i gdzie ludzie w Europie
możemy być bardzo, bardzo zaangażowani.
I myślę, że jeśli jesteś dziś studentem lub dzieckiem
który jest zainteresowany przestrzenią kosmiczną

English: 
there has never been a better time,
because when you are leaving school
and when you are going into the workforce,
these are the things that are going to be happening.
We are going to be going to explore the Solar System,
we will be doing that as a species in cooperation
and there are extraordinary opportunities
waiting for you.
And with that wonderful sentiment
I want to thank you for being with us here today.
Thank you.
To all of you watching,
thank you very much for watching this series.
I hope that you have enjoyed learning about
the Moon with our ESA experts.

Polish: 
nigdy nie było lepszego czasu,
ponieważ kiedy kończysz szkołę
a wchodzisz na siłę roboczą,
to będą rzeczy, które będą się dziać.
Będziemy badać Układ Słoneczny,
będziemy to robić jako gatunek we współpracy
i istnieją niezwykłe możliwości
czekające na ciebie.
I z tym cudownym sentymentem
Chcę ci podziękować za bycie tutaj dzisiaj.
Dziękuję Ci.
Do was wszystkich oglądających
dziękuję bardzo za obejrzenie tej serii.
Mam nadzieję, że lubisz się uczyć o
Księżycu z naszymi ekspertami ESA.
