Tôi muốn gửi lời cảm ơn đến EFEO và đặc biệt đến Olivier Tessier
đã cho tôi niềm vui được nói tiếng Pháp cùng anh về một chủ đề,
đối với tôi, rất quan trọng khi dùng tiếng Pháp để trao đổi;
vì đã hơn một năm rưỡi rồi tôi chưa nói tiếng Pháp tại Sài Gòn.
Chủ đề của tối ngày hôm nay là :
“Dịch thuật và nghiên cứu trong lĩnh vực Khoa học Xã hội và Nhân văn: một khuynh hướng mới ở Việt Nam”.
Những gì tôi sẽ trình bày ở đây không phải là một nghiên cứu chuyên sâu toàn diện về hiện tượng đang được đề cập.
Tôi cũng không hướng đến bức tranh toàn cảnh, do không có thời gian để làm điều đó.
Hơn nữa, trong bối cảnh của sự đa dạng và phong phú về dịch thuật và nghiên cứu, một cá nhân không thể biết mọi thứ đang xảy ra,
không thể biết tất cả các hoạt động khoa học hoặc tất cả các cuốn sách được xuất bản về chủ đề này.
Đây là trình bày tổng quan và sẽ được phát triển và đào sâu khi các điều kiện cho phép.
Do đó, các ví dụ rất hạn chế và không phản ánh hết sự phong phú của thực tế.
Ví dụ, trong phòng tối nay có anh Linh, dịch giả loạt tác phẩm về văn minh thế giới.
Nhưng vì tôi chỉ vừa biết đến tác phẩm dịch của anh, nên tôi không đề cập đến nó trong phần trình bày của mình.
Đây là một ví dụ cho thấy ta không thể biết hết tất cả những gì diễn ra trong giới xuất bản.
Bài trình bày của tôi gồm hai phần:
1 / Mô tả tóm tắt xu hướng này và sẽ tập trung vào một số điểm nhất định mà tôi cho là quan trọng.
2 / Tôi đưa ra một số suy ngẫm về lý do và ý nghĩa của sự lựa chọn mới này trong dịch thuật và nghiên cứu.
Mô tả ngắn gọn
Sau khi nhà nước Việt Nam ra đời ở miền Bắc và sau khi kết thúc chiến tranh, thống nhất đất nước,
chủ nghĩa Mác và chủ nghĩa xã hội duy trì vai trò thiết yếu trong dịch thuật và nghiên cứu về lĩnh vực này.
Trong số rất ít dòng chảy ngoài chủ nghĩa Mác được chấp nhận ở Việt Nam sau năm 1975, ta có thể kể đến, Thơ của Dostoievski,
một lý thuyết văn học có vai trò quan trọng về đối thoại và đa âm.
Nhưng lý thuyết của Dostoievski đến từ Nga. Bản thân nước Nga là một sự bảo đảm gián tiếp.
Từ vài thập kỷ gần đây, một sự thay đổi rõ rệt và đáng kể đánh dấu một giai đoạn mới,
mở ra sự đa dạng về phương pháp tiếp cận khoa học.
Nhiều lý thuyết và luồng tư tưởng khác nhau đang xuất hiện ở Việt Nam.
Tôi xin điểm qua một số lĩnh vực đáng chú ý nhất.
Giáo dục chắc chắn là mối quan tâm lớn nhất của xã hội Việt Nam và đặc biệt là của phụ huynh.
Mối quan tâm này thể hiện theo nhiều cách,
đặc biệt ở việc lựa chọn dịch và giới thiệu các lý thuyết về giáo dục và các tác giả lớn của ngành này,
trong đó chúng ta có thể kể đến Jean Jacques Rousseau, triết gia giáo dục người Pháp;
Jean Piaget, một lý thuyết gia Thụy Sĩ nổi tiếng với công trình nghiên cứu về tâm lý học phát triển,
và John Dewey, một triết gia và nhà cải cách giáo dục Mỹ mà ý tưởng có ảnh hưởng đến giáo dục và cải cách xã hội.
Ông được coi là một trong những học giả người Mỹ nổi tiếng nhất nửa đầu thế kỷ 20.
Nhiều cuốn sách của John Dewey được dịch sang tiếng Việt.
Không có gì ngạc nhiên khi kinh tế đứng đầu danh sách các cuốn sách được dịch và nghiên cứu.
Mở cửa kinh tế bắt đầu ở Việt Nam khá sớm, kể từ năm 1986,
nhưng các lý thuyết và đặc biệt là các lý thuyết đương đại về kinh tế xuất hiện muộn hơn
và chỉ phát triển mạnh trong hai mươi năm qua.
Dịch và phổ biến sách về kinh tế dễ dàng hơn các ngành khác,
phù hợp với nhu cầu và ưu tiên của toàn xã hội và chính phủ,
và cũng phù hợp với thực tế: kinh tế là chìa khóa của sự phát triển.
Đây là một vài ví dụ về sách Kinh tế được dịch ra tiếng Việt.
Trong phòng tối nay có ông Nguyễn Đôn Phước,
dịch giả nhiều cuốn sách về chuyên đề này, bao gồm các cuốn trên đây.
Triết học đang nổi lên như một niềm đam mê mới trong một bộ phận nhỏ của cộng đồng trí thức Việt Nam,
nhưng niềm đam mê này ngày càng được chia sẻ và phổ biến.
Và điều này, phần lớn, nhờ sự đóng góp của Nhà xuất bản Tri Thức và Bùi Văn Nam Sơn,
một triết gia đã dành thời gian và công sức đáng kể cho các hoạt động dịch,
giới thiệu và giải thích các tác giả quan trọng của Triết học Đức (Hegel, Heidegger, Husserl...).
Triết học thế giới, các khuynh hướng ngoài chủ nghĩa Mác,
đi vào xã hội Việt Nam cộng sản, và trở thành đối tượng nghiên cứu tại trường đại học,
tuy vẫn còn rất hạn chế vào lúc này.
Cần nói một chút về dịch thuật và nghiên cứu trong các ngành :
chính trị, luật và phân tâm học, ngành xuất hiện ở Việt Nam sau khi đất nước thống nhất.
Trong những năm gần đây, các cuốn sách về chính trị, triết học chính trị,
uật và triết học pháp luật, đặc biệt là các tác phẩm về dân chủ,
đã thu hút sự chú ý của các nhà xuất bản và công chúng.
Chúng ta thấy các tác giả như Aristotle, Platon, Machiavelli, Montesquieu, Rousseau,
John Locke, John Stuart Mill xuất hiện trên thị trường sách.
Nhà nghiên cứu Đỗ Lai Thúy ở miền Bắc đặc biệt quan tâm đến phân tâm học.
Ông đã đóng góp một số tác phẩm phê bình văn học và
văn hóa bằng cách áp dụng phương pháp phân tâm học:
Bút pháp của ham muốn, Phân tâm học và văn hóa nghệ thuật, Phân tâm học và tính cách dân tộc.
Chúng ta cũng có thể thấy một số cuốn sách của Freud được dịch sang tiếng Việt:
Nhập môn phân tâm học, Luận bàn về văn minh, Phân tâm học tính dục
Các lĩnh vực khác trong ngành khoa học xã hội và nhân văn cũng có sự cởi mở và đa dạng trong xuất bản và nghiên cứu.
Các nghiên cứu về nhân học, xã hội học, lý thuyết văn học, nghiên cứu về giới, nghiên cứu nghệ thuật, chính trị, lịch sử ...
được giảng dạy, nghiên cứu và áp dụng trong trường đại học.
Tôi sẽ trở lại điều này trong phần tiếp theo.
Nhà xuất bản Tri thức xứng đáng được chúng ta chú ý.
Nhà xuất bản này đóng góp rất nhiều cho sự phát triển của dịch thuật tại Việt Nam như chúng tôi đã trình bày ở trên.
Nhà xuất bản này có chiến lược riêng, như tên gọi của nó, trong việc truyền bá kiến ​​thức,
đặc biệt là kiến ​​thức chuyên sâu.
Một số suy nghĩ về hiện tượng
Làm thế nào chúng ta có thể giải thích và hiểu hiện tượng này?
Suy nghĩ của tôi được xây dựng và phát triển dựa trên phân tích bối cảnh lịch sử - chính trị.
Ở đây tôi trình bày cụ thể một số ý chính, dựa trên cách tiếp cận triết học.
Nhận thức của xã hội và cá nhân khi đối mặt với toàn cầu hóa
Đầu tiên, tại sao lại nhờ nhận thức của xã hội và cá nhân?
Bởi vì sự đa dạng hóa của dịch thuật và nghiên cứu được trình bày ở trên là kết quả của những nỗ lực và
lựa chọn của các cá nhân hoặc nhà xuất bản, chủ yếu là các công ty xuất bản tư nhân.
Cho đến nay, thiếu một chiến lược dài hạn toàn diện.
Chiến lược này là trách nhiệm của Nhà nước vì chỉ nhà nước mới có khả năng và phương tiện để làm việc này.
Nhưng xã hội và cá nhân Việt Nam không thể chờ một chiến lược như vậy được xây dựng và thực hiện.
Được thúc đẩy bởi nhận thức và trách nhiệm hiện sinh,
mọi người bắt đầu công việc của họ, bất chấp rất nhiều khó khăn.
Một ý thức hiện sinh
Nhờ sự phát triển của kỹ thuật và công nghệ thông tin,
việc trao đổi thông tin và tri ​​thức được thực hiện trên toàn thế giới, và thậm chí mỗi giây.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa,
mở cửa ra thế giới bên ngoài và tiếp nhận tri thức chung của nhân loại đã trở thành một nhu cầu tồn tại.
Không có nó, sự tồn tại sẽ mất đi khía cạnh nhân văn.
Sự tồn tại của bản thân được nhìn nhận trong sự tồn tại của thế giới.
Từ đó, cần phải tồn tại với phẩm giá tương xứng với toàn nhân loại và
không rút mình vào vỏ ốc, không tự khép lại trên chính mình.
Người Việt Nam thể hiện điều này thông qua lựa chọn dịch thuật và nghiên cứu.
Nói tóm lại, chúng ta không thể tự cô lập bản thân và hài lòng với cái giới hạn mang tính địa phương,
cố định và bất di bất dịch.
Thế giới không còn là cái gì đó ở bên ngoài hay xa xôi, sự hiện diện của nó ở khắp mọi nơi,
tại chỗ và trước mắt, mọi người đều ở trong đó.
Thế giới không còn là một cái gì đó tách biệt với cuộc sống cá nhân;
nó đi vào tất cả mọi người tại mỗi thời điểm,
mỗi người mang thế giới trong mình với mỗi chia sẻ được thực hiện mà không gặp trở ngại về không gian và thời gian.
Vì thế, sự tồn tại của con người cũng mang tính toàn cầu trong thời đại internet và facebook.
Sự cởi mở và đa dạng hóa trở nên thiết yếu.
Đối mặt với thời đại,
người Việt Nam không còn cách nào khác ngoài việc đưa tài sản trí tuệ của thế giới đến với đất nước mình.
Nhận thức về sự lạc hậu và yếu kém của đất nước
Sự phong phú của dịch thuật và nghiên cứu cũng là kết quả của trách nhiệm đối với sự lạc hậu về trí tuệ và lạc hậu nói chung của đất nước.
Các giảng viên, nhà nghiên cứu và một phần của xã hội đang nhận thức được việc thiếu kiến ​​thức lý thuyết và kiến thức chung ở Việt Nam.
Ý thức này gặp gỡ sự khao khát kiến ​​thức và nhu cầu tự hiểu biết nơi thế hệ trẻ.
Bạn không thể hiểu chính mình nếu không hiểu thế giới và những người khác.
Và người ta không thể hiểu chính mình nếu không có kiến ​​thức cần thiết.
Đây không phải là một ý tưởng mới, nó chỉ đơn giản là một sự thật mà trí thức Việt Nam phải đối diện.
Nghiên cứu của Trần Nguyên Khang cho chúng ta thấy trách nhiệm này.
Cuốn sách "Quyền lực mềm của Pháp – Những vấn đề lý luận và thực tiễn"
thực sự đi vào thời sự của các vấn đề lý thuyết và thực tiễn về quan hệ quốc tế của thời đại chúng ta.
Khang áp dụng một lý thuyết của Mỹ vào nghiên cứu trường hợp của Pháp với mục đích tìm giải pháp cho Việt Nam.
Điều này tạo ra bức tranh thực sự mang tính chất quốc tế.
Hoàng Phong Tuấn, nhà nghiên cứu ở Đại học Sư phạm tại TP Hồ Chí Minh, đi theo hướng khác.
Áp dụng lý thuyết tiếp nhận và thông diễn học vào phân tích các tác giả Việt Nam giúp ông khám phá và
hiểu các giá trị của nền văn học dân tộc mà việc đọc phê bình truyền thống trước đây không chỉ ra được.
Phạm Văn Quang,nhà nghiên cứu ở Đại học Xã Hội và Nhân Văn tại TP Hồ Chí Minh, chọn con đường của riêng mình để tiếp cận thế giới và khẳng định mình trên thế giới:
Ông bước thẳng vào các vấn đề thời sự thông qua các vấn đề thời sự bằng cách phân tích các tác giả thời sự.
Ví dụ, Linda Lê và các tác phẩm của cô trở thành đối tượng nghiên cứu của Ông.
Nghiên cứu này được thực hiện với phương pháp xã hội học và các phương pháp đương đại khác mang tính liên ngành.
Đường thoát về phía tự do
Ta có thể hình dung hiện tượng tôi đang nói ở đây như là nỗ lực để vẽ ra các đường thoát theo thuật ngữ của Deleuze.
"Đường thoát là một sự giải lãnh thổ hóa [...]
Lẩn trốn không phải là từ chối hành động, không có gì tích cực hơn là việc lẩn trốn.
[...] Đó cũng là làm cho lẩn trốn, không phải là lẩn trốn người khác, mà là làm cho cái gì đó lẩn trốn,
làm cho cả một hệ thống lẩn trốn, giống như việc người ta đập vỡ một đường ống.
[...] lẩn trốn là vẽ một đường, nhiều đường, vẽ nên cả một bản đồ.
Ta chỉ có thể khám phá thế giới thông qua một con đường thoát dài, bị đập vỡ".
Gilles Deleuze et Claire Parnet, Dialogues, Flammarion, Collection Champs – essais, 1996, p. 47
Chính xác như định nghĩa của Deleuze mà chúng ta đọc ở đây,
xu hướng dịch thuật và nghiên cứu mới về khoa học xã hội và nhân văn ở Việt Nam đã vẽ ra một bản đồ mới,
và bằng cách đó, nó đã phá vỡ các đường ống, tạo ra nhiều đường thoát để khám phá thế giới mới.
Và mục tiêu là đạt tới một sự giải lãnh thổ hóa, có nghĩa là thoát khỏi một lãnh thổ cố định, bằng cách di chuyển,
hoặc thậm chí không cần di chuyển, và ta chạy trốn khỏi một hệ thống ngay trong chính hệ thống đó
– một sự chạy trốn tại chỗ.
Khái niệm "đường thoát" tự nó mang ý tưởng từ chối bị giới hạn ở một nơi cố định và không thể thay đổi,
đó là ý tưởng về sự dịch chuyển, thay đổi, nói ngắn gọn là ý tưởng tự do, và sáng tạo.
"Đường thoát tạo ra tương lai
Đường thoát không có lãnh thổ." Deleuze, Dialogues p.62
Lời giải thích của Trần Hữu Quang, tác giả quyển sách
"Xã hội học nhập môn", về mục tiêu công việc của ông, cho chúng ta một ví dụ:
"Tại sao phải học xã hội học?
Đó là để có một cách nhìn khác, một nhãn quan mới về xã hội học và cá nhân, cũng như về cách vận hành của xã hội.
Và để hiểu được do đâu mà có sự chuyển biến xã hội.
Nhất là để thoát ra khỏi những định kiến mà lâu nay hầu như ai cũng nghĩ là đúng, là đương-nhiên-như-vậy.
Hay một ví dụ khác, trường hợp của Phạm Văn Quang, tác giả của cuốn sách "Xã hội học văn học":
“Trong khi hầu hết các lý thuyết văn học phương Tây đã được các học giả Việt Nam sử dụng từ lâu,
thì xã hội học văn học vẫn chưa được các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực này chú ý.
Tác phẩm này trình bày một số quan điểm lý thuyết hiện tại liên quan đến các khái niệm chính:
thể chế văn học, lĩnh vực văn học, trò chơi văn học, quỹ đạo văn học của các tác giả ...
Ngoài ra, còn có những gợi ý phương pháp luận cho việc tìm kiếm phong cách của nhà văn".
Đưa vào một cái gì đó mới, không chỉ là một cái gì đó,
mà còn là và trên hết là một cách tiếp cận mới, một cách nhìn mới, một cách suy nghĩ mới.
Đó chính là sự giải phóng trí tuệ.
Những công trình này, áp dụng các phương pháp khác với những phương pháp được áp dụng chính thức,
trong thực tế đã vẽ ra một bản đồ nghiên cứu khác về khoa học xã hội và nhân văn.
Bản đồ mới này, trong vận động giải lãnh thổ hóa của nó,
mở ra không gian mới cho tương lai (theo cách dùng từ của Deleuze).
Dịch thuật và nghiên cứu, trong trường hợp này,
tạo ra một dạng không gian khai phóng có thể được coi là một trong những điều kiện của tự do.
Điều được mong đợi là các nhà nghiên cứu Việt Nam sẽ trực tiếp phát triển những phản tư của họ về thực tế,
về những vấn đề thời sự và từ đó, tìm kiếm giải pháp cho một không gian thực sự tự do của đời sống trí tuệ.
Và đó chính là bản thân tự do.
Kết luận: chúng ta đang ở quãng giữa
Vẫn trong khí quyển của Deleuze mà tôi muốn kết thúc phần trình bày,
bằng cách đặt mình vào vị thế của một người tham gia vào xu hướng dịch thuật và
nghiên cứu mới này trong khoa học xã hội và nhân văn.
Deleuze không quan tâm đến khởi đầu và kết thúc.
Ông viết: “Khởi đầu và kết thúc không bao giờ thú vị, khởi đầu và kết thúc là các điểm.
Điều thú vị, đó là quãng giữa (Đối thoại, trang 50).
Chúng ta đang ở "quãng giữa" này, trong giai đoạn thú vị nhất của quá trình thay đổi.
Bối cảnh mới của đời sống trí tuệ ở Việt Nam đang ở giữa quá trình xây dựng.
Một bản đồ khác đang được vẽ ra, do mỗi chúng ta, và cho mỗi chúng ta.
Chính chúng ta làm cho mọi thứ chuyển động, chính chúng ta đang chuyển động.
Chính chúng ta đang thực hiện quá trình giải lãnh thổ hóa hướng tới sự trở thành,
hoặc hướng tới tương lai, nếu ta dùng một khái niệm thông dụng.
Chúng ta cần thừa nhận ra rằng quá trình này đang quá chậm so với các quốc gia khác và
chúng ta muốn nó nhanh hơn và hiệu quả hơn.
Chính cộng đồng trí thức Việt Nam, nghĩa là tất cả chúng ta,
phải làm việc để đáp ứng yêu cầu và mong muốn này.
Cảm ơn quí vị đã chú ý lắng nghe.
Bây giờ là phần thú vị nhất của buổi tọa đàm này... tranh luận !
Dans cette salle sont présents des traducteurs reconnus tels que M. Bùi Văn Nam Sơn, M. Nguyễn Đôn Phước ; …
des chercheurs comme M. Phạm Văn Quang ;
une historienne : Mme Ngô Trân Phượng ;
une économiste : Mme Tràn Thị Anh Đào …
C’est donc l’occasion pour nous de poser des questions et d’échanger avec ces traducteurs et chercheurs.
Je me souviens, par exemple, qu'Olivier m'a posé une question concernant les recherches de Phạm Văn Quang.
Veux-tu la poser directement à l’auteur ?
Trong một cuộc thảo luận với anh Phước đang ngồi đây, tôi có bày tỏ sự ngạc nhiên về số lượng sách
của các tác giả nước ngoài được dịch sang tiềng Việt trong lĩnh vực khoa học xã hội và không chỉ trong lĩnh vực này,
Anh Phước đã trả lời tôi: có rất nhiều nghiên cứu được dịch ra, nhưng lại không có nhiều người đọc chúng.
Vậy nên, tôi muốn hỏi các vị chuyên gia ở đây: Các vị nghĩ gì về nhận định này?
Xin lỗi, chưa phải lúc để hỏi. Đúng là các sách được dịch trong lĩnh vực này không có nhiều độc giả.
Điều này tôi phải đồng ý với Phước. Đây là một thực tế, rằng các nghiên cứu có rất ít người đọc.
Tại sao?
Nó liên quan đến điều tôi vừa nói.
Bản thân tôi thấy rằng các nghiên cứu đang bị tụt lại sau dịch thuật.
Các ấn phẩm được dịch đúng là rất phong phú,
Rất nhiều tác phẩm của rất nhiều tác giả được dịch sang tiếng Việt.
Nhưng trên thực tế, trong môi trường học thuật hàn lâm và
đại học vẫn thiếu các nghiên cứu trong xu hướng dịch thuật mới này.
Đó là lý do thứ nhất.
Lý do thứ 2 là các định chế chính thức không khuyến khích xu hướng này
Họ không ưu ái các nghiên cứu.
Đó là lý do tôi mong muốn xã hội và cá nhân chú ý hơn đến các nghiên cứu khoa học.
Và do đó, khó khăn hiện tại của chúng ta là ta thiếu các công cụ và các cơ quan chính thức
Cho phép ta phổ biến rộng rãi các kết quả nghiên cứu.
Vậy nên tôi rất trân trọng những nỗ lực của các đồng nghiệp của mình trong tình hình khó khăn này
Vì họ đã thực hiện nghiên cứu và đọc các kết quả nghiên cứu.
Và do đó, các hoạt động như chuỗi tọa đàm trở nên rất quan trọng.
Trên thực tế, chúng là các không gian mà ta có thể nói về các cuốn sách và tầm quan trọng của chúng,
Và là không gian ta có thể cùng nhau suy ngẫm về các đề tài mà những cuốn sách ấy truyền tải.
Nên tôi mong là các không gian như vậy sẽ được duy trì và nhân rộng trên khắp cả nước.
Tôi muốn tiếp tục ý tưởng này.
Các nghiên cứu dẫn đầu trong việc ra mắt các bản dịch.
Nó đóng vai trò người đi đầu dẫn đường.
Vậy nên, các nhà xuất bản đã lựa chọn ấn phẩm như thế nào ?
Bởi vì Việt Nam phải xác định đối tượng độc giả khoa học, các nhà xuất bản đã lựa chọn như thế nào?
Họ đánh cược vào ý tưởng đi đầu này và vào thành công của nó như thế nào?
Đó là một câu hỏi xuất sắc!
Pour répondre à Olivier : en fait, les maisons d’édition sont responsables de la préservation et
de la diffusion du patrimoine culturel à travers la publication de livres.
C’est dans ce contexte que les maisons d’édition estiment la valeur des livres qu’elles pourraient publier.
Bien sûr, les maisons d’édition doivent suivre les tendances du marché.
Je ne connais pas la situation des autres maisons d’édition,
mais pour moi et la maison d’édition Tổng hợp [Synthèse], les ventes doivent nous permettre de vivre au quotidien.
Les livres précieux, ceux que l’on valorise, sont ceux qui préservent certaines valeurs pour la prochaine génération.
C’est normal que les livres précieux ne soient pas toujours vendus.
Pour les maisons d’édition, le fait de publier ce type de livre est considéré comme l’achèvement d’un grand chantier,
non seulement sur le plan intellectuel mais aussi parce que
le livre permettra de transmettre des valeurs aux générations futures.
Donc, les maisons d’édition ne devraient pas uniquement penser à l’argent
mais également à publier des livres de qualité.
Il nous faut combiner ces deux aspects.
L’un pour pouvoir vivre et l’autre pour publier des livres que l’on aime.
Et si vous les aimez, vous accepterez de les acheter à leur juste prix.
Ces livres ont pour objectif de nourrir nos esprits. C’est la mission des maisons d’édition.
Je voudrais poser une question à Mme Từ Huy.
En ce qui concerne les œuvres anciennes, comme les livres publiés par l’EFEO par exemple,
comment contribuent-elles à l’épanouissement personnel et
au développement social lorsque nous les traduisons et les publions ?
Ce type de livres joue un rôle très important pour
mener de nouvelles recherches ou pour appliquer de nouvelles théories
à l’étude d’anciennes ou de nouvelles problématiques.
Les livres anciens d’auteurs ayant mené des recherches sur des questions contemporaines de leur époque jouent toujours un rôle important,
parce que nous ne pouvons pas nous couper de nos traditions scientifiques, ni renier nos racines.
Si tel était le cas, nous ne nous comprendrions pas nous-mêmes.
Autrement dit, si nous voulons nous comprendre nous-mêmes, nous devons non seulement comprendre
ce qui se passe actuellement dans le monde mais aussi comprendre notre passé.
Les livres anciens réédités ou traduits et publiés aujourd’hui, par exemple par l’EFEO, sont donc toujours importants,
car ils sont des témoignages de notre passé, et constituent des éléments de la mémoire collective et de la culture nationale ;
tout ce que nous appelons l’identité nationale.
C’est pourquoi la publication de résultats de recherches menées par le passé garde son importance.
Les sociétés occidentales continuent de lire des textes d’auteurs provenant non seulement de périodes historiques récentes
mais aussi d’un passé plus lointain, comme Aristote, Platon…
Les œuvres de ces auteurs classiques sont régulièrement réimprimées.
C’est pourquoi, je pense qu’il faut reconnaître la contribution des maisons d’édition et
des institutions de recherche comme l’EFEO.
Permettez-moi de donner un avis.
Avant 1975, j’étais rédacteur en chef de la revue Tập san Sử Địa « [Histoire et Géographie].
Nous publiions à l’époque 5 000 exemplaires au total, diffusés du nord au sud du Viêt Nam.
Je suis chercheur, et la maison d’édition Tổng hợp [La Synthèse] est en charge de publier mes recherches.
Cependant, la majorité de mes livres sont distribués gratuitement.
Qu’est-ce que cela signifie ?
Aujourd’hui au Vietnam, la pratique de la lecture, la culture de la lecture, est très faible.
C’est évident à mes yeux car j’en fais l’expérience avec mes livres.
Dù sao đi nữa, để đi đến kết luận là rốt cục,
trong vai trò dịch giả hay nhà xuất bản; Liệu, trên cơ sở khoa học,
có một chiến lược hay chính sách thống nhất nào giữa nhà xuất bản và
việc biên dịch để ta có thể vượt qua các trở ngại
hay giảm sự mất cân bằng trong việc tiếp cận các tác phẩm được xuất bản bằng tiếng nước ngoài hay không?
Tôi nghĩ là nhìn chung, trên thực tế, không có sự kết hợp giữa một trung tâm nghiên cứu và một nhà xuất bản.
Trước tiên, dịch tác phẩm nào là lựa chọn của riêng dịch giả.
Rồi họ tìm cách đề xuất nó với nhà xuất bản.
Đó, là một khả năng.
Khả năng thứ hai là, mỗi nhà xuất bản có một chiến lược.
Nếu là trường hợp này, ta thấy rất rõ trong ở nhà xuất bản Tri thức.
Nhà xuất bản Tri thức có chiến lược của riêng họ như ta thấy ngay đây.
Rất nhiều sách của các tác giả lớn trên thế giới được dịch ra tiếng Việt nhờ công sức của họ.
Nhưng tôi nghĩ đến một trường hợp khác, là Alpha Books.
Nhà xuất bản Alpha Books dịch rất nhiều sách chính trị ra tiếng Việt.
Chính nhà xuất bản Alpha Books đã lựa chọn, biên dịch và xuất bản các ấn phẩm về chính trị.
Hoặc, ví dụ như Nhã Nam định hướng xuất bản sách văn học
Và có thể chị cũng đã nói điều gì đó về nhà xuất bản của chị.
Mesdames et messieurs, je partage l’avis de la maison d’édition Văn hóa – Văn nghệ [Culture et Arts]
et je souhaite dire quelques mots, afin de compléter les échanges entre Mme Xuân Hạnh et M. Olivier Tessier
concernant les raisons pour lesquelles on a, certes, de bons manuscrits traduits mais peu de lecteurs.
Tout d’abord, cela concerne l’habitude de la lecture chez les vietnamiens.
Sans doute faudrait-il faire pratiquer la lecture aux enfants
dès leur plus jeune âge afin qu’ils s’y habituent.
Du point de vue des maisons d’édition, nous souhaitons bien sûr que la publication d’un livre mène à sa vente.
Toutefois, comme l’a expliqué Mme Xuân Hạnh, il faut insister sur le fait que vendre un livre
permet de financer la publication du prochain.
La stratégie des deux maisons d’édition Văn hóa – Văn nghệ [Culture et Arts] et Tổng hợp [La Synthèse]
est de mettre en avant des bestsellers sans pour autant négliger les livres qui peinent à trouver des lecteurs.
C’est-à-dire que nous continuons à publier des livres académiques en dépit de leur faible chiffre de vente.
C’est parce que nous avons un réel attachement au patrimoine que nous persistons à publier ce genre de livres.
C’est le premier point que je voulais mentionner.
Concernant notre maison d’édition,
notre ligne directrice est de continuer à publier des livres sur l’histoire et la culture.
Et nous choisissons au Vietnam ou à l’étranger des manuscrits qui nous semblent pertinents.
Chaque maison d’édition fait ses propres choix.
C’est ce qui nous différencie les unes des autres et nous identifie.
Les choix dépendent également des compétences des équipes d’éditeurs et de la stratégie de chaque maison d’édition.
Si toutes les maisons d’édition suivaient la même ligne, le marché du livre serait peu varié.
D’après ce que je sais, les traducteurs et les maisons d’édition à Hô Chí Minh Ville souhaitent
depuis de nombreuses années restaurer le fonctionnement de « l'Association de Recherche sur la Traduction » de Hô Chí Minh Ville.
Nous cherchons à la relancer mais nous n’y sommes pas encore parvenus.
Ce serait pourtant très pratique pour les maisons d’éditions que cette association fonctionne,
car les éditeurs ont des difficultés à trouver des traducteurs, nous ne savons pas comment nous assurer de leur niveau.
C’est vraiment difficile ! Chacun a un avis différent. C’est très compliqué !
En particulier pour la traduction des livres de l’EFEO !
Ce n’est pas facile de trouver un traducteur qui satisfasse les exigences de l’EFEO !
C’est donc un défi pour la maison d’édition.
Les maisons d’édition rentreraient plus facilement en contact avec des traducteurs expérimentés
s’il y avait cette Association de la Recherche et de la Traduction de Hô Chí Minh Ville pour nous les recommander.
Deuxièmement, je trouve que « l’Association sud-coréenne de Recherche sur la Traduction de la Littérature Coréenne »
travaille de façon très méthodique.
Je me permets de souligner qu’une fois son travail achevé
un traducteur vietnamien de littérature coréenne peut s'offrir une voiture !
Quand l’Association nous confie des livres à publier,
elle ne paie la maison d’édition que pour la conception, la mise en page du manuscrit et l'impression.
Les traducteurs sont rémunérés directement par l’Association.
Le montant de leur salaire est beaucoup plus élevé que celui que peuvent proposer les maisons d’édition.
Il nous faudrait donc créer une équipe de traducteurs de plusieurs langues,
un club ou quelque chose de la sorte, avec l’aide des universités.
Si les maisons d’édition disposaient d’un tel instrument,
nous aurions plus facilement accès aux traducteurs et aux publications en langues étrangères.
