 
РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИДАН

РАҲМАТ ШАБАДАЛАРИ

Усмон Нурий Тўпбош

Published by Osman Nuri Topbas at Smashwords

Copyright © 2010 by Osman Nuri Topbas

Smashwords Edition, License Notes

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior permission of the copyright owner.

Биринчи босма

Москва - 2010

Таржимон: Муҳаммад Қобил

Асли тарчума нусхаси:

Rahmet Peygamberinden Rahmet Esintileri

Osman Nuri Topbaş - İstanbul – 2004

(«Самый любимый человек Мухаммад Мустафа» на узбекском языке). Перевод с турецкого.

E-mail:english@islamicpublishing.net

Web site: http://www.islamicpublishing.net

МУНДАРИЖА

ФАХРИ КОИНОТ –саллоллоҳу алайҳи вассаламнинг –дунёга шараф келтиришлари

ЎРНАК СИРАТЛАРИ ВА БОШҚА ПАЙҒАМБАРЛАР ОРАСИДАГИ ЎРИНЛАРИ

Раҳмат пайғамбари сийратининг мушриклар тарафидан тасдиқланиши

Раҳмат пайғамбарининг хусусиятларидан ўрнаклар

Раҳмат пайғамбарида тақво ва нафс тозалиги

Раҳмат пайғамбарининг ҳаётида назокат, шафқат ва ғамхўрлик

Раҳмат пайғамбарининг фақирларга нисбатан назокати

Раҳмат пайғамбарининг аёлларга муносабати

Раҳмат пайғамбарининг ҳайвонларга муносабати

Раҳмат пайғамбарининг етимларга муносабати

Раҳмат пайғамбарининг қўшни ҳаққи ҳақидаги тавсиялари

Раҳмат пайғамбарининг душман ва кофирларга қарши муносабати

Раҳмат пайғамбарининг кечирувчанлиги

Раҳмат пайғамбарининг жўмардлиги

Раҳмат пайғамбарида самимият,тўғрилик ва дурустлик

Раҳмат пайғамбарида ҳаё

Раҳмат пайғамбарининг инсонларнинг яхшилиги йўлидаги ҳассосиятлари

ҲУЛЯИ ШАРИФА

Муборак Шамойили Шарифлари

Олий Ахлоқ ва Муносабатларидан баъзилари

Тенгсиз Жасорат ва Шижоатлари

ДОСТОНИ МУҲАББАТИНИНГ НУРЛИ ТАРАННУМЛАРИ

ХУЛОСА

РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИНИНГ ҚУРЪОНИЙ МЎЪЖИЗАЛАРИ

Балоғат ва Услуб

Услуб Хусусиятлари

Қуръони Каримнинг башарий аралашувлардан поклиги

Ваҳийнинг Пайғамбар (с.а.в)ни огоҳлантириши

Ваҳийнинг мужмал келиши

Ғойибдан Хабарлар Бериши

Илмий Кашфиётларни Хабар Бериши

ФАХРИ КОИНОТ

Саллаллоҳу Алайҳи Вассаламнинг

ДУНЁГА ШАРАФ КЕЛТИРИШЛАРИ

Ул Саййидул- кавнайн Муҳаммад Мустафога саловат!

Ул Расулус сакалайн Муҳаммад Мустафога саловат!

Ул Имомул Ҳарамайн Муҳаммад Мустафога саловат!

Ул Жаддул Ҳасанайн Муҳаммад Мустафога саловат!

Коинотни сўнгсиз илоҳий раҳмати билан қуршаб олган Аллоҳ Таоло бу раҳмат ва марҳаматининг энг мукаммал асари бўлган инсонни мавжудлик низомининг чўққисига юксалтган,уни бу мақомга лойиқ қиладиган бир неча хусуслар билан сифатлантиргандир.

Бундай олий яратилиш ҳам инсониятнинг илоҳий ҳақиқатга етишиши учун оз кўрилганидан унга ақл, идрок ва эътиқод билан бирга инсонларга йўл кўрсатувчи пайғамбарлар ҳам юборилиб, бу орқали башариятга "василаи илоллоҳ бўлиш йўли"даги ёрдамлар ҳам камолга эриштирилгандир. Бу комил ёрдамнинг чўққиси эса Аллоҳ Таоло томонидан энг аввал яратилган, башарият оламига эса сўнг пайғамбар ўлароқ юборилган "Нури Муҳаммадий", яъни охирзамон пайғамбаридир.

Мавжудотлар занжирининг сабаб ва чўққиси бўлган ҳазрати пайғамбар саллоллоҳу алайҳи вассалам милодий 571 йилнинг 20 апрел кунига тўғри келган Роббиулаввал ойининг 12 -сида душанба куни қуёш чиқишидан бироз олдин туғилдилар ва бу орқали дунёмизга сўнгсиз бир шараф келтирдилар.

Шу нарса бир ҳақиқатки, илк яратилган нарса У зот (с.а.в)нинг нуридир. Бутун мавжудотлар шу нурнинг ҳурмати учун пайдо қилингандир. Шунинг учун ҳам унинг иловаси ҳисобланадилар.

Унинг туғилиши билан Аллоҳнинг раҳмати бу оламда туғёнга келди. Тонг ва шомнинг ранги ўзгарди. Туйғулар жўшди. Сўзлар, суҳбатлар маъно касб эта бошлади. Ҳар бир нарса айри бир маъно, айри бир латофатга эга бўлди. Бутлар йиқилиб юзтубан бўлдилар. Кисралар ватани Мадян саройларида устунлар ва мақбаралар йиқилди. Сава кўли зулм ботқоқлиги ҳолида қуриб қолди.

Кўнгиллар файз ва баракат билан тошди.

Чунки жаҳондаги макон ва замонда амалга ошган бу туғилиш асл мавжудлик пайдо бўлишининг илк баракати эди.

Отаси Шомга тижорат ишлари билан кетган ва бу қудсий туғилишдан икки ой олдин Мадинада хасталаниб, вафот қилганди.

Унинг муборак фарзанди арабларнинг урф-одати ва иқлим сабаблари туфайли тўрт ёшигача эмизган онаси Ҳалима Хотиннинг уйида яшади.

Олти ёшга кирганида онаси ҳазрати Омина отасининг чўриси Умму Айманни ёнига олиб "Мавжудот Нури"ни отаси ҳазрати Абдуллоҳнинг қабрини зиёрат қилдириш учун Мадинага олиб борди. Бу зиёрат давомида ҳазрати Омина хасталанди ва Авбо номи берилган бир жойда вафот этди.

Онаси у ерга дафн қилинди. Шоир бу ҳақда:

"Эй Авбода ётган аёл,

Боғингда очилди,

Дунёнинг энг гўзал гули...", деган эди.

Мавжудот Нури шу тарзда тамоман етим қолиб, Умму Айман билан Маккага қайтдилар.

Саккиз ёшида экан бобоси Абдулмутталиб, кейинчалик эса у зот (с.а.в)ни фидокорона ҳимоя қилган амакиси Абу Толиб вафот этдилар. Шу тарзда унга фойдаси тегадиган бутун фоний ва зоҳирий ёрдамчилар тугади. Бундан кейин унинг эгаси, қўрувчиси ва тарбиячиси фақат ёлғиз Парвардигори эди.

Айни пайтда ҳаётининг энг заиф даврида мавжуд бўлган бу фоний ва зоҳирий ёрдамчилар унинг инсониятга тақлид ва ўрнак бўлиши учун бир ҳикмат эди.

Унинг етимлик ва кимсасиз болалиги ва ёшлиги энг порлоқ руҳий истиқболи учун бир остона эди, холос.

* * *

25 ёшга кирганда Қурайш қабиласининг кибор оиласидан бўлган ҳазрати Хадича розийаллоҳу анҳага уйландилар. Ҳазрати Хадича моли ва жони билан унга янги куч манбаи бўлди. Ҳазрати Хадича Мавжудот Нуридан ўн беш ёш катта, бола-чақали, бева аёл эди. Ҳазрати пайғамбар саллоллоҳу алайҳи вассалам бу аёл билан инсониятга намуна бўладиган тарзда умр кечирдилар. Ҳиро тоғидан шошганча қайтиб:

"\- Эй Хадича, менга ким иймон келтиради?", деганларида бу муборак аёл Мавжудот Нурига:

"Аллоҳга қасам ичаманки, Аллоҳ жалла жалолуҳу ҳеч бир вақт сизни уялтириб қўймайди. Чунки сиз қариндошларингизни ҳимоя қиласиз. Қийналиб қолган-ларга ёрдам берасиз. Фақирларга ёрдам бериб, ҳеч ким қилмаган ишни қиласиз. Меҳмонларга иззат-икром кўрсатасиз. Ҳақ йўлидаги ишларда халққа ёрдам берасиз...

Эй Аллоҳнинг элчиси! Сизга мен иймон келтириб, тасдиқлайман. Аллоҳ йўлига энг аввал мени даъват қилинг", деди.

Ҳазрати пайғамбар саллоллоҳу алайҳи вассалам бу аёлнинг руҳий нафислигини ҳеч қачон унитмади. Ҳазрати Хадича вафот қилгандан кейин ҳам қурбонлик қилган пайтлари доимо бир қисмини ҳазрати Хадичанинг қариндошларига юборар эдилар. Бу аёл Мавжудот Нури учун унитилмас бир хотирага айланганди.

Ҳазрати пайғамбар саллоллоҳу алайҳи вассалам оилавий ҳаётининг ёшлик ва баркамол 24 йилини ҳазрати Хадича билан ўтгаздилар. Ундан кейин уйланишлари эса тамоман Исломий ва сиёсий ғоя йўлида эди. Бу аёлларнинг кўпчилиги ўзидан катта ёшда ва бева аёллар эди. Бу аёлларнинг ичидан бокира ва ёш ўлароқ уйланганлари фақат ҳазрати Ойиша розийаллоҳу анҳадир. Бунинг сабаби ҳам аёлларга оид бўлган фикҳий масалаларнинг собит ва зоҳир бўлишини таъминлаш учун эди. Ҳақиқатан ҳам ҳазрати Ойиша закоси ва фаросати ёрдамида аёлларга оид фикҳий масалаларни жуда яхши ўрганди ва пайғамбар (с.а.в)нинг вафотларидан кейин узун йиллар давомида муслима аёлларга устозлик қилиб, уларга динларини ўрганишда ёрдамчи бўлди. Пайғамбаримиз (с.а.в) ҳам "Динингизнинг ярмини Ойишадан ўрганинг", дея бунга ишорат қилган эдилар. Бу уйланишнинг иккинчи ҳикмати эса ҳазрати Абу Бакр розиййаллоҳу анҳнинг Савр ғорида "Икковлоннинг иккинчиси" бўлишидаги яқинликнинг мустаҳкамланишини орзу қилиши эди.

Бу уйланишларнинг қандай руҳий ва инжа ҳикматлари борлигини фақат иймон мантиғига эга бўлган ирфон ва виждон аҳлларигина англай оладилар.

Аҳли ғараз иддао қилгандек, бу уйланишларнинг сабаби фақат шаҳват бўлганда эди, бу муборак инсон умрининг энг кучга тўлган ва ёшлик пайтини ўзидан ўн беш ёш катта, бева ва бола-чақали аёл билан ўтказмаган бўлур эдилар.

Уйланишни фақат шаҳват орзусини қондириш, деб биладиганлар бу ҳақиқатни англаб ета олмайдилар. Зеҳнлари ва қалбларини нафсоний тамойиллар тўлдирган ақлсизларнинг чиқарган ҳукмлари ўз қоронғулик дунёларининг бир аксидир, холос.

* * *
Оламларнинг пайдо бўлишига сабабчи бўлган бу муборак зот нафис бир ёшлик ва олий бир оилавий ҳаёт кечирганларидан кейин қирқ ёшларида пайғамбарлик мартабасига лойиқ кўрилдилар. Қирқ ёшга киришларига олти ой қолганда Маккадаги Ҳиро ғорида илоҳий қудрат унга ўзининг борлигини ошкора намоён қилди.

"Сизни яратган Роббингизнинг номи билан ў-қинг" (Алақ сураси,1) илоҳий амри билан унга иршод салоҳияти ва пайғамбарлик гувоҳномаси берилди.

Бу илоҳий неъматнинг илк олти ойи ақлимизга сиғиши мумкин бўлган "руёи содиқалар" (ишониш мумкин бўлган тушлар) тарзида амалга ошди. Ҳақиқатан ҳам Ҳиро тоғидаги воқеа уруғнинг тупроқ остидаги мажорасига ўхшаса ҳам инсониятни абадий машғул қиладиган бир воқеадир. У ерга пайғамбар (с.а.в)ни келтирган омиллар халқнинг зоҳирий ҳаёти ичидаги адашишдан унинг кўнглининг изтироб чекиши ва бутун оламга тушган марҳамат эди. Айни пайтда бу инсоният учун абадий машъала бўлган Қуръони Каримнинг назди илоҳийдан қалби пок Муҳаммад (с.а.в) воситасида башариятга туширилишининг бошланиши эди. Бу жараён юксак қувватли электр токининг вужудга тегиши каби ҳолат бўлиб, у Аллоҳ Таоло билан ҳабиби орасидаги сир эдики, шунинг учун ҳам кишиларнинг кўзидан узоқ бир ғорда амалга оша бошлади. Ваҳийни қабул қилиб олиш оддий бандалар кўтар олмайдиган юк бўлгани учун ҳам бу воқеа пайғамбар (с.а.в)да мавжуд бўлган фитрий истеъдоднинг зоҳир бўлиши ҳам эди.

Бу сир оламига кўнгил деразасидан назар ташлашга муваффақ бўлмаганлар Абу Жаҳл ва Абу Лаҳаб каби бадбахтлардир.

Расулуллоҳнинг ҳаётлари ул зотдан олдин ўтган пайғамбарларга ҳам насиб бўлмаган ва хаёлларга сиғмайдиган шон ва шарафга тўладир. Аллоҳ Таоло "ҳабибим" дея фақат у зотга хитоб қилгандир. Меърож воқеаси ҳам пайғамбарлар орасида фақат расулуллоҳга насиб бўлгандир.

Бутун пайғамбарларнинг имомлиги билан раҳбарлиги Масжиди Ақсода собит бўлгандир. Мусо алайҳиссаломга берилган "Лан тароний" сириi расулуллоҳда "Кааба кавсайни ав адна"ii ўлароқ намоён бўлди. Аллоҳ Таолога қовушишнинг нуқтаси бўлган намоз ўқиш расулуллоҳнинг умматига кичик бир меърож ўлароқ икром қилинди.

Маккада ўн уч йиллик иршод мужодаласидан кейин пайғамбар (с.а.в)га яна бир бор ғорга кириш амр қилинди. Бу ҳижрат йўлидаги Савр ғори эди. Бу ғор ўқимоқ учун эмас, илоҳий сирга ғарқ бўлиш ва қалбни тарбия қилиш дарсхонаси эди. Бу ердаги меҳмонлик уч кун уч кеча давом этди. Расулуллоҳ бу ерда ёлғиз эмас эдилар. Пайғамбардан кейин коинотнинг энг устун инсон бўлган ҳазрати Абу Бакр у зот билан бирга эди. Ҳазрати Абу Бакр расулуллоҳ билан ғорда уч кун бирга қолишнинг шараф, лаззат ва фазилатига эришганди. "Икковлоннинг иккинчиси" бўлганди.

Мавжудлик Нури бу дўстига хитобан:

"Қайғурма, Аллоҳ биз билан" (Тавба сураси, 40) дейиш орқали айни пайтда

Аллоҳ билан бирга бўлишнинг кайфиятини изҳор қиларди. Бу воқеа сирли зикр таълимнинг ва кўнгилларнинг Аллоҳга очилиб, унга эътиқод қўйишнинг бошланиши эди.

Ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг нур манбаси бўлган қалб оламидаги сирларини умматига ошкор қилиши илк даъфа ҳазрати Абу Бакр розийаллоҳу анҳу ила бу ғорда бошланган ва бу орқали ҳазрати Абу Бакр охири қиёматга қадар етадиган Олтин Силсиланинг илк халқаси бўлган эди. Иймон кучини У зот (с.а.в)га муҳаббатдан олган эди. Бутун олий йўлчиликларнинг тамал тоши Унга бўлган муҳаббатдир ва Зоти улуҳиётига етишишнинг ягона йўли ҳам Унга муҳаббат орқали амалга ошади. Чунки муҳаббатнинг шарти ва ишқнинг қонуни севилган кишига нисбатан бўлган ишқ туфайли у севган нарсаларни ҳам севишдир. Бу илоҳий муҳаббатни хом идрокимиз билан илғаб олишимиз мумкин эмасдир. Қуйидаги ҳикоя ҳар кўнгилга ўз истеъдоди даражасида таъсир қилади, деб ўйлаймиз:

Ҳазрати Абу Бакр Сиддиқ умр бўйи пайғамбаримиз (с.а.в)нинг ҳар суҳбатида янги завқ олар, асрори нубувватнинг энг самимий маҳрами бўлгани учун у зотнинг ёнларида бўлса ҳам муҳаббатининг ҳасратида ёнар эдилар.

Шунинг учун ҳам пайғамбаримиз (с.а.в) :

"Абу Бакрнинг мол-мулкидан фойдаланганим каби кимсанинг мол-мулкидан фойдаланмадим", деганларида ҳазрати Абу Бакр кўз ёшларини тўкароқ:

"Мен ва мол-мулким фақат сиз учун мавжуд эмасми ё расулуллоҳ" (Ибн Мажо: "Фазоилу Асҳобин-Набий", 11) дея ўзини барча нарсалари билан бирга пайғамбар (с.а.в)га назр қилганини ва унда фоний бўлганлигини кўрсатган эди. (Бу ҳол тасаввуфда "Фано фир-Расул" мақоми деб аталади). У бутун сарватини Аллоҳ ва Унинг расули йўлида сарфлаган ва ҳатто пайғамбар (с.а.в) "Қўшинга ёрдам беринг", деганида бойлигининг барчасини келтирган эди. Расулуллоҳнинг:

"Бола-чақангизга нима қолдирдингиз, эй Абу Бакр", деганларида буюк иймон билан: "Аллоҳ ва Расулини", дея жавоб берганди. (Саррож, ал-Лума, 169 с.)

Ҳазрати Муавия ибн Аби Суфён у ҳақда: "Дунё Абу Бакрни истамади, у ҳам дунёни истамади", деган эди.

Фақат шуни таъкидлаш лозимки, ҳазрати Абу Бакрнинг бутун мол-мулкини садақа ўлароқ бериши ва пайғамбар (с.а.в)нинг ҳам буни ман қилмаслиги истисно бир ҳолдир. Ёхуд ҳазрати Абу Бакр ва оиласининг сабри жамил ва кумли таваккулга эга эканлигининг ишоратидир.

Бу икки азиз йўлчининг ёрдамчиси, таянчи ва сиғинидиган паноҳи фақат Аллоҳ Таолонинг Ўзи эди. Ғорнинг оғзига келган бадбахтлар ўргамчак тўридан бошқа нарса кўра олмадилар. Шоир айтгани каби:

"Ўргамчак на ҳавода,

на сувда, на ерда эди.

Ҳақни кўра олмаган,

Кўзларда эди".

Бу икки азиз йўлчи Ҳақнинг ҳимоясида Мадина яқинидаги Кубо деган жойга етиб келдилар. Бу азиз меҳмонларни кўрган халқ жунбушга келиб, шод-хуррам бўлганди.

Тепада "Толао-бадру алайна" (Осмонда ой туғди) нинг нағмалари, самони тўлдириб, кўнгилларни жўштирарди. Тарих яна 12 Роббиулаввални кўрсатмоқда эди. Тарих у ондан қиёматга қадар мундарижа қиладиган бир ҳижрат календарини бошлатаётган эди.

Мадина бу кундан кейин Ислом дини тараққий қиладиган макон ва кўзгуга айланди. Куфрнинг қоронғу юзи бу ҳижратдан кейин сўнди. Масжиди Саодат ва Масжиди Кубро олий бир руҳ касб этиб, маҳшарга қадар бу муборак ҳижратнинг қудсий макони ва хотираси ўлароқ тарихга кирди.

Ансорлар муҳожирларга мол-мулкини кўрсатиб: "Бу бизнинг бор мол-мулкимиз, ярми сизники бўлсин", дедилар. Фидокорликда мисли кўрилмаган Исломий биродарликка мана шу тарзда асос солинди. Мадина Ислом тарихидаги абадий шон-шуҳратига қовушди. Мадинада ўқилган азонлар, рамазонлар, байрамлар, закотлар, урушлар айри бир кўриниш ва айри бир улуғлик билан умматга намуна ва ғоя ҳолига келди.

* * *

Бадр Жангги иймоннинг куфрга қарши илк кураши ва ғалабаси билан натижаланди. Диний биродарлик қа-риндошликдан устун келди. Ҳазрати Абу Бакр ўғлига, Абу Убайда ибн Жарроҳ отасига, ҳазрати Ҳамза укасига қарши қилич билан жангга чиқдилар. Аллоҳ Таоло бу даҳшатли жангга фаришталардан қўшин юборди. Бадрдаги бу олий мужодалага иштирок этган фаришталар ҳам бошқа фаришталарга қараганда иззатлироқ бўлдилар. Бу муаззам ғалабадан кейин Аллоҳ Таоло мусулмонлар мағрурланмасликлари учун Анфол сурасининг 17- оятини нозил қилди:

"Бас (эй мусулмонлар), уларни сизлар ўлдирмадингиз, балки Аллоҳ ўлдирди. (Эй Муҳаммад, уларнинг юзига қўлингиздаги бир сиқим тупроқни) отган пайтингизда сиз отмадингиз, балки Аллоҳ отди. Ва (бу ғалабани Аллоҳ) Ўз томонидан чиройли инъом бўлсин, деб қилди.

Албатта Аллоҳ эшитгувчи, билгувчидир".

* * *

Бадр зафаридан кейин келган Уҳуд жангги эса ҳазрати Ҳамзанинг қони билан бўялди. Бу билан шаҳидлар сони етмишга етди. Шаҳидларга жаноза намози ўқилиши учун ҳазрати Ҳамза билан бирга ўн шаҳиднинг жасади келтирилаётганди. Намоз ўқилгандан кейин тўққиз шаҳид дафн қилинар, кейин яна тўққиз шаҳид келтирилиб ҳазрати Ҳамза билан ўнта қилиниб, такрор жаноза намози ўқиларди. Расулуллоҳ (с.а.в) амакиси, жигарпораси ва шаҳидларнинг раҳбари бўлган бу муборак зотнинг жаноза намозини даъфаларча такрор ўқитгандилар.

Бадр зафаридан кейин Уҳуд жанггида мана шундай ҳазин онлар яшалганди. Ҳаётнинг бутун тотли ва аччиқ саҳифалари бандаликнинг буюк бир баркамоллиги ичида содир бўлаётганди. Таваккул, таслимият ва қадарга рози бўлиш олий чўққисига етганди.

Айрича ерлар ва кўкларни титратган яна бир ҳодиса рўй берганди. Расулуллоҳнинг зирҳидаги икки халқа муборак юзларига ботиб, ёноқларини ёриб бир тишларини синдирганди. Бу онда бутун саҳобалар ва фаришталар чуқур мотам ва изтиробда қолдилар.

Бу пайтда расулуллоҳ (с.а.в) муборак юзларидан оқа-ётган қон ерга томиб азоб ҳосил бўлмасин, дея юзларина артар ва Аллоҳ Таолога илтижо билан:

"Ё Роббим! Қавмим жоҳилдир, қилаётган ишидан бехабардир. Ўзинг уларни ҳидоятга бошла", дея нидо қиларди.

Кейинчалик пайғамбар (с.а.в) Жаброил (а.с)га қа-рата:

"Самодан ер юзига тушганингизда машаққатли ва ҳаяжонли онлар яшадингизми?", дея сўраганида:

"Ҳа, тўрт марта ҳаяжонга тушдим", дея қуйидагиларни айтганди:

"Биринчи марта Иброҳим алайҳиссалом оловга ташланганда";

"Иккинчиси, Иброҳим алайҳиссалом пичоқни ўғли Исмоил алайҳиссаломнинг бўғзига келтирганда".

"Учинчиси, Юсуф алайҳиссалом қудуққа ташланганда қаттиқ ҳаяжонладим. Уларни қутқариб, амри ило-ҳийни ерига келтирдим".

"Тўртинчиси, Уҳуд жанггида сиз яраланиб, тишингиз синганида Аллоҳ Таоло:

"Бандамга ёрдам бер, қони ерга томмасин! Агар ҳабибимнинг бир томчи қони ерга томадиган бўлса азаматимнинг ҳаққи учун ерда на бир набот, на бир дарахт ўстираман", дея марҳамат қилди".

Мана шу ҳодисадан қаттиқ ҳаяжонландим. Ҳамон муборак юзингиздан оқаётган қонни ҳавода тўхтатдим.

Уҳуд жангида мана шундай ҳассос манзаралар ҳам кузатилганди.

Саҳобаи Киром Бадр жанггида Аллоҳнинг Расулига қайдсиз-шартсиз эргашган эдилар. Ва У зотга қарата:

"Эй Аллоҳнинг Расули! Биз сизга иймон келтирдик, тарафий Борийдан нозил бўлган Қуръони Каримнинг ҳақиқий эканлигини тасдиқлаймиз ва сизга итоат қилиш учун қасам ичдик. Сиз қандай амр берсангиз биз унга бўйинсунамиз. Сизни юборган Аллоҳ ҳаққи учун денгизга кирсангиз биз ҳам денгизга кирамиз, ҳеч биримиз орқага чекинмаймиз", деган саҳобалар илоҳий бир ҳаяжон ичида эдилар.

Уҳуд жанггида эса Аллоҳ Расулининг амрини ерига келтиришда бир он ғафлатга тушиш ва дунё молига жузъий кўнгил қўйиш урушнинг натижасини ўзгартирди, илоҳий қудрат шу тарзда ғалабанинг кечикишига сабаб бўлди.

Бошқа томондан Уҳуд жангги Расулуллоҳ (с.а.в)нинг кўнглида айри ери бўлган бир босқич эди. У зот умри давомида Уҳуд жангги шаҳидларининг қабрларини зиёрат қилишни тарк қилмадилар. Вақти-вақти билан:

"Биз Уҳудни севамиз, Уҳуд бизни севади", дея тилга олинган шаҳидлар машҳади Уҳуд қиёматга қадар Аллоҳ Расулининг муҳаббатига сазовар бўлган жой сифатида мусулмонлар учун бир зиёрат ерига айлангандир.

Ҳандак Жанггида Борлиқ Нури ҳеч ким қулата олмаган бир қояни йиқитар экан, биринчи зарбаларида Кайсернинг, иккинчисида Кисранинг ва учинчисида эса Сано саройларининг йиқилиб ер билан яксон бўлганлигини хабар берган эдилар. Шу тарзда бутун бу мамлакатларнинг илоҳи-калиматуллоҳга қовушишини ваъда қилиб, келажакдаги ғалабалардан муждалар берар эдилар. Бу орқали Ҳақнинг яқин келажакда ботилни мутлақо йўқ қилиши хабари бериларди.

Ҳандак жангги чарчоқлик, очлик, совуқ, қоронғулик, яъни тахаммули-фарсо- минг бир машаққат майдони эди. Аллоҳ Расули (с.а.в):

"Аллоҳим! Ҳаёт фақат охират ҳаётидир. Ансор ва муҳожирларга нусрат айла", дуоси билан дунёдаги бутун чарчоқ ва изтиробларнинг охират сўнгсизлиги қаршисида қиймати йўқлигини ифода қилиб, саҳобаларга охират ҳаётини мақсад ўрнида кўрсатар эдилар.

Изма-из келган ғалабалар натижасида Макка Ҳудай-биянинг бир муждаси сифатида авф, сулҳ, тинчлик ва ҳидоят бирлашган фатҳ билан асл эгаларига, яъни жигорпораларига бағрини очди. Макканинг изтироб, зулм ва машаққат тўла ҳасрати сўнггига етди. Фотиҳлар шукр ўрнида золимларни авф қилдилар. Натижада кўплаб мусулмонларнинг қотиллари ҳам ҳидоят шарафига муяссар бўлдилар.

Ниҳоят Видо ҳажида сўнгги ояти карима нозил бўлди. Диннинг камолга эришганлигини хабар қилинди. Бу айни замонда оламларга раҳмат ўлароқ юборилган бу олий вужуднинг ўз вазифасини тамомлагани ва Роббига қайтиш замони келганлигининг ишорати эди. Мавжудлик Нури саҳобаларидан динни тарғиб қилганлигига доир:

"Асҳобим! Таблиғ қилдимми?

Таблиғ қилдимми?

Таблиғ қилдимми?",

дея уч марта вазифаларини адо қилганлиги ҳақида тасдиқ сўзи олдилар. Шундан кейин муборак қўлларини кўтариб Жаноби Ҳақдан шаҳодат тиладилар:

"Шоҳид бўл Ё Роббим!

Шоҳид бўл Ё Роббим!

Шоҳид бўл Ё Роббим!".

Шу тарзда йигирма уч йил давомида нозил бўлган бу муқаддас омонат қиёматга қадар мусулмонларга раҳмат сифатида берилди.

Бу орада саҳобалар пайғамбар (с.а.в)нинг она шаҳри, ватани ва туғилган жойи Макканинг фатҳ қилишини тилга олиб:

"Аллоҳ жаллу жалолуҳу пайғамбар (с.а.в)га Макканинг дарвозаларини очди. Энди пайғамбар (с.а.в) Маккада қолади, Мадинага қайтмайди", дедилар.

Саҳобалар бу сўзларни ўз ораларида тилга олган бўлсалар ҳам пайғамбар (с.а.в) уларнинг гапларидан ўзларини хабардор қилдилар. Саҳобалар изтироб ичида айтган сўзларини эътироф этдилар. Бунга жавобан пайғамбар (с.а.в) саҳобаларга қарата:

"Бундай бир иш қилишдан Аллоҳга сиғинаман. Ҳаётим ҳам, ўлимим ҳам сиз билан бирга бўлади", дейиш билан тенгсиз бир вафо ўрнаги кўрсатдилар. Саҳобалар билан бирга такрор Мадинага қайтиб келдилар.

Аввал ҳам айтиб ўтганимиз каби нубуввати Муҳам-мадий Одам оиласи пайдо бўлмасдан олдин муқаддас бир кўринишда бошлаган эди. Яъни, илк порлаган бор-лиқ жавҳари "Нури Муҳаммадий"дир.

Ҳазрати пайғамбар Муҳаммад (с.а.в) нури билан Одам (а.с)дан аввал, вужуди билан эса бутун пайғамбарлардан кейин туғилиш билан нубуввият календарининг илк ва сўнг япроғи бўлганлар. У зот замон эътибори билан сўнг, яратилиш эътибори билан илк пайғамбардир. Зеро, рисолат календари мавжудликда илк бўлган "Нури Муҳаммад" билан бошлаган, сўнг япроғи эса "Жисмонияти Муҳаммад" билан ниҳоясига етгандир. Бу маънода айтишимиз мумкинки:

Фаришталар саждага мажбур қилинган Одам алай-ҳиссалом;

Самовий мўъжизаларнинг ҳайронлигини намоён қил-ган Идрис алайҳиссалом;

Ер юзини тўфони билан куфрдан тозалаган Нуҳ а-лайҳиссалом;

Инкор юртларини бўронлар билан ост-уст қилган Ҳуд алайҳиссалом;

Исёнкор ва манман оилаларни зилзилалар билан илдизидан йўқ қилган Солиҳ алайҳиссалом;

Намруднинг оловини таслимияти ва таваккули билан гулистонга айлантирган Иброҳим алайҳиссалом;

Ихлос, садоқат, таваккул ва таслимияти билан тимсоллашган, қиёматга қадар ҳаж ибодатида бутун мусулмонларга қиссалари хотирлатилган Исмоил алайҳиссалом;

Наслидан Бани Исроил пайғамбарлари тарқаган Ис-ҳоқ алайҳиссалом;

Ақлсизлик ва ахлоқсизлик билан ернинг тагига кирган ва тарих ахлатига айланган "Содом Гомора" халқининг маҳзун пайғамбари Лут алайҳиссалом;

Тавҳид байроғини машриқдан мағрибга ташиган Зулқарнайн алайҳиссалом;

Муҳаббат ва ҳасратга қоврулган, сабр билан абадийлашган Яқуб алайҳиссалом;

Бир муддат қуллик, сўнгра зиндонда ёлғизлик, ға-риблик, азоб, изтироб,машаққат, риёзат ва нафс мужодаласи ортидан Миср ва кўнгиллар султони бўлган ва маҳтобларни уялтирган жамоли билан Юсуф алайҳиссалом;

Кўнгилларни маст қилувчи нутқи билан ўзига "Ҳотибул Анбиё" ситфати берилган ҳазрати Шуайб алайҳиссалом;

Асрори илоҳийни ҳазрати Мусога ўргатган Ҳизир алайҳиссалом;

Фиравъннинг салтанатини олт-уст қилган, Қизил-денгиздан мўъжизавий ҳассаси билан йўл очган Мусо алайҳиссалом;

Мусо алайҳиссаломнинг ҳар замон ва маконда ёрдамчиси бўлган солиҳ укаси ҳазрати Хорун алайҳиссалом;

Зикри билан тоғларни, тошларни, ваҳший ҳайвонларни истиғфор ҳолига келтирган Довуд алайҳиссалом;

Муаззам салтанатини қалбидан ташқаридан кўтариб юра олган Сулаймон алайҳиссалом;

Ўзимиздан юз йил ўтгандан кейин қайта тирилтирилиб қиёматдаги қайта тирилишга ўрнак кўрсатилган Узайр алайҳиссалом;

Чуқур тафаккури билан сабрнинг олтин тоши бўлган Айюб алайҳиссалом;

Буюк бир ихлос билан истиғфор, дуо ва зикрнинг ҳақиқатига ғарқ бўлиб қоронғуликлардан ўтган Юнус алайҳиссалом;

Изидан "Илёсга салом бўлсин" хитоби билан илоҳий илтифотга сазовар бўлган ҳазрати Илёс алайҳиссалом;

Олимларга устоз қилинган ҳазрати Алёса алай-ҳиссалом;

Илоҳий раҳматга ғарқ қилинган ҳазрати Зулқифл алайҳиссалом;

Ҳикматли насиҳатлари достонларга айланган, зоҳи-рий ва ботиний табибларнинг пири ҳазрати Луқмон алайҳиссалом;

Арра билан иккига бўлинганда ҳам "Оҳ" демай таваккул ва таслимиятни қўриган мазлум пайғамбар Закариё алайҳиссалом;

Отаси каби ўлимга шаҳидлик билан эришган Яҳё алайҳиссалом;

Фарқли васфи нафс тозаловчиси бўлган, илтижо ва тазарруси билан хасталарга шифо берган, Аллоҳнинг ёрдами билан ўликларни тирилтирган ҳазрати Ийсо алайҳиссалом;

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, юз йигирма минга яқин пайғамбар ва улардаги бу зуҳурат ва илоҳий кўринишлар гўё баҳорнинг баракатли булутлари каби вақти келиб башарият тупроғига тушдилар. Ва баракатли бир ҳидоят шаршараси ҳолидаги набийлар силсиласи оламларга раҳмат ўлароқ яратилган ҳазрати Муҳаммад Мустафо салоллоҳу алайҳи вассаламнинг зуҳур қилишининг гўё бирор иқбол ва баҳор муждаларига айландилар.

Ибн Аббосдан шундай ривоят қилинади:

Жаноби Ҳақ онамиз Момо Ҳавони ҳазрати Одамнинг чап қовурға суягидан яратди. Одам алайҳиссалом бу пайтда уйқуда эдилар. Уйғониб ёнида гул каби яшнаган Ҳавони кўрганда қалби тошиб, унга қўл узатди. Шу пайт фаришталар:

"Эй Одам, унга тегманг. Ҳали никоҳ ўқилмади", дея ҳайқирдилар.

Шундан кейин ҳазрати Одам билан ҳазрати Момо Ҳаво никоҳландилар. Маҳрнинг шарти эса уч марта ҳазрати Муҳаммад Мустафога саловат шарифа ўқишдан иборат бўлди. Бу Аллоҳ ҳузуридаги ва Муҳаммадий ҳақиқат қаршисида ўқилган илк никоҳ эди. Шу тарзда никоҳ ўқиш ҳазрати Муҳаммад (с.а.в) саловат айтиш билан бир олий мақомга эга бўлди.

Ҳазрати Умарнинг (р.а) ривоятига кўра Одам алай-ҳиссалом бир муддат ўтгандан кейин жаннатдан чиқа-рилишига сабаб бўлган залласи (пайғамбарларга хос бўлган ғайриилоҳий хатоси) туфайли авфи учун ҳазрати Муҳаммад Мустафонинг исмини восита қилиб Жаноби Ҳаққа шундай ёлворган экан:

"Ё Роббим! Муҳаммаднинг ҳурмати учун менинг хатомни авф айла".

Аллоҳ Таоло:

"Эй Одам! Ҳануз Мен яратмаган Муҳаммадни сен қаердан танийсан?", деб сўради.

Одам алайҳиссалом:

"Ё Роббим! Ўзинг мени етти қудратинг билан яратиб менга руҳингдан уфлаганингда бошимни кўтардим. Аршнинг устунларида "ла илоҳа илоллоҳ Муҳаммадун расулуллоҳ", жумласи ёзилганини кўрдим. Фикримча Сен мавжудотлар ичида энг севимлисини Ўз исмингга илова қиласан", деди.

Бунга жавобан Жаноби Ҳақ:

"Тўғри айтдинг, эй Одам! Ҳақиқатан ҳам у менга мавжудотлар ичида энг севимли бўлганидир. (Дуо қилганингда) унинг ҳаққи учун Менга дуо қил! (Чунки шу онда Унинг ҳаққи учун қилган дуоинг туфайли) сени авф қилдим. (Билгинки), агар Муҳаммад бўлмаганда эди сени яратмаган бўлур эдим", дея марҳамат қилди. (Ҳаким, Мустадрак, ll, 672; Байҳақий, "Далойил", V, 488-489)

Манбалардан олинган маълумотларга кўра Аллоҳ Расулини эмизган аёллардан бири Сувайба хотин эди. Бу аёл расулуллоҳнинг душмани Абу Лаҳабнинг жорияси эди.

Сувайба хотин Абу Лаҳабга жияни туғилгани ҳақида хабар берганида фақат қавмидан бир ўғил туғилгани учун севиниб бу жориясини озод қилди. Бу ирқий ҳисларга таянган севинч ҳам Абу Лаҳабнинг душанба кечалари озобининг ҳафифлатилиши учун кифоя қилди.

Абу Лаҳаб ўлгандан кейин уни тушида кўрган инсонлар ундан сўрадилар:

\- Эй Абу Лаҳаб, қандай аҳволдасан?

\- Жаҳаннамда, азоб ичидаман. Фақат душанба кечалари азобим бироз енгиллаштирилади. У кечаларда бармоқларимнинг орасини сўраман. У ердан чиққан сувни ичиб, ёнаётган ичимни совутаман. Чунки душанба куни Сувайба ёнимга югириб келиб Аллоҳнинг Расулининг туғилганини муждалаган эди. Мен бундан севиниб уни озод қилган эдим. Бунга жавобан Аллоҳ Таоло душанба кечалари азобимни ҳафифлатиш орқали эҳсон қилди.

Ибн Жазорий:

\- Абу Лаҳаб каби бир кофир Аллоҳ расули туғилган кунда фақат ирқий сабабдан жаҳаннам ичида бироз бўлсада фойдаланар экан, бир мусулмон у кеча ҳурмат билан Коинотнинг Фахри Абадийсига кўнгил ишқини очадиган бўлса Ҳақ Таолодан қандай лутф ва карамларга ноил бўлади? Шунинг учун ҳам мўминларга ярашадиган иш Аллоҳ Расули туғилган ойда гўзал суҳбатлар қуриб, умматга зиёфат бериш, фақир, ғариб, етим, чорасиз ва кимсасизларга ҳар турли ёрдам билан маҳзун кўнгилларни шод қилиш, уларга садақа бериш билан севиндириш ва Қуръони Карим ўқишдир", деган эди.

* * *

У етим ва уммий зот инсонлардан таълим олмади. Бутун башариятга қутқарувчи ва ғойиб оламининг таржимони ва Ҳақ мактабининг устози сифатида туғилди.

Ҳазрати Мусо бир қанча аҳкомлар билан туғилганди. Ҳазрати Довуд дуо қилиш ва муножаатлари билан машҳур эди. Ҳазрати Ийсо инсонларга ахлоқ ва зуҳдни ўргатиш учун юборилган эди. Ислом динининг пайғамбари Муҳаммад Мустафо саллоллоҳу алайҳи вассалам эса буларнинг барчасини бир орада тўплади: аҳкомни ваъз қилди, нафсларни тозалаш орқали порлоқ қалб билан Аллоҳга дуо қилишни, энг гўзал ахлоқни ҳаёт тарзи билан инсонларга ўргатди. Дунё ёлғонларига алданмасликни тавсия қилди. Қисқача қилиб айтганда, бутун пайғамбарларнинг салоҳият ва вазифаларини шахсида ва ҳаётида жамлади. Насаб ва одоб асллари, жамол ва камол саодати У зотда бир орага келганди.

Ҳеч шубҳасиз Унинг қирқ ёшга кириши инсоният учун бурилиш нуқталаридан бири эди.

Қирқ йил жоҳил бир жамият ичида яшади. Кейинчалик у намоён қилган мукаммал сифатларнинг кўпчилиги ҳали халқ ичида номаълум эди. У ҳали бир давлат раҳбари, бир войиз, бир хотиб сифатида танилмаганди. Буюк бир қўмондонлиги ҳақида гапириш у ёқда турсин, оддий аскарлиги ҳақида ҳам сўз айтилмасди.

Ўтган миллатларнинг ва пайғамбарларнинг тарихи, қиёмат куни, жаннат ва жаҳаннам ҳақида сўз сўзлаганини одамлар эшитмаган эдилар. Фақат ўз шахсига оид юксак ахлоқий ҳаёт кечириш билан машғулди. Лекин илоҳий бир таълимот билан Ҳиро ғоридан тамоман бошқа вазифа билан қайтганди.

Динини тарғиб қилишга бошлаганда бутун Арабистон қўрқув ва ҳаяжон ичида қолди. Унинг мўъжизавий хитоби одамларга сеҳр каби таъсир қилди. Шеър, адабиёт, балоғат ва баркомоллик мусобақалари унинг хитоби қаршисида ҳечга айланди. Бундан кейин бирор шоир мусобақада ўзини ғолиб қилган шеърини Каъба деворига ёзмайдиган бўлди. Шу тарзда асрлар давомида анъанага айланган маросимлар тарих мулкига айланди. Бу иш шу даражага бориб етдики, машҳур Имриул Қайснинг қизи Қуръони Каримдан қисқа бир парча эшитгач, ҳайрат ва даҳшат ичида:

"\- Бу бир инсоннинг сўзи эмасдир. Дунёда бундай бирор сўз бўлса отамнинг шеърлари Каъба деворларидан ўчирилиши керак. Деворлардан у шеърларни ўчириб, ўрнига бу сўзларни ёзинг", деган эди.

* * *

Бутун оламни Қуръон сураларига ўхшаш бир сура ўртага қўйишга даъват қилди. Аллоҳдан бошқаларни ёрдамга чақириш шарти билан Қуръон сураларидан бирига ўхшаш мисраларни пайдо қилиш ҳақида қуръоний даъват у кундан бери жавобсиз қолиб келмоқда...

"Агар Биз бандамизга туширган нарсадан (Қуръ-ондан) шак-шубҳада бўлсангиз, у ҳолда шунга ўхшаш биргина сура келтиринг ва Аллоҳдан ўзга гувоҳларингизни чақиринг –агар ростгўй бўлсангиз" (Бақара сураси, 23)

Маданиятдан узоқ жоҳил бир жамият ичида етишган бу уммий инсон ўртага қўйган илм ва ҳикмати билан ўз даврининг инсонларини ожиз қолдиргани каби, қиёматга қадар кимса етиша олмайдиган ва етишиши мумкин бўлмаган бир мўъжизалар дарёси билан ўртага чиққанди. Бу ҳақиқат шу билан собитки, Қуръони Каримда тарихий ҳодисалардан тортиб келажакда содир бўладиган бир қанча ҳоллар ифодаланиши билан бирга 1400 йилдан бери ҳеч бир илмий кашф унинг ҳақиқатига зид келган эмасдир. Ҳолбуки бугун дунёнинг энг машҳур қомусномалари ҳам ҳар йили бир илова чиқариб, уларда ифодаланган илмларни янгилаш мажбуриятида қолмоқдалар.

Ҳазрати пайғамбар (с.а.в) бутун инсониятга ўзининг ер юзида Ҳақнинг элчиси эканлигини ўргатган эди.

Энг танланган олимларнинг ҳам умр бўйи давом этган тадқиқотлари натижасида инсон ва ашё ўртасидаги кенг тажрибаларидан кейин ҳақиқий сирини идрок қилганлари ижтимоий, маданий, иқтисодий ташкилот, жамият идораси ва халқаро алоқаларнинг қоидаларини у зот инсонларга ўргатиб кетди. Муҳаққақки, инсоният назарий илм ва амалий машғулот жиҳатидан тарққиётга эришиш орқали ҳақиқати Муҳаммадийни яна яхши илғаб олмоқда.

Аввалари қўлига қилич олмаган, ҳарбий таълим кўрмаган, фақат бир марта кузатувчи сифатида урушга борган бу олий пайғамбар бутун инсоният қалбига жойлаштирган марҳаматига қарамай ижтимоий сулҳ учун тавҳид мужодаласи йўлида энг метин жанглардан ҳам четда турмаган бир ҳарбийга айланди. Тўққиз йил давомида сон жиҳатдан кўп бўлган душманларга қарши ғолиб келиб, бутун Арабистонни фатҳ қилди. Ўз даврининг ақлсиз,тартиб-низом нималигини билмайдиган инсонларига ўргатган руҳий куч ва ҳарбий таълим воситасида фотиҳликда мўъжизавий натижаларни қўлга киритди. Иш шу даражага етдики, ворислари замонасининг энг қудратли ва ҳайбатли бўлган икки давлати Рум ва Форс императорликларини мағлубиятга учратдилар. Шу тарзда У зотнинг:

"Ла илоҳа илоллоҳ денг, Эрон ва Бизанс сизга таслим бўлсин", деган мужда ва ваъдаси ҳақиқатга айланди.

Шу тарзда инсоният тарихининг бутун манфий шарт-шароитларига қарамай энг буюк инқилобни амалга оширган Аллоҳ Расули саллоллоҳу алайҳи вассалам - золимларни синдирди, мазлумларнинг кўзёшларини тўхтатди. Етимларнинг сочларига унинг муборак бар-моқлари тароқ бўлди. Унинг тасалли нурлари билан кўнгиллар ғамдан узоқлашди.

Бу ҳолни шоир Маҳмад Оқиф мана шундай таърифлаган эди:

Шу тарзда улғайиб қирқ ёшга етди у Етим,

Бошларини эзган қонли оёқлар синди.

Бир нафасда инсониятни қутқарди у Маъсум,

Бир ҳамлада Кайсерларни, Кисраларни енгди.

Ҳаққи эзилиш бўлган ожизлар тирилди,

Завол билмаган зулм йўқ бўлди.

Оламларга раҳмат эди у, Тўғри йўли,

Ҳақиқат истаганларнинг юртига кирди.

Дунё-да Унинг даъвати ила бор бўлди,

Қарздор унга жамияти, ҳар инсон унга қарздор бўлди.

Қарздордир унга бутун бир башарият,

Ё раб, бизни машҳарда шу иқрор ила қайта ярат!

Бутун фазилатларни ўзида жамлаган ҳазрати пай-ғамбар (с.а.в) дунёга келмаганда эди, инсонлар қиёматга қадар зулм ва ваҳшатнинг ичида қолар, заифлар кучлиларнинг асирига айланарди. Мувозанат ёмонлик фойдасига бузиларди. Дунё золим ва кучлиларга оид бўларди. Шоир бу ҳолни қандай гўзал тасвирлаган:

"Ё Расулуллоҳ, агар сен келмасайдинг дунёга,

Гуллар очилмас, булбуллар сайрамасди,

Номи ҳам маълум бўлмасди Одамнинг,

Борлиқ маъносиз бўлиб, кўмиларди мотамга".

Йигирма етти урушда, қирқ тўрт ёки қирқ етти "сария" деб аталган ҳарбий юришда иштирок этди. Макка фатҳи билан илдиз отган Ислом дини:

"Бугун сизларга динингизни комил қилдим, неъматимни бенуқсон, тўкис қилиб бердим ва сизлар учун (фақат) Исломни дин қилиб танладим" (Моида сураси, 3) ояти билан камолга эришди.

Навбат энг буюк айрилиқ ва висол онига етганди.

Хасталанишидан бир кун аввал Мадинанинг Жаннутул-боқий дейилган жойидаги қабристонга бордилар. Марҳумлар учун:

"Эй буюк Аллоҳим! Бу ерда ётганлардан мағфира-тингни аяма", деб дуо қилдилар.

Шу тарзда гўё марҳумлар билан видолашдилар.

Қабристондан қайтгандан кейин навбат саҳобалар билан видолашишга етган эди. Уларга охирги марта насиҳат қилдилар ва:

"Шавкати буюк бўлган Аллоҳим бир бандасини дунё ва унинг зийнати ила Ўз наздидаги неъматлар орасида эркин қўйиб қўйди. У банда ҳам Аллоҳ наздидагиларни танлади", деди.

Бу сўзларни эшитган ҳассос қалбли ҳазрати Абу Бакр (р.а) ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг ўзлари билан видолашаётганини сезиб қолди. Бир буюк ҳузун ичида юраги маҳзунлашди. Кўнгли ва кўзлари беихтиёр ёшга тўлди. Ҳиқиллаганча:

"Ота-онам сенга фидо бўлсин Ё Расулуллоҳ! Сен учун ота-оналаримизни, жонларимизни, молларимизни фидо қиламиз", деди.

Жамоат ичида ҳеч бир киши ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг қалбий ҳисларини илғай олмаганди. Чунки ояти каримада ифодаланган Савр ғоридаги "Икки кишининг иккинчиси" мана шу ҳазрати Абу Бакр (р.а) эди. Расулуллоҳ (с.а.в) у киши ҳақида:

"Қалбимдаги бор нарсани Абу Бакрга билдирдим", деган эдилар.

Саҳобалар пайғамбар (с.а.в)нинг бу азиз дўстининг кўз ёшларини кўриб ҳайрат ичида:

"Расулуллоҳ (а.с) Роббига етишишни танлаган со-лиҳ кишидан сўз юритар экан, бу кекса одам нега йиғламоқда?", дедилар.

Лекин ҳазрати Абу Бакр (р.а) ҳассос ва рақиқ қалби билан буюк видонинг яқинлашаётганини сезган ва айрилиқдан шикоятчи най каби фарёд қилишга бошлаган эдилар. (М. Осим Кўксал, Ислом тарихи, ХI, 35-36)

Жаннат аёлларининг раҳбари Фотима онамиз муборак оталари Раҳмат Пайғамбарининг фоний айрилиғидан у қадар маҳзун бўлдиларки:

"Фахри коинотнинг уқба оламига ташрифи билан менинг устимга бир мусибат келдики, агар бу мусибат қоронғуликнинг устига келганда эди рангги ўзгарарди", деган эдилар.

Пайғамбар (с.а.в)дан бизга Қуръони Карим ва Суннат каби икки буюк раҳбар қолди. Қуръони Карим ва Суннат дунё ва охиратда саодатга олиб борувчи йўл ва Борлиқ Нуридан абадий бир хотирадир.

Мадинага қайтганларидан кейин ўн уч кун давом этган хасталик натижасида мелодий 632 йилнинг 8 июн, ҳижрий 11 йилнинг Робиулаввал ойи 12-си душанба куни бу фоний дунёни тарк этиб, рафиқи аълога қовушдилар.

Борлиқ Нурининг икки кураги орасида пайғамбар-ларлигига оид бир нишони бор эди. Кўплаб саҳобалар бу нишони ўпишнинг ишқи ва ҳасратида яшади. Имом Байҳақий бу ҳақда шундай дейди:

"Пайғамбар (с.а.в) вафот этганларида муборак юзларида ҳеч қандай ўзгариш бўлмаганидан саҳобаи киром У зотнинг ўлимидан шубҳага тушдилар. Шунда Эсма (р.а) елкаларидаги пайғамбарлик нишонини излай бошлади. Бу нишон ўчиб кетганлигини кўрганларидан кейин расулуллоҳнинг уқба оламига абадий йўл олганлиги маълум бўлди". (Тирмизий)

Дин камолига етган, саҳобалардан таблиғ ҳақида шахсан тасдиқ олинган ва Жаноби Ҳақнинг шоҳидлиги исталган эди. Шундан кейин Борлиқ Нури абадият оламига даъват қилинди.

Энди у олий зот машҳарда, сиротта ва ҳавзи кавсарда ўз умматини кутмоқдадир.

* * *

12 Робиулаввал душанба куни туғилиб, дунёни шарафлантирган эдилар.

Ва 12 Робиулаввал душанба куни у зот (с.а.в) Аллоҳ тарафидан пайғамбарлик вазифаси берилганди. Абу Қатаъда ҳазратлари шундай ҳикоя қиладилар:

"Пайғамбар (с.а.в) душанба куни рўза тутишнинг ҳикмати ҳақида сўрадилар. У киши:

"Бу мен туғилган ва менга пайғамбарлик берилган кундир", деб жавоб бердилар" (Муслим)

Яна 12 Робиулаввал душанба куни Мадинага келиб янги қурилган ва қиёматга қадар давом этадиган Ислом давлатига асос солган эдилар.

Ва ниҳоят яна бир 12 Робиулаввал душанба куни охират оламига йўл олдилар.

У зот (с.а.в)нинг туғилиши, пайғамбарлиги, ҳижрати ва ўлимининг айнан 12 Робиулаввал ойига тўғри келиши бу ойнинг муқаддас эканлигига бир ишоратдир. Жамол ва жалолнинг намоён бўлиши сифатида севинч ҳаяжони ва ҳузун бир орага келгандир. Кўнгил иқлимида байрам нашъаси билан ҳижрон аламлари ўзаро зид ҳассослик ичидадир. У зот (с.а.в) охират оламида умматини шафоат қилиш учун кутмоқдалар.

Аллоҳ Расулининг бу дунёдан саодат дунёсига кетишини ва Ундан маҳрум қолган бу дунёнинг вафосизлигини Азиз Маҳмуд Худойи ҳазратлари ушбу мисраларда ифодалаганлар:

Ким кутар сендан вафони,

Ёлғон дунё сен эмасми?

Муҳаммади Мустафони,

Олган дунё сен эмасми?

ЎРНАК СИРАТЛАРИ ВА БОШҚА

ПАЙҒАМБАРЛАР ОРАСИДАГИ ЎРИНЛАРИ

Расулуллоҳ (с.а.в)нинг сирати барча инсонлар учун мукаммал бир ўрнакдир.

Диний раҳнамолиги ила ўрнакдир. Давлат раиси сифатида бир ўрнакдир. Илоҳий муҳаббат боғига кирганларга ўрнакдир. Роббининг неъматларига ғарқ бўлган пайтларида шукр ва тавозеда бир ўрнакдир.

Қийин вақтларидаги ва маконлардаги сабр ва таслимияти билан ўрнакдирлар. Ғанимат қаршисида жўмардлиги ва истиғноси билан ўрнакдирлар. Оилаларига шафқати билан ўрнакдирлар. Заифларга, кимсасизларга, қулларга марҳамати билан ўрнакдирлар. Гуноҳкорларга авфи ва тоқати билан ўрнакдирлар.

Агар сарват соҳиби бой киши бўлсангиз, бутун Арабистонга ҳоким бўлган, бутун араб улуғларини ўзига муҳаббат билан ром қилган У олий пайғамбар (с.а.в)нинг тавозе ва жўмардлигини тафаккур қилиб кўринг!

Агар заиф бир табақадан бўлсангиз, Маккада золим ва зўравон мушриклар ичида яшаган Пайғамбар (с.а.в)нинг ҳаётидан ўрнак олинг!

Агар музаффар бир фотиҳ бўлсангиз, Бадр ва Ҳунайн жангларида душманлари устидан ғолиб қилган жасорат ва таслимият пайғамбарининг ҳаётидан ибрат олинг.

Аллоҳ кўрсатмасин, агар мағлубиятга дучор бўлсангиз, у замон Уҳуд жанггида шаҳид тушган ёки яраланиб ерда ётган саҳобалари орасида шижоат ва жасорат кўрсатган пайғамбар (с.а.в) хотирланг!

Агар муаллим бўлсангиз, масжидда саҳобаларига инжа, рақиқ ва ҳассос кўнглининг файзларидан улашиб илоҳий амрларни ўргатган пайғамбар (с.а.в)ни эсланг!

Агар талаба бўлсангиз, ўзига ваҳий келтирган Жаброил алайҳиссаломдан таълим олган пайғамбар (с.а.в)ни эсланг!

Агар ўгит берувчи бир нотиқ ва устоз бўлсангиз, Масжиди Набавий ичида саҳобаларига ҳикмат ўргатган пайғамбар (с.а.в)нинг овозини тингланг. У зот (с.а.в)нинг ширин овозига қулоқ ва кўнгил беринг!

Агар ҳақни мудофаа қилиш, ҳақни ёйиш, ҳақни тутиб, ҳар нарсадан устун қилишни истасангиз ва ёнингизда бирор ёрдамчингиз бўлмаса, Маккада ҳар қандай ёрдамдан маҳрум бир ҳолда экан, золимларга ҳақни эълон қилиб уларни ҳидоятга даъват қилган пайғамбар (с.а.в)нинг ҳаётидан ўрнак олинг!

Душмандан ғолиб келиб, унинг белини синдирган бўлсангиз, қаршингиздагининг ўжарлигини енгиб устун келган бўлсангиз, ботилни паришон қилиб ҳақни эълон қилган бўлсангиз, Макка фатҳ қилинган куни муқаддас булгага ғолиб бир қўмондон бўлгани ҳолда буюк бир тавозе билан туяси устида сажда ҳолида шукр қилиб кирган пайғамбар (с.а.в)ни унитманг!

Агар томорқа соҳиби бир деҳқон бўлсангиз ва ишларингизни йўлга қўйишни истасангиз Бани Надр, Ҳайбар ва Фадақ тупроқларига эга бўлгандан кейин уларни яхшилик йўлидан фойдаланадиган кишиларга бўлиб берган пайғамбар (с.а.в)дан ўрнак олинг!

Агар кимсасиз бир киши бўлсангиз, Абдуллоҳ ва Оминанинг етимлари, жигарпоралари бўлган бир Маъсум зотни, асли Нур бўлган Етимни тушунинг!

Агар балоғатга етган ёш йигит бўлсангиз, Маккада амакиси Абу Толибнинг қўйларини боққан пайғамбарликка номзод ёш йигитнинг ҳаётини ўрнак олинг!

Агар тижорат карвонлари билан йўлга чиққан савдогар бўлсангиз, Шомдан Басрага йўл олган карвоннинг улуғи бўлган зот (с.а.в)дан ўрнак олинг!

Агар қози ва ҳакам бўлсангиз, Макка улуғлари Ҳажари Асводни қаерга қўямиз дея бир-бири билан жанжаллашиб қолганларида ораларида ҳакамлик қилган одил ва фаросатли зот (с.а.в)ни эсланг.

Ва яна кўзингизни такрор тарихга қаратиб, Мадинада Масжиди Набавийда қийинчлик билан кун кечираётган фақирни мол-мулк соҳиби бой-бадавлат киши билан бир кўриб, энг одил шаклда ҳукм берган У пайғамбар (с.а.в)дан ўрнак олинг!

Агар ота бўлсангиз, Фотиматуз-Зуҳранинг отаси бўлган ва ҳазрати Ҳасан ва ҳазрати Ҳусайннинг бобоси бўлган бу зотнинг ўз болалари ва невараларига қилган муомалаларидан ўрнак олинг!

Ким бўлсангиз ҳам ва қайси касбга соҳиб бўлсангиз ҳам, эртаю кеч ҳар онда ҳазрати Муҳаммад Мустафо саллоллоҳу алайҳи вассаламни ўзингиз учун мукаммал бир устоз ва тўғри бир раҳбар сифатида кўришингиз мумкин!

У зот (с.а.в) шундай бир устоздирларки, У кишининг суннатлари билан ҳар қандай хатони тўғирилаш мумкиндир.

Йўлдан чиққан ишларни тузата оласиз, умрингизни ислоҳ қила оласиз. У зот (с.а.в) нинг нури ва раҳбарлиги соясида ҳаётнинг қийинчиликларидан қутулиб, ҳақиқий саодатга қовушасиз.

Ҳақиқатан ҳам пайғамбар (с.а.в)нинг сийрати хушбўй, зариф гуллардан тўпланган гулдастага ўхшайди.

* * *

Агар дунё инсонлар орасида адолат ҳоким бўлса, инсонларнинг қалбларини бир-бирига боғланган бир раҳмат ва шафқат мавжуд бўлса, бир жамиятда бойлар шафқат билан йўқсилларнинг ёрдамига етишаётган бўлса, кучлилар мазлумларни ҳимоя қилаётган бўлсалар, соғ-саломат бўлганлар бечорларга ёрдам бераётган бўлсалар, сарват соҳиблари етимларни тарбиялаб, беваларнинг қорнини тўйдираётган бўлса - ҳеч тараддудсиз билингки, бу фазилатлар пайғамбарлар ва уларнинг издошларининг меросидир.

Бу фазилатлар ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг ҳаётида янада кўркам бир равишда ўрин олганди. Зеро у зот (с.а.в) пайғамбарликнинг камол нуқтаси эдилар. У зотнинг камолини инсофли ғайри муслимлар ҳам эътироф қилишга мажбур бўлган эдилар. Инглиз олим ва табибларидан Жаноб Карлайл "Қаҳрамонлар" номли китобида ҳар касбнинг энг устун вакилларини санаб ўтади. Шоирларнинг энг яхшиси ким, қўмондонларнинг энг машҳури ким... Бу христиан олими пайғамбарликда энг устун шахс ўлароқ пайғамбаримиз (с.а.в)ни кўрсатади.

Асримизнинг ўрталарида Ҳолландиянинг Лаҳей шаҳрида тўпланган илм ва фикр одамлари дунёнинг энг буюк юз одамини аниқладилар. Барчаси христиан бўлган бу олимлар дунёнинг энг буюк инсони сифатида ҳазрати пайғамбар (с.а.в)ни эътироф қилган эдилар.

Алс фазилат шундай фазилатки, душман ҳам бу фазилатни тасдиқ ва эътироф қилишга мажбур бўлади. Ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг фазилат ва сифатлари у зотга иймон келтирмаганлар тарафидан ҳам тасдиқлангандир.

Чунки пайғамбар (с.а.в)нинг мустасно сийрати турли муаммоларга айри-айри жавоб берадиган ахлоқий мукаммаликни ўзида жамлаганди. Турли ҳолларга тушган инсонлар ҳаётининг бутун саҳифаларида уларга раҳбар ва устозлик қила оладиган таржимаи ҳол фақат У зот (с.а.в)нинг сийратидир.

Зотнинг ҳаёти ер юзидаги бутун инсонлар таълим-тарбиясининг негизини ташкил қилади. Бу ҳаёт нур ахтарганларнинг ҳаётига ёруғлик бўлади. У зот (с.а.в)нинг ҳидоятлари тўғри йўлни ахтарган ҳар бир киши учун ойдинлик берувчи ва қоронғуликдан қутқарувчи ёруғликдир. У зот (с.а.в) бутун башариятни қутқарувчи ягона устоздирлар.

Унинг иршод (раҳбарлик) халқаси инсониятнинг бутун табақасидан ҳар тоифани тўплаган мактабдан иборат эди. Бутун миллатлар тиллари, терисининг ранглари, ижтимоий аҳволлари ва табақаларидаги фарқларга қарамай Унинг ҳузурида тўпланар эдилар. Ҳеч бир инсон учун бу даргоҳга киришга моне бўладиган таъқиқ йўқ эди. Унинг мактаби бир қавм учун махсус бўлмай, инсонни фақат инсон бўлгани учун ҳурматлаган илм ва ирфон маркази эди. Заиф билан кучлилининг бир-биридан фарқи йўқ эди...

Ҳазрати пайғамбар (с.а.в)га тобе бўлганларга бир қаранг: уларнинг ичида Ҳабашистон Қироли Нажоший, Маон улуси Фарво, Ҳимайр раиси Зулқила, Фирузи Дайламий, Яман буюкларидан Мароқабуд, Умман волийларидан Убайд ва Жаъфар каби мумтоз шахсиятларни кўришингиз мумкин.

Бу зотлар билан бирга уларнинг ёнида Билол, Ёсир, Суҳайб, Ҳаббоб, Аммор, Абу Фуқайҳо каби қул ва заифларни, Сумайа, Лубайна, Зиннира, Наҳдия, Умму Абис каби чўри аёлларни кўришингиз мумкин.

Пайғамбар (с.а.в)нинг олий саҳобалари ичида устун ақлли, порлоқ фикрли ва метин характерга эга бўлган кишилар билан бирга энг нозик ишларни ҳал қила оладиган, дунё сирларидан хабардор, мамлакатларини закийлик билан ирода қила оладиган ҳукмдорлар ҳам бор эди.

Пайғамбар (с.а.в)га тобе бўлганлар шаҳарларни идора қилдилар, вилоятларга ҳукмдор бўлдилар. Инсонлар уларнинг соясида саодатга эришдилар, адолатнинг завқини татиб кўрдилар. Бу арбоблар халқ аросида адолат ва сукунат ўрнатдилар. Инсонларни бир-бири билан биродарлар каби ҳаёт кечиришга ундадилар ва бунга эришдилар.

1789 йилда буюк франсуз инқилобинининг ғоявий асосчиларидан бири бўлган файласуф Лафайт машҳур "Инсон ҳуқуқлари баённомасини" ҳозирланар экан, бутун ҳуқуқ тизимларини тадқиқ қилди ва инсон ҳуқуқининг ҳар нарсадан устун эканлигини англагач шундай деган эди:

"Эй Муҳаммад! Сизнинг адолатни амалга ошириш хусусида улашган даражангизга тарихда ҳеч ким етиша олган эмасдир".

* * *

Пайғамбар (с.а.в)нинг зоҳирий тарбияси ва ботини таъсири шунчалик кучли эдики, авваллари ярим ваҳший, кўпи инсонийликдан узоқ бир жоҳиллар жамиятини инсоният ҳали ҳозиргача ҳавас қиладиган "Саҳоболар" жамиятига айлантирди. Бу инсонларни бир дин, байроқ, маданият, ҳуқуқ ва идора остида бирлаштирди.

Жоҳил инсонларни маданиятли, гуноҳкор қавмларни солиҳ кишиларга, яъни Аллоҳ севгиси ва қўрқуси билан яшайдиган инсонлар ҳолига келтирди.

Асрлар давомида номини зикр қилишга арзийдиган бирор инсон ҳам етиштира олмаган бу жамият пайғамбар (с.а.в) нури ва раҳбарлиги остида кўплаб доҳийларни етиштирди. Ва бу доҳийлар ўзларидаги диний фазилатни иймон, илм, ирфон ҳолида дунёнинг тўрт бурчагига ёйдилар. Чўлга инган нур шу шаклда бутун инсониятнинг қалбларига жойлашди.

Пайғамбаримиз (с.а.в) қисқа вақт ичида дунёда ҳеч бир қирол қўлга кирита олмайдиган имконларга эга бўлдилар. Идеал бир устоз сифатида инсонларнинг қалбларини фатҳ қилдилар, қўлга киритилган бу буюк неъматларга асло кўнгил қўймай эски мутавозе ҳаётини давом эттирдилар. Пайғамбарликдан олдин яшаганлари каби содда кулбада фақирано ҳаёт кечирдилар. Ҳурма дарахти япроғидан қилинган гилам устида ухладилар. Оддий кийимлар кийдилар. Энг заиф инсоннинг ҳаёт тарзидан ҳам соддароқ шаклда умр кечирдилар. Баъзан ейдиган ҳеч нарса топилмагани учун Роббига шукр қилиб, очликни бостириш учун қорнига тош боғлаб юрдилар. Қилган ва қилиши мумкин бўлган бутун гуноҳлари авф қилинганиҳолда шукр ва назр қилишда давом этдилар. Оёқлари шишишиб кетгунга қадар кечалари намоз ўқир эдилар. Ғарибларнинг ёрдамчиси, етимларга ва кимсасизларга тасалли берувчи эдилар. У зот (с.а.в) ўзларининг буюклигига қарамай энг ожиз инсонларнинг ишлари билан шахсан шуғулландилар.

Макка фатҳ қилинган куни инсонлар унга куч-ва қувват тимсоли сифатида қўрқув билан:

\- "Эй Расулуллоҳ, бизга динни ўргатинг", дер эканлар пайғамбар (с.а.в) уларга:

"Қўрқманглар биродарлар! Мен бир қирол ёки ҳукмдор эмасман. Қурайш қабиласидан қуёшда қуритилган гўшт еб кун кечирган сизнинг эски қўшнингизнинг етим ўғлиман", дейиш билан тарихда мисли кўрилмаган бир тавозе ўрнаги кўрсатган эдилар.

Айни куни қари отасини орқалаганча ҳузурига келтирган ва унга иймон талқин қилишини илтимос қилган ҳазрати Абу Бакрга:

"Ё Абу Бакр! Шу кекса отангизни нега бу ерга келтирдингиз. Ўзимиз унинг ҳузурига борсак бўлмасмиди?", дея олиш фазилатини кўрсатгандилар.

Бутун ўлкалар севинч билан унинг ҳимояси остига кирди. Арабистоннинг ҳар тарафининг ҳокимига айланганди. Истаган ҳар нарсасини амалга ошириш мумкин эди. Шунга қарамай у зот (с.а.в) тавозедан воз кечмадилар. Ўзининг ҳеч нарсага эга эмаслигини сўзлардилар. Ва бутун нарсаларнинг Аллоҳнинг етти қудрати остида эканлигини инсонларга билдирдилар. Замон ўтиши билан қўл остида жуда кўп сарват тўпланди. Хазиналардан юкли карвонлар ёрдамида Мадинаи Мунавварага бойлиқ оқарди. Пайғамбар (с.а.в) бу бойликларни барчасини эҳтиёжи бўлганларга тарқатиб, ўзи эса оддий кун кечиришда давом этдилар. Пайғамбар (с.а.в):

"Уҳуд тоғи қадар олтиним бўлса ҳам-қарзларим мустасно-уч кундан ортиқ сақламас эдим", деган эдилар (Бухорий, "Таманно", 2, Муслим, "Закот", 31)

Кунлар давомида пайғамбар (с.а.в) уйида овқат пишмаган вақтлар бўларди. Кўп ҳолларда оч уйқуга кетардилар.

Бир кун ҳазрати Умар пайғамбар (с.а.в) хонаи саодатига зиёратга келдилар. Уйнинг ичи бўм-бўш эди. Ерда хурмо дарахти япроқларидан тўқилган гилам тўшалганди. Ҳазрати пайғамбар (с.а.в) бу гиламнинг устида ёнбошлаганча дам олаётган эдилар. Қуруқ япроқ излари у зот (с.а.в)нинг муборак вужудларига ботиб кетганди. Хонанинг бурчагида эса оз миқдорда арпа уни бор эди. Ун халтасининг ёнида эса сув тўрбаси осилганди. Уйдаги бор нарсалар шулардан иборат эди. Ҳазрати Умар (р.а)нинг бу ҳолни кўриб кўзлари ёшланди. Пайғамбар (с.а.в):

"-Эй Умар, нега йиғламоқдасиз?", дея сўрадилар.

Умар (р.а): "Нега йиғламай Ё Расулуллоҳ! Кайсер ва Кисра дунё неъматлари ичида сузмоқдалар! Расулуллоҳ эса қуруқ япроқлар устида ухламоқда", дедилар.

Ҳазрати пайғамбар (с.а.в) ҳазрати Умарга таскин бериб:

"-Эй Умар, Кисра ва Кайсер дунё неъматларидан завқлансинлар, сафо сурсинлар. Бизга эса охират неъматлари етади", дедилар.

Шунга ўхшаш бир воқеадан кейин пайғамбар (с.а.в):

"Дунё молини мен нима ҳам қилар эдим? Мен билан дунё мол-мулкининг мисоли бир дарахт соясида ухлаб, уйғонгандан кейин йўлида давом этган йўлчининг ҳолига ўхшайди", деган эдилар.

Пайғамбар (с.а.в) ҳаёти умматнинг бой-фақир, кучли-кучсиз бутун шахслари учун бир ўрнак эди.

Вафот қилганларида на бир дирҳам ва на бир динор пули, на қўй ва қули бор эди. У зот (с.а.в)дан бу бевафо дунёда бир оқ хачир, бир қилич ва Фадакда вақф қилган кичик бир томорқаси қолди. Яъни, ворисларига мерос қолдирмаганди. Мусулмонлар закотларни қариндош-уруғларига беради деб ўйламасинлар, дея яқинларига закотдан тўпланган бойликдан бирор нарса олишни ҳам таъқиқлаган эдилар.

Булар бундан 1440 йил аввал жоҳилият даврида туғилган бир уммий зотнинг бугун ва келажакда бутун раҳбарлар ҳавас қилса ҳам етиша олмайдиган ўрнак раҳбарлигининг тимсоли эди.

Бойлик ва маишат, қироллик ва шуҳрат, роҳат ва мол-мулкнинг тўлиб-тошишига асло аҳамият бермадилар. Дунёнинг бутун бойлигини тавҳид мужодаласи ҳаяжони ичида унутиб, уларни аҳамиятсиз нарса ўрнида кўрдилар.

Ҳазрати Ойиша (р.а)дан ривоят қилинишича ансорлардан бир бой-бадавлат аёл пайғамбар (с.а.в)ни зиёрат қилишга келади ва у зотнинг эски кўрпа устида ўтирганларини кўриб, орқага қайтиб кетади ва уйидан ичи жун тўлдирилган кўрпа келтиради. Пайғамбар (с.а.в) кўрпаларининг ўзгариб қолганини кўриб:

"Эй Ойиша! Бу кўрпани эгасига қайтариб бер. Аллоҳга қасам ичаманки, агар истасам, Аллоҳ Таоло олтин ва кумуш тоғларини ихтиёримга берган бўлурди", дедилар. (Аҳмад ибн Ҳанбал, "Китобул Зуҳд", 30с.)

Бу воқеа пайғамбар (с.а.в)нинг дунё мол-мулкига асло парво қилмаганларининг яққол далилидир.

Пайғамбар (с.а.в)нинг бу устун сифатларининг яна бир ўрнаги умматига нисбатан тилларда достон бўлган муҳаббатларидир. Бу севги ояти каримада шундай ифодаланади:

"(Эй инсонлар), ахир сизларга ўзларингиздан бўлган, сизларнинг кулфат-машаққат чекишингиздан қийналувчи, сизларнинг (Тўғри Йўлга-Ҳақ динга келишингизга) харис-ташна бўлган ва барча мўминларга марҳаматли, меҳрибон бўлган бир пайғамбар келди-ку" (Тавба сураси, 119)

Пайғамбар (с.а.в)нинг муборак шахсиятлари башарият ичида энг ўрнак шахсият эди. Зеро, Аллоҳ Таоло у муборак зотни инсониятга "Усвои ҳасана", яъни энг мукаммал ўрнак сифатида яратганди. Шунинг учун ҳам уни инсоният ичида энг ожиз ҳолда бўладиган етим болаликдан бошлаб ҳаётнинг энг олий мақоми бўлган Давлат Раислиги ва Пайғамбарлик даражасигача юксалтганди. Токи башарий зинапоянинг ҳар қайси босқичида бўлган инсонлар у зот (с.а.в)дан ўрнак олиб, истеъдод ва қобилиятлари даражасида бу ўрнаклардан фойдалансинлар.

Ҳазрати пайғамбар (с.а.в) файласуфлар ва инсониятга раҳбар бўлиш умидида юрган бошқа арбоблардан фарқли ўлароқ шахсини аста-секинлик билан мукаммаликка олиб чиқмаганлар. Болалик давридан бошлаб келажакда зиммасига тушадиган маъсулият чегарасида ҳаракат қилиш одобига эга эдилар.

Ақллари ваҳий йўли билан тарбия топмаган файласуфлар ва арбоблар тарафидан ёзилган асарлар эса аксарият ҳолларда китобларда қолган ва ҳаётга жорий қилинса ҳам қисқа вақт ичида амалдан чиққандир. Шунингдек, бу файласуфлар инсонлар учун тўқиган ҳаётий қоидаларига на ўзлари амал қилганлар ва на бошқаларни бунга эргаштира олганлар. Одоб-ахлоқни ўз шахсларида тўплаган пайғамбарлар эса башарият ичида мукаммал ҳаётий ўрнак кўрсатганлар. Масалан, файласуф Найс "Супер ҳуман", яъни мукаммал инсон ҳақида кўпсафиҳали асар ёзган, лекин унинг бу мукаммал инсон лойиҳаси ҳаётда ўз ўрнини топа олмаган, ғоялигича қолиб кетган. Ислом ахлоқида эса ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг ҳаёти шахсияти бутун башарий муносабатларда мукаммаллик ўрнаги бўлгани учун ҳам бутун инсонларга ўрнак бўлган ва қиёматга қадар ўрнак бўлишда давом этади.

Бошқа тарафдан Аристотел аҳлоқий фалсафанинг бир қанча қонун ва қоидаларига асос солишига қарамай илоҳий ваҳийдан узоқ бўлганлиги учун ҳам унинг фалсафасига ишониб ва бу қоидаларни ҳаётида тадбиқ қилиб саодатга эришган бирон кишини топа олмайсиз.

Пайғамбаримиз (с.а.в) рисолат вазифаларига бошламасдан аввал ҳам ўзларини халққа севдира олган ва шахси халқ ичида "Сан ал-Амин ва Ас-Сиддиқ" ўлароқ танилганди. Қавмига динини билдиришни ҳам мана шундай шахсият ўлароқ бошлагандилар.

Қавми у зотнинг тўғри сўзлигини, яхши инсон эканлигини пайғамбарлик берилмасдан аввал ҳам билар ва у зотни ҳурмат қиларди. У зотга ал-Амин унвонини берган қавми Каъба тамир қилинар экан Ҳожари Асводни жойлаштиришда ихтилофга тушган ва ҳазрати Муҳаммаднинг ҳакамлигига ҳеч эътироз билдирмасдан рози бўлганди.

РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИ СИЙРАТИНИНГ

МУШРИКЛАР ТАРАФИДАН ТАСДИҚЛАНИШИ

Ҳазрати пайғамбар (с.а.в) жоҳилия арабларининг ҳурматига шу даражада сазовар бўлган эдиларки, муросасиз душмани бўлган Абу Жаҳл ҳам у зотга бир куни:

"–Эй Муҳаммад! Мен сизга ёлғончисиз демоқчи эмасман. Лекин сиз келтирган даъватга эргашишни истамайман", деган эди.

Энг муросасиз душманлари ҳам ҳазрати пайғамбар (с.а.в) ҳақ эканлигини виждонан қабул қилсалар ҳам фақат нафслари йўл бермагани учун у зот (с.а.в)нинг даъватига эргашмагандилар. Бу ҳақда Қуръони Каримда ҳам шундай дейилади:

"(Эй Муҳаммад), уларнинг гаплари, шак-шубҳасиз, сизни маҳзун қилишини билирмуз. Зотан, улар сизни ёлғончи қилмайдилар, балки бу золимлар Аллоҳнинг оятларини инкор қиладилар" (Анъом сураси, 33)

* * *

628 йилда форсларни мағлуб қилган Бизанс Императори Ҳераклиус ғалабадан кейин Сурияга келганида ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг уни Исломга даъват қилувчи мактубини етказишди. Бу мактубни ўқиб, жаҳли чиқиш ўрнига ундаги даъват маъноси билан қизиқиб қолган Бизанс Императори унинг моҳиятини ўрганиш учун пайғамбар (с.а.в) ҳамшаҳарларидан бир неча кишини ҳузурига келтиришларини амр қилди.

Бу пайтда пайғамбар (с.а.в)нинг муросасиз душманларидан бўлган Абу Суфён Маккалик тижоратчиларнинг раҳбари сифатида Сурияга келганди. Бу пайтлар ҳижратнинг 6 йили бўлиб, мусулмонлар билан Қурайшликлар сулҳ ҳолида эдилар. Ҳераклиуснинг аскарлари Абу Суфён ва йўлдошларини тутиб, қиролнинг ҳузурига келтирдилар. Ҳераклиус бу пайтда Илёда, яъни Байтул-Мақдусда эди. Румларнинг аёнлари ҳузурида Ҳераклиус Абу Суфён ва йўлдошларини қабул қилди. Ҳераклиуснинг саволларини таржимон таржима қиларди:

"–Орангизда ўзини пайғамбар эълон қилган бу зотга наслан яқин бўлган киши борми?"

Абу Суфён:

–Унга энг яқин бўлган менман.

Ҳераклиус:

–Уни ва йўлдошларини ёнимга келтиринг. Фақат мен у билан гаплашганимда йўлдошлари ҳам бирга бўлсин, деди.

Кейин таржимонга қараб:

–Бу одамларга айт. Мен пайғамбарлик даъвосига бўлган зот ҳақида баъзи саволлар бераман. Агар бу одам (Абу Суфён) ёлғон сўйласа "Ёлғон гапираяпти" десинлар, деди.

Кейинчалик "Валлоҳи, йўлдошларим ҳар ерда мени ёлғончи дея уялтиришларидан қўрқмаганимда у ҳақда ёлғон сўйлаган бўлар эдим", деган Абу Суфён воқеанинг давомини шундай ҳикоя қилади:

Шундан кейин Ҳераклиуснинг биринчи сўраган саволи шу эди:

–Орангизда уни насаби қандай?

Мен:

–Орамизда унинг насаби улуғдир.

–Орангизда бу даъватни ундан олдин ҳам сўзлаганлар бормиди?

–Йўқ эди.

–Ота-боболари ичида ҳукмдор бўлганлар бормиди?

– Йўқ эди.

–Унга эргашганлар халқнинг обрў-эътиборли кишиларими ёки бўлмаса қуйи табақасиданми?

–Қуйи табақасидан.

–Унга эргашганларнинг сони ортмоқдами ёки камайиб бормоқдами?

–Ортиб бормоқда.

–Унга эргашганларнинг ичида динларини ёқтирмай ундан қайтганлар борми?

–Йўқ.

–Бу даъватни бошлашдан олдин унинг ҳеч ёлғончилик қилганини биласизми?

–Билмаймиз.

–Ҳеч сўзида турмаган пайтлари бўлармиди?

–Йўқ. Берган сўзида доимо турарди. Ҳозир биз у билан шартнома тузганмиз. Бу муддат ичида қандай ишлар қилишидан бехабармиз. (Абу Суфён: Уни ёмонлаш учун орага қўшадиган бундан бошқа бирон сўз ҳам топа олмадим, деган эди.)

–У билан ҳеч уруш қилдингизми?

–Ҳа.

–Бу урушлар нима билан якунланди?

–Баъзан у бизни мағлуб этди, баъзан эса биз уни...

–Яхши, у сизларга нималарни амр қилади?

–Бизга "Бир Аллоҳга ибодат қилинг, ҳеч бир нарсани Унга шерик қилманг, оталарингиз сиғинган бутларни тарк қилинг", дейди. Бизга намоз ўқишни, тўғриликни, иффатли ва ор-номусли бўлишни ва силаи-раҳмни (қариндош-уруғларни зиёрат қилишни) амр қилади.

Шундан кейин Ҳераклиус таржимонга Ибн Суфёни ишорат қилиб шундай деди:

–Унга сўйла:

"Унинг насабини сўрадим–орангизда насаби улуғ-лардан эканлигини айтдинг. Пайғамбарлар ҳам зотан Аллоҳ тарафидан насл-насабли кишилар орасидан танлаб олинади.

Ичингизда ундан аввал ҳам бундай даъват билан чиққан киши бормиди, деб сўрадим. Йўқ дединг. Ундан аввал ҳам бундай даъват билан чиққан киши бўлса ундан ўрнак олаётган бўлса керак, деб ўйлар эдим.

Ота-бобалари ичида ҳукмдорлар бормиди, деб сўрадим. Йўқ дединг. Агар аждодларидан бири ҳукмдор бўлганида эди, унинг салтанатини қайтариб олиш учун бу даъватни ўртага ташлаган, деб ўйлар эдим.

Бу даъватни бошлашдан олдин ҳеч ёлғон гапирар эдими, деб сўрадим. Йўқ дединг. Шу нарсани аниқ биламанки, инсонлар ҳақида ёлғон гапирмайдиган киши Аллоҳ ҳақида ҳеч қачон ёлғон гапирмайди.

Унга эргашганлар халқ ичида обрў-эътиборли кишиларми ёки қуйи табақа инсонларми, деб сўрадим. Бу инсонларнинг қуйи табақадан эканлигини айтдинг. Зотан, пайғамбарларнинг даъватига бошланишда мана шу тоифа инсонлар эргашади.

Унга эргашганларнинг сони ортмоқдами, деб сўрадим. Ортмоқда, дединг. Ҳақ динларнинг бир хусусияти ҳам таблиғ камолга етгунга қадар тобелар сонининг ортиб боришидир.

Ораларида унинг динига киргандан кейин ортга қай-тиб, динидан воз кечганлар борми, дея сўрадим. Йўқ, дединг. Иймон соясида вужудга келган қалбий фароғат томир отиб тараққий қилгач ундан воз кечиб бўлмайди.

Ҳеч аҳдида турмаган пайтлари бўлдими, деб сўрадим. Йўқ, дединг. Пайғамбарлар ҳам аслида шундай бўладилар, асло аҳдларидан қайтмайдилар.

Сизга нималарни амр қилади, деб сўрадим. Бизга "Бир Аллоҳга ибодат қилинг, ҳеч бир нарсани Унга шерик қилманг, оталарингиз сиғинган бутларни тарк қилинг", дейди. Намоз ўқишни, тўғриликни, ифатли ва ор-номусли бўлишни ва силаи-раҳмни (қариндош-уруғларни зиёрат қилишни) амр қилади", дединг.

Агар бу сўзларинг ҳақиқат бўладиган бўлса у Зот шу оёқларим остидаги ерларга кўп ўтмасдан ҳоким бўлади. Зотан, мен бу пайғамбарнинг ўртага чиқишини билар эдим, фақат сизнинг орангиздан чиқади, деб ўйламасдим. Унинг ҳузурига бора олганимда эди, у билан кўришиш учун ҳар қандай машаққатга чидар эдим. Ёнида бўлганимда эди оёқларини ювган бўлурдим.

Шундай кейин Ҳераклиус Диҳя воситасида Бусра амирига юборилган ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг мактубини келтиришларини амр қилди. Хизматкорлар мактубни келтириб Ҳераклиусга бердилар. Унда қуйидагилар ёзилганди:

"Бисмиллоҳирроҳманирроҳийм

Аллоҳнинг бандаси ва Расули Муҳаммаддан Румликларнинг бошлиғи Ҳераклиусга.

Мен сизни Ислом динини қабул қилишга даъват қиламан. Ислом динига кирсангиз камолга эришасиз, Аллоҳ сизга икки қат ажр беради. Агар бу таклифни қабул қилмасангиз, қўл остингиздагиларнинг гуноҳи зиммангизда қолади.

"Эй аҳли китоб! Сиз билан бизга ҳам, сизга ҳам баб-баробар бўлган бир сўзга келингиз–ёлғиз Аллоҳгагина ибодат қилайлик. Унга ҳеч нарсани шерик қилмайлик ва бир-бировларимизни Аллоҳдан ўзга Худо қилиб олмайлик"

(Ол-и Имрон сураси, 64)

Абу Суфён ҳикоясини шундай давом эттиради:

"Ҳераклиус сўзларини тугатиб, мактуб ўқишни битиргач одамлари ғалаёнга келди. Шундан кейин бизни ташқарига чиқардилар. Йўлдошларимга:

–Муҳаммаднинг иши кўпайядиган бўлди. Қаранг, Бани Асфор Малики (Ҳераклиус) ҳам Ундан қўрқар экан", дедим.

Шу ондан эътиборан Муҳаммаднинг даъватида муваффақиятни қўлга киритишига ҳеч бир вақт шубҳаланмадим. Ва ниҳоят Аллоҳ Таоло менга Ислом динига киришни насиб айлади" (Бухорий, "Китобул-жиҳод", 102 боб)

* * *

Рум Императори Ҳераклиуснинг Ислом динига инсофли муносабати фақат унинг шахсий фазилатларидан келиб чиқмайди. Асли Ҳақ дин бўлган ва асоси ваҳдониятга таянган христианликдаги бузилиш у вақтларда энди бошланганди. Тахминан икки юз йил давом этган ва тарихга "Иконалар ғавғоси" номи билан кирган христианлар орасидаги ўзаро низолар ҳануз битмаган, черковлар санам ва ҳайкалларга тўла бошлаган давр эди. Христианлик ваҳдониятдан узоқлаштирилиб "акономии салоса", яъни уч худолик (таслис) тизимига қайдсиз-шартсиз бўйинсунган ва бир ҳақ дин шу тарзда аслидан ажралгани учун анъанага кўра "Ҳақ динининг" янгиланиши учун Ислом дини нозил қилинганди. Демак, бу вақтда эски ваҳдоният эътиқодини қалбларида қўриган кишиларнинг мавжуд бўлиши ҳам бир ҳақи-қатдан иборат эди. Худди шундай мушрикларнинг зулмига чидай олмай Ҳабашистонга ҳижрат қилган саҳобалар билан кўришган Ҳабашистон давлат раиси Нажоший ҳам Ислом динига шундай инсофли муносабатда бўлган ва қўлидаги ҳасса билан ерга чизиқ чизиб:

"Сизнинг динингиз билан менинг эътиқодим ўртасида мана шу чизиқ қадар фарқ йўқдир", деган эди. Чунки Нажоший ҳам христианликнинг ваҳдоният эътиқодини муҳофаза қилган "Ариос" мазҳабига мансуб эди.

Ҳераклиуснинг ҳам шу эътиқодда бўлганлиги ҳақи-қатга яқиндир. Лекин унинг Ислом динига иймон келтирганлиги ҳақида тарихий маълумотларга эга эмасмиз. Бу эса иймон бир насиба масаласи эканлигига далилдир.

Бошқа тарафдан бу воқеа шуни кўрсатадики, пайғам-баримиз (с.а.в) пайғамбарлигини тасдиқ қилма-ганлар ҳам у зот (с.а.в)нинг тўғри сўзлигини ва шахсидаги улуғликни қабул қилганлар. Пайғамбаримиз (с.а.в) Мадинага ҳижрат қилганларида зиммасида мушрикларнинг баъзи омонатлари бор эди ва уларни эгаларига бериш учун ҳазрати Алини Маккада вакил қилиб қолдирган эдилар.

* * *

Шоир Камол Адиб Қурқчи ўғли расулуллоҳ (с.а.в)нинг бу ерда санаб ўтилган фазилатларидан бехабар бўлган ғофил мусулмонларни ушбу байтлари орқали тасвирлайди:

Илтифотингдан узоқ тушиши эй воҳ, эй воҳ,

Икки дунёда етар ғофилга хусрон ўлароқ.

Аллоҳ Таоло бизларни Русулига муҳаббат билан боғланган уммат айласин. Зеро у зот (с.а.в)нинг шахсияти ҳеч ким етиша олмайдиган марҳамат ва шафқат уфқидан иборат эди.

Ҳақиқатан ҳам ҳидояти учун бор кучи билан ғайрат кўрсатган кишиларнинг ўзини тошбўрон ва ҳақорат қилишларига бу жоҳил инсонларни дуо қилиш билан жавоб берганида Зайд ибн Ҳорисанинг:

" Ё Расулуллоҳ, улар сизга ҳақорат ва зулмни раво кўрмоқдалар, сиз эса уларни дуо қилаяпсиз" деганида:

"Бошқа нима ҳам қила олар эдим? Мен азоб бериш учун эмас, раҳмат учун юборилганман", дея жоҳиллар учун дуо қилиши пайғамбар (с.а.в)нинг олий бир фидокорлик, вафокорлик, марҳамат ва шафқатнинг чиқиб бўлмайдиган зирвасига етишганлигига далил эмасми?

Хуллас, Кришна ва Буддани "Аллоҳ", Ийсо алай-ҳиссаломни "Аллоҳнинг ўғли" дея тасаввур қилганлар, ҳея иккиланмасдан Фиръавн ва Намрудни Тангри деб билганлар, ҳайвонларга, оловга, сув ва ҳаво каби табиий кучларга сиғинган бечоралар бундай фавқулодда фазилатли шахсни "илоҳ" ўлароқ қабул қилган бўлар эдилар.

Лекин пайғамбар (с.а.в) ўз шахсияти ҳақида шундай дер эдилар:

"Ҳеч шак-шубҳа йўққи, мен ҳам сизлар каби бир одамдирман. Менга Парвардигорингиз ёлғиз Аллоҳнинг Ўзи эканлиги ваҳий этилмоқда" (Қаҳф сураси, 110)

У зот (с.а.в) пайғамбарлигининг тасдиқ жумласининг бошланиш қисмига қатъият билан "абдуҳу" калимасини илова қилиш билан умматининг ўтган қавмларга ўхшаб Тўғри Йўлдан адашиб кетмаслигини таъминлашга ҳаракат қилганлар.

Пайғамбаримиз (с.а.в) доимо ўзларининг ҳам Аллоҳ қаршисида ожиз бир банда эканлигини таъкидлар эдилар:

"Ҳеч кимса (бунинг ичида ўзим ҳам борман) амал ва ибодат соясида жаннатга кира олмайди" деганларида саҳобалар:

"Сиз ҳам кира олмайсизми Ё Расулуллоҳ", дедилар:

"Ҳа мен ҳам. Агар Аллоҳнинг лутфи илоҳийси етишмаса (Зеро Унинг фазли, раҳмати ва марҳамати мени қамраб олмагунча мен ҳам жаннатга кира олмайман. Қилган амалларим мени ҳам қутқармайди), деганлар. (Бухорий, "Риқақ", 18, Муслим, "Мунофиқун" 71-72, Ибн Мажо "Зуҳд, 20, Доримий "Риқақ", 24, Аҳмад ибн Ҳанбал, 2-235)

Бутун инсоният пайдо қила олмайдиган бу амрлар низоми Аллоҳнинг бандаларига бир лутфидир. Исломий таблиғ эса ибрат, садоқат ва тўғриликдан иборат мукаммалликдир. Қуръони Карим ва Суннатнинг ҳақиқатига етишиш фақат ҳазрати Муҳаммад (с.а.в)нинг ўрнак ахлоқи ва қалбий ҳисларига яқинлашиш орқали амалга ошади.

У зот (с.а.в)нинг асл васфини тасвирлашга ҳеч бир фоний жон муваффақ бўла олмади. Олий ахлоқи ва сифатини ҳеч ким қамраб ололмади. Олимлар, мутаффакирлар, кўнгил султонлари ва Жаброил (а.с) У зотнинг йўлидан юришни, даргоҳида тиланчилик қиилшни бир давлат ўрнида кўрдилар.

Коинот Раҳмати (с.а.в)дан бошқа бутун пайғамбар-ларнинг салоҳиятлари маълум бир замон ва макон учун эди. Шунинг учун ҳам улар шахсининг хислатлари бизгача етиб келмаган. Ҳолбуки ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг юборилиши қиёматга қадар бутун замон ва маконлар учун бўлганлигидан у зот (с.а.в)нинг бутун хислатлари, жузъий амаллари маҳрамий сирларига қадар солиҳ ривоятлар орқали бизга етиб келган. Бунинг сабаби эса у зот (с.а.в) га берилган "Охирзамон" пайғамбари шахсиятининг бутун инсонларга ўрнак бўлиши учундир.

Шунинг учун ҳам Жаноби Ҳақ Қуръони Каримда ҳеч бир пайғамбарнинг номи билан қасам ичмас экан, расулуллоҳ (с.а.в) ҳаёти билан "Ла амрука" дея қасам ичади. Шайх Ғолиб бу ҳақиқатни ушбу сатрларида ифодалаган:

Султони расул шоҳи мумажжодсиз, Расулуллоҳ,

Бечораларга давлати сармодсиз, Расулуллоҳ.

Дивони илоҳийда сари омадсиз, Расулуллоҳ,

Маншури "ла –амрукла"га номзодсиз, Расулуллоҳ.

(Ё Расулуллоҳ, сиз пайғамбарларнинг султони, шони шавкати олий бир подшоҳсиз, чорасизлар учун абадий бир давлатсиз, маҳшарнинг даҳшатли кунларида уммат учун бир ҳомийсиз, шон-шавкатингиз учун Жаноби Ҳақнинг "Сенинг умринг билан қасам ичаман" дея марҳамат қилгани бир пайғамбарсиз).

Пайғамбаримиз (с.а.в)нинг бошқа пайғамбарларда бўлмаган сифатларидан бири ҳам Қуръони Каримда бу пайғамбарларга Аллоҳ Таолонинг "Эй Мусо, Эй Довуд, Эй Ийсо, Эй Закариё, Эй Яҳё" дея нидо қилгани ҳолда пайғамбаримиз (с.а.в)нинг ҳеч бир вақт исмини зикр қилмасдан "Эй Набий, Эй Расулим, Эй Музаммил, Эй Мударрис" дея хитоб қилишидир. Шу тарзда биз мусулмонларга ҳам пайғамбар (с.а.в)га кўрсатиладиган одобимизнинг ўлчовлари маълум қилингандир.

Асло у зот (с.а.в)га салот ва саломни унутмайлик! Энг даҳшатли кунда у зот (с.а.в)нинг тавассул ва шафоатига муҳтожмиз.

РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИНИНГ

ХУСУСИЯТЛАРИДАН ЎРНАКЛАР

Тарихда ҳаёти энг кичик нуқталарига қадар ўрганилган ягона инсон ва ягона пайғамбар ҳазрати Муҳаммад (с.а.в)дир. У зот (с.а.в)нинг бутун феъл, сўз ва амаллари онма-он қайд қилиниб, тарихнинг шарафли саҳифаларига айлангандир.

У зот (с.а.в)нинг ҳаёти қиёматга қадар келажак насллар учун бир ўрнакдир. Қуръони Каримнинг Қалам сурасида у зот (с.а.в) ҳақида шундай дейилади:

"Шубҳасиз, сиз улуғ бир ахлоқ билан яратилгансиз".

Пайғамбаримиз (с.а.в) фақат Қуръони Каримни ўргатувчи эмас, унинг қоидаларини ҳаётига шахсан тадбиқ қилган бир устоз ҳам эдилар.

Жобир (р.а)дан қилинган ривоятда пайғамбар (с.а.в):

"Аллоҳ Таоло мени гўзал ахлоқни тамомлаш учун юборди", деган эдилар. (Муватто: 904, Байҳақий: "Ас-Сунанул–Қубра", 192)

Яҳудий уламоларидан Абдуллоҳ ибн Салом ҳазрати пайғамбар (с.а.в)ни илк кўришида у зот (с.а.в)нинг сиймосидаги нуронийлик ва маънога мафтун бўлди ва:

"Бу нуронийлик соҳиби асло ёлғончи бўлиши мумкин эмас", дея иймон келтириб мусулмон бўлганди.

РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИДА ТАҚВО

ВА НАФС ТОЗАЛИГИ

Юқорида ифодалаганимиз каби пайғамбар (с.а.в) бутун инсоният учун бир илоҳий раҳмат ва мукаммал бир ўрнакдир. Иймон келтирган ҳар бир мусулмон саодатга эришиш учун истеъдоди ва қобилияти даражасида у зот (с.а.в)нинг ҳаётини ўрганиш мажбуриятидадир. Лекин ҳақиқати Муҳаммадийдан ўрнак олиш учун бир қанча жиҳатларга эътибор бериш лозим бўлади:

1. Баъзи амаллар фақат пайғамбарларга хос сабр-тоқат билан амалга ошиши мумкин. Бошқаларнинг бу амалларни ўрганишга ва ҳаётларига жорий қилишларига кучи етмайди. Бундай амалларга бош урмаслик ҳақида пайғамбар (с.а.в) саҳобаларини огоҳлантирган эдилар. Масалан, доимий равишда кечалари оёқлари шишгунга қадар намоз ўқиш, ифтор қилмасдан рўза тутиш каби...

2. Ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг баъзи амаллари у зотнинг шахсига махсус бир қанча ҳикматлардан келиб чиққандир. Масалан, тўртдан ортиқ аёлга уйланишлари, ўзи ва оиласи учун закот ва садақа қабул қилишни қиёматга қадар ман қилишлари каби...

Ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг шахсига махсус бўлган амаллар бу билан битмайди. Пайғамбар (с.а.в) мерос масаласидаги амали ҳам бошқаларга ўрнак бўлмайди. "Биз пайғамбарлардан мерос қолмайди" дея тирикликларида бор нарсасини инсонларга тарқатиб беришни ҳам бошқалар ўзларига ўрнак сифатида кўрмасликлари лозим. Шунга ўхшаш пайғамбар (с.а.в)нинг "ал-Фақру фахри" дея фақирлик билан ифтихор қилиши ҳам у зотнинг шахсига махсус бир ҳолдир. Бу билан фақирлик мақталган ва ташвиқ қилинган ўрнак деб бўлмайди. Аксинча "Берган қўл олган қўлдан устундир" қоидасига кўра бера олиш даражасига етишнинг, яъни машруъ йўллар билан бойлик ортиришнинг ташвиқ қилиниши янада тўғридир.

Шу сабабдан ҳам фақирлик ҳақидаги ҳукмлар уни ташвиқ қилиш моҳиятида эмас, илоҳий тақдирга рози бўлиш, таваккул ва таслимиятни қўриш йўлидаги ҳукмлардир.

3. Зуҳд ва тақво ичида яшаш фазилат, азамат ва пайғамбар (с.а.в)га маънавий жиҳатдан яқин бўлишга уринишдир. Айни пайтда жамиятнинг барча аъзоларини бундай ҳаёт кечиришга мажбурлаб бўлмайди. Зеро, бу истеъдод ва қобилият билан амалга ошадиган бир ишдир. Шунинг учун ҳам дунё неъматларига парвосизликдан иборат бўлган зуҳд ва тақво билан ижтимоий ҳаётнинг ҳаракатчанлигига зарар берилади, дея ўйлаш тўғри эмасдир. Жамиятнинг бутун аъзолари мукаллаф бўлган шаръий қоидаларнинг амалга ошиши билан зуҳд ва тақводан келиши мумкин бўлган ижтимоий ҳаракатсизлик ўртадан кўтарилади. Шунингдек, шаръий ҳукмларнинг тараққиётини кун билан ўлчаб "Кимнинг икки куни бир-бирига ўхшаса ўшалар хусрондадирлар" дейишлари билан зуҳд ва тақводан келиб чиқадиган дунё неъматларига парвосизлик орасида ҳам ўхшашлик ўрнатиб бўлмайди. Зеро, дунёдан юз ўгириш асл маъно эътибори билан амалий ва зоҳирийликдан кўра қалбий ва зеҳний йўл билан амалга ошади...

Шунинг учун ҳам ҳазрати Мавлоно Жалоллидин Румий:

"Дунё Аллоҳдан ғофил бўлишдир. Дунё мол, пул, хотин, кийим-кечак эмасдир. Буни яхши бил", деганлар.

Бунга кўра қалбда ери бўлмаслик ва фойдаланганда исрофга йўл қўймаслик шарти билан кўплаб мол-мулк ва ерга соҳиб бўлиш зуҳд ва тақвога зид бўлмагани ҳолда муҳаббати кўнгилни тамоман ишғол қилган ва айниқса кишини сиғиниш даражасига олиб борадиган оз мол-мулкинг зуҳд ва тақвога зид эканлигини ўйлаб кўрсак, бу ҳолни аниқ тасаввур қилишимиз мумкин. Пайғамбарлардан Сулаймон алайҳиссалом, саҳобалардан ҳазрати Абу Бакр, ҳазрати Усмон, ҳазрати Талҳо ва ҳазрати Абдураҳмон ибн Авф ҳоллари бунинг гўзал ўрнакларидир.

Бошқа тарафдан баъзи зуҳд ва тақво ҳоллари дунё мулкидан юз ўгиришдан кўра имконсизликдан пайдо бўлиши ҳам мумкин. Бу ҳолда имконсизлик сабабига исён қилмай Жаноби Ҳақнинг тақдирига кўнгилдан рози бўлиш бу ҳолнинг асл маъносини ташкил қилар экан, бунинг аксича мол-мулки бўла туриб, худди ҳеч нарсаси йўқ каби кўриниш ҳам зуҳд ва тақвони янглиш тушунишдан келиб чиқади. Масалан, ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг баъзи замонларда бартараф қилинмаган очлик туфайли қорниларига тош боғлаб ётишлари каби ҳоллар бунга мисол бўла олади.

Бу ҳоллардан ҳам аён бўлмоқдаки, пайғамбар (с.а.в) инсонлар ичида энг муттақиси, яъни Аллоҳга энг яқин бўлгани ва Ундан энг кўп қўрқадигани эдилар. Тақвоси туфайли энг фақир кишилар каби яшардилар. Ойиша (р.а)дан ривоят қилинган ҳадисда:

"Ҳазрати пайғамбар (с.а.в) умри бўйича икки кун усти-устига қорни арпа нонига тўймай туриб бу оламдан ўтдилар", дейилади.

Шу билан бирга пайғамбаримиз (с.а.в) ҳалол таомларнинг зуҳд номи билан нафсга ҳаром қилинишини таъқиқлаган эдилар. Ўзлари ҳам ҳалол таомлардан еб-ичардилар. Лекин ҳеч бир вақт бу ҳалол дея таом билан қоринларини охиригача тўйдирмасдилар. Ҳатто, бир марта ҳузурларида кекирган бир одамга қарата:

"Кекиришни бас қил. Чунки бу дунёда таомни тўйиб еганлар қиёмат кунида энг узоқ муддат оч қолади", деган эдилар (Тирмизий, "Сифатул қиёма", 37)

Бошқа бир ҳадисларида эса:

"Ҳеч бир киши меъдасидан ҳам таҳликалироқ қоп тўлдирган эмасдир. Ҳолбуки, инсонга уни оёқда тутадиган бир неча луқма етарлидир. Мутлақо кўп ейиши лозим бўлса, меъдасининг учдан бирини таомга, учдан бирини сувга, учдан бирини ҳавога ажратиши лозимдир", дейилади. (Тирмизий: "Зуҳд", 46, Ибн Мажо: Ат имо, 50)

Бутун бу насиҳатлар инсониятнинг эҳтирос ва иштаҳасини тартибга солувчи тадбирлар тўпламидир.

Аллоҳ Расули (с.а.в) зуҳдни нақадар гўзал таърифлаганлар:

"Дунёда зоҳидлик на ҳалолни ҳаром қилиш ва на молк мулкни тарк қилишдир...

Дунёда фозиллик фақат Аллоҳнинг ихтириёдаги нарсаларга ўз ихтиёрингдаги нарсалардан кўпроқ ишониш, бошингга бир мусибат келиб ёқангдан айрилмай қолганда Унинг ажр ва мукофатидан сўнг даражада умидвор бўлишдир..." (Тирмизий, "Зуҳд", 29)

Зуҳд дунёга нисбатан керадиган ортиқ ҳирс ва орзуга йўл қўймаслик, ўткинчи ва фоний бўлган дунё лаззатларига алданмаслик, дунёни қалбга жойлаштирмаслик, Аллоҳ ва Расулидан бошқасига кўнгил бермаслик, бандаликдан узоқлаштирадиган ва охиратда фойдаси тегмайдиган нарсаларни тарк қилиш маъносини билдириб, инсон номига мос ҳаёт кечириш билан ҳам қалбга, ҳам вужудга ҳузур берадиган бир ҳолдир. Бунинг акси бўлган бу дунёга кўнгил қўйиш ва унинг неъматларини олий неъматлар ўрнида кўриш эса ҳам қалбни, ҳам вужудни тор-мор қиладиган қадар ва алам тўла бир фалокатдир. Шунинг учун пайғамбаримиз (с.а.в):

"Дунёда зуҳд қалб ва вужудни роҳатлатади. Дунёга кўнгил қўйиш эса ғам ва қайғуни ортиради" (Аҳмад ибн Ҳанбал, "Китобул-Зуҳд", 24с) деган эдилар.

Бошқа бир ҳадиси шарифда эса:

"Дунёда зоҳид бўлки, Аллоҳ сени севсин. Халқнинг қўлидагилардан юз ўгирки, инсонлар сени севсин", дейилади (Ибн Мажо: "Зуҳд", 1)

Бу ҳадиси шарифлардан маълум бўлгани каби дунё таҳликларига қарши олинадиган тадбирларнинг энг аввалгиси зуҳд экан. Шунинг учун пайғамбаримиз (с.а.в) ейиш учун таом топа олмаганларида рўза тутар эдилар

Ҳадисшарифларда:

"на оқ танлининг қора танлидан, на бир миллатнинг бошқа миллатдан устунлиги бордир. Устунлик фақат тақво билан", (Аҳмад ибн Ҳанбал, V, 158)

"Намоз ўқишни бошлар экансан, сўнгги намозингни ўқиётган каби ўқи! Эртага пушаймон бўладиган сўзларни сўзлама, инсонлар ғофилано орзу қилган нарсаларини орзу қилишни бас қил" (Ибн Мажо, "Зуҳд",15),дейилади.

Пайғамбар (с.а.в)дан:

"Энг мукаммал инсон кимдир?", деб сўраганларида:

"Қалби пок инсондир, гуноҳ, шубҳа, ҳийла, ёлғон ва ҳасаддан қалбини тозалаган инсондир", (Абу Довуд, "Жиҳод", 5) деган эдилар.

Пайғамбаримиз (с.а.в) ҳалол ва ҳаромга жуда диққат қилганлари каби, шубҳали нарсалардан ҳам жуда узоқ турар эдилар. Ҳатто бир марта ҳазрати Ҳасан болалик пайтида масжидда бобосининг қучоғида ўтирганча закот учун берилган хурмоларнинг одамларга бўлиб берилишини тамоша қила туриб хурмолардан бирини оғзига солган эди. Расулуллоҳ (с.а.в):

"У хурмони ерга ташла. Бизнинг садақа емаслигимизни билмайсанми?",дея неварасининг оғзидаги хурмони ерга ташлатган эди (Муслим, "Закот", 161)

Ҳазрати Мавлоно ҳалол луқма ҳақида шундай дейди:

"Луқмалар уруғ кабидир. Меваси фикр, тушунча ва ниятлардир".

"Ибодат ва таотларга орзу, иштиёқ ва иштаҳам уйғондирадиган луқмалар ҳалол, ибодат ва таотларга тамбаллик ўйғондирадиган, қалбда ҳасадга йўл очадиган луқмалар эса ҳаромдир".

"Ҳаётингда ҳалол луқмаларни кўпайтир. Шубҳали ва ҳаром луқмалардан узоқ тургинки, ибодат ва тоатнинг лаззатини тотиб, кўнгил роҳатлигига эришасан".

Қуръони Каримда:

"Дарҳақиқат, мўминлар нажот топдилар. Улар намозларида (қўрқув ва умид билан) бўйин эгувчи кишилардир", (Мўминлар сураси, 1-2), дейилади.

Аллоҳ инсониятга ҳалол қилган неъматлар санаб бўлмайдиган даражада кўп бўлгани ҳолда уларга қаноат қилмай ҳаром ва шубҳали нарсалардан истеъмол қилиш бандаларга ярашмайдиган бир ишдир. Пайғамбаримиз (с.а.в) ҳаром эканлиги билинмаган лекин ҳаром бўлиш эҳтимоли бўлган нарсаларни тарк қилиш ҳақида шундай деган эдилар:

"Сизга шубҳали кўринган нарсаларни тарк қилинг, шубҳали бўлмаган нарсалардан фойдаланинг".

Шу билан бирга шубҳали нарсалардан қўринаман дея ҳалол неъматлардан узоқ туриш ёки бўлмаса ҳалол бўлган неъматлар ҳақида турли васвасага тушиш ҳам тўғри эмасдир.

Ислом дини банданинг ҳузур ва роҳатини қалб саройида излашини истайди. Чунки бутун гўзалликлар қалб жаҳвари ичидадир. Бу эса пайғамбар (с.а.в)нинг қалбий хусусиятларини ҳис қилиш, буни ўз ҳаётида яшаш билан амалга ошади.

Ҳазрати пайғамбар (с.а.в) ҳеч бир гуноҳи бўлмаган ҳолда кечалари оёқлари шишгунга қадар намоз ўқир, соатлар давомида то чарчагунларига қадар Қуръони Карим ўқир эдилар. Аллоҳ Таолони энг кўп севадиган, зикр қиладиган ва Аллоҳдан энг кўп қўрқадиган киши ҳам у зот (с.а.в)нинг ўзлари эдилар.

Намоз ўқиш банданинг Аллоҳ Таоло билан учрашувидан иборатдир. Унинг ҳузурига чиқишидир. Ҳақни севганлар учун сўнгсиз бир муҳаббат ҳаяжонидир. Бу муҳаббатдан янада кўпроқ лаззат олишни истаганлар фарз намозлари билан бирга нафила намоз ўқишда давом этадилар.

Намоз ўқишда таслим бўлиш бордир. Намоз аввало нафс тарбиясидан иборатдир. Шунинг ўзи ҳам Исломнинг ҳақ дин ва намознинг мутлақ бир ибодат эканлигига далилдир.

Нафсларига асир бўлганлар намоз ўқишга яқин-лашмайдилар. Нафс тўсиғини ошиб ўтолмаганлар эса намоз ўқишнинг сурасига эришадилар, ҳақиқий намоз ўқиш эса жуда кам сонли кишиларга насиб бўлади. Бу ҳақиқатни пайғамбаримиз (с.а.в) ҳадиси шарифларида шундай ифодалаган эдилар:

"Икки киши айни замонда ва айни маконда икки ракаатдан намоз ўқийдилар. Лекин ораларидаги фарқ осмон билан ер орасидаги фарқ қадардир".

Ойиша (р.а)дан шундай ривоят қилинади:

"Пайғамбар (с.а.в) намоз ўқиганларида замон-замон қалбидан қозон қайнаган каби сес келар эди. Азон ўқилганда эса Аллоҳнинг ҳузурига чиқишлари туфайли атрофдагиларни танимайдиган ҳолга тушар эдилар" (Абу Довуд, "Салот", 157; Насоий, "Саҳв", 18)

Мавжудлик Нурининг рўза тутиши ҳам уммати учун гўзал бир намунадан иборат эди.

У зот (с.а.в) кўп вақтларда оч ҳолида рўза тутишга бошлар эдилар. Баъзи замонларда эса совми висол (ифтор емасдан) рўза тутур эдилар. Саҳобалар ҳам бундай қилишга уринганларида:

"Сизнинг кучингиз етмайди", дея уларни бу ишдан қайтарар эдилар.

Ибн Аббос (р.а)дан ривоят қилинишича, пайғамбар (с.а.в) баъзан кунлар давомида оч қолар, оила аҳли ҳам кўп пайтлар оқшомлари таом ейиш учун бирон нарса тополмасдилар. Зотан, нонлари ҳам арпа унидан қилинган нондан иборат эди. (Ибн Саъд, "Ат-Табақатул-қубра", I, 400)

Анас ибн молик (р.а)дан ривоят қилинишича, Фотима онамиз пайғамбаримиз (с.а.в) пиширган овқатидан бироз келтирганларида У зот (с.а.в):

"Бу нима?", деб сўрадилар,

Фотима (р.а) :

–Пиширган овқатимдан сизга келтирдим. Сизсиз тамоғимдан ўтмади", дедилар.

Фахри олам салоллоҳу алайҳи вассалам:

"–Уч кундан бери отангнинг оғзига кирган илк луқма шу бўлади", дедилар.

Абу Ҳурайра (р.а)нинг ривоят қилишича, пайғамбар (с.а.в)нинг баъзи кунлари қорни очлигидан қорнига тош боғлаб юрган кунлари бўлар эди. (Ибн Саъд, "Ат-Табақатул-қубра", I, 400)

Рўза тутишнинг фазилати ва асл ғояси доимий бир итоат ичида нафс билан мужодала қилиш, уни мағлуб қилишдан иборатдир.

Ҳаж эса ҳазрати Иброҳим алайҳиссаломнинг таваккалудан насиб олиш, ичимиздаги нафс деб аталган душманга ва ташқаридаги шайтоний тамойилларга тош ота олиш, тоифа фарқлилигидан қутулиб, кафан муҳитида Роббимизга илтижо қила олиш, қиёматнинг у даҳшатли манзарасини кўз ўнгимизга келтириб қалтирай олиш, мусулмонлар орасидаги у узоқ ва бегоналашган жамоаларни учраштириш ва иймон дўстлигини барпо қилишдан иборатдир.

Расулуллоҳ (с.а.в)нинг видо ҳажлари ва видо хутбаси умматнинг қиёматга қадар амалга оширадиган ҳажлари учун қанчалар гўзал ўрнакдир.

Видо ҳажида пайғамбар(с.а.в) мусулмонлар орасида ўзаро муҳаббат ва ҳуқуқнинг тамал тошларини ўрнатган эдилар.

Ҳажда адо қилинадиган маросимлар ҳам инсонни қалбий ҳаётга бошлайди. Чунки бу нозик ибодат ов қилмаслик, яшил бир майсани узмаслик, Аллоҳ яратган жониворларни безовта қилмаслик каби шафқат, марҳамат ва муҳаббат ҳавоси билан тўладир.

Ҳазрати Умар (р.а) бир мусулмонга халақит бермаслик учун Ҳожари Асводни ўпишдан ўзини тийган эдилар.

Ҳаждаги бу каби ҳолатлар инсонни нафс мужоласи билан қарама-қарши келтиради, инсонга охират ҳаётининг акс-садоларини билдиради. Ҳаж сафари давомида зиёрат қилинадиган жойлар эса муқаддас бир оламнинг руҳий қилимларидан иборатдир.

Арафат тоғи эса авф ва илтижо мақомидир.

Муздалифа Куръони Каримда ишорат қилинган " ал-Машаъ- урул-Ҳарам"нинг руҳонияти ила раҳмат нурлари тўла бир макондир.

Мино ҳазрати Иброҳим, ҳазрати Исмоил ва Ҳожар онамизнинг шайтонни мағлуб қилган таслимият ва таваккул маконидир.

Каъба Жаноби Ҳақнинг Қуръони Каримда "Аллоҳга сажда-ибодпт қилиб, У зотга яқин бўлинг" (Алақ сураси, 19), дея марҳамат қилган намоз ибодатининг марказий истиқоматидир. Айни пайтда Каъба бутун мусулмонлар ва Ислом дунёсининг томири уриб турган ердир.

Шундан кейин Мадинада зиёрат қилинадиган пай-ғамбар (с.а.в) яшаган ерлар эса мўмин киши қалбининг илоҳий муҳаббат нақшлари билан зийнатланиб ру-ҳийликликка эришадиган бир макондир. Зеро, Жаноби Ҳақнинг "Ҳабибим" дея хитоб қилишига фақат у зот (с.а.в) мушарраф бўлган эдилар.

Бу муборак тупроқлар ҳазрати Одам (а.с)дан бошлаб иймонли қалбларнинг руҳониятлари билан озиқланган, кўз ёшлари билан суғорилгандир. Пайғамбарларнинг файз манбаи бўлган бу муқаддас жойлар пайғамбарлар тарихининг азиз хотиралари билан тўладир.

Шунинг учун ҳам ҳаж ибодати инсонни диннинг камолига улаштирадиган олий бир ибодатдир.

Ҳаж инсон руҳи ўз оҳангини, иқлимини, рангини топадиган, асл моҳиятига эришадиган, маънавий файз ёмғирлари билан ювиладиган бир ибодатдир.

Закот молу мулкка эга бўлганлардан моли мулки бўлмаганларга берадиган илоҳий солиғи бўлиб, бу солиқни тўлайдиган айни замонда молу мулкининг ҳалоллигига ҳам эришадилар. Шу билан бирга молу мулк соҳиблари оз-оздан ўз бойликларини жамиятнинг умумий манфаати учун ишлатадилар. Шу тарзда жамиятда мувозанат, адолат ва тенглик майдонга келади.

Закот бир йилда ортирилган фойдадан эмас, сармоянинг умумий миқдоридан олинади. Шунинг учун ҳам Исломий тизимда ҳаракат ҳолида бўлмаган молу мулк бўлмайди. Жамиятнинг моддий ва маънавий бойликлари ҳаракат ҳолида бўлганлиги учун ҳам жамият тараққиётга эришади.

Закот ва инфоқнинг сирларидан бири шахсий молу мулкларнинг керагидан ортиқ кўпайиши ва жамият вужудида зарарли ярага айланишига йўл қўйилмасликнинг чоралари эканлигидир.

Закот уни берган ва олган кишилар орасида илоҳий муҳаббат ипларининг боғланишига сабаб бўлади. Бош-қача қилиб айтганда закот имкони бўлганнинг имкони бўлмаганга қарзидир. Қуръони Каримда:

"Уларнинг мол-мулкларида сўрагувчи ва (мол-давлатдан) маҳрум-муҳтож кишилар учун (ажратилган) ҳақ-улуш бўлар эди" (Ва-з-зориёт сураси, 19) дейилади.

Закот ва садақа беришда одобга риоя қилиш жуда муҳимдир. Берганлар олганларга ташаккур руҳида бўлишлари керак. Чунки олувчи берувчининг фарз ибодатини амалга оширишига ёрдам бериб, унинг ажр олишига ёрдамчи бўлади. Садақа эса берувчини хасталиклар ва мусибатлар қўриқлайдиган омиллардир. Қуръони Каримда бу ибодатларнинг аҳамиятига эътибор берилиб:

"...Садақаларни ҳам (Ўздаргоҳида) қабул қили-шини...", (Тавба сураси, 104) дейилади.

Ҳадиси шарифда ҳам:

"Инфоқ аввал Аллоҳнинг қўлига, ундан сўнгра муҳтожнинг қўлига ўтади" дейилади.

Инфоқ қилинар экан риё, ғурур, кибр ва манманликдан узоқ туриш лозим бўлади. Акс ҳолда инфоқлар Аллоҳнинг қўлига тегмай, охират учун фойдасиз нарсага айланиб қолади.

Ҳазрати пайғамбар (с.а.в) бошқаларга ўрнак бўладиган даражада инфоқ ва зуҳд ҳаёти кечирган эдилар. Ойиша (р.а) онамиздан ривоят қилинишича:

"Аллоҳ расулининг меъдасига бир кунда икки хил таом асло кирмасди. Гўшт еганларида бошқа нарса емаганлари каби, хурмо ва нон еганларида уларнинг устидан бошқа нарса емас эдилар" (Ибн Саъд, "Ат-Табақатул-Қурба", I, 405)

Абу Надр шундай дейди: Мен Ойиша онамизнинг шундай деганини эшитдим:

"Бир кун Аллоҳнинг Расули билан бирга ўтирар эдик. Отам Абу Бакр бизга бир қўйнинг оёғини икром қилди. Кеча қоронғулигида Аллоҳнинг Расули билан уни майдалашга тушдик. Бир киши: "Қандил ва чироғингиз йўқми?", деди. Мен: Агар чироққа қуйиш учун ёғимиз бўлганида эди биз уни еган бўлар эдик", дедим" (Ибн Саъд, "Ат-Табақатул-Қурба", I, 405)

Пайғамбар (с.а.в) инфоқ қилишни жуда яхши кўрар эдилар. Ҳазрати Билолга қарата:

"Эй Билол! Инфоқ қил! Инфоқ қилиш билан аршнинг эгаси мол-мулкингни камайтиришидан қўрқма..." (Ал-Лума, 134, Абу Довуд "Имора", 35), деган эдилар.

Чунки пайғамбаримиз (с.а.в) молу мулк тўплашга ас-ло ҳавас қилмас эдилар. У зот (с.а.в) танлаган йўл "банда пайғамбарлиги" эди. Бу ҳақиқатни эса шу сўзлари билан ифодалар эдилар:

"Банда пайғамбарлиги билан малик пайғамбарлиги орасида эркин қўйилдим. Жаброил менга мутавозе бўлишни имо қилди. Мен ҳам банда пайғамбар бўлишни танладим ва "Қорним бир кун тўйсин, бир кун оч қолсин", дедим. (Ҳайсамий, "Мажмоуз-Завоид", IX, 192)

Пайғамбар (с.а.в) уйини турли безаклар билан безаган қизи Фотима (р.а)нинг уйларига кирганларида:

"Безалган уйларга кириш бизга маъқул эмас", ("Асри Саодат", II, 90), деган эдилар.

Айни замонда пайғамбаримиз (с.а.в) ўзларининг бу камтарона ҳаётлари билан асло мақтанмас эдилар. Аллоҳ Таолонинг ўзларига берган неъматларини санар экан: "Ла Фахра" –мақтаниш йўқдир, дея буюк тавозе ўрнагини кўрсатар эдилар.

Мағрурлик мақталиш ва тақдир қилинишдан келиб чиқади. Бу эса инсонларни эркатойликка олиб борадиган унсурлардир. Пайғамбар (с.а.в) инсонларнинг энг шарафлиси сифатида Аллоҳ тарафидан мадҳ қилинишларига қарамай саҳобаларига:

"Мени Аллоҳнинг бандаси ва расули деб мурожаат қилинглар" (Бухорий, Муслим) дер эдилар.

Диннинг ғояси инсонларнинг зариф, яхши ва ақлли бўлиб етишишидир. Бу эса Аллоҳга бандаликни идрок қилиш билан амалга ошади. Бундай улғайишга қалбнинг титраши ва ҳаяжони ила эришиш мумкиндир.

Қуръони Каримда Аллоҳ Таоло:

"Фақат Аллоҳ зикр қилинганда қалбларига қўр-қинч тушадиган, Унинг оятлари тиловат қилинганда иймонлари зиёда бўладиган ва Парвардигоригагина суянадиган кишилар (ҳақиқий) мўминлардир" (Анфол сураси, 2), дея марҳамат қилади.

Инсон сўзи калима ўлароқ "Нисён" ва "Унс" сўзларидан келиб чиқади. Нисённинг зидди зикрдир. Қуръони Каримнинг икки юз элликка яқин оятида зикрдан баҳс этилади. Зикр қалбга жойлашиши билан инсонлар бандаликни ва Аллоҳни таний бошлайдилар. Севганлар севгилиларини ҳеч бир замон унута олмаслар, тилларидан ва қалбларидан чиқармайдилар. Худди шундай иймонли ҳаётнинг завқини ва сафосини ҳис қилишни истаганлар зикрни тилларидан туширмайдилар. Оёқда турганда, ўтирганда, ётганда зикр қилиш билан само ва аршнинг яратилиши ҳақида тафаккурга бериладилар ва:

"Парвардигаро, бу (борлиқ)ни беҳуда яратганинг йўқ! Сен (беҳуда бирон иш қилиш айбидан) поксан! Ўзинг бизни жаҳаннам азобидан асрагил" (Оли-имрон сураси, 191) дейдилар.

Бундай чуқур тафаккур ва инжалликка эришмаган қалбларни Аллоҳ Таоло ҳам севмайди. Зумар сурасининг 22 оятида шундай дейилади:

"Бас, диллари Аллоҳни эслашдан (зикр қилишдан) қотиб қолганларга ҳалокат бўлгай".

Оятда Аллоҳни зикр қилишдан узоқлашган кишиларнинг ҳаётининг маъносиз эканлиги билдирилмоқда.

Инсонда бандалик хусусияти табиий бир хусусиятдир. Инсон ё турли нарсаларга, ё Аллоҳ Таолога бандалик қилади. Аллоҳ Таолога бандалик қилиш инсонларни нафс ва нарсаларга бандалик қилишдан қутқаради.

Фурқон сурасининг 43 оятида Аллоҳ Таоло:

"Хабар беринг-чи, ким ҳавойи нафсларини илоҳ қилиб олган бўлса сиз унинг устидан вакил-қўриқчи бўлурмисиз?", дея марҳамат қилади.

Инсоннинг бўш орзу хаёлларга берилиб, фақат дунё неъматларига кўнгил қўйиши уни аччиқ оқибатга дучор қилади. Пайғамбаримиз (с.а.в) бу ҳақда шундай деган эдилар:

"Диққатли бўлинг. Орзу ва амалларингиз кўпайгандан-кўпайиб сизга ажалингизни унутдирмасин. Акс ҳолда қалбингиз қотиб қолади. Диққат қилинг. Ҳақиқатан ҳам (ўлим, ундан кейин тирилиш ва охират куни) каби келажак ҳаёти яқиндир" (Ибн Мажо, "Муқаддима", 7)

Пайғамбар (с.а.в)нинг бу огоҳлантиришларидан насибини олган Салмон Форсий "Уч нарса мени ўлдиради, уч нарса мени тирилтиради. Ўлим ўзини кутгани ҳолда бўш амал қилганларнинг ҳоли мени кулдиради", деган эди.

Пайғамбаримиз (с.а.в):

"Кекса киши кучдан қолса ҳам дунё севгиси ва бўш амал масаласида кўнгли ёш қолади", (Бухорий, "Риқақ", 5, Муслим, "Закот", 114) деган эдилар.

Бу ҳадиси шариф "дунё севгиси" ва "бўш амалнинг" инсонлар умр бўйи кўнгилларидан узоқлаштира олмайдиган икки омил эканлигига ишоратдир. Вужуд заифлаб, чўкиб қолса ҳам руҳларда ўлмаслик сифати бўлганлиги учун инсонлар доимо ёш қолишни орзу қиладилар ва доимо орқада қолган умрлари учун ҳасрат ва надомат чекадилар.

Тупроқ ўз устига тўкилган сувни шимиб олгани каби, нафс ҳам бутун дунё лаззатларини ўзида тўплашни истайди. Инсон фақат нафс тарбияси ва қалб тозалиги билан ўзига берилган неъматларга тупроққа боққан каби қарай олади. Шу тарзда қалб касофатлардан ва ёмон хаёллардан қутула олади.

Ёмон сифатлар инсонларни имтиҳон қилиш учун яратилгандир. Шунинг учун ҳам ояти каримада:

"Жонга ва уни расо қилиб-яратиб, унга фисқ-фужурни ҳам, тақвосини ҳам илҳом қилиб-ўргатиб қўйган зотга қасамки; Дарҳақиқат, уни (яъни ўз нафсини-жонини иймон ва тақво билан) поклаган киши нажот топди. Ва у (фисқ-фужур билан) кўмиб хорлаган кимса номурод бўлди" (Ваш-шамс сураси, 7-10), дея марҳамат қилинади.

Эришиб бўлмайдиган сирлар ва таги кўринмайдиган пасткашликларга ўрнак сифатида яратилган инсонларнинг қадри-қиймати фақат Аллоҳга бандалик қилиш ва қалбни қуриш билан муҳофаза қилинади.

Табук жангги машаққат тўла бир сафар эди. Саҳо-балар минг километр йўлга бориб қайтдилар, Мадинага яқинлашганларида таниб бўлмас ҳолга келган, соч ва соқоллари ўсиб кетганди. Пайғамбаримиз (с.а.в):

"Энди кичик жиҳоддан катта жиҳодга ўтамиз", дедилар.

Саҳобалар ҳайрат билан:

"Ё Расулуллоҳ! Бундан ҳам катта жиҳод бўлиши мумкинми?", деб сўрадилар. Пайғамбар (с.а.в):

"Энди катта жиҳодга, яъни нафс билан жиҳод қилишга ўтамиз", деб жавоб бердилар (Байҳақий ва Суйутий).

Нафс билан жиҳод қилиш қалбни тарбиялаш ва унга таълим бериш демакдир. Бундан ғоя ахлоқни юксалтириш ва комил инсонларни тарбиялашдан иборатдир.

Қудсий ҳадисларидан бирида Аллоҳ Таоло:

"Биз инсоннинг, инсон эса Бизнинг сиримиздир", дея марҳамат қилади.

Бу сир эса фақат ҳақиқати Муҳаммад билангина ечилиши мумкин. Унга нақадар яқинлаша олсак бу сир шу қадар ошкор бўлади. Инсон бу коинотнинг яратилиш ҳикматини англай олмаса бу коинотга ем бўлиб кетади. Бу дунёга келишининг сабабидан хабарсиз қолган киши инсоннинг муқаддас табиатини билмай оламдан ўтади. Бундай инсонлар ўзларининг Аллоҳнинг ердаги халифаси эканликларини билмайдилар, инсоннинг яратилишидаги илоҳий ҳадафни кўра олмайдилар. Халифатуллоҳ йўлидан юрган кишилар эса Роббиларининг кўрар кўзи, эшитар қулоғи ҳолига келиб, инсоннинг яратилиш ғояси бўлган "восили илоллоҳ" бўлишга ҳаракат қиладилар.

Бу оламда башарий идрок билан ҳеч бир нарсанинг моҳиятини тўлиқ англаб бўлмайди. Бир нарсани тушунтириш учун ишлатадиган калималарнинг изоҳи ҳам бошқа калималар билан изоҳ қилинади.

Бутун изоҳга муҳтожларни изоҳ қилиб бўлмайдиган йўллар билан изоҳлашга ҳаракат қилар эканмиз, изоҳ қилиб бўлмайдиганларнинг энг буюги идрок кучимиздан ташқаридан бўлган Аллоҳ Таоло эканлигини унутмаслигимиз лозим. Аллоҳ Таоло эса бу коинотнинг ягона ва мутлақ изоҳидир.

Инсон ақлининг ҳудуди чегаралангандир. Ақл чегарасидан ташқарида бўлган сирлар оламига фақат қалбий йўл билан улаша олиш мумкин. Ҳазрати Иброҳим (а.с)нинг бу ҳоли Қуръони Каримда:

"Бутун оламлар Эгасига бўйинсундим", дея ифодаланади. (Бақара сураси, 131)

Имом Ғаззолий ҳазратлари бу ҳолни шу шаклда ифодалайдилар:

"Ақлимни ривожлантира, ривожлантира жинни бўлай дедим. Билдимки, ақлнинг чегараси бор экан. Унинг ўз бошича борадиган ҳеч бир ниҳоят нуқтаси йўқ экан. Ақлимни йўқотадиган васваса ҳолига тушдим. Шундан кейин ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг руҳоний файзига сиғиниб, унга буркандим. Шунда ҳар нарса ўз-ўзидан аён бўлди. Оламнинг сирини идрок қилиб, машаққатлардан қутулдим".

Шунинг учун ҳам Иброҳим (а.с) тилидан Қуръони Каримда:

"Албатта, мен Парвардигорим (буюрган) тарафга кетгувчидирман. Унинг Ўзи мени (Тўғри Йўлга) ҳидоят қилур", (Ва-ссаффот сураси, 99), дейилади.

Ҳазрати Мавлона ҳам ақл кучининг чегараланганлигини эътироф қилиб:

"Ақл хастани табибга қадар етаклаб боради. Ундан кейинги ишларга табибга ҳаволадир", дейди.

Айниқса пайғамбарларнинг сирлари ва мўъжизаларини ақл билан қамраб бўлмайди.

* * *

РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИНИНГ ҲАЁТИДА

НАЗОКАТ, ШАФҚАТ ВА ҒАМХЎРЛИК

Кўплаб саҳобалардан олинган ривоятларга кўра пай-ғамбар (с.а.в) инсонлар ичида энг гўзал хулқли ва энг назокатли киши эдилар. Юзларидан табассум аримасди. Муборак чеҳраларидан нур порлаб турарди.

Пайғамбаримиз (с.а.в)нинг қалблари шу қадар ҳассос эдиларки, бир кун одамнинг ерга тупурганини кўриб, хафа бўлганларидан юзлари қизариб, юришдан тўхтаб қолдилар. Саҳобалар югурганча тупрук теккан жойни ўраб олдилар. Пайғамбаримиз (с.а.в) шундан кейин йўлларида давом этдилар.

Пайғамбар (с.а.в) мусулмонларнинг тоза кийимлар кийишларининг уларни Аллоҳ наздида устун қилишини таъкидлаб, инсонларга оқ рангли кийимлар кийишни ва марҳумларни оқ матога кафанлашни тавсия қилар эдилар. Инсонларнинг кийимларининг чиройли бўлишига диққат қилган пайғамбар (с.а.в) бу кийинишда ортиқча безанишни ва соч-соқолни тартибсиз ўстиришни ёқтирмас эдилар. Бир кун пайғамбар (с.а.в) масжидда ўтирганларида соч-соқолини бетартиб ҳолга келган бир киши ёнларига келиб ўтирди. Пайғамбар (с.а.в) қўллари билан бу кишига соч-соқолини тартибга келтиришни ишорат қилдилар. Бу одам амрни ерига келтиргандан кейин пайғамбаримиз (с.а.в):

"Бу иш инсонларнинг шайтон каби соч-соқолини тартибсиз қилиб юришидан янада яхши эмасми?", дедилар. (Алийул-Қаари, "Мирқат",VIII,261)

Бир кун яна соч-соқоли тартибсиз ҳолда юрган бир кишини кўрганларида:

"Нега бу одам сочини ювиб, тарамайди?", дея сўраган эдилар.

Руҳлари назокат билан тўла бўлганлиги учун у зот (с.а.в) тартибсизликни ҳеч ҳам ёқтирмас эдилар.

Бир кун усти-боши тартибсиз ҳолда ёнларига кирган бир кишига:

"Мол-мулкингиз борми? Ҳолу қудратингиз қандай?", дея сўрадилар. Бу кишининг моддий имкониятлари бор эканлигини билгач:

"Аллоҳ сизга мол-мулк берган экан, бу мол-мулкнинг асари сизда кўриниши лозим", дея огоҳлантирган эдилар (Насоий, "Зийнат", 54, Аҳмад ибн Ҳанбал, IV, 137)

Бошқа бир ҳадисларида эса:

"Аллоҳ бандасига берган неъматининг асарини бу банданинг устида кўришни севади", деганлар (Аҳмад ибн Ҳанбал, II, 182)

Бу мисоллар Ислом динида қалб тозалиги билан зоҳирий гўзалликнинг бир-бирига мос бўлиши кераклигига очиқ-ойдин далилдир.

Янги ва чиройли бир кийим кийган бир мусулмон киши ғурур ва кибрга асир тушмаслик учун бу лутфнинг Аллоҳ тарафидан берилганини идрок қилган ҳолда ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг ушбу дуоларини такрорлаши керак бўлади. Расулуллоҳ (с.а.в) янги кийим кийганларида:

"Ҳеч бир куч ва қувватга эга бўлмаганим ҳолда бу кийимни менга кийгизган Аллоҳга ҳамд бўлсин! Аллоҳим! Сендан бу кийимнинг ва уни кийиб қиладиган ишларимнинг яхшилигини тилайман. Бу кийимнинг ва уни кийиб қиладиган ёмон ишлардан эса Ўзинга сиғинаман" (Абу Довуд, "Либос", 1, Тирмизий, "Либос", 29)

Шунингдек, пайғамбаримиз (с.а.в) янги кийим кийиб инсонлар қаршисига ғурур, кибор ва манманлик билан чиқадиган кишиларнинг қиёмат кунида разиллик кийимини кийишини айтиб, бундай кишиларни жаҳаннам оловидан огоҳлантирган эдилар.

Абдуллоҳ ибн Амр (р.а)дан шундай ривоят қилинади:

"Ҳазрати пайғамбар (с.а.в) урф-одат бўлган ҳеч бир ёмон сўзни оғзиларига олмас ва шундай дер эдилар:

"Бу дунёда аҳамиятсиз бўлиб кўринган назокат охират кунида жуда аҳамият касб этади".

Билол Ҳабашийни "Қора хотиннинг ўғли" дея ҳақорат қилган Абу Зарри Ғифорийга пайғамбар (с.а.в):

"Эй Абу Зарр! Сен ҳали шахсида жоҳилия даври қолган киши экансан" деган эдилар.

Пайғамбар (с.а.в)дан бу сўзларни эшитган Абу Зарр (р.а) бошини эшикка уриб:

"Ё Билол! Сен оёғинг билан бошимнинг устидан босиб ўтмагунча уни ердан кўтара олмайман", дея ўз хатосининг бу шаклда тузатилишини истаган эди.

Пайғамбаримиз (с.а.в) назокатлари туфайли меҳмонларига шахсан ўзлари икром кўрсатар ва хизмат қилар эдилар. Болалик давриларида ҳам ҳеч бир кишига назокатсиз муомала қилмаган эдилар. Расулуллоҳ (с.а.в) фақир, етим, кимсасиз ва тул аёлларга шафқатли муносабати билан ҳам шуҳрат қозонган эдилар.

Анас (р.а) шундай ривоят қилинади:

"Пайғамбар (с.а.в)нинг ўн йил хизматларида бўлдим. Ишларимнинг камчилиги бўлган ҳолда бирон марта ҳам менга: "Бу ишни шундай қилсанг эди", деганларини эшитмадим" (Абу Довуд, "Одоб", 1)

У зот (с.а.в) уруш асирларига ҳам шафқат қилар, уларга яхши муомала қилишни амр қилардилар.

* * *

Пайғамбаримиз (с.а.в) болаларни жуда яхши кўрар, улар билан ҳазил-ҳузул қилишни ёқтирар эдилар. Ҳазрати Ойиша (р.а)дан ривоят қилинишича, бир бадавий пайғамбар (с.а.в)нинг ҳузурларига келиб:

"Эй Аллоҳнинг Расули! Сиз болаларингизни ўпиб эркалайсизми? Биз болаларимизни ўпиб эркаламаймиз", деди. Бунга жавобан пайғамбаримиз (с.а.в):

"Аллоҳ сенинг кўнглингдан марҳамат ва шафқатни чиқариб ташлаган бўлса мен нима ҳам қилардим", дедилар.

Бу ҳикоя Ислом динининг болаларга нисбатан қан-чалик шафқатли дин эканлигини кўрсатиб турибди.

Пайғамбаримиз (с.а.в)нинг бир тиззаларига Усамо ибн Зайдни, иккинчи тиззаларига неваралари Ҳасан (р.а)ни олиб, уларни бағриларига босганча:

"Аллоҳим! Буларга раҳмат ва саодат насиб айла! Чунки мен уларга яхшилик ва саодат тилайман", (Бухорий, "Адаб", 18; Муслим, "Фазойил", 64) дейишлари ва болаларни қарғашни таъқиқлашлари у зот (с.а.в)нинг қалби шафқат, марҳамат ва севгига тўла эканлигига ишоратдир.

Боласи йиғлаганда онаси қийин аҳволга тушиб қолмаслиги ва тезроқ унга қарай олиши учун намозни қисқартиришга рухсат беришлари, узоқ кечаларда кўзда ёш билан уммати учун дуо қилишлари, бутун умрини инсонлар жаҳаннамдан қутулиши учун фидо қилишлари, у зот (с.а.в)нинг шафқатининг яна бир далилидир.

РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИНИНГ

ФАҚИРЛАРГА НИСБАТАН НАЗОКАТИ

Пайғамбаримиз (с.а.в) фақирларни моддий ночорликдан қутқариш учун уларга иложи борича ёрдам беришга ҳаракат қилар эдилар. Абдуллоҳ ибн Амр шундай ривоят қилади:

"Бир кун Расулуллоҳ (с.а.в) масжидга кирдилар. Фақир кишилар тўпланиб бир бурчакда ўтирган эдилар. Уларнинг кўнглини кўтариш учун ёнларига ўтирди ва улар билан суҳбат қила туриб шундай дедилар:

"Фақир муҳожирларга яхши хабарим бор! Улар жаннат боғларига бойлардан қирқ йил олдин кирадилар. Фақирларнинг мол-мулклари бўлмагани учун уларнинг ҳисоб-китоби жуда эрта тугайди" (шунга ўхшаш ҳадислар учун қаранг: Тирмизий, Зуҳд, 37, Доримий, "Риқақ", 118)

Қиёмат куни дунё молу мулки учун ҳисоб берилишини билганлари учун пайғамбаримиз (с.а.в) доимо:

"Эй Роббим! Менга фақир кишининг ҳаётини насиб айла. Менга фақир киши сифатида ўлишни насиб қил. Мени фақирлар билан бирга қайта тирилтир", дея дуо қилар эдилар. (Тирмизий, "Зуҳд", 37, Ибн Мажо, "Зуҳд",7)

Пайғамбарларнинг барчасига жаннат кафолатланган бўлса-да улар ҳам берилган неъматлар ва динни таблиғ қилиб-қилмаганликлари ҳақида ҳисоб-китоб қилинадилар. Аъроф сурасининг 6-ояти каримасида пайғамбарларнинг ҳам савол-жавобга тобе қилиниши шундай ифодаланади:

"Энди албатта, пайғамбар юборилган кишилар билан ҳам, юборилган пайғамбарлар билан ҳам савол-жавоб қилурмиз".

Шунинг учун ҳам Сулаймон алайҳиссалом ўзига молу мулк ва салтанат берилганидан ҳисоб-китоби узоқ давом этадигани учун жаннатга бошқа пайғамбарларга қараганда кейинроқ кирадилар.

Пайғамбар (с.а.в)нинг саҳобалари ичида бой-бадавлат кишилар ҳам бор эдилар. Улар бор мол-мулкларини ва жонларини Аллоҳ йўлида фидо қилганлари учун пайғамбар(с.а.в)нинг ҳамд ва саноларига мушарраф бўлганлар. Шунингдек, Жаноби Ҳақ Қуръони Каримда:

"Албатта, Аллоҳ мўминларнинг жонларини ва молларини улардан жаннат баробарида сотиб олди...". (Тавба сураси, 111) дейиш билан бу кишиларга севинчли хабар бергандир.

Пайғамбар (с.а.в) энг яқин дўсти бўлган, Қуръони Каримда "Икковлоннинг иккинчиси", дея таърифланган ва қурайш қабиласининг энг бой кишиларидан бири бўлишига қарамай оддий ҳаёт кечирган ҳазрати Абу Бакр (р.а) шундай кишилардан бири эди. Ҳазрати Ойишанинг айтишича, оталари вафот қилганларида у кишидан на бир дирҳам, на бир динор пул қолганди. У кишидан қилич ясайдиган бир қул ва бир туя мерос қолганди. Бу қулини ҳам вафотидан кейин ҳазрати Умарга беришни васият қилганди. У дунё молу мулкини, бутун бору йўғини Аллоҳ Расулига армуғон қилган, бойлигини Ҳақ йўлида сарфлаган, ҳоссатан Исломнинг илк ва энг қийин йилларида азият ичидаги мусулмон қулларни сотиб олиб уларни озодликка чиқарганди.

Унинг бой-бадавлат бўлиши зуҳдига тўсиқлиқ қил-маган, аксинча мол-мулкини тўғри йўлда ишлатиб, бойлик ичида зоҳидано яшашнинг ўрнаги бўлган эди. Шунинг учун ҳам пайғамбар (с.а.в):

"Абу Бакр мустасно кимнинг бизга ёрдами теккан бўлса ҳаққини берганмиз. Лекин бизнинг наздимизда унинг шундай бир яхшилиги борки, бу яхшиликнинг ҳаққини унга қиёмат куни Аллоҳ Таоло беражакдир. Ҳеч кимнинг мол-мулкидан Абу Бакрнинг мол-мулкидан фойдаланганим каби фойдаланмадим. Агар бир киши билан дўст бўлишни истасам мутлақо Абу Бакр билан дўст бўлган бўлур эдим" (Тирмизий, Маноқиб, 15), дейиш орқали ҳазрати Абу Бакрни ва молу мулкини таърифлаганди.

* * *

Шукронли, тавозели ва жўмард бойлар билан сабрли ва ор-номусли фақирлар илоҳий розиликда тенгдирлар. Жўмардлик ва марҳамат инсонларни дунё мусибатларидан қўриб, охират саодатига олиб боргани каби сабрнинг заҳматларига бардош берганларни ҳам охиратда яхши кунлар кутмоқдадир.

Қуйидаги ҳадиси шариф ҳаётнинг турли саҳифаларида қалбимизни такомиллаштириш учун зарур бўлган шукр ва сабр каби қадриятларнинг маъносини очиб беради:

"Мен ҳақиқатан ҳам бутун ишлари яхшиликдан иборат бўлган мусулмонларга ҳайрон қоламан. Бу хусусият мусулмонлардан бошқа ҳеч кимда йўқдир. Чунки улар ўзларига неъмат насиб қилганда шукр қиладилар. Бу эса яхшилик демакдир. Бошларига мусибат тушганда эса сабр қиладилар. Бу ҳам яхшиликнинг бир кўринишидир" (Муслим, "Зуҳд", 64).

Бир куни расулуллоҳ (с.а.в) Мадинада эканлар ҳузурларига оч-ялонғоч бир қабила келди. Бу инсонлар ялангоёқ ва очликдан терилари суякларига ёпишганди. Бу инсонларни кўриб пайғамбар (с.а.в) жуда қаттиқ таъсирландилар, ранглари ўзгариб кетди. Билол (р.а)га озон айтдириб, саҳобаларини тўпладилар. Мусулмонлар бу фақирларга ёрдам қўлини чўзиб, инфоқ-эҳсон қилдилар. (Муслим)

Жамиятнинг иқтисодий тузилишида бой-бадавлат, ўртаҳол ва фақир кишиларнинг бўлиши табиийдир. Қуръони Каримда ҳам, ҳадиси шарифларда ҳам, Аллоҳ Таоло пайғамбар ўлароқ танлаган шахсларнинг ҳаёт тарзида ҳам бундай инсонларнинг Исломий ўлчовлар ичида қандай ҳаёт кечиришлари лозимлиги кўрсатилгандир. "Фуқораи сабрин ва оғнияйи шокирин" инсонлар ўртасида жуда кўп мадҳ ва сано айтилган икки гуруҳни ташкил қиладилар.

Бундай ҳаёт кечиришнинг ҳояси Аллоҳ берган неъматларни Унинг йўлида сарф қилиш, неъматлар берилмаган ҳолларда эса сабр қилишдан иборатдир.

Абдурраҳмон ибн Авф, ҳазрати Абу Бакр ва шунга ўхшаш кишилар шукр қилувчи бой-бадавлат кишилар, Абу Зарр ал-Ғифорий, Абуд-Дарда ва шунга ўхшаш мусулмонлар сабр қилувчи фақирлардан эдилар. Ҳар икки тоифанинг ҳаёт тарзи бир-бирига жуда яқин бўлиб, қўлларида мавжуд бўлган ва бўлмаган нарсаларнинг барчасини "Аллоҳнинг мулки" ўлароқ таърифлашарди. Шунинг учун ҳам Ислом динида фақирлар ва бойларнинг ўзаро душманлиги маъқул кўрилмай, ҳар икки ҳолга ҳам шукр қилганларга охират саодати хабари берилгандир.

Аллоҳ Таоло инсонларга заифларга ёрдам берганлари ва уларнинг дуолари ёрдамида ҳам неъматлар эҳсон қилади. Бу ҳақда пайғамбаримиз (с.а.в)нинг ҳадиси шарифларида шундай дейилади:

"Аллоҳ умматимга заифларнинг дуоси ва ихлослари туфайли ҳам ёрдам беради" (Насоий, "Жиҳод", 43)

Бу ҳақиқатга уйғун ўлароқ пайғамбаримиз (с.а.в) жангларга фақир мусулмонларнинг дуолари билан чиқар ва бу туфайли ғалаба келишини умид қилардилар. Аҳли Суффани муҳтожликда кўриб:

"Агар Аллоҳнинг ҳузурида сиз учун тайёрланган неъматлар борлигини билганингизда эди эҳтиёжингизнинг бунчалик кўп бўлишини истамас эдингиз", (Тирмизий, "Зуҳд", 43), дейиш билан фақирликни мақтаб, уларга муносабатини билдирган эдилар.

Шунингдек, мусулмонларнинг у пайтлардаги иқтисодий аҳволини кўз ўнгига олиб:

"Сақланадиган бир уй, ейдиган бир нон, маҳрам жойларини ёпадиган бир кийим ва ичадиган сувдан бошқа нарсаларни исташга инсониятнинг ҳаққи йўқдир", (Тирмизий, "Зуҳд", 30, Аҳмад ибн Ҳанбал, I, 62) дейишлари, "Ҳавзи кавсардан" илк ўлароқ сув ичадиганларнинг муҳожирларнинг фақирлари эканлигини билдиришлари (қаранг: Тирмизий, "Қиёмат", 15) ва Аллоҳ Таолонинг иффатли фақир бандаларини севишини изҳор қилишлари сабр ва таваккулнинг қадрини билдирадиган ифодалардир.

Яна бир ҳадиси шарифларида: "Ичингизда сочи боши тўзиган, паришон кўринишли кишилар борки, қўлларини кўтариб Аллоҳга қасам ичсалар, Аллоҳ уларнинг қасамларини бўш қолдирмайди" (Яъни бундай кишилар, Жаноби Ҳақ қаршисида "ноз аҳлидирлар". Улар Жаноби Ҳақдан бирон нарсани қатият билан қасам ичиб сўрасалар Аллоҳ Таоло уларнинг истагани ерига келтиради). Баро ибн Малик ҳам шундай инсонлардан бирисидир" (Тирмизий, Маноқиб, 54)

Анас (р.а)нинг укаси Баронинг на ейидиган бирон нарсаси ва на ётадиган бирон жойи бор эди. Жуда оз нарсалар билан ҳаёт кечирарди. Мана шундай кишилар, яъни фақирликка сабр ва таваккул қилиб яшаганлар қасам ичганларида пайғамбар (с.а.в) таъбири билан Аллоҳ Таоло уларни ёлғончи қилмайди, дея таърифланганлар. Шунинг учун ҳам Баро (р.а) ҳазрати Умар замонида жанглардан бирида мусулмонлар қийин аҳволда экан, қўмондон ундан юқоридаги ҳадис асосида қасам ичишни қайта-қайта талаб қилгач: "Аллоҳга қасамки, эртага биз ғалаба қиламиз ва мен у жангда шаҳид бўламан", дея қасам ичган эди.

Ҳақиқатан ҳам эртаси кун мусулмонлар ғалаба қозондилар ва ҳазрати Баро ҳам шаҳидлик мартабасига эришиб Жаноби Ҳаққа қовушди. Шу тарзда ҳазрати Муҳаммаднинг яна бир мўъжизаларидан бири амалга ошди.

* * *

Пайғамбар (с.а.в)нинг ҳаётлари ибрат берувчи тўғ-рилик, дурустлик, садоқат, шафқат, марҳамат ва назокат билан тўла эди. Хотини Ойиша (р.а)га:

"Эй Ойиша! Фақирларни сев! Уларга марҳаматли бўлки, Аллоҳ Таоло ҳам охират кунида сенга марҳаматли бўлсин".

"Эй Ойиша! Ҳеч бир замон муҳтожлик туфайли эшигингга келган бирини бўш қайтарма! Ярим хурмо бериб бўлса ҳам ўзингни жаҳаннам азобидан қўри", дер эдилар (Тирмизий,"Зуҳд", 37)

Ислом дини тараққиётпарвар бир тизимдир. Шунинг учун ҳам у ўзидан аввалги тизимнинг яхши томонларини рад қилмайди, яхшиликларини тараққий қилдириб, ёмон томонларини ислоҳ қилишга ҳаракат қилади. Ислом динининг тамал принциплари ўзидан олдинги тизимларнинг яхши томонларини қўришни маъқуллайди. Бу принцип эса ислоҳга муҳтож бўлган қирраларни йўқ қилишни эмас, ислоҳ қилишни маъқул кўради.

Бу усул ўзларига ишонганларнинг усули бўлгани учун ҳам ижтимоий низомларни титратадиган лаҳзалик ўзгаришлар ўрнига ўз ислоҳотларини замонига кўра тадбиқ қилади. Бу тарзда рўй бериши мумкин бўлган салбий натижаларнинг олди олинади. Бу ислоҳотнинг энг ярқин мисоли Ислом динининг қулдорликка бўлган муносабатидир. Ислом дини зулмдан иборат бўлган қулдорлик тузумини ислоҳ қилиш туфайли фақат унинг исми қолди, кейинчалик эса у тамоман бартараф қилинди.

Фақат номга қараб хулоса чиқариш билан Ислом динининг қулдорлик тузуми тарафдорли эканлигини айтиш жаҳолат ва ғаразгўйликдан бошқа нарса эмасдир. Зеро, Исломнинг қуллар учун тадбиқ қилган қонун-қоидалари бугунги замонамизда саноат ишчиларининг ҳақ-ҳуқуқларидан устун эди. Ислом дини турли гуноҳларнинг каффорати сифатида қулларни озод қилиш билан бирга, қулни унинг эгасининг мутлақ хизматкори вазифасидан ҳам озод қилади. Шу тарзда қулнинг бошқа инсонлардан фарқи қолмайди. Шунинг учун ҳам пайғамбар (с.а.в) инсонларга қулларга ўзлари ейдиган таомдан едиришни, уларга ўзлари кийган кийимлардан кийдиришни тавсия қилиш билан Ислом динининг бу соҳадаги илк тадбиқчиси бўлган эдилар. Бир зулм тузуми бўлган қулдорлик Ислом марҳамат ва шафқат соясида ўзининг мавжудлигини йўқотганди. Пайғамбар (с.а.в) урушларда асир тушган қулларнинг эгаларига уларга таълим-тарбия беришни, уларни озод қилиб,кейин уйлантириб қўйишни тавсия қилардилар.

Қулларга ёмон ва қўпол муносабатда бўлганларнинг жаннатга кира олмасликларини айтар эдилар.

Ислом динида аввал гуноҳнинг сабаби ўрганилади, гуноҳкорни эса ислоҳ қилишга ҳаракат қилинади. Ислом ҳуқуқида инсонларга жазо бериш ота-онанинг ўз болаларини жазолантиришларини эслатади. Бу ердаги ғоя инсонни ижтимоий ҳаётдан узоқлантириш эмас, уни қайтадан жамиятга фойдали ҳолга келтиришдир.

Аббод ибн Шураҳбил исмли қорни оч фақир бир киши бир боғга кириб, бир неча хурмо еган ва чўнтагига ҳам бир неча хурмо солган эди. Буни кўрган боғ эгаси бу одамни ушлаб, калтаклади. Калтакдан озорланган Аббод пайғамбар (с.а.в) ҳузурларига келиб, аҳволни баён қилди. Пайғамбар (с.а.в) боғ эгасини чақиртириб:

"Бу одамнинг жоҳил бир инсон эканлигини билмасмидингиз? У қилган амалининг маъносини билмайди.(Сиз аввал унга ўгит беришингиз лозим эди). Қорни оч бўлгани учун унинг қорнини тўйдиришингиз ҳам лозимди", дея бу одамни огоҳлантирган эдилар.

Боғ эгаси қилган ишига пушаймон бўлиб, Аббодга хурмо ва бир халта буғдой берди.

Бу иш ўғрини ҳимоя қилиш учун эмас, бу жиноятни пайдо қилган муҳитни ислоҳ қилиш учун қилинганди. Шу билан бирга пайғамбар (с.а.в) бундай жиноятлар учун қизлари Фотима (р.а)нинг қўлини кесишдан ҳам қайтмасликларини ифодалаган эдилар.

Пайғамбар (с.а.в) айниқса қулларга (урушда асир тушганларга) жуда шафқатли эдилар. Саҳобаларга:

"Улар сизнинг биродарларингиздир. Ўзларингиз еган таомдан уларга едиринг, ўзларингиз кийган кийимлардан уларга кийдиринг", (Муслим, "Айман", 36-38) дер эдилар.

Қулларни озод қилишни таъкидлар, бунинг катта ибодат эканлигини билдирар эдилар. Бир куни пайғамбар (с.а.в) Абу Зарр (р.а)нинг қулига ғафлат билан қаттиқ муомала қилганини кўриб қолдилар. Бу ҳолга хафа бўлиб:

"Эй Абу Зарр! Сиз ҳали ҳам жоҳилият одатларидан воз кечмадингизми?", дедилар. Кейин:

"Аллоҳ яратган кишиларга зарар берманг. Феълингизга мос бўлмаса, уни озод қилинг. Унга оғир ишларни қилдирманг, агар бундай иш қилдирсангиз, ўзингиз унга ёрдамчи бўлинг", дедилар. (Муслим, Айман, 38)

Бир киши қулини жориясига уйлантирган эди. Кейин қулининг хотинидан айрилишини истади. Бул бу ҳолни пайғамбар (с.а.в)га келиб айтди. Бунга жавобан пайғамбар (с.а.в): "Уйланиш ва ажралиш ҳуқуқи сизга оид эмас. Сиз бу ишга аралашманг", деди.

Пайғамбар (с.а.в) қул соҳибларидан қулларнинг гуноҳларини кечиришларини истар эдилар.

Бир жория соҳиби ун олиб келиш учун берган пулни йўқотиб қўйганди. Бу аёл жазо олишдан қўрқиб, уйга кета олмай йўлда йиғлай бошлади. Бу ҳолни кўрган пайғамбар (с.а.в) жорияга ҳамон у йўқотган пул миқдорида пул бердилар. Фақат эгаларидан хавотирланиб, жория билан унинг соҳибининг уйига қадар бордилар. Уларга марҳаматли бўлиш ҳақида насиҳат қилдилар. Шу тарзда соҳиблари жориянинг гуноҳидан кечдилар.

Бу орада ушбу ҳақиқатни ҳам таъкидлаб ўтишимиз лозим:

Ислом динида қулликка оид ҳукмларнинг мавжудлигининг бир ҳикмати тамоман тугатилиши имконсиз бўлган урушлар ва уларни табиий натижаси бўлган ҳарбий асирлар масаласидир. Ислом дини шафқат ва марҳамат дини бўлгани учун ҳам ҳарбий асирларнинг ҳур инсонлар савиясига кўтарилишини истайди. Шунинг учун ҳам пайғамбар (с.а.в) қули Зайдни озод қилсалар ҳам, Зайд отасининг қайта-қайта таклиф қилишига қарамай ватанига қайтмаган ва вафот этганга қадар пайғамбар (с.а.в)нинг ёнларидан айрилмаганди.

Пайғамбар (с.а.в) шундай деганлар:

"Қўл остингизда яшаб, овқтингизни тайёрлайдиганларнинг ҳаққини беринг. Улар билан бирга овқатланинг. Бундай қила олмасангиз, бир луқма овқатни мойга ботириб, уларга беринг. Уларга иззат-икром кўрсатинг.

Аллоҳ Таоло уларни сизга хизматчи қилиб тайинлагандир. Аллоҳ истаганда эди сизларни уларга хизматчи қилган бўлурди". (Ғаззолий, "Кимёи саодат")

Шунинг учун кўплаб саҳобалар банда ҳаққини ейишдан қўрқиб, қулларини озод қилган эдилар. Ислом дини ўзининг бу сиёсати билан инсоният тарихида кўрилмаган бир фазилат армуғон этганди.

РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИНИНГ

АЁЛЛАРГА МУНОСАБАТИ

Жоҳилият даврида аёллар жамиятда хўрлик ичида эдилар. Фоҳиша бўлиб кетади дея қиз чақалоқлар туғилгандан кейин тириклай кўмиб ташланарди. Тошга айланган юраклар жаҳолат туфайли бир мусибатдан қутулиш учун унданда баттароқ жиноятга қўл урар эдилар. Бу ҳақда Қуръони Каримнинг Наҳл сурасининг 58-оятида шундай марҳамат қилинади:

"Қачон бировларига қиз (кўргани ҳақида) хушхабар берилса, ғазабга тўлиб, юзлари қорайиб кетар"

Жориялар эса қадри-қиймати йўққа чиқарилган қўғирчоқ ўрнида кўриларди. Пайғамбар (с.а.в)нинг амри билан аёллар учун ҳуқуқлар жорий қилинди. Аёлларнинг жамиятда иффат ва фазилат ўрнагига айландилар. Оналик шараф мартабасига айланди. "Жаннат оналарнинг оёқлари остидадир (Аҳмад ибн Ҳанбал, III, 429) ҳадиси шарифи билан аёллар ўзлари лойиқ бўлган мартабага эришдилар.

Пайғамбар (с.а.в)нинг аёлларга бўлган муносабатларини ушбу мисолдан ҳам кўришимиз мумкин:

"Бир саёҳат давомида Анжаша исмли қул қўшиқ хиргойи қилиб, туяларнинг юришини тезлаштирди. Пайғамбар (с.а.в) югуриб бораётган туялар устида ўтирган аёлларнинг қийин аҳволга тушиб қолганларини кўриб:

"Эй Анжаша! Диққатли бўл, шишалар синмасин!", дедилар (Бухорий, Одоб, 95)

Шунинг учун ҳам пайғамбаримиз (с.а.в) бошқа бир ҳадисларида шундай деганлар:

"Менга бу дунёда аёллар ва муаттар ҳид севимли қилинди. Намоз эса кўзимнинг нури бўлди", (Насоий, "Ишро-тун-нисо", 10; Аҳмад ибн Ҳанбал, III, 129).

Инсон ҳаётининг бахтиёрлик ва ҳузур ичида ўтишида солиҳа аёлларнинг аҳамияти каттадир. Солиҳа аёллар уйдаги мол-мулкни қўрийдилар, уйни тартибга солиб, насл ва номусларни муҳофаза қиладилар. Оилага руҳоний кайфият берадилар. Оилада бахтиёрлик оналарнинг юзидаги табассум билан бошланади. Болалар дучор бўлган ҳар хил қийинчиликлар уларнинг шафқатли нигоҳида эриб кетади. Фарзандларига саодат ва ҳаёт нурини она қалбидек акс эттирадиган бошқа кўзгу топиладими?

Оналар Аллоҳ Таолонинг марҳаматидан энг кўп насиб олгандирлар. Аёлларнинг бахти, фазилати оналик билан бошланади. Шунинг учун ҳам "Жаннат оналарнинг оёқлари остидадир" ҳадиси шарифи аёлларга учун айтилган энг буюк илтифот ҳисобланади.

Муаттар ҳидлар эса руҳларни шодлантирадиган бир омилдир. Фаришталар ҳам муаттар ҳидларнинг шайдосидирлар. Намоз ўқиш эса Аллоҳ Таоло билан банда ўртасидаги мулоқотдан иборат бўлиб, руҳнинг меърожга чиққан онидир. Ҳадиси шарифларда:

"Сизнинг орангизда энг хайрли кишилар оилаларига энг гўзал муомала қилган кишилардир" (Ибн Мажо, "Никоҳ", 50; Дорумий, "Никоҳ", 55)

"Кишининг ўз нафси, оиласи, болалари учун қилган инфоқи садақадир", дейилади. Бу орқали пайғамбаримиз (с.а.в) соғлом оиланинг фақат муҳаббат тамали устига қурилиши мумкинлигини ифода қилганлар.

РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИНИНГ

ҲАЙВОНЛАРГА МУНОСАБАТИ

Жоҳилият даврининг инсонлари ҳайвонларга ҳам шафқатсизларча муносабатда бўлар эдилар. Жонли ҳайвонларни бераҳмлик билан тирик ҳолида гўштини ва думни кесиб ер эдилар, ҳайвонларни ўзаро уруштириб мусобақа ташкил қилардилар. Виждонларни задалайдиган бундай манзараларга ҳазрати пайғамбар (с.а.в) нуқта қўйдилар. Бугун ҳам содир бўлиб турадиган хўроз уриштириш, туя ва ҳўкиз уриштириш каби тамошалар жоҳилият давридан қолган мерослардир.

Пайғамбаримиз (с.а.в) бир куни йўлда юзи там-ғаланган эшак кўрдилар ва:

"Уни тамғалаганларга Аллоҳнинг лаънати бўлсин" дедилар (Бухорий, Забоиҳ, 25)

Қуш уясидан қуш тухумини олган саҳобага:

"Бу тухумдан жўжа чиқади. Уни жойига қўйинг", дедилар. Териси суягига ёпишиб қолган туянинг эгасига:

"Тили йўқ бу ҳайвонлар ҳақида Аллоҳдан қўрқинг", деган эдилар. Абдуллоҳ ибн Жаъфар (р.а) шундай ҳиқоя қилади:

"Расулуллоҳ (с.а.в) бир кун ансорлардан бирининг боғига кирди. У ерда боғланган туя расулуллоҳ (с.а.в)ни кўриб ингради ва кўзларидан ёш кела бошлади. Аллоҳнинг Расули (с.а.в) туянинг ёнига бориб унинг бошини силадилар. Шунда туянинг кўз ёшлари тўхтади. Шундан кейин пайғамбар (с.а.в) туя эгасини излаб топдилар ва унга:

"Сизга бу ҳайвонни мулк қилиб берган Аллоҳдан қўрқмайсизми? Бу туя сизнинг уни уришингдан шикоят қилди", дедилар. Бошқа ҳадиси шарифда эса:

"Сизга кимнинг жаҳаннамдан ва жаҳаннамнинг ҳам у кишидан узоқ бўлишини айтайми?", деб сўраганларидан кейин:

"Бу кишилар нозик, шафқатли, марҳаматли, одамижон ва юмшоқ феълли кишилардир" (Аҳмад ибн Ҳанбал, I, 145) дедилар.

* * *

Пайғамбар (с.а.в) марҳаматли ва марҳаматсиз кишиларни ҳадиси шарифларида шундай таърифлайдилар:

"Гуноҳкор бир аёл чўлда сувсизликдан тили билан қумни ялаётган бир итни кўрди. Унга меҳрибонлик билан ковушида сув келтириб чанқоғини кетгазди. Жаноби Ҳақ ҳам бу аёлнинг гуноҳларини авф қилди. Бошқа аёл эса мушугига эътибор бермай уни оч қолдирганди. (Ҳатто ердаги ҳашоратларни ейишга ҳам имкон бермади). Ниҳоят мушук очликдан ўлди. Бу аёл ҳам марҳаматсизлиги туфайли жаҳаннамга йўл олди" (Бухорий, Анбиё, 54; Муслим, Салом, 151, 154; Бирр, 133; Насоий, Кусуф, 14)

Бу икки ҳадис ўртага қўйган ҳақиқат шундан иборатки, комил бир мусулмоннинг марҳамати ваҳший ҳайвонларни ҳам ўз ичига оладиган даражада кенг бўлиши керак. Шунинг учун ҳам Исломда илон ва чаён каби инсон ҳаёти учун таҳликали бўлган ҳайвонларни азоб чекмасликлари учун бир уришда ўлдириш қилинган. "Икки уришдан ўлдирган янада оз, уч уришда ўлдирган унданда оз савоб олади" дейилади. (Кимёи саодат) Зарарли ҳайвонларни ўлдиришда ҳам марҳаматли бўлишнинг тавсия қилиниши чексиз шафқатга намуна эмасми?

Пайғамбар (с.а.в) ҳайвонларга шафқатсиз муносабатда бўлишни севмагани каби уларни баддуо қилишни ҳам таъқиқлар эдилар. Шунинг учун ҳам Батнубуват ғазвасига кетаётганда ансордан бир киши туяга миниш навбати унга етганда секин кетаётган туяни лаънатлади. Пайғамбар (с.а.в) у ансорийни туядан тушириб шундай дедилар:

"Ортиқ лаънатланган туя билан бизга йўлдош бўлма! Асло нафсингизни, бола-чақа ва молларингизни баддуо қилманглар" (Муслим, Зуҳд, 74)

Бу ҳадиси шариф Ислом динидаги марҳаматнинг сўнгсизлигига ишоратдир.iii

Христиан саёҳатчи тасдиқлаган бу ҳол "Яратган туфайли яратилганларга марҳамат, шафқат ва севги кўрсатиш" қоидасининг аксдир.

Расулуллоҳ (с.а.в)нинг ахлоқи билан ахлоқланиб "Орифлар султони" деган унвон олган Боязид Бистомийнинг ушбу ҳоли бунга қандай яхши ўрнакдир:

Бир кун Боязид бозордан ўта туриб бир хачирни ўласи ҳолда ураётганларини кўриб қолади. Таёқ зарбидан ҳайвоннинг орқасидан қон кела бошлайди. Буни кўрган Боязид Бистомий изтиробга тушади. Ҳайвоннинг аҳволига шу қадар ачинадики, шафқати туфайли унинг ҳам болдиридан қон оқиб туша бошлайди.

Бир мусулмоннинг мумтоз сифати марҳаматли бўлишдир. Бир ишга қўл уришдан олдин айтилган "Бисмиллоҳ" Аллоҳнинг марҳамат эгаси эканлигини хотирлатади. Марҳаматли бўлиш мусулмон шахсининг айрилмас хусусиятидир.

Аллоҳ дўстларидан Фудайл ибн Иёднинг ушбу ҳоли мўмин кишининг қалби қандай бўлишига нақадар гўзал ўрнакдир.

Уни йиғлаётган ҳолида кўрдилар:

– Нега йиғламоқдасиз?, деб сўрадилар.

– Менга зулм қилган бир мусулмонга жоним ачиганидан йиғламоқдаман.

Унинг қиёмат куни расво бўлишидан қайғудаман, деб жавоб берди.

Бутун бу ҳоллар Муҳаммадий қалб тарбиясининг инжа ўрнакларидир.

Шунинг учун ҳам пайғамбаримиз (с.а.в) ҳадиси шарифларида:

"Сиз ер юзидагиларга марҳаматли бўлингки, кўк юзидагилар ҳам сизга марҳаматли бўлсин" (Тирмизий, Бирр, 16) деган эдилар.

РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИНИНГ

ЕТИМЛАРГА МУНОСАБАТИ

Қуръони Каримда етимларнинг ҳақини қўриш ҳақида оятлар мавжуддир:

"Бас, энди сиз ҳам етимга қаҳр қилманг" (Ваз-зуҳа сураси, 9).

Ҳадис шарифда шундай дейилади:

"Энг яхши уй етимнинг боши силанган, энг ёмон уй эса етимнинг кўз ёши оққан уйдир" (Ибн Мажо, Адаб, 6)

Пайғамбар (с.а.в) доимо саҳобалардан шундай деб сўрар эдилар:

"Бугун бир етимнинг бошини силадингизми? Бир хастани зиёрат қилдингизми? Бир жанозада иштирок этдингизми?" (Табороний, Соҳибул Жоми, 80)

Бу орқали жамиятдаги синиқ қалбларга қаршисида мусулмонларга ўз вазифаларини адо қилиш ҳақида огоҳлантирар эдилар.

Бошқа ҳадиси шарифда эса:

"Ким ўз қўл остида бўлган етим қиз ва болага яхши қараса у ва мен жаннатда бирга бўламиз" (Бухорий, Адаб, 24) дея икки бармоқларини кўрсатар эдилар.

Пайғамбар (с.а.в)га бир кишининг меҳрсиз эканлигидан шикоят қилинди. Пайғамбар (с.а.в) бу кишига бағритошликнинг чораси сифатида:

"Етимнинг бошини силасин ва фақирларнинг қорнини тўйдирсин", дея тайинлаб юбордилар (Аҳмад ибн Ҳанбал, II, 263)

Ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг етим сифатида дунёга келиши билан етимлик бу дунё ва охиратда иззат ва шарафга эга бўлди. Шоир Муҳаммад Арслон ушбу мисраларида етимларнинг ҳолини қандай гўзал таърифлайди:

"Етимнинг эгаси Аллоҳдир,

Етимни ранжитиш гуноҳдир.

Етимни кучсиз деб ўйлама,

Етимнинг кўзёши силоҳдир".

* * *

РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИНИНГ ҚЎШНИ

ҲАҚҚИ ХУСУСИДАГИ ТАВСИЯЛАРИ

Пайғамбар (с.а.в) қўшниларнинг ўзаро ҳаққи ҳақида жуда диққатли бўлишга даъват қилар эдилар. Ҳадиси шарифда:

"Жаброил менга доимо қўшни ҳаққини беришни тавсия қиларди. Аҳвол шу даражага борар эдики, мен ўлсам қўшниларим мол-мулкимдан мерос олсалар керак деб ўйлар эдим" (Бухорий, Адаб, 28, Муслим, Бир 140)

Бошқа бир ҳадиси шарифда эса:

"Сизда кофир қўшнингизнинг бир, мусулмон қўш-нингизнинг икки ҳаққи бордир. Мусулмон ва қариндош бўлган қўшнингизнинг эса уч ҳақи бордир" дейилади. (Суйутий, Жомийус сағир, I, 146)

Қўшнининг деразасидан қарамаслик, овқат ҳиди билан унга азият бермаслик, унга ёқмайдиган ҳаракатларни қилмаслик қўшни ҳақларидандир.

Саҳобалар ичида фақир киши бўлган Абу Зарр Ғи-форий шундай деган эди:

"Пайғамбар (с.а.в) овқат пиширганимда унга кўпроқ сув қўйишни ва қўшниларга инфоқ қилишимни амр қилдилар" (Ибн Мажо, Атъума, 58)

Абу Зарр саҳобалар ичида бир фақир киши эди. Қўлида ўзига етадиган миқдорда озиқ-овқат бўлгани учун овқатига фақат сувни кўпроқ қуя олиши мумкин эди. Ҳадиси шарифда йўқсиллик ҳам қўшни ҳаққига амал қилишга моне бўла олмаслиги таъкидланмоқдадир.

Пайғамбар (с.а.в) нафақат тирикларга, марҳумларга нисбатан ҳам марҳаматли эдилар.

Марҳум учун энг буюк андиша унинг ҳаёт экан олиб, тўлай олмаган қарзлари, яъни банда ҳаққидир. Пайғамбаримиз (с.а.в) бир кишининг жаноза намозини ўқиганларида марҳумнинг қарзи бор-йўқлигини сўрар, бўлса эгасига қайтарилгандан кейингина марҳумнинг жаноза намозини ўқир эдилар.

Марҳумнинг бўйнида қарз, яъни банда ҳаққи билан қабрга кетиши пайғамбар (с.а.в) жуда ҳам ташвишлантирарди. Чунки у зот буюк бир марҳамат ва шафқат пайғамбари эдилар.

РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИНИНГ ДУШМАН

ВА КОФИРЛАРГА ҚАРШИ МУНОСАБАТИ

Абу Басра ал-Ғифорий мусулмон бўлишдан олдинги аҳволи ҳақида шундай деган эди:

"Мадинага келиб пайғамбар (с.а.в)нинг меҳмони бўлдим. У кеча етти эчкининг сутини мен ичдим. Менинг бу очкўзлигимга пайғамбар (с.а.в) ҳеч бир нарса демадилар. Ўзлари у кеча оч ётдилар, юзларида хафагарчилик ва норозилик аломати йўқ эди. Бундай улуғ ахлоқдан таъсирланиб мен ҳам мусулмонликни қабул қилдим..."

Пайғамбармиз (с.а.в) бутун оламларга раҳмат ўлароқ юборилгани учун у зотнинг севги ва марҳамати бутун жонлиларга улашарди. Бир кун у зотдан бирини баддуо қилишини истадилар. Пайғамбаримиз (с.а.в):

"Мен дунёга кишиларни баддуо қилиш учун юборилмадим. Мен раҳмат пайғамбариман" (Муслим, Фадойил, 126; Тирмизий, Даоват, 118) дедилар. Ислом динини ёйиш учун Таифга борганларида жоҳил, бутпараст ва эгоист Таиф халқи у зотга тош ота бошлади. Ҳазрати Жаброил пайғамбаримизга:

"Шу икки тоғни бу халқнинг устига йиқитиб уларни ҳалок қилайми?", деганларида пайғамбаримиз (с.а.в) бунга рози бўлмай ўзларига тош отаётган халққа қарата:

"Аллоҳим, бу қавмни тўғри йўлга бошла! Мен бу халқнинг наслидан мўмин бир умматим бўлишини истайман", деб дуо қилган эдилар. Бу дуо соясида Таиф халқи орадан кўп ўтмай мусулмонликни қабул қилган эди.

РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИНИНГ КЕЧИРУВЧАНЛИГИ

Жаноби ҳақ кечирувчанларни севади. Банда қилган хатолари туфайли қалбдан изтироб чекадиган бўлса Жаноби Аллоҳ унинг тавбасини қабул қилади. Қуръони Каримда ҳам Аллоҳ Таоло мағфиратлидир ва бандаларининг мағфират қилиниши истайди, дейилади.

Мағфиратнинг шарти пушаймон бўлиб, Аллоҳнинг амрларига итоат қилиш ва ҳаром ишлардан узоқ туришдир. Авф қилишнинг энг гўзал ўрнакларини пайғамбар (с.а.в)нинг ҳаётларида кўришимиз мумкин. Уҳуд жанггида амакилари ҳазрати Ҳамзанинг жигарини тишлашгача бориб етган Ҳиндни Макка фатҳ қилингандан кейин иймонга келгани учун авф қилган эдилар. Ҳинд пайғамбаримиз (с.а.в) орқа тарафларига ўтиб:

" – Ё Расулуллоҳ, мени танидингизми?", деган эди.

Пайғамбар (с.а.в) Уҳуд жанггидан беш йил ўтган бўлса ҳам Ҳинднинг севинч қичқириғини унита олмаганларини билдириш учун:

" – Мен у қичқириқни унута оламанми?", дея жавоб берган ва калимаи тавҳиднинг ҳурмати учун Ҳиндни авф қилган эдилар.

Шунингдек, фатҳдан кейин нима бўлишини қизиқиб кутаётган Макка халқидан:

"Эй Қурайш аҳли. Энди сизга қандай муносабатда бўлишимни кутмоқдасиз?", деб сўрадилар.

Қурайшликлар: "Биз сиздан хайр ва яхшилик кутиб" Яхши муносабатда бўласиз, деб ўйлаймиз. Чунки сиз карам ва яхшилик эгаси бўлган биродаримизсиз. Карам ва яхшилик эгаси бўлган зотнинг ўғлисиз", дедилар.

Бунга жавобан пайғамбаримиз (с.а.в):

" –Мен ҳам ҳазрати Юсуф ўз акаларига айтган сўзларни сизга айтишни истайман: "Бугун сиз учун ҳеч қандай айблов йўқдир. Боринглар, барчангиз озодсиз", дедилар.

Абу Жаҳлнинг ўғли Иқрима Ислом динининг ашаддий душманларидан эди. Макка фатҳ қилингандан кейин Йеменга қочганди. Хотини мусулмонликни қабул қилиб эри билан бирга пайғамбаримиз (с.а.в) ҳузурларига келдилар. Пайғамбаримиз (с.а.в) Иқримани хурсандлик билан кутиб олдилар ва:

"Эй кўчманчи суворий хуш келдингиз", дедилар ва мусулмонларга қилган зулмларини юзига солмай уни авф қилдилар.

Ҳабир ибн Асад ҳам Ислом динининг душманларидан эди. Маккадан Мадинага ҳижрат қилинар экан қасддан пайғамбар (с.а.в) қизлари Зайнаб онамизни туя устидан итариб йиқитган, Зайнаб онамиз ҳомила бўлгани учун боласи тушиб оғир шаклда яраланган эдилар. Ҳабир ибн Асад бунга ўхшаш кўпгина жиноятлар қилганди. Макка фатҳ қилингандан кейин қочмоқчи бўлди, лекин эплай олмади. Кейинчалик иймонга келиб, пайғамбаримиз (с.а.в) ҳузурларига келди. Пайғамбаримиз (с.а.в) уни кечирдилар.

Расулуллоҳ (с.а.в) доимо:

"Аллоҳим, умматимни авф айла, чунки улар билмаслар", (Ибн Мажо, Манасик, 56; Аҳмад ибн Ҳанбал, IV, 14) дея дуо қилардилар.

Ҳаммама исмли киши мусулмонликни қабул қил-гандан кейин Макка мушриклари билан тижорий алоқаларини тўхтатиб қўйди. Маккаликлар бу ҳолдан шикоят қилиб ҳазрати пайғамбар (с.а.в)га мурожаат қилдилар. Пайғамбар (с.а.в) Ҳаммамага хат ёзиб тижорат ишларини давом эттиришларини тайинладилар. Ҳолбуки бу мушриклар уч йил бўйича мусулмонларни очлик ичида азоб чекишга мажбур қилган эдилар. Аллоҳ расули (с.а.в) буларни ҳам авф қилдилар. Бундай фазилат қаршисида уларнинг барчаси кейинчалик мусулмон бўлдилар.

Ҳайбарда бир аёл Аллоҳ расулининг овқатига заҳар солган эди. Пайғамбар (с.а.в) овқатни оғзига солганларидан кейин унинг заҳарли эканлигини билиб қолдилар. Яҳудий аёл овқатга заҳар қўшганини эътироф қилса ҳам пайғамбар (с.а.в) бу аёлни ҳам кечириб юбордилар. Чунки Қуръони Каримда:

"(Эй Муҳаммад), марҳаматли бўлинг, яхшиликка буюринг ва жоҳиллардан юз ўгиринг" (Аъроф сураси, 199) дейилганди.

Ҳазрати пайғамбар (.с.а.в) Қуръон ахлоқининг жонли ўрнаги эдилар. Ўзларига қарши қилинган бутун жиноятларни тараддуд этмасдан кечириб юборардилар. Лекин жамиятга қарши қилинган жиноятларни ҳақ ғолиб келгунга ва эгаси ҳаққини олганга қадар таъқиб қилар эдилар.

Саҳобалардан энг яхши кўргани Усамо (р.а) машҳур оиланинг ўғрилик қилган қизини авф қилишни сўраб мурожаат қилганида пайғамбарамиз (с.а.в) хафа бўлганларидан юзлари сарғайиб кетди ва қатъий бир тарзда:

"Бу ўғриликни қизим Фотима қилганда ҳам қўлини кесган бўлардим" (Бухорий, Ҳудуд, 12) дедилар.

РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИНИНГ ЖЎМАРДЛИГИ

Ибн Аббос (р.а) пайғамбар (с.а.в)нинг жўмардлиги ҳақида шундай деган эди:

"Расулуллоҳ (с.а.в) инсонларнинг энг жўмарди эди. Саҳовати рамозан ойида янада ортарди. Умри давомида ўзидан бирон нарса истаган кишига йўқ деб жавоб бермаган эдилар" (Бухорий, Байдул-ваҳий, 5-6; Насоий, Сийам, 2).

Пайғамбаримизнинг ахлоқий хусусиятларидан бири ҳам бирон нарса сўраган кишини рад қилмаслик, ҳеч бир имкони бўлмаса ҳам табассум билан муҳтож кишининг кўнглини олиш эди. Бунга ўрнак сифатида ушбу мисолни келтириш мумкин:

"Кичик бир бола пайғамбар (с.а.в)нинг ҳузурига келиб, онасининг ундан бир кўйлак сўраганини айтди. У пайтлар расулуллоҳ (с.а.в) устидаги кўйлакларидан бошқа кўйлаги йўқ эди. Болага бошқа пайтда келишини айтиб қайтариб юбордилар. Лекин кўп ўтмай қайтиб келди ва онасининг пайғамбар (с.а.в) кийиб юрган кўйлакни беришини сўраганини айтди. Пайғамбаримиз (с.а.в) ҳужраи саодатга кириб кийиб юрган кўйлакларини е-чиб болага бердилар. Бу вақтда Билол (р.а.) азон ўқий бошладилар. Пайғамбаримиз (с.а.в) устида кўйлаклари бўлмагани учун жамоатнинг ҳузурига чиқа олмадилар. Саҳобалардан бир қисми бу ҳолдан ажабланиб ҳужраи саодатга кирдилар ва пайғамбар (с.а.в)ни кўйлаксиз кўрдилар" (Тафсири Ҳазин, ҳазрати Жобирдан)

Пайғамбар (с.а.в) ўзларини бир инфоқ-эҳсон ходими ўрнида кўрар, ҳар нарсанинг эгаси молу мулкни берган Аллоҳ эканлигини таъкидлашдан чарчамас эдилар. Бир кун ёнларига бир киши келиб, пайғамбаримизга оид эчкилардан бирини истади. Пайғамбар (с.а.в) барча эчкиларни бу кишига бердилар. Бу одам қавмнинг ёнига қайтиб ҳайрат билан:

"Муҳаммад фақирликдан қўрқмайдиган даражада жўмард экан", деди. Яна бир киши келиб пайғамбаримиз (с.а.в)дан бир нарсалар беришини сўради. Пайғамбаримиз (с.а.в) бу кишига берадиган бирон нарсаси йўқ эди. Бу кишига қарз олишни, кейин бу қарзни ўзи эгасига беришини айтиб қайтариб юбордилар.

Иброҳим (а.с) каби ҳеч бир замон овқатни ёлғиз ҳолда, меҳмонларсиз емас эдилар. Вафот қилган кишиларнинг қарзларини тўлатар ёки ўзлари тўлар эдилар. Қарзи тўланмаганларнинг жаноза намозини ўқимас эдилар. Бир ҳадиси шарифларида шундай деган эдилар:

"Жўмард инсон Аллоҳга, жаннатга ва инсонларга яқин, жаҳаннам оловидан узоқдир. Хасис эса Аллоҳдан, жаннатдан, инсонлардан узоқ, жаҳаннам оловига яқин-дир" (Тирмизий, Бирр, 40).
"Ҳақиқий мусулмонда мана шу икки сифат асло бўлмайди: бири хасислик, иккинчиси ёмон феъллик", (Тирмизий, Бирр, 41) дейилади.

Ўзларининг ҳиссаларига тушган ғаниматни кишиларга тарқатиб бермагунларича тиниб-тинчимасдилар. Пайғамбар (с.а.в) вафот қилганларида Ойиша Онамизга бир арпа нони мерос қолганди. Ойиша (р.а) бу ноннинг баракати ҳақида:

"У билан узоқ вақт эҳтиёжимни қаршиладим", деган эдилар.

РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИДА

САМИМИЯТ, ТЎҒРИЛИК ВА ДУРУСТЛИК

Пайғамбар (с.а.в) гуноҳ, савоб, амр ва наҳий нима эканлигини билмаган кишиларнинг ҳолидан хафа бўлардилар. Эшикма-эшик юриб Аллоҳнинг динини тарғиб қилар эканлар баъзан жоҳил кимсалар эшикларини у кишига очмас эдилар. Лекин у зот (с.а.в) ўзига қарши қилинган бу ҳаракатлардан эмас, бу жоҳиллар кишиларнинг ғафлати учун хафа бўлардилар. Бундай кишиларга:

"Мен (Қуръонни етказганим учун) сизлардан бирон ажр-ҳақ сўрамайман..." (Сод сураси, 86) дейиш билан фақат Аллоҳ ризоси учун бу ишларни қилаётганларини таъкидлар эдилар.

Тўғрилик ва дурустликда ҳеч ким пайғамбар (с.а.в) даражаларига ета олмагандилар. Ўзлари етим бўлиб ўсгандилар. Амакилари Абу Толибнинг ёнларида тижорат ишларини ўргандилар. Дурустлик ва сотиш-олишдаги тўғриликлари билан машҳур бўлиб, инсонлар у кишига "ал-амин", дердилар.

У кишини фақирлар ҳам, бойлар ҳам амин дея таърифларди. Макканинг энг шарафли аёлларидан Хадича (р.а) ҳам у зотнинг дурустлигига ҳайрон қолган, ўзига уйланишни у кишига таклиф қилганди. Хадича онамиз ҳаётлари давомида пайғамбар (с.а.в) ёрдамчилари бўлдилар. Илк ваҳий келиши билан ҳайрат ичида қолган пайғамбаримизга тасалли бериб, тинчлантирганди.

Расулуллоҳ (с.а.в) топ-тоза ҳаёт кечирдилар. Пайғамбарликларини нафсига учиб қабул қилмаган кишилар ҳам виждонан у кишини тасдиқлаш мажбуриятида қолгандилар.

Ислом нозил бўлгандан кейинги 1400 йиллик вақт ичида пайғамбар (с.а.в) дурустлигини инкор қилган киши бўлмагандир. Ислом душманлари бўлган яҳудийлар ҳам ўзаро келиша олмаганларида пайғамбаримиз (с.а.в) ёнларига келар эдилар. Пайғамбар (с.а.в) улар ихтилофга тушган масалаларни ҳал қилиб берардилар. Пайғамбаримиз (с.а.в) яҳудий ва христианларга қарши ҳам одил муносабатда бўлар эдилар.

Ҳазрати Али (р.а)га адолат ҳақида:

"Ихтилофга тушган ҳар икки тарафни эшитмай туриб қарор берма! Чунки тўғри қарорни ҳар икки тарафни эшитгандан кейин бера оласан" (Аҳмад ибн Ҳанбал, I, 90) дея насиҳат қилгандилар.

Ҳазрати пайғамбар (с.а.в) Маккадан Мадинага ҳижрат қилар эканлар, зиммасида бўлган зийнат ва жавҳарларни эгаларига қайтариб бериш учун ҳазрати Алини вакил қилиб тайинладилар. Душманлари ҳам у кишининг дурустлигига ҳайрон қолардилар.

РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИДА ҲАЁ

Саҳобаларнинг айтишларича пайғамбар (с.а.в) бошига рўмол ўраган қиздан ҳам ҳаёлироқ эдилар. Ҳеч бир замон баланд овоз билан гапирмасдилар. Инсонларнинг ёнидан секин, табассум билан ўтардилар. Ўзларига ёқмаган қўпол сўз эшитганларида ҳам инсонларнинг юзига қараб бир сўз айтмасдилар. Юзидаги ифодалар у кишининг ҳолидан хабар бергани учун яқинлари сўз ва ҳаракатларига диққат қилардилар. Ҳаёллари сабаб бўлиб, бирон марта ҳам қаҳқаҳа отиб кулмаган эдилар. Фақат табассум билан чекланардилар. Ҳадиси шарифларида:

"Ҳаё иймондадир ва ҳаёли киши жаннатликдир. Ҳаёсизлик эса бағритошликдандир, бағритош кишилар эса жаҳаннамликдирлар" (Бухорий, Иймон, 16) деган эдилар.

Бошқа ҳадисларида эса:

"Ҳаё ва иймон бир орададир, бири кетса иккинчиси ҳам қолмайди" (Суйутий, Ал-Жомиус-Сағир, I, 53) дейиш билан ҳаёнинг аҳамиятини таъкидлаганлар ва:

"Қўпол сўз айбдан бошқа нарса келтирмайди. Ҳаё ва одоб эса борган жойларини зийнатлайдилар" (Муслим, Бирр, 78; Абу Довуд, Жиҳод, 1) деган эдилар.

Ҳақиқий ҳаё дунёга муҳаббатни қалбдан чиқаришга сабаб бўлган "ўлимни эслаш" билан қўлга киритилади. Пайғамбар (с.а.в) саҳобаларига доимо ҳаққи билан Аллоҳдан ҳаё қилишларини амр қилар эдилар. Бир марта саҳобалар Аллоҳга қарши давомли ҳаё ҳолида ҳамд қилишларини айтганларида пайғамбар (с.а.в) ҳақиқий ҳаё шунингдек вужуднинг бутун аъзоларини ҳаромдан қўриш, ўлимни доимо эсда тутишдан иборат эканлигини айтган эдилар ва охиратни орзу қилган кишининг бу дунё севгисини тарк қилишини ва фақат шу ҳолда Аллоҳ қаршисида ҳақиқий ҳаёли бўлиш мумкинлигини таъкидлаган эдилар (Тирмизий, Сифатул-қиёма, 24)

РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИНИНГ ИНСОНЛАРНИНГ

ЯХШИЛИГИ ЙЎЛИДАГИ ҲАССОСИЯТЛАРИ

Ҳазрати пайғамбар (с.а.в) инсонлар чеккан азиятдан алам туйибгина қолмай улар муваффақиятга эришганларида ҳам ҳассослик кўрсатар эдилар. Қуръони Каримда пайғамбар (с.а.в)нинг бу сифатлари ҳақида шундай марҳамат қилинади:

"(Эй инсонлар), ахир сизларга ўзларингиздан бўлган, сизларнинг кулфат-машаққат чекишингиздан қийналувчи, сизларнинг (Тўғри Йўл-Ҳақ динга келишингизга) харис-ташна бўлган бир пайғамбар келди-ку" (Тавба сураси, 128)

Бу оятда Аллоҳ Таоло Ўз пайғамбарини Ўзига хос бўлган "Рауф ва марҳаматли" исмлари билан тақдим этади.

Пайғамбаримиз доимо инсонларнинг ютуқлари тарафида бўлар, агар инсонларнинг ҳаётида ўзларида мавжуд бўлган сифатларни кўрсалар бундан ҳузур ва сурур туяр эдилар.

Аллоҳ Расулининг бундай эришиб бўлмайдиган ахлоқлари қобилият ва муҳаббат даражаларида у кишининг саҳобалари шахсида ҳам намоён бўлгандир. Ҳазрати Усмон (р.а) Ҳудайбия жанггида пайғамбар (с.а.в) томонидан элчи сифатида Маккага юборилган эдилар. Ҳазрати Усмон мушрикларга пайғамбар (с.а.в) ва саҳобаларининг Каъбани тавоф учун келганларини айтганида мушрикларга фақат у кишининг ўзига тавоф қилишга рухсат бердилар. Лекин ҳазрати Усмон (р.а):

"Аллоҳ Расули тавоф қилмагунча мен ҳам тавоф қилмайман. Ҳазрати пайғамбар қабул қилинмайдиган жойда мен ҳам йўқман", дея бу таклифни рад қилган-дилар.

Пайғамбар (с.а.в) бу вақтда саҳобаларнинг бийъатларини қабул қилаётган эдилар. Ҳазрати Усмон бу вақтда ораларида йўқлиги учун Аллоҳ Расули икки қўлини бир-бирининг устига қўйиб: "Аллоҳим. Бу байъат Усмон учундир! Шубҳасиз, у Сенинг ва Расулингнинг хизматидадир", дедилар.

Пайғамбар (с.а.в) оддий раҳнамолар каби фақат яхшилик тарафдори эмас, умматига бутун кучи билан дастак бўлган бир раҳбар эдилар. Бир саҳоба пайғамбар (с.а.в)дан ўз аҳволининг яхши ёки ёмонлигини қандай ўргана олиши мумкинлигини сўради. Пайғамбар (с.а.в) унга:

"Охиратга оид ишларни қулай бажарсангу бу дунёга оид ишларни бажаришда қийналсанг билки, аҳволинг жуда яхшидир. Агар охиратга оид ишларни қийналиб бажарсангу бу дунёга оид ишларни осон бажарадиган бўлсанг ёмон аҳволда экансан", деб жавоб бердилар.

Пайғамбар (с.а.в) ўз феъли ва ахлоқи билан бутун инсониятни қамраб олган раҳбар, йўл кўрсатувчи эдилар. Ҳидоят йўлидаги ҳар хил машаққат ва қийинчиликларнинг энг буюги У зотнинг елкаларида эди. Ўзларига берилган илоҳий вазифани мукаммал равишда адо қилардилар. Бу масалада шундай сабр ва ғайрат кўрсатар эдиларки, баъзан ўзларини бу қадар хароб қилмаслик учун илоҳий огоҳлантиришлар нозил бўларди:

(Эй Муҳаммад), эҳтимол сиз (Макка мушриклари) мўмин бўлмаганлари учун ўзингизни ҳалок қилгувчидирсиз" (Шуаро сураси, 3)

Бу ояти карима пайғамбар (с.а.в)нинг дунёдаги ҳар инсоннинг Аллоҳга иймон келтиришини, бу орқали уларни жаҳаннам азобидан қутқаришни қанчалик истаганларига далилдир.

Абу Жаҳлнинг расулуллоҳга ҳужум қилганини эшитган ҳазрати Ҳамза миллий туйғилари жўшиб Абу Жаҳлни қўлидаги ёй билан урган эди. Шундан кейин Расулуллоҳ (с.а.в) томонга қараб:

"Эй Муҳаммад, хурсанд бўлинг, ўчингизни олдим", дедилар. Пайғамбаримиз (с.а.в):

"Менинг ўч олиш билан ишим йўқ. Лекин сиз мусулмонликни қабул қилсангиз мен хурсанд бўламан", дедилар. Ҳазрати Ҳамза бу жавобдаги назокатни пайқаб мусулмон бўлдилар.

Пайғамбар (с.а.в)нинг бутун амаллари моддий эҳти-ёжлардан ва интиқомлардан узоқ бўлиб, ўз шахсларига оид ҳеч бир орзулари йўқ эди. Ҳаётларида бирор марта ҳам шахсига қарши қилинган жиноятлар учун интиқом олмаган эдилар. Бир ҳадисларида:

"Сизни камчиликларингизни юзингизга айтмай сессиз тарбия қиламан", деган эдилар.

Пайғамбаримиз (с.а.в) саҳобаларнинг хатоларини юзларига ҳеч қачон айтмас эдилар. Бунинг ўрнига:

"Менга нима бўлдики, сизларни бу ҳолда кўр-моқдаман", дейиш билан хатоли ишларда ҳам камчиликни ўз зиммаларига олиб, шу йўл билан инсонларнинг хатоларини тузатишга уринар эдилар. Қаршисидаги инсонга насиҳат қила туриб уни хафа қилмаслик учун титрайдиган пайғамбаримиз (с.а.в) марҳаматнинг жонли ўрнаги эдилар.

У зотнинг бу сифатлари амалларидаги бўлгани каби ваъзларида ҳам ўз ифодасини топганди. Қуйида пайғамбаримиз (с.а.в)нинг инсонларга хитобидан бир парча келтирамиз:

"Эй иймонли инсонлар! Аллоҳ сизни қўрисин! Сизни ёмонликлардан қўрисин! Аллоҳ ёрдамчингиз бўлсин! Сизни улуғласин! Сизга йўл кўрсатсин! Сизга ўзи тинчлик берсин! Сизларни ҳар қандай қийинчиликлардан узоқлаштирсин ва дининингизни сизлар учун қўрисин"

Оламларга раҳмат ўлароқ юборилган пайғамбар (с.а.в) Аллоҳнинг "Ғофур" ва "Раҳмат" сифатларининг эгаси сифатида Ислом динини инкор қилувчилар учун ҳам куйинар, улар жаҳаннамга тушмасинлар дея дуо қилар эдилар. Бунга жавобан яна илоҳий огоҳлантириш нозил бўлди:

"(Эй Муҳаммад), агар улар ушбу сўзга–Қуръонга иймон келтирмасалар, эҳтимол сиз уларнинг ортидан афсус-надомат билан ўзингизни ҳалок қилурсиз (бундай қилиш сизга наровадир)" (Қаҳф сураси,6)

Шунинг учун ҳам пайғамбаримиз (с.а.в)дан энг кўп ўрнак олган ҳазрати Абу Бакр (р.а):

"Эй Роббим, қиёмат куни вужудимни жаҳаннамда мендан бошқа киши сиғмайдиган даражада катта қил", дея дуо қилардилар

Пайғамбар (с.а.в)дан таълим олган саҳобаларнинг кейинчалик билганларини бутун дунёга ёйишлари расулуллоҳнинг "Яратган туфайли яратилганларни севиш" таълимотининг энг олий ўрнагидир.

Пайғамбаримиз (с.а.в) билан бир пайтда яшаган барча инсонлар у зотнинг олийжаноблиги ва жўмардлигидан ўз насибларини олган эдилар. У зотнинг яхшилиги ва муҳаббати дарё каби тошар, ҳеч ким пайғамбар (с.а.в)нинг ёнларидан оч ҳолда ёки яхшилик кўрмай айрилмасди. Пайғамбармиз (с.а.в) бир қанча илоҳий мўъжизалар кўрсатиш билан бирга инсон шахсиятини тарбиялаш орқали уларга маданият, шараф йўлларини ҳам ўргатган эдилар. Бу инсонларни тарбия қилишда ўзига хос бир инқилоб эди.

Пайғамбаримиз (с.а.в)нинг таълимотлари шу сабабдан ҳам араб чўллари билан чегараланмай бутун замон ва маконларни ўз ичига қамраб олгандир. Расулуллоҳнинг фикрлари ва ҳислари маконларга ва моддий ўлчовларга сиғмайдиган даражада буюкдир. Юз ва минг йиллар ўтган бўлса ҳам у зотнинг таълимотлари башарият ва инсониятни ўз ичига олишда давом этиб келмоқда. Бу таълимотнинг ҳаётнинг зид қирралари ичида қурган мувозанатида ҳеч бир камчилик йўқдир. Шунинг учун ҳам инсоният тарихида пайғамбар (с.а.в) каби шахс ўрнагини топиб бўлмайди.

Инсонлар қурган жамиятларда ҳаётнинг турли қир-раларида маҳорат ва устунлик кўрсатган қаҳрамонлар бордир. Лекин пайғамбар (с.а.в)нинг шахслари бутун устунликлар бир ерда тўпланган ўрнак бир шахсиятдир.

Муҳтарам ўқувчилар!

Биз бу ерда пайғамбаримиз (с.а.в)нинг мумтоз шахсиятларининг сифатларини санаганимиз сайин унинг мутлақ ҳақиқатини охиригача ифодала олмаслигимизни биламиз. Уни охиригача ифодалашга кучимиз етмаслигини ҳам биламиз. Бизнинг ишимиз фақат яхши ният ва ғайратдан иборат холос. Чунки пайғамбар (с.а.в) шахсиятлари сўнгсизлик оламидан бир ўрнакдир.

Аллоҳ Таоло бу оламнинг самоларида қанот қоқишни ҳаммамизга насиб айласин! Омин!!!

ҲУЛЯИ ШАРИФА

Ҳуля луғатда зийнат, безак ва руҳ гўзаллиги маъноларини билдиради. Амалда эса бу сўз пайғамбаримиз саллоллоҳу алайҳи вассаламнинг башарий каломлар имкони нисбатида юз гўзалликларини таъриф этишдан иборатдир.

Ҳазрати Фотима розиялоҳу анҳа пайғамбаримиз (с.а.в) вафотларидан олдин:

"–Ё Расулуллоҳ! Бундан кейин юзингизни кўриш менга насиб бўлмайди", дея йиғлаганларида пайғамбаримиз (с.а.в) ҳазрати Али (р.а)ни ёнларига чақириб:

"Эй Али! Ҳулямни таъриф қилингки, васфларимни эшитмоқ мени қўрмоқ кабидир", деган эдилар.

Наҳифий шундай дейди:

"Таҳқиқан бир киши ҳуляи шарифа ёзса ва давомли унга назар ташлаб юрса Аллоҳ Таоло бу кишини хасталик ва қийинчиликлардан, бевақт ўлимдан қўрийди. Агар бир ерга борганларида ёзганларини ўзи билан олиб юрса доимо Аллоҳ Таолонинг муҳофазасида бўлади".

Ислом динининг кўпгина олимлари ҳуляи шарифанинг сон-саноқсиз фазилатлари ҳақида баҳс юритганлар. Ҳатто пайғамбар (с.а.в)ни тушида кўриш учун ҳуляи шарифани ёд олиш анаънаси ҳозиргача баъзи ўлаклардада мавжуддир.

Шу билан бирга башарий сўзлар ва умуман башариятнинг пайғамбаримиз (с.а.в) азиз сиймоларини таъриф этишга ва қамраб олишга етмаслигини ҳам унутмаслик керак бўлади.

Ҳазрати Мавлононинг муриди бўлган Гуржу Хотуннинг қўмондон бўлган эри Қайсарига ҳарбий хизматга юборилади. Гуржу Хотун Селжуқли саройининг машҳур рассоми ва наққоши Айнул-Давлани яширинча расмини чизиб келиш учун ҳазрати Мавлоно ҳузурига юборади. Рассом бор гапни Мавлоно ҳазратларига айтиб беради. У зот табассум билан:

"Сенга айтилганларни истаган шаклингда бажаргин", дейди. Рассом расм чизишга тушади. Лекин чизган расми қаршисидаги инсонга ҳеч ҳам ўхшамаганини кўриб, ишни қайтадан бошлайди. Шу тарзда рассом ҳазрати Мавлононинг ўз иши давомида йигирма мартага яқин шакл-шамойили ўзгарганига гувоҳ бўлади. Бундай ҳол қаршисида ўзининг ожизлигини тушунган рассом ишидан воз кечишга мажбур бўлади. Ҳазрати Мавлононинг қўлларига ёпишади, чунки санъати бу сиймо қаршисида ҳеч нарсага арзимай қолганди.

Бу ҳодисадан кейин рассом ғафлат ҳолидан ўйғонади. Ҳайрат, даҳшат ва титраган ҳолда чуқур ўйга толада ва хаёлий бир оламнинг саёҳига айланади. Бу ҳол ичида рассом ўз-ўзига:

"Бу диннинг авлиёси шундай бўлса набийси қандай бўлган экан?", дейди. Рассом шу тарзда пайғамбар (с.а.в) ҳақида ўйга толади.

Ажабо, ўзилган шамоили шарифлар пайғамбар (с.а.в) ҳақиқатини қанчалик ифода қила олади? Муҳаққақки, шамойили шарифаи ҳар ким кўнглидаги муҳаббат нисбатида ва калималар сиғдира оладиган даражада ифодалай олади.

Биз ҳам ожизлигимизга қарамай ривоятлардан бизга етиб келган шабнамлар нисбатида ҳуляи шарифани ифодалашга уриндик...

Муборак Шамойили Шарифлари

Турли ривоятларда бу ҳақда шундай дейилади:

Расули Акрам (с.а.в) узунга яқин ўрта бўйли эдилар. Туғилишдан вужудлари келишган, кўркам эди. Кўкрак қафаси кенг, икки елкаларининг ораси очиқ эди. Икки курак суяклари ўртасида пайғамбарликларига оид муҳр-хол бор эди. Суяклари ва бўғинлари йирик-йирик эди.

Тери ранглари гул каби оч сариқ, нуроний ва порлоқ, ипак каби юмшоқ эди. Муборак вужудлари доимо тоза ва вужудларидан келган ҳиддан инсонлар ҳузур олар эдилар. Вужудларига хушбўй ҳидли нарса сурсалар сурмасалар таналари энг гўзал ҳидлардан ҳам латафотлироқ эди. У зот билан бир марта кўришган киши кун давомида вужудларидан таралган латиф ҳиддан завқ олиб юрарди. Гўё гуллар ҳидларини у зотнинг танасидан олган эдилар. Муборак қўллари билан бир боланинг бошини силасалар бу бола ёқимли ҳиди билан бошқа болалардан ажралиб турарди.

Терлаган пайтларида вужудлари шабнам тўла барглар каби бўларди.

Соқоллари қалин эди. Бир тутамдан узун бўлмасди. Вафот қилганларида соч ва соқолларида йигирмага яқин оқ туйлар бор эди.

Қошлари ҳилол каби бўлиб, икки қошларининг ўртаси очиқ эди. Тишлари инжа-инжа бўлиб, доимо мисвоқ қўлланар ва бошқаларга ҳам қўлланишни тавсия қилар эдилар.

Киприклари узун ва қора эди. Кўзлари катта, қорачиғи қоп-қора, оқи оппоқ эди. Кўзларида илоҳий қудрат қўли билан азалда чизилган сурма бор каби эди.

Мустасно руҳий яратилишнинг камоли каби вужудларининг жамоли ҳам тенгсиз эди.

Сиймолари кечалари ўн тўрт кунлик ой каби порлаб турарди. Ҳазрати Ойиша (р.а) бу ҳақда шундай деган эдилар:

"Расулуллоҳнинг юзларидан у қадар нур таралар эдики, қоронғу кечаларда ипни игнага у кишининг юзларидан тушган нур ёрдамида ўтказар эдим".

Икки курак суяклари орасида пайғамбарликларига оид бўлган илоҳий бир нишон бор эди. Кўплаб саҳобалар бу нишонни ўпиш орзусида яшар эдилар. Вафот қилганларида бу муҳрнинг йўқ бўлиб кетиши охиратга йўл олганларига тасдиқ бўлган эди (Тирмизий)

Жасадларида вафот қилганларидан кейин ҳам ҳеч қандай ўзгариш бўлмади. Ҳазрати Абу Бакр (р.а) маҳзун, кўзи ва кўнгли ёшланган ҳолда "Борлиқ Нури"га қарата:

"Ҳаётингиз каби ўлимингиз ҳам қандай гўзал, эй Расулуллоҳ", дея пешоналарига лабларини тегизган эдилар.

Олий Ахлоқ ва

Муносабатларидан Баъзилари

Муборак юзлари юзларнинг энг гўзали ва тозаси эди. Яҳудий олимларидан Абдуллоҳ ибн Салом ҳижратдан кейин қизиқиш билан пайғамбар (с.а.в) кўришни истаган ва важҳи муборакларини кўриб:

"Бу юз ёлғон гапирмайди", дея мусулмон бўлганди.

Абу Рамсанинг ўғли ҳам шундай деганди:

"Менга ҳазрати пайғамбар (с.а.в) кўрсатдилар. Мен у Нури Муборакни кўрган пайтимда "Бу олий зот Аллоҳнинг Набийси ва Ҳақ Пайғамбаридир", дедим".

Чунки у зотнинг юзларидаги гўзаллик, ҳайбат, нуронийлик ва латофат шу даражада эдики, Аллоҳнинг пайғамбари эканликларига доир бошқа бир мўъжизага, далил ва бўҳронга эҳтиёж қолмас эди.

Аллоҳ Расули (с.а.в) бир нарсани ёқтирмаганлари дарҳол юзларидан маълум бўлар, бир нарсани маъ-қуллаганларини ҳам юз мамнумликларидан билиб олиш мумкин эди.

Илк яратилган руҳ нури у кишининг руҳ нурлари эди. Жисмларида куч, қувватли ҳаё ва мудҳиш бир азим бир орага тўпланганди. Рўмол ўраган бокира қиздан ҳам одобли эдилар.

Қалб дунёсининг теранлигини эса изоҳ қилишнинг имкони йўқдир.

Юзларида нури малоҳат, сўзларида салобат, ҳара-катларида латофат, тилларида ва калималарида балоғат мавжуд эди. Мулойим ва мутовазе эдилар. Ҳеч қачон қаҳқаҳа отиб кулмасдилар. Юзларида доимо табассум бўларди.

У зотни тасодифан кўрган киши ҳайрат ичида қо-ларди. У зот билан улфатлик ва суҳбат қилган киши у зотга жон ва кўнгилдан муҳаббат қўяр эди. Даражаларига кўра фазилат соҳибларига эҳтиром кўрсатар эдилар. Қариндошларига жуда кўп нарсаларни икром қилардилар. Аҳли байтига ва саҳобаларига қандай муомала қилсалар қолганларга ҳам шундай муомала қилар эдилар.

Хизматкорларига жуда яхши муносабатда бўлардилар. Ўзлари нима кийиб, нима есалар уларга ҳам ўша кийим ва ўша таомдан берар эдилар. Жўмард, икром соҳиби, шафқатли ва марҳаматли, лозим бўлганда жасур, лозим бўлганда эса ҳалийм эдилар.

Алҳосил суръатлари гўзал, сийратлари мукаммал, тенги яратилмаган муборак вужудлари бор эди. Заруратсиз сўз сўзламас эдилар. Сукунат ҳоли узун давом этарди. Бир гапни бошласалар ярим қолдирмай охиригача айтар эдилар. Кўп маънони оз сўзларда ифодалар эдилар. Сўзлари дона-дона бўларди. Оз ҳам, кўп ҳам гапирмас эдилар. Яратилишдан юмшоқ табиатли бўлсалар ҳам кўринишлари ғоят салобатли ва ҳайбатли эдилар.

Аччиғлансалар ўринларидан турмасдилар. Ҳаққа эътироз қилинишидан, ҳақнинг оёқ ости қилинишдан бошқа ҳолларга жаҳллари чиқмасди. Кимса фарқ қилмайдиган даражада бўлсада ҳақ оёқ ости қилинганда жаҳллари чиқар, адолат қарор топмагунча жаҳлларидан тушмасдилар. Асло ўзлари учун аччиғланмасдилар. Ўзларини мудофаа қилмасдилар, кимса билан бу ҳақда талашиб-тортишмасдилар.

У зот (с.а.в) ҳеч кимнинг уйига эгасидан рухсат олмай туриб кирмас эдилар. Ўз уйларига келганларида ҳам вақтларини учга бўлар эдилар: бирини Аллоҳга ибодат қилишга, иккинчисини оиласига ва учинчисини эса ўзларига айирар эдилар. Ўзлари учун ажратган вақтларини барча инсонлар билан бирга ўтказар, ҳеч кимни бундан маҳрум қилмасликка ҳаракат қилар эдилар. Ўзи билан кўришган барча инсонларнинг кўнглини фатҳ қилардилар.

Пайғамбар (с.а.в) ҳар ҳол ва ҳаракатларида зикр билан машғул бўларди. Аниқ бир ерда ўтириш одатга айланиб қолмаслиги учун масжиднинг ҳар ерида ўтирар эдилар. Жой ва мақомларга муқаддаслик нуқтаи назари билан қарашга, мажлисларда такаббурга олиб келадиган ҳаракатларга йўл қўймаслик учун:

"Бир маконнинг шарафи у ерда ўтирган кишининг шарафи учун етарлидир", дер эдилар.

Бир мажлисга кирганларида қаерда бўш жой бўлса ўша жойга ўтирар эдилар, ҳаммага шундай қилишни тавсия қилардилар.

Ким у зот (с.а.в)дан бир эҳтиёжи учун бир нарса сўраса, хоҳ аҳамиятли, хоҳ аҳамиятсиз нарса бўлсин бу эҳтиёжни бажармай тинчимас эдилар, агар эҳтиёжни ҳал қилиш қўлларидан келмаса ҳеч бўлмаганда гўзал сўз билан эҳтиёж соҳибининг кўнглини олишга ҳаракат қилардилар. У зот (с.а.в) ҳар кишига ҳамдард эдилар. Инсонлар қандай мақом ва мавқеда бўлишларига қарамай, бой-камбағал, олим-жоҳил у зот (с.а.в) ҳузурларида инсонийлик муомаласи кўрар эдилар. Бутун мажлислари илм, ҳилм, ҳаё, сабр, таваккул ва хавфсизлик ҳукм сурган бир макон ҳолини оларди.

Айб ва камчиликлари учун ҳеч кимни айбламас эдилар. Огоҳлантиришга эҳтиёж сезганларида қаршисидаги инсонни ранжитмасликка уриниб, буни зариф бир имо билан амалга оширардилар. Ҳеч кимсанинг маълум бўлмаган камчилигини тадқиқ қилмаганлари каби, бундай қилишни барчага таъқиқлар эдилар.

Савоб келадиган масалалардан бошқа масалалар ҳақида гапирмас эдилар. У зот (с.а.в) сўз сўзлаганларида мажлисдагилар шунчалик диққат билан эшитар эдиларки, ҳазрати Умар (р.а) таъбирича, бошларига қуш қўнса соатлар давомида ҳуркмай у жойда турарди. У зот (с.а.в)дан саҳобаларига ўтган одоб ва тарбия шу даражада эдики, бирор масалада пайғамбар (с.а.в)га савол беришдан тортинишар, чўлдан бирон бадавий расулуллоҳнинг ҳузурларига кирса ҳам, у зотнинг суҳбатидан баҳраманд бўлиш учун кишилар бадавий билан бирга ёнларидан ўтиришда давом этардилар.

Тенгсиз Жасорат ва Шижоатлари

У зот (с.а.в)дан буюкроқ қаҳрамонни тасаввур қилиш имконсиздир.

Қўрқув ва даҳшат у зот (с.а.в)нинг шахсларида ўлимга маҳкум бўлганди. Фавқулодда ҳодисалар рўй берганда сабр ва сабот кўрсатар, қўрқув ва шошқалоқлик билан ноўрин ҳаракатлар қилмасдилар.

Ўзларини ўлдириш учун келганларнинг орасидан "Ёсин" сурасининг ушбу икки оятини ўқиган ҳолда бемалол ўтиб кетгандилар:

"Дарҳақиқат, биз уларнинг бўйинларига, то иякларигача (етадиган) кишанларни уриб қўйдик, бас, улар ғўддайиб қолдилар (яъни улар Ҳаққа бўйин эгмаслар)", (Ёсин сураси, 8)

"Ва Биз уларнинг олдиларидан бир тўсиқ-парда, ортларидан бир тўсиқ-парда қилиб қўйдик. Бас, улар кўра олмаслар" (Ёсин сураси, 9)

Ҳазрати Али (р.а)дан шундай ривоят қилинади:

"Бадр жанггида уруш шиддат билан давом этар экан, биз баъзан пайғамбар (с.а.в)нинг орқаларига яширинардик. Ҳаммамизнинг энг жасуримиз у киши эдилар. Душманга энг яқин ерда ҳам у киши турардилар".

У зот (с.а.в) "Илойи калиматуллоҳ" учун доимо энг олдингги сафларда жанг қилар эдилар. Ҳунайн ғазосининг бошланғич қисмида мусулмонлар сафи бузилса ҳам пайғамбар (с.а.в) ҳеч матонатларини ўзгартирмай ўзларини душман сафларига томон отган, уловини душман томонга ҳайдаб саҳобаларнинг шижоатларини ортирган, ниҳоят илоҳий тайинга кўра ғалаба қўлга киритилганди.

Пайғамбаримиз (с.а.в) шундай дер эдилар:

"Қудрат ва иродаси билан яшаганимиз Аллоҳга қасам бўлсинки, Аллоҳ йўлида шаҳид бўлиб қайта тирилишни ва сўнгра яна шаҳид бўлишни орзу қилардим".

Юқорида калималар имкони билан таъриф қилишга ҳаракат қилганимиз у зот (с.а.в)нинг сифатлари пайғамбар (с.а.в) шахсиятининг идрокимизга томчилаган шабнамларидир. Васили илоллоҳ бўла олишнинг сири Аллоҳнинг Китобига ва Борлиқ Нурининг юксак ахлоқига тоза қалб билан яқинлашиш, Аллоҳ ва Расули севган нарсаларни севиш, севмаган нарсаларидан эса нафратланишдадир. Булар орасидаги фарқ аълои иллийин ва асфоли сафолин орасидаги фарқ кабидир. Аллоҳ Расули (с.а.в)нинг ҳисларига яқинлаша олишнинг шарти ҳам У зот (с.а.в)га муҳаббат ва У зот (с.а.в)га зид бўлган нарсалардан нафрат қилишдир.

ДОСТОНИ МУҲАББАТИНИНГ

НУРЛИ ТАРАННУМЛАРИ

Ҳақиқати Муҳаммадияга яқинлаша олиш ақлдан зиёда пайғамбаримизнинг даъвоси ва шахсига кўнгил қўйиш билан амалга ошади. У зот (с.а.в)нинг нуронийлиги севганларининг назарида бутун дунёларни четга сурган, унинг энг кичик орзусига ҳам кўнгиллар:

"Отам ва онамга фидо бўлсин, ё расулуллоҳ", дея жавоб берар эди.

Аллоҳ Расули (с.а.в) ўзларига кўнгил қўядиганларнинг қиёматга қадар давом этишини қуйидаги ҳадисларида билдирганлар:

"Мендан кейин умматимдан мени бир марта кўриш учун уй аҳлини ва молу мулкини фидо қилишга ҳозир турадиган неча инсонлар туғилажакдир".

Парвардигоримиз биз ожиз бандаларини ҳам бу ҳа-дисда ифодаланган кишилар сафига қўшсин, омин!

Насроний оилада туғилган кейинчалик Ислом динига кириб, Йамон Дада исмини олган яқин ўтмишнинг мунгли шоирининг ушбу шеърларини ўқиб кўрайлик:

"Сувсиз қолиб, ёнган чўлларда жон берсам алам қилмас,

Ёнартоғлар ёнар бағримда уммонлар ҳам нам қилмас,

Оловлар ёғиб кўклардан ерга тушса сезмайман,

Жамолингла фароҳ-ҳақ этки, ёндим, ё Расулуллоҳ!

Не давлатдир, кўз юмиб, ишқингда жон бериш,

Насиб бўлмасми султоним даргоҳингда жон бериш,

Сўнаркан кўзларим осон бўлур оҳингда жон бериш,

Жамолингла фароҳ-ҳақ этки, ёндим, ё Расулуллоҳ!

Бўйин эгдим, паришоним, дардимнинг давоси сен ўзинг

Лабим қовурулди оловда чораси сен ўзинг,

Кўнглим не мурод истарса ошноси сен ўзинг,

Жамолингла фароҳ-ҳақ этки, ёндим, ё Расулуллоҳ!

Пайғамбар (с.а.в)ни у кишининг саҳобалари шу қадар севар эдиларки, бу севгини изоҳ қилишнинг имкони йўқдир. Бундай севги фақат илоҳий муҳаббат ва файз билангина амалга ошиши мумкиндир.

Динор ўғиллари қабиласидан эрини, отаси ва укасини Уҳуд жанггида шаҳид берган аёлнинг пайғамбаримиз (с.а.в)га бўлган муҳаббати бунга бир ўрнакдир. Саҳобалар яқинларининг ўлим хабарини айтиш ва унга тасалли бериш учун келганларида аёл илк ўлароқ:

"Расулуллоҳ соғ-саломатмилар?", деб сўради. Кейин:

"Менга у кишини кўрсатинглар", деб нидо қилди.

Расулуллоҳ (с.а.в)ни кўргандан кейин эса:

"Ўзингга шукр, эй Аллоҳим! Агар мен пайғамбар (с.а.в)ни соғ-саломат кўрмаганимда эди бу ҳаётда ҳеч бир нарса менга тасалли бера олмасди", деди.

Бундай жўшқин муҳаббатни ҳадиси шарифларни ривоят қилиш жараёнида ҳам кўришимиз мумкин. Саҳобаи киром ҳазрати пайғамбар (с.а.в)дан бир ҳадис ривоят қилар эканлар билмасдан хато қилиб қўйишларидан ва янглишни пайғамбар (с.а.в)га нисбат беришдан қўрқиб юзлари сарғаяр ва оёқлари титрар эдилар. Масалан, Абдуллоҳ ибн Маъсуд: "Қаала Расуллуоҳ", деганда мудҳиш титроқ ичида қоларди. Шунинг учун ҳам саҳобалар кўпгина ривоятларида "Шундай ёки шу каби, шунга яқин, шу шаклда" ифодаларини қўлланар эдилар.

Чунки у зот (с.а.в) шундай пайғамбар эдиларки, кесилган хурмо дарахтининг устига чиқиб хутба ўқиганларида дарахт танасидан "ёшлар" оқди. Уммати сувсиз қолганида бармоқларидан мўъжизавий шаклда сув оқди. Таҳорат олган сув мешидан сув ичган хасталар шифо топдилар. Дастурхонида ўтирганлар луқманинг тасбеҳларини эшитдилар.

Қиёматда маҳшар имоми у зот пайғамбар (с.а.в)дир. Гуноҳкорлар учун шафоат эгаси бўлган ҳам пайғамбар (с.а.в)дир.

Руҳий тараққиёт муҳаббат билан амалга ошади. Фақат буюк тоғ каби бўлган бу ишқ асосининг айни буюкликда чоҳи ҳам бордир. Бу нафрат... бу иккиси бир орада... биз нафрат қилган нарсамизнинг муқобилига муҳаббат қўйишга эмас, асл муҳаббат қўйган нарсамизнинг зиддидан нафрат қилишга мукаллафмиз. Чунки муҳаббат аввалдир ва ўнг қанотдир. Нафрат кейиндадир ва чап қанотдир. Мусулмон кишининг шахси эса мана шу икки қанот билан учган қуш кабидир.

Борлиқ Нурига муҳаббатимиз ва унинг зиддига нафратимиз бунинг тимсолидир.

Эскидан муҳрларга байт ёздириш одати бор эди. Базми олам Волида Султон Жаноби Ҳақнинг бу оламни Муҳаммад нури учун яратганини ифодалаш мақсадида ўз муҳрига қуйидаги сатрларни ёздирганди:

Муҳаббатдан Муҳаммад бўлди ҳосил,

Муҳаммадсиз муҳаббатдан не ҳосил?

Сўнгги даврнинг буюк машойихларидан Манамана шаҳид тушган Асад Арбилийнинг ушбу мисралари ҳам қалбида пайғамбар (с.а.в)га бўлган буюк муҳаббатини ифодалайди:

Тажаллаи жамолингдан ҳабибим навбаҳор оташ,

Гул оташ, булбул оташ, сунбул оташ, ҳақ ва хор оташ

(Ҳабибим, сизнинг гўзаллигингизнинг намоён бўлиши туфайли сизга ошиқ бўлган баҳор, гул, булбул, сумбул, тупроқ ва тиканлар ишқ оташида ёндилар)

Шуои офтобингдир ёққан бил жумла ушоқни,

Дил оташ, сийна оташ, ҳамду чашми ашқбор оташ

(Бутун ошиқларни ёндирган у муборак юзинг қу-ёшининг нуридир. У туфайли кўнгил, юрак, икки кўз ишқинг билан ёндилар)

На мумкин бунча оташ билан шаҳиди ишқни ювмоқ,

Жасад оташ, кафан оташ, ҳам оби хушгувор оташ.

(Бу қадар олов билан ишқ шаҳидларини ювиш мумкинми? Жасад, кафан, шаҳидлар ювиладиган гул суви ҳам бу оловда ёндилар)

Шоир Фузулий ҳам машҳур Сув Қасидасида бу ишқ оловида ёнишни шундай таърифлаганди:

Сочма эй кўз ашкдан кўнглимдаги ўтларга сув,

Ки бу денгли туташган ўтларга қилмас чора сув.

(Эй кўзлар, Аллоҳнинг Расулига бўлган муҳаббат туфайли кўнглимда туташган оловларга сув тўкманг. Чунки бу ишқнинг оловини сув билан ўчира олмассиз)

Об гундир гунбади даввор ранги билмазам,

Ё муҳит ўлмиш кўзимдан гунбади дувваро сув.

(Кўзларим бу ишқдан шу қадар ёш тўкмоқдаки, тепамда айланган мовий кубба сув рангида кўринмоқда. Ёки кўзларимдан тўкилган ёшлар самога ранг бермоқдами?)

Сувга урсин боғбон сувзарни заҳмат чекмасин,

Бир гул очилмас юзинг дек верса минг гулзора сув.

(Боғбон боғни сувлаш учун бекорга уринмасин. Зеро, минг боғни сувлаганда ҳам юзингиз каби бир гулнинг очилиши имконсиздир)

Даст басу орзуси билан ўлирсам дўстлар,

Кўза айланг тупроғим беринг онунла ёра сув.

(Эй дўстлар, у зот (с.а.в) қўлини ўпиш орзуси билан ўлсам, тупроғимдан бир кўза ясангки, у олий зот бу кўзадан сув ичганда унинг шафоати менга насиб бўлсин)

Ҳақ пайига етамдир умрлардир мутассил,

Бошини тошдан тошга уриб кезар овора сув.

(У зотнинг оёқлари теккан муборак ерларга етай деб, сувлар умр бўйи тошлар орасида оворадирлар).

Ислом тарихининг саҳобалар давридан кейин энг муҳташам қисмини ташкил қилган Усмонли давлатида подшоҳдан чўпонга қадар пайғамбар (с.а.в) севгиси билан ёнар эдилар. Бу давлат подшоҳлари расулуллоҳга сонсиз саловат келтириш билан бирга у зот (с.а.в)нинг номлари ўқилганда қўлларини юраклари устига қўйиш, муборак мавлуд кунлари эсга олинганда ўринларидан туриб, таъзим қилиш каби амалларни бир одат ҳолига келтиргандилар. Усмонли подшоҳлари Мадинаи Мунавварадан мактуб келганда ўринларидан туриб таҳорат қилишар, кейин мактубни қўлларига олишарди.

Шунингдек, Усмонлиларнинг Масжиди Набавийни таъмир қилиш асносида аввал таҳорат олиб, кейин расулуллоҳнинг руҳларини безовта қилмаслик учун болғаларига латта ўраб ишга бошлашлари мисли кўрилмаган одоб ва ахлоқ намунасидир.

Усмонлилар даврида Мадинаи Мунавварага яқинлашган карвондаги инсонлар шаҳарга киришдан олдин тўхтаб, ўзларини муборак шаҳарнинг ҳавосидан олишга шайлашар, кейин шаҳарга кириб расуллоҳ (с.а.в)ни зиёрат қилишарди. Қайтишда эса шифо ва табуррук ўлароқ муқаддас шаҳарнинг тупроғидан олиб қайтар эдилар.

Шунингдек, Мадинаи Мунавварни қўришга ўзларини мукаллаф деб билган Усмонли подшоҳлари аравалари Мадинаи Мунавварага яқинлашганда отларидан тушиб, шаҳарга пиёда кирар эдилар.

Усмонли подшоҳлари бошларига ўраган саллаларининг учи супурги шаклида эканлигининг моҳиятини билганлар топиладими, ажабо? Бу билан Ҳарамайни Шарифуннинг супурувчиси эканликларини ифода қилишар ва Ҳарамайнни супуриб тозалаган кишиларнинг маошларини ўз бойликларидан берар эдилар.

Жаҳон Императори Ёвуз Султон Хон ўзини пайғамбар (с.а.в) шахсиятларининг ҳақиқатига етишишига васила бўладиган бир валини дунёдаги бутун даражалардан юқори қўйиб:

Подишоҳи олам бўлиш бир қуруқ ғавғо эмиш,

Бир валига дўст бўлиш жумладан аъло эмиш,

дея Аллоҳ ва русулининг дўстларига яқинлашишнинг аҳамиятини таъкидлаган эдилар.

Ҳазрати Ойиша (р.а) пайғамбар (с.а.в)нинг нурли сиймоларини қуйидагича таърифлар эди:

"Зулайҳони айблаб Юсуфни кўргандан кейин унинг ишқида қўлларини кесганлар, Унинг муборак юзларини кўрганларида юракларини парчалаган бўлурларди".

Ҳадис олими, мужтаҳид Имом Нававий ҳазратлари Русуллоҳга руҳан шу қадар яқинлашган эдиларки, пайғамбар (с.а.в) тарвузни пичоқ билан кесиб еганларми ёки ерга уриб ёриб еганларими, буни билмагани учун умр бўйи тарвуз емай ўтгандилар.

Ўрта Осиёдан Балқонларга қадар Ислом динининг нурини ва файзини кўнгилларда яшнатган буюк валий Саййид Аҳмад Яссавий 63 ёшга кирганларидан кейин ўзларига тамсилий қабр қаздириб:

"Менга бу ёшдан кейин тупроқ устида яшашнинг кераги йўқ", дея ҳаётини пайғамбар (с.а.в) нинг ҳаётига ўхшатиш учун қолган умрини тупроқ остига ўтказганди.

Имом Молик (р.а) пайғамбар (с.а.в)га ҳурмат юзасидан Мадинаи Мунавварада улов минмай, ялангоёқ ҳолда пиёда юрар эдилар. Ўзидан ҳадиси шариф ҳақида савол сўрагани меҳмонлар келганларида аввал таҳорат қилиб, саллаларини ўрар, қўл-юзларига муаттар ҳидли нарсалар суриб, баланд жойга чиқиб ўтирар ва шу тарзда меҳмонларни қабул қилар эдилар. Ўзини Аллоҳ Расулининг руҳониятга ҳозирлар ва У зотнинг муборак сўзларини айтиш учун сўнг даражада одобга риоя қиларди. Равзода имомлик қилганларида паст овоз билан гапирар, ўша давр халифаси Абу Жаъфар Мансур баланд овозда гапирганида:

"Эй Халифа, бу маконда баланд овоз билан гапирманг! Аллоҳнинг пайғамбар ҳузурида баланд овоз билан гапирмаслик ҳақидаги огоҳлантириши сиздан фазилатлироқ бўлган саҳобалар учун нозил бўлганди"

Шунингдек, Имом Молик ҳазратлари ўзларига зулм қилган Мадина волийсининг ҳаққини ҳалол қилиб:

"Русуллоҳнинг неваралари бўлган бу зотдан Маҳшарда даъвочи бўлишдан уяламан", деган эдилар.

Шоир Набий ҳаж йўлчилигида карвон Мадинаи Мунавварага яқинлашганда бир қўмондоннинг ғафлат билан оёғини Мадинаи Мунавварага қаратиб ухлаётганини кўриб, жуда хафа бўлади. Буюк афсус билан ушбу сатрларни ёзиш орқали ўзининг русуллоҳга муҳаббатини баён қилади:

Сокин тарки одобдан қуйи маҳбуби Худодир бу,

Назаргоҳи илоҳийдир, мақоми Мустафодир бу.

(Жаноби Ҳақнинг назаргоҳи ва пайғамбар Муҳаммад Мустафо (с.а.в)нинг мақоми ва юрти бўлган бу жойда одобсизлик қилманг)

Муроди одоб шарти билан кир Набий бу даргоҳга,

Мефати Қудсиёндир, бузаргоҳи анбиёдир бу.

(Эй Набий, бу жойга одоб билан киринг. Бу ер атрофида фаришталар парвона бўлган ва пайғамбарларнинг остонасини ўпган муборак бир макондир)

Шоирнинг юрагидан тўкилган бу самимий сатрларга жавобан расуллоҳнинг мўъжизавий ишорати билан Равзо муаззинлари бомдод намози азонидан кейин бу сатрларни миноралардан ўқийдилар. Расуллоҳнинг бу илтифоти шоир Набийга шу қадар таъсир қиладики, кўзларида ёш билан муборак шаҳарга қадам босади...

Жамодат (жонсиз борлиқлар) ҳам пайғамбар (с.а.в)га ҳурмат ва иззат кўрсатар эдилар. Ҳазрати Али (р.а)дан шундай ривоят қилинади:

"Маккада пайғамбар (с.а.в) билан айланиб юрар эдик. Бир кун бирга Маккадан ташқарига чиқдик. Ёнларидан ўтар эканмиз ҳар тош ва дарахт пайғамбар (с.а.в)га:

"Ассалоту вассалому алайка ё Расулуллоҳ", дея салом берар эдилар".

Сулаймон Чалобий ҳам:

"Бир ажаб нурки, қуёш парвонаси..." мисраси орқали қуёшнинг ҳам у зот атрофида парвона эканлигини ифодалайди.

Расуллоҳнинг меърожга кўтарилиши туфайли самовий оламдагиларнинг шавқ ва ҳаяжонини шоир Камол Адиб Қурқчи ўғли шундай ифодалайди:

Шами меърожда сиймосини сайратди дея,

Қопанир ерларга кўк саждаи шукрон ўлароқ...

(Меърожда расуллоҳнинг сиймосини тамоша қилиб олган файзи туфайли у зотнинг шонини улуғлаш мақсадида кўк юзи унинг қадамлари теккан ерга сажда қилади)

Жон отар ҳар кеча Руҳул-Қуддус иҳромга кириб,

Ҳарасми муҳтарамнинг кўйина меҳмон ўлароқ...

(Ҳазрати Жаброил пайғамбар (с.а.в)нинг ҳузурларига кириш учун ҳар кеча ҳаяжон билан иҳромга киради)

Бир кўрган яна бир марта кўрсам дея Аллоҳ, Аллоҳ,

Шоширир ақлини руҳсорини ҳайрон ўлароқ...

(Ҳазрати пайғамбарни бир кўрганлар у зотнинг гул юзига ҳайрон қолиб ақлини йўқотадилар. "Аллоҳ, Аллоҳ", дея яна бир марта кўришни ҳаяжон билан кутадилар)

Пайғамбар (с.а.в) яратилишдаги меъжозий муҳаббатларни тараққий қилдириш орқали илоҳий муҳаббат намоён бўладиган бир олий чўққидир. Муҳаққаққи, мусулмонлар пайғамбар (с.а.в) қаршисида илоҳий туйғуларга ғарқ бўлар эканлар, руҳлари у зотнинг руҳонияти билан қўшилиш, у зотнинг муҳаббатидан ҳисса олиш йўлига кирадилар.

Ҳазрати Мавлоно:

"Икки дунё бир кўнгил учун яратилгандир. "Сен бўлмаганингда, сен бўлмаганингда бу дунёни яратмас эдим", ифодасининг маъносини тушунинг, эй инсонлар", деган эди.

ХУЛОСА

Бутун бу ифода этилганларнинг умумий натижаси шундан иборатки, пайғамбаримиз (с.а.в)ни ёки у зотни қисман хотирамизга келтирадиган ҳар бир нарсани қанчалик эъзозласак оздир. Зеро, у зот (с.а.в) "Мутаоло", яъни хаёл ва идрок қилиниши имконсиз бўлган Аллоҳ тарафидан "Ҳабибим", дейилишга муяссар бўлган пайғамбардирлар. Шунингдек, Аллоҳ Таоло Қуръони Каримда пайғамбар (с.а.в) ҳақларида:

"Албатта, Аллоҳ ҳам, Унинг фаришталари ҳам пайғамбарга дуою саловат айтадилар. Эй мўминлар, сизлар ҳам у зотга саловат ва салом айтинглар" (Аҳзоб сураси, 56), дея марҳамат қилади.

Бу Қуръоний ҳақиқат қаршисида пайғамбар (с.а.в)нинг фазл ва камолига яқинлашиш, уни идрок қилиш ва таърифга сиғдириш калималарнинг имконидан ташқаридадир. Бу баҳсни сукунатнинг сўнгсизлигида нуқталашдан бошқа чора йўқдир. У зотни тасвирлашда инсонлар ожиз эканлар, бизнинг бу уринишларимиз ҳам океаннинг бир томчиси кабидир...

Аллоҳ Расулидан бошқаларга кўнгил қўймайдиган, бегона боғларнинг сохта гулларига алданмайдиган мусулмонлар нақадар бахтиёрдирлар!...

Ҳар заррамизла Унинг руҳониятига яқинлашиб, Парвардигоримизга юзланайлик...

Унинг муҳаббатини ҳужжат ўрнида кўриб, Парвардигоримизга ёлворайлик..

У мозийдаги, ҳолдаги ва истиқболдаги бутун бор-лиқларга:

Муборак бўлсин!

Барокат бўлсин!

Раҳмат бўлсин!

Ул Саййидул-кавнайн Муҳаммад Мустафога саловат!

Ул Расулус сакалайн Муҳаммад Мустафога саловат!

Ул Имомул Ҳарамайн Муҳаммад Мустафога саловат!

Ул Жаддул Ҳасанайн Муҳаммад Мустафога саловат!

Эй бор Парвардигоро, бизларни маҳшарда шу иқрор билан қайта тирилтир!

РАҲМАТ ПАЙҒАМБАРИНИНГ

ҚУРЪОНИЙ МЎЪЖИЗАЛАРИ

Жаноби Ҳақ бандаларини ҳидоятга қовуштириш у-чун уларга бир қанча устун сифатлар бериш билан бирга ораларидан мустасно ўлароқ яратилган солиҳ кишиларни раҳбар сифатида тайин қилгандир. Бундай солиҳ инсонларнинг ваҳийга мушарраф бўлганларига пайғамбарлар, деб аталади. Инсон сифатида умматларига ўрнак бўлган бу муборак элчиларининг зиммасига Аллоҳ Таоло ушбу уч вазифани юклагандир:

а) Аллоҳнинг оятларини ўқиш (таблиғ)

б) Нафсларни тарбия қилиш билан тозалаш

в) Китоб ва ҳикматни ўргатиш (Жумъа сураси, 2)

Аллоҳ Таолонинг инсониятга бир ёрдам сифатида пайғамбарлар юбориши бутун инсониятни қамраб олиш мақсадида ҳазрати Одам алайҳиссаломдан бошлагандир. Ҳазрати Одам ҳам илк инсон, ҳам илк пайғамбар эдилар.

Пайғамбарлар келтирган илоҳий ҳақиқатлар уларнинг умматлари томонидан замон ўтиши билан ўзгартирила борилгани учун илоҳий ҳақиқатларнинг янги пайғамбарлар воситаси билан такрор нозил бўлиб туриши одатуллоҳ ишидир. Бу иш Одам алайҳиссаломдан пайғамбаримиз Муҳаммад Мустафо салоллоҳу алайҳи вассаламга қадар давом этгандир. Қуръони Каримда учтаси тахминий йигирма саккиз пайғамбарнинг номи зикр қилиниши билан бирга уларнинг умумий сони ривоятларга кўра юз йигирма мингга яқиндир. Шуни айтиб ўтиш керакки ҳар бир қавмни ҳидоятга даъват этувчи пайғамбар юборилганлиги исломий бир ҳақиқатдир. Акс ҳолда, яъни қавмларни ҳидоятга даъват қилувчи пайғамбар юбормай, уларни огоҳлантирмай ҳидоятга терс йўлдан юрганлигини учун жазолантириш илоҳий адолатга мос иш бўлмас эди.

Илоҳий таблиғлар пайғамбаримиз Муҳаммад (с.а.в)га нозил бўлиши билан бирга бу иш охирига, Ислом дини бундан кейинги бутун замонлар ва маконлар дини ўлароқ Аллоҳ тарафидан тайин қилинган ва шунинг учун ҳам бу илоҳий китобда инсоният дуч келадиган барча муаммоларга жавоб мавжуддир. Қуръони Каримнинг бир мўъжиза эканлигининг маъноси ҳам шундан иборатдир.

Ҳар бир пайғамбар ўз замонасига кўра бир қанча фазилатларга эга бўлганлиги маълумдир. Ҳазрати Ийсо алайҳиссаломнинг вақтида энг мақбул илм тиб илми ва энг фазилатли кишилар ҳам хасталарни даволайдиган табиблар эди. Шунинг учун Ийсо алайҳиссаломга табибларни ҳам ожиз қолдирадиган мўъжизалар берилганди. Ҳазрати Мусо (а.с)га сеҳрбозларни ҳам мағлуб қиладиган мўъжизалар берилиши айни ҳикмат доирасидандир.

Пайғамбаримиз (с.а.в) набийликлари эса қиёматга қадар бутун замон ва маконларни ўз ичига олгани учун у зот (с.а.в) ўзларидан аввал ўтган бутун пайғамбарлардаги салоҳият, иқтидор ва мўъжизаларни ўзларида жамлаганлар. Шу билан бирга оддий инсонларга ўрнак бўлишлари учун ўз динларини тарғиб қилишларида жуда оддий, башарий усулларни қўллаганлар.

Пайғамбаримиз (с.а.в) замонларида сўзни маром ва равон сўзлаш, яъни адабиётга бўлган истеъдод тараққиётда эди. Шунинг учун ҳас сўз усталари жамиятда обрў ва эътиборга эга эдилар. Илоҳий мўъжизалардан мақсад инсонларга таъсир қилиш ва улар ичида энг устун ва обрўлиларини ҳам ром қилиш бўлганлиги учун пайғамбаримиз (с.а.в)га бир қанча мўъжизалар билан бирга барча мўъжизалардан устун бўлган Қуръони Карим нозил қилинди. Шунинг учун ҳам асри саодатда Қуръони Каримни эшитганлар ҳеч шак-шубҳасиз бирин-кетин пайғамбар (с.а.в)га иймон келтира бошладилар. Ҳазрати Умар (р.а)нинг ёмон бир ният билан йўлга тушиб, Қуръони Карим сураларини эшитгач яшин тезлигида бир эътиқодий қутбдан иккинчисига ўтиши бунинг энг жонли мисолидир.

Шунинг учун ҳам пайғамбар (с.а.в)нинг муборак бармоқларидан сув оқиб чиқиши, жуда оз миқдордаги овқатнинг юзларча кишини тўйдириши, дарахтларнинг у зотга таъзим қилиб: "Ассалому алайкум Ё Расулуллоҳ", дейишлари, пайғамбар (с.а.в) устига чиқиб хутба ўқиган минбарнинг инграши каби мўъжизаларнинг энг устуни қиёматга қадар ўзгармайдиган Қуръони Каримдир.

Бу хусус ояти карималарда шундай ифодаланади:

"Улар (кофирлар): Унга (яъни Муҳаммадга) ҳам Парвардигори томонидан оят мўъжизалар тушганида эди", дедилар. Айтинг: "Оят-мўъжизалар ёлғиз Аллоҳнинг ҳузуридадир. Мен эса фақат (осийларни Аллоҳнинг азобидан) очиқ огоҳлонтиргувчиман, холос" (Анкубут сураси, 50)

"Ахир уларга тиловат қилинаётган шу китобни Биз сизга нозил қилганимиз улар учун етарли эмасми? Албатта, бу Китобда иймон келтирадиган қавм учун раҳмат ва эслатма бордир" (Анкубут сураси, 51)

Бу ояти карималар ваҳийни илк эшитган арабларнинг даҳшат ичида пайғамбаримиз (с.а.в)дан далил исташларига жавобан нозил бўлган ва энг буюк мўъжизанинг Қуръони Карим эканлигини очиқ-ойдин ифодалаган эди. Чунки Қуръони Карим тамоман илоҳий бўлиб, ваҳийнинг бир маҳсули эди.

Ваҳий Аллоҳ Таолонинг ҳидоят йўлини кўрсатадиган амр ва таъқиқларини пайғамбарлари воситаси билан инсонларга сирли равишда билдиришидир. Инсонлар ақли маълум чегарага эга бўлганлиги учун илоҳий ва руҳий ҳақиқатларни идрок қилишдан ожиздир. Шунинг учун ҳам бу ҳақиқатлар Аллоҳ тарафидан пайғамбарларига ваҳий йўли билан билдирилгандир. Бу маънода Қуръони Карим илоҳий ҳақиқатларни ўзида жамлаган мўъжизалар мажмуасидир.

Пайғамбаримиз (с.а.в) ўзларига ваҳий келганларида башарий ҳолатдан узоқлашиб гўё фаришталар ҳолига ўтганлари учун у кишининг ҳолларида инсонларни ажаблантирадиган манзаралар намоён бўларди:

Бундай ҳолларда муборак вужудлари оғирлашиб кетарди. Масалан, ваҳий пайғамбаримиз туянинг устида кетаётганларида нозил бўла бошласа туя чўкиб қолар, оёққа турмоқ истаганида эса оёқлари букилиб, синадиган даражага етарди.

Зайд ибн Собит (р.а)дан шундай ривоят қилинади:

"Бир кун пайғамбар (с.а.в) ёнларида эдим. Одамлар тиқилинч бўлганлиги учун (тиззама-тизза ўтирганимиздан) тиззалари тиззамнинг устида эди. Бирдан пайғамбар (с.а.в)га ваҳий келганлигини ҳис қилдим, вужудлари болдир суягим синадиган даражада оғирлашиб кетди. Аллоҳга қасамки, ёнимда пайғамбар (с.а.в) бошқа киши бўлганида оғриқдан дод-вой чекиб, оёқларимни тортиб олган бўлурдим" (Бухорий, Тирмизий)

Баъзан Аллоҳ Расули (с.а.в) ваҳий келганида шуурларини йўқотмаган ҳолда истиғроқ (яъни парвосизлик) ҳолига тушар, димоғларидан турли товушлар чиқиб, атрофлари ари учган каби бўлар, кун совуқ бўлишига қарамай муборак пешоналаридан терлар оқарди.

Ҳазрати пайғамбар (с.а.в)да кўринган бу ҳоллар билан тиббиётда эпилипсия деб аталадиган хасталик ўртасида ўхшатиш ўрнатишга уринган ғайримуслимлар ҳам топиларди. Лекин ваҳий келганда содир бўладиган бу ҳоллар билан эпилипсия хасталиги ўртасида ҳеч қандай алоқа йўқ эди. Чунки:

1. Эпилипсия хасталари ҳушдан кетиб кейин ўзларига келганларида вужудларида чарчоқ ва оғриқ ҳис қиладилар, руҳий дунёлари остин-устун бўлганидан аччиқ изтироб чекадилар. Ҳолбуки, пайғамбар (с.а.в)да бундай ҳоллар бўлмагани каби, у зот (с.а.в) икки ваҳий ўртасидаги вақтни бекорчилик ўрнида кўриб ваҳий келишини иштиёқ билан кутар, ваҳий келганда эса таърифланмайдиган даражада севинар эдилар.

2. Ваҳий келганда содир бўладиган бу ҳоллар ҳар ваҳий келганда кўринмас, баъзан ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг табиий ҳоллари давом этарди.

3. Тиб илмида маълум бўлгани каби, эпилипсия хастаси ҳушидан кетганда тушуниш ва идрок қилиш қобилиятларини тамоман йўқотиб, атрофида бўлаётган нарсаларни билмайди. Пайғамбар (с.а.в) эса ўзларига нозил бўлган ваҳий билан башарий ҳуқуқ, ахлоқ, ибодат, қисса ва насиҳатлар каби жуда кўп яхшиликларни ўз ичига олган Қуръон оятларини билдирар эдилар.

Шундай экан, ўйлаб кўриш керакки, энг кичик сурасининг ҳам ўхшашини келтиришдан инсонлар ва жинлар ожиз бўлган бу калом, эпилипсия хастасининг асари бўлиши мумкинми?

4. Эпилипсия хастаси хасталик келганда шиддатли титрагани ҳолда бунинг ваҳий давомида содир бўлмаслиги пайғамбар (с.а.в)га қилинган туҳматнинг нақадар бўш иддао эканлигини кўрсатмоқдадир.

5. Шунингдек, эпилипсия хастасининг хуруж тутганда маъносиз сўзлар сўзлаши, пайғамбар (с.а.в)да эса бундай ҳол ҳеч қачон кузатилмагани ва у кишига нозил бўлган Қуръона Каримнинг бутун башариятни ожиз қолдиргани туҳматчиларнинг иддоаларини бўшга чиқарадиган бошқа бир далилдир.

Шу нарса бир ҳақиқатки, дунёдан юзмингларча эпилипсия хастаси яшаб ўтгани ҳолда булар орасида пайғамбар (с.а.в) каби қиёматга қадар коинотга ҳукм қиладиган мукаммал бир динни ўртага ташлаган бирор шахс йўқдир.

Шунинг учун ҳам 1848 йилда ғарб руҳонийларидан бири Франсуз Илмлар академиясига мурожаат қилиб, пайғамбар (с.а.в)га нозил бўлганларнинг ваҳий эмас, эпилипсия хасталиги хуружи натижа эканлиги ҳақида хулоса талаб қилганида франсиялик олимлар узун текширишлар натижасида инсоф билан хулоса чиқариб бу ҳолнинг хасталик эмаслигини айтган эдилар. Улар 6666 оятнинг нозил бўлиши каби "хуруж"га бир хаста вужуднинг бардош бера олмаслигини илмий ва далилий йўллар билан исботлаб, ғарблик руҳонийнинг даъвосини рад қилган эдилар. (Бу олимларнинг ушбу хулосаси проф. Ферудун Нофиз тарафидан турк тилига таржима қилинган)

Ваҳий тамоман илоҳий бир ҳодисадир. Башарий ҳол ва жараёнлардан тамоман мустасно ва ташқаридадир. У сунъийлик имкони бўлмаган илоҳий бир ҳодисадир.

Шунинг учун ҳам пайғамбар (с.а.в) башариятга келтирган Қуръони Карим таърифга сиғмайдиган даражада мўъжизаларга тўла эканлигини турли томондон ўртага қўйгандир. Қуйида сирини идрок қилишдан ожиз бўлганимиз Каламуллоҳнинг нозил бўлиши билан алоқали бўлган баъзи мисоллар келтирмоқчимиз.

Балоғат ва Услуб

Қуръоннинг мўъжиза эканлигининг энг муҳим томонларини балоғат ва услуб ташкил қилади.

Балоғат мазмун, мақсад, мавзу ва суҳбатдошга кўра, яъни аниқ ҳол талабига мос бўлган сўзни айтишни билдиради. Қуръони Каримда келтирилган бутун хусусларда балоғат энг гўзал шаклда ифодалангандир.

Қуръони Карим фасоҳат (равон сўзлаш) жиҳатидан ҳам шоҳ асардир. Ундаги калималар, жумлалар ва уларнинг маъноларида кичик бўлсада камчилик топиш мумкин эмасдир.

Қуръони Карим бир тил мўъжизасидир. Мана шу жиҳатдан замонининг балоғат ва фасоҳат соҳаларида тенги бўлмаган араблардан ва қиёматга қадар келадиган инсонлар ва жинлардан ўзига ўхшаш бирон сўз келтиришни айтиб уларга қаршисида майдон ўқимоқдадир.

Бу хусусда илк ўлароқ Қуръони Каримнинг Ва-т-Тур сурасининг 34-оятида:

"У ҳолда агар ростгўй бўлсалар, ўзлари ҳам ўша (Қуръонга) ўхшаш бирон сўз–Китоб келтирсинлар-чи?", дея марҳамат қилинган эди.

Бу илоҳий хитоб қаршисида мушриклар ожиз қолишгандан кейин Жаноби Ҳақ уларнинг ожизиятини янада ошкорроқ қилган эди:

"Ёки: "Уни (яъни Қуръонни Муҳаммад) тўқиб чиқарган", дейдиларми? Айтинг: "У ҳолда, агар ростгўй бўлсангизлар, Аллоҳдан ўзга кучингиз етган барча бутларни (ёрдамга) чорлаб шунга ўхшаш ўнтагина "Тўқилган" сура келтирингиз" (Ҳуд сураси, 13)

Шунингдек, Юнус сурасининг 38 ояти каримасида бу ҳақиқат такрорланади:

"Ёки: "Уни (Муҳаммад) тўқиб чиқарган", дейдиларми? Айтинг (эй Муҳаммад): "У ҳолда, агар ростгўй бўлсангизлар, Аллоҳдан ўзга кучингиз етган барча бутларни (ёрдамга) чорлаб шу (Қуръон)га ўхшаш биргина сура келтиринглар".

Бақара сурасининг 23 оятида бу ҳақиқат яна бир марта такрорланагач ниҳоят Ал-Исро сурасининг 88-оятида бу масалага нуқта қўйилади:

"Айтинг: "Қасамки, агар бор инсу жин мана шу Қуръоннинг ўхшашини келтириш йўлида бирлашиб, бир-бирларига ёрдамчи бўлсалар-да, унинг ўхшашини келтира олмаслар".

Бу даъват қаршисида бутун мункирлар (инкор этувчилар) мағлубиятга учраб, бугунга қадар Қуръон сураларига ўхшаш бирон нарса келтира олмаганлар ва келтира олмайдилар ҳам.

Қуръони Каримнинг сураларига назира ёзишни истаган Мусайламатул-Каззоб ва унга ўхшашлар эл ичида кулгуга қолиб, "асар"лари аскиядан нарига ўтмай, муаллифларнинг сохтакорликларини ошкор бўлгандир.

Қуръонда бир қанча сураларнинг бошланишида "Алиф, Лам, Мим, Ра, Ҳа, Ё, Син" каби "ҳуруфи мукатта" деб аталадиган ҳарфлар бўлиб, булардан баъзилари ўша сураларнинг бир оятини ташкил қиладилар. Муташабиҳ ҳам деб аталадиган бундай оятларнинг маънолари фақат Аллоҳ Таолога маълумдир. Бу масалада баъзи уламолар шундай фикрлар билдирганлар:

1. Ўз каломида Аллоҳ Таоло бу ҳарфларни келтириш билан инс ва жинлар оламига шундай майдон ўқимоқда:

"Қўлингиздаги Қуръоннинг калималари мана шу ҳарфлардан ташкил топгандир. Марҳамат, агар кучингиз етса, сиз ҳам шунга ўхшаш нарсани келтиринг".

2. Бу ҳарфлар ўзларидан кейин келадиган мавзуларга ҳозирланишда диққатларни тўплайдиган бир адабий усулдир. Зеро, баъзан сўзни пардали бошлаб ва масалани сирли имодан кейин изоҳ қилиш бу масалага янада кўпроқ диққат қилишга ёрдамчи бўлади.

3. Бу ҳарфлар таълимнинг ҳарфлар билан бошланишига ишорат қиладилар. Зеро, араблар у кунга қадар ҳарфларнинг бу шаклда танҳо-танҳо ўқилишини билмасдилар. Буни уларга илк ўлароқ Қуръони Карим ўргатгандир.

Хулоса қилиб айтганда, ҳуруфи мукатта сири Жаноби Ҳаққа маълум бўлган ва бутун башариятни ожиз қолдирган Қуръоннинг бир ҳикматидир.

Услуб Хусусиятлари

Қуръони Карим шеър ҳам, насрий асар ҳам эмасдир. Аксинча, ҳам назмнинг ҳам насрнинг хусусиятларини ўзида тўплаган бир услуби ва бу услубга ҳоким мудҳиш бир оҳанги ва ички мусиқасининг таъсирини руҳининг энг нозик нуқталарида ҳис қилади.

Қуръоннинг назмини оз бўлса-да чўзиш, секинлаштириш каби кичик ўзгартиришлар дарҳол унинг оҳангини бузади. Замонамизнинг машҳур уламоларидан муҳтарам Муҳаммад Ҳамидуллоҳ Қуръон оҳанги билан боғлиқ шундай ҳодисани ҳикоя қилади:

"Мусулмонликни қабул қилган бир франсуз му-сиқачиси Наср сурасининг қироатидаги "фи диниллаҳи афважа, Фасаббиҳ..." дея ўқиш мусиқий жиҳатдан яхши эмаслигини айтди. Унга бу ерда "авфажа " дея турилмаслигини, бунинг ўрнига "афважан-в-фасаббиҳ" ("н" ва "ф" ҳарфлари бир-бирига мос тушмай, шунинг учун ҳам "н"дан сўнгра "ф" талаффуз этилмай туриб енгил бир "в" ҳарфи) ўқилишини изоҳ қилдим. Шундан кейин бу мусиқашунос биродаримиз дарҳол шундай деди:

"Иймонимни тозаладим. Бу изоҳдан кейин мусиқий жиҳатдан ҳам Қуръони Каримга ҳеч бир эътирозим қолмади. Унинг оҳанги башарий васфлардан устун ўлчовга эгадир. Қуръон гўё оҳанглар тўпламидир. Бундай мукаммал улуғ Қуръонинг ўрнига башарий бир нарсани қўйиш ҳақида ким ҳам ўйлаб кўриши мумкин?".

Қуръони Карим бу хусусияти билан инсонлар қалбига фавқулодда таъсир қилган эди. Араблар уни Расулуллоҳ (с.а.в)нинг муборак оғизларидан эшитиб, жамоат-жамоат ҳолида Ислом динига кирган эдилар. Бутун мушриклар унга ўхшаш бирон нарса келтира олмаганларидан кейин Қуръони Каримнинг балоғат ва фасоҳатини виждонан қабул қилган эдилар. Улар Қуръонни бир етим қаршисида нафсларини таслим қилмаслик учун рад қилган эдилар.

Мушрикларнинг бошлиқларидан Валид ибн Муғира Қуръонни тинглагандан кейин куфрий ўжарлиги сабаби билан Қуръонда таъкидлангани каби:

"Чунки (у Қуръонни эшитгач, бу илоҳий Китобга қандай туҳмат қилиш тўғрисида) ўйлади, режа тузди. Ҳалок қилингур, қандай режа тузди-я? Яна ҳалок қилингур қандай режа тузди-я? Сўнгра у (ўйлаган режаларига) қаради. Сўнгра (Қуръондан бирон айб топа олмагач, пешонасини) тириштирди ва (афтини) буриштирди. Сўнгра (Ҳақдан) юз ўгирди ва кибр-ҳаво қилди. Бас, у: "Бу (Қуръон Аллоҳнинг сўзи эмас, балки) фақат (аввалгиларидан) нақл қилинаётган бир сеҳрдир. Бу фақат башарнинг сўзидир", деди"гига (Мудассир сураси, 18-25) қарамай виждонининг овозига қулоқ солган пайтлари ҳайрат ва даҳшат ичида:

"Аллоҳга қасамки, бир оз аввал Муҳаммаддан бир сўз эшитдим: на инсон сўзи, на жин сўзи. Бу сўзнинг бир ширинлиги бор. Юқориси мевали, асоси тўла, замини сувлик. У шубҳасиз ғолиб келади, ҳеч ким ундан устун бўла олмайди", дейиш билан Қуръони Каримнинг эришиб бўлмайдиган балоғатини эътироф қилишга виждонан мажбур бўлганди. Халқни Қуръон тинглашдан ман қилган ақлсиз мушриклар кечалари Каъбада Қуръон ўқийдиган пайғамбар (с.а.в)ни қизиқиш туфайли бир неча марта тинглашган, тасодифан бир-бирларини кўриб қолганларида бир-бирларини айблаб, кейин:

"Бу ҳолимизни ҳеч ким билмасин. Халқ бизнинг бу ҳолимиздан хабардор бўладиган бўлса одамлар ичида расво бўламиз. Бундан кейин эса сўзимизни кимса тингламайди" дея, қилган ишларидан пушаймон бўлиб бошқа бундай қилмасликка келишган эдилар.

Қуръон услубининг сўнг даража таъсирли бўлгалиги учун мушриклар инсонлар Қуръон сесини эшитмасинлар дея ғала-ғовун кўтаришар ёки бўлмаса Қуръон ўқишга изн бермас эдилар.

Қуръондаги бу оҳанг ва мусиқа ундаги товуш тартибидан, яъни калималарнинг, ҳарфларнинг, сукунат ва ҳаракаларнинг, узун ва қисқа бўғинларнинг энг уйғун шаклда тизилиш услубидан келиб чиқмоқдадир. Аксарият ҳолларда бир товушдан бошқасига ўтишда ҳосил бўлган оҳанги билан қалбларни ром қилади. Маъносини тушунмаганлар ҳам бу тенги йўқ садони эшитиб ўзларини унутадилар.

Қуръон услубида маъно ва лафз мувозанати бордир. У англатишни истаган ҳар маънони, энг кучли ва гўзал шаклда ифодалайдиган лафзни ўзгартириб бўлмайдиган бир куч билан ишлатади. Шу шаклда лафз ва маъно орасида мувозанатни "калом" сифатининг фақат эгасига хос тарзи билан ифодалайди.

Қуръони Карим қисса, ваъз-насиҳат, тарих, илоҳий ҳукмлар, мантиқ, мунозара, охират, жаннат ва жаҳаннам каби мавзуларни, қўрқитувчи ва мужда берувчи оятларни маъноларига кўра ўз услубининг турли даражалари ичида фасоҳат ва балоғатнинг айни оҳангини қўриган ҳолда ифодалайди. Бу эса Қуръоннинг илоҳий калом эканлигининг бир исботидир.

Қуръони Карим айни пайтда турли замонларда яшаган, илмий савиялари жуда фарқли бўлган бутун инсонларга уларнинг савияларига кўра хитоб қилади. Турли савиядаги кўпчилик кишилар иштирок этган мажлисда

уръони Карим оятлари ўқилганда иштирокчиларнинг ҳар бири ўз идрокига кўра Қуръоннинг маъноси бузилмаган ҳолда турлича англаб оладилар.

Қуръон услубида бир неча такрор нуқталар борки, бу орқали ифодаланган ҳақиқатлар инсонларнинг зеҳни ва қалбларига нақш бўлиб қолади.

Қуръон услуби ҳам ақлга ҳам қалбга айни даражада хитоб қилгани учун уни ўқиган ва эшитганларга ҳузур ва нашъа беради.

Қуръон услуби пайғамбаримиз (с.а.в) ҳадиси шарифларининг услубларидан жуда фарқлидир. Шояд Қуръони Карим пайғамбар (с.а.в)нинг сўзлари бўлганида эди ҳар томондан у кишининг ҳадисларига ўхшаши керак эди. Бундай ўхшашлик мумкин ва мавжуд эмасдир. Зеро, илоҳий калом билан башарий калом ўртасидаги фарқни пайғамбаримиз (с.а.в) "Холиқ ва махлуқ" орасидаги фарқ дея атаган эдилар. Ҳазрати пайғамбар (с.а.в) ҳадиси шарифлари башарий каломларнинг энг устуни бўлишига қарамай, уларни балоғат ва фасоҳат жиҳатидан илоҳий каломга қиёслашнинг имкони йўқдир.

Башарий тақлиди мавжуд бўлмагани учун Қуръони Карим ўзини "ичида ҳеч бир шубҳа бўлмаган Китоб" ўлароқ таърифлайди:

"Алиф, лом, мим. (Ҳақ эканлигига) ҳеч қандай шак-шубҳа бўлмаган ушбу Китоб ғойибга ишонадиган, намозни тўкис адо этадиган ва Биз ризқ қилиб берган нарсалардан инфоқ-эҳсон қиладиган тақволи кишилар учун раҳбар-йўлбошчидир" (Бақара сураси, 1-2)

Қуръонда бир-бирига зид, қарама-қарши маъноли, камчиликли сўзлар ва эгрилик топилмайди. Шунинг учун ҳам ояти карималарда:

"Ахир улар Қуръон ҳақида фикр юритмайдиларми? Агар у Аллоҳдан бошқа биров томонидан бўлса эди, ундан кўп қарама-қаршиликларни топган бўлар эдилар-ку?" (Нисо сураси, 82)

"Аниқки, Биз ушбу Қуръонда одамлар учун турли мисоллар келтирдик. Шояд эслатма-ибрат олсалар. (Биз уни) бирон эгрилик эгаси бўлмаган арабий Қуръон ҳолида (нозил қилдик)" (Зумар сураси, 27-28), дейилади.

Қуръони Каримни қиёматга қадар қўриб-асраш Аллоҳ Таолонинг таъминотидадир. У ботил аралашиши асло мумкин бўлмаган жуда улуғ ва ҳикматли бир Китобдир. Шунинг учун ҳам ояти карималарда:

"Албатта, бу эслатмани (яъни Қуръонни) Биз Ўзимиз нозил қилдик ва шубҳасиз, Ўзимиз уни сақлагувчимиз" (Ҳижр сураси, 9)

"...Шак-шубҳасиз у азиз-қудратли китобдир. Ун-га олдидан ҳам, ортидан ҳам (ҳеч қандай) ботил-ноҳақлик келмас (яъни Қуръони Каримнинг ҳеч қайси томонидан бирон китоб ёки ҳужжат келиб уни ботил қила олмас, чунки у) ҳикмат ва ҳамду сано эгаси томонидан нозил қилингандир" (Фуссилат сураси, 41-42 )

Қуръони Карим ҳам ифода, ҳамда маъно ва ҳукм жиҳатидан ҳам бир бутунликни ташкил қилади. Инсонлар айтадиган сўзлар эса гўзаллик ва қофия жиҳатидан доимо айни даражада бўлмайди. Бу сўзлар уларни ёзган ёки сўйлаган кишининг аҳволи ва ҳиссиётига кўра ўзгариб туради.

Қуръоннинг услуби ва ифодаси эса бошдан охиригача ўхшаши йўқ гўзаллик ва уйғунлик ичидадир. Оятлардаги маъно, ҳукм ва хабарлар яратилиш аввалидан охиратга қадар ҳар нарсани ўз ичларига олгани ҳолда бир-бирига мос ва уйғундирлар. Бу ҳақиқатларни тушиниб етишнинг ўзигина Қуръони Каримда башарий аралашув йўқлигини, уни Аллоҳ нозил қилганини идрок қилиш учун етарлидир.

Қуръони Каримнинг бу хусусиятлари у нозил бўлган кундан бошлаб қиёматга қадар давом этажакдир. Аллоҳ Таоло уни ҳар қандай бузилиш ва таъсирлардан қўрияжакдир. Шунинг учун ҳам етмиш йил атеизм ва коммунизм зулми остида яшаган Ислом ўлкаларида Қуръон ўқиш ва ўқитиш таъқиқлангани ҳолда улуғ Каломуллоҳ илоҳий таъминот остида бўлгани учун энг кичик бир ўзгаришга учрамагандир.

Қуръони Каримнинг Башарий

Ўзгаришлардан Пок Бўлиши

Қуръони Каримга ҳазрати пайғамбар (с.а.в) томонидан ҳам бирон ўзгартириш киритилмагандир. Расулуллоҳ (с.а.в) ҳаётларида бу хусусни исботлайдиган кўплаб мисоллар мавжуддир.

Ваҳийнинг Кечикиши

Пайғамбар (с.а.в) ҳаётларида шундай воқеалар бўлар эдики, шу онда жавоб беришлари керак бўлса ҳам ваҳийнинг келиши кечикар эди. Масалан, туҳмат ҳодисасида бўлгани каби.

Бани Мусталиқ ғазвосидан қайтишда мунофиқлар ҳазрати Ойиша (р.а) онамизга номус масаласида туҳ-мат қилдилар. Бу ҳақдаги миш-мишлар ҳар томонга тарқалиб, мусулмонлар изтироб ичида қолган эдилар.

Пайғамбар (с.а.в) бу ҳақда эҳтиёт билан:

"Мен унинг ҳақида яхшиликдан бошқа нарсага гувоҳ бўлмаганман", дейишдан нарига ўта олмас эдилар.

Ишни тадқиқ ва таҳлил қилиб, саҳобалар билан кенгашгандан кейин ҳазрати Ойишага қарата:

"Менга қара эй Ойиша! Сенинг ҳақингда баъзи сўзлар эшитдим. Агар масъум бўлсанг Аллоҳ сени софликка чиқаражакдир. Агар гуноҳга ботган бўлсанг, Аллоҳдан авф иста", дедилар.

Бу ғойибни билмаган бир башарий ифода эмас эди. Асл ҳақиқат эса Аллоҳ Таоло билдирган замон маълум бўлажакдир. Ниҳоят орадан бир ой ўтиб Нур сураси нозил бўлди. Ҳазрати Ойиша онамизнинг масъумлиги маълум бўлди. Агар пайғамбар (с.а.в) Қуръони Каримга ўз истакларича қўшимча ёки ўзгартириш киритишни истаганларида эди бу туҳмат ёйилган пайтда ўз сўзларини ваҳий деб эълон қилиб, ҳиссиётларига кўра ҳаракат қила олар эдилар.

Яна бир мисол: Пайғамбар (с.а.в) қибланинг Каъбага томон бўлишини истар эдилар. Бунинг учун ҳижратнинг ўн олтинчи ойига қадар кутиш мажбуриятида қолдилар. Шундан кейин қибла Байтул мақбусдан Каъбага томон қаратилди. Жаноби Ҳақ расулуллоҳнинг орзуларини қабул қилиб, ушбу оятларни нозил қилди:

"Гоҳо юзингиз самода кезганини кўрамиз. Бас, албатта Биз сизни ўзингиз рози бўладиган қиблага бурамиз. Юзингизни Масжид ал-Ҳаром (Макка) томонга буринг! (Эй мўминлар) сизлар ҳам қаерда бўлсангизлар юзларингизни унинг тарафига бурингиз! Китоб берилган зотлар албатта бунинг Парвардигорлари томонидан (келган ҳақ ҳукм) эканини биладилар.

ллоҳ улар қилаётган амаллардан ғофил эмасдир" (Бақара сураси, 144)

Коинотда содир бўладиган бутун жараёнлар илоҳий иродага мос равишда содир бўлади. Кузда дарахтнинг япроғининг тушиши ҳам илоҳий иродага боғлиқдир. Акс ҳолда коинотда тартибсизлик келиб чиқади. Пайғамбарларнинг ҳам бутун амал ва ҳаракатлари Аллоҳнинг иродаси билан амалга ошади. Ояти каримада бу ҳақда шундай дейилади:

"Ва у (сизларга келтираётган Қуръонни) ўз ҳавойи ҳоҳиши билан сўзламас. У (Қуръон) (фақат Аллоҳ томонидан пайғамбарга) ваҳий қилинаётган (тушрилаётган) бир ваҳийдир". (Ва-н-нажм сураси, 3-4)

Пайғамбарлар ҳаётда эканлар улар келтирган китобларга башарий аралашувни тасаввур қилиш имконсиздир. Таврот, Инжил ва шунга ўхшаш китоблардаги башарий ўзгартиришлар пайғамбарлар вафотидан кейин содир бўлгандир. Қуръони Карим ҳақида эса Жаноби Ҳақ ояти каримада:

"Албатта, бу эслатмани (яъни Қуръонни) Биз Ўзимиз нозил қилдик ва шубҳасиз, Ўзимиз уни сақлагувчимиз" (Ҳижр сураси, 9) дея марҳамат қилади ва шу тарзда уни қиёматга қадар Ўз таъминотига олиб уни башарий ўзгартиришлардан қўрияжакдир.

Табрук ҳарбида ҳеч бир сабабсиз орқада қолиб кетган уч кишининг аҳволи ҳам диққатга сазовардир. Булар Каъб ибн Малик, Мурайра ибн Роъби, Ҳилол ибн Уммая эдилар. Тавбалари қабул қилингунга қадар уларга "биров билан гаплашиш таъқиқланган" эди. Саҳобалар улар билан кўришмас ва ҳатто саломлашмас эди. Бу уч киши ўзлари ҳақида ояти карима нозил бўлганга қадар кутишга мажбур бўлган эдилар. Бу кутиш эллик кун давом этган ва шундан кейин тавбалари қабул қилингани ҳақида:

"Яна ўша уч кишининг (тавбаларини ҳам қабул қилдики), то уларга кенг ер торлик қилиб қолгунча ва диллари сиқилиб, Аллоҳнинг (ғазабидан) фақат Ўзига тавба қилиш билан қутулиш мумкин эканини билгунларича (тавбалари) қолдирилган эди (яъни тавба қилишга муваффақ бўлмаган эдилар). Сўнгра (Аллоҳ) тавба қилиш учун уларга тавба йўлини очди. Албатта, Аллоҳ тавбаларни қабул қилгувчи, меҳрибондир" (Тавба сураси, 118)

Агар пайғамбар (с.а.в)нинг ваҳийга аралашув имкони бўлса эди эллик кун кутмай ўз билганларича яхши ёки ёмон ҳукмлар берган сўзларни сўзлашлари мумкин бўлур эди.

Аллоҳ Таоло Қуръонда башарий аралашув йўқлигини Ал-Ҳааққа сурасининг 44-47 –оятларида шундай мар-ҳамат қилади:

"Агар (пайғамбар) бизнинг шаънимизга (Биз айтмаган) айрим сўзларни тўқиб олганида; Албатта, Биз унинг ўнг қўлидан ушлаган, сўнгра албатта унинг шохтомирини узиб ташлаган бўлур эдик. У ҳолда сизлардан бирон киши ундан (яъни пайғамбардан ҳалокатни) тўса олгувчи бўлмас эди".

Ваҳийнинг Пайғамбар (с.а.в) ни

Огоҳлантириши

Баъзан ваҳий пайғамбар (с.а.в) орзу қилмаган шаклда нозил бўларди. Қуръон баъзан расулуллоҳнинг нуқтаи назарининг нотўғри эканлигини билдирарди. Баъзан у киши истамаган нарсани амр қилар, агар бу ҳақда тараддудга тушсалар шиддатли тарзда огоҳлантирарди. Бу энг аҳамиятсиз нарсалар учун ҳам содир бўларди.

Пайғамбар (с.а.в) Зайд ибн Ҳорисанинг хотини бўлган холаларининг қизи Зайнаб бинти Жаҳшнинг кейинчалик ўзларига хотин бўлишини ваҳий йўли билан билганлари ҳолда буни жамиятнинг нотўғри тушунишини ўйлаб сир сақлаганларида бунга жавобан қуйидаги оят нозил бўлган эди:

"(Эй Муҳаммад), эсланг, сиз Аллоҳ (Исломга ҳидоят қилиш билан) инъом марҳамат қилган ва сиз (қулликдан озод қилиб, ўзингизга ўғил қилиб олиш билан) инъом қилган кишига (яъни Зайд бинни Ҳорисага): "Жуфтингни ўз ҳузурингда ушлагин (яъни талоқ қилишга шошмагин), Аллоҳдан қўрққин", деб Аллоҳ ошкор қилгувчи бўлган нарсани ичингизга яширган эдингиз ва Аллоҳдан қўрқишингиз ҳақроқ бўлгани ҳолда, сиз одамлардан (яъни уларнинг таъна қилишидан) қўрққан эдингиз. Бас, қачонки, Зайд ундан (яъни Зайнабдан) ҳожатини адо қилгач (яъни уни талоқ қилгач), Биз сизни унга уйлантирдик. Токи мўминларга асранди болалари ўз хотинларидан ҳожатларини адо қилишгач (яъни уларни талоқ қилишгач) уларнинг (хотинларига уйланишларида) танглик бўлмаслиги учун (шундай) қилдик. Ва Аллоҳнинг амри иродаси қилингувчи бўлди". (Аҳзоб сураси, 37)

Бу орқали илоҳий муродни сир сақлашнинг хато эканлиги билдирилган ва очиқлаш пайғамбар (с.а.в)га амр қилинганди.

Болаларни асраб олиш жоҳилият давридан қолган одат эди. Бу ояти карима билан пайғамбар (с.а.в) ўзларига авлодликка қабул қилган Зайд ибн Ҳориса талоқ қилган хотинига уйланишлари амр қилиниб, Ислом ҳуқуқида "табанни", яъни болаларни асраб ва авлод қилиб олиш бекор қилинди. Шунингдек, пайғамбар (с.а.в) бу ҳақда Видо хутбаларида:

"Чақалоқ кимнинг ётоғида туғилган бўлса шунга оиддир", деган эдилар. Бир кун пайғамбар (с.а.в) аёли Зайнаб бинти Жаҳшнинг уйида асал шарбати ичдилар ва шу сабаб билан бу аёлининг уйида узоқроқ қолдилар. Бу ҳолга рашклари келган аёллари Ойиша ва Ҳафсалар ўзаро келишиб, пайғамбар (с.а.в) ёнларига келганларида муборак оғизларидан мағафир (саримсоқ ҳидига ўхшаш ҳиди бўлган таом) ҳиди келаётганини айтдилар. Пайғамбар (с.а.в) мағафир емаганларини айтдилар: "Демакки, асаларилар мағафир еган эканлар", дедилар ва қайта асал емасликка қасам ичдилар. Бу қасамнинг хато эканлигини билдириш мақсадида қуйидаги ояти карима нозил бўлди:

"Эй пайғамбар, нега сиз жуфтларингизнинг розилигини истаб, Аллоҳ сиз учун ҳалол қилган ҳаром қилиб олурсиз? Аллоҳ мағфиратли, меҳрибондир" (Тахрим сураси, 1)

Агар Қуръонда башарий бир аралашув бўлганда эди бу ояти карималар пайғамбар (с.а.в) ҳиссиётларига кўра ифодаланган бўлур эди. Пайғамбар (с.а.в) Табук жанггига боришни истамаган саксон кишининг баҳонларини қабул қилганларида эса ушбу илоҳий огоҳлантириш нозил бўлганди:

"(Эй Муҳаммад), Аллоҳ сизни авф қилди. (Лекин) нима учун то сизга ростгўй кишилар аниқ бўлиб, ёлғончиларни ҳам аниқ билгунингизча (яъни уларнинг ёлғон қасамларига ишониб) уларга (жиҳодга чиқмаслик учун) изн бердингиз?" (Тавба сураси, 119)

Пайғамбар (с.а.в) амакилари Абу Толиб учун авф тилашни истаганларида:

"На пайғамбар ва на мўминлар–агар мушриклар қариндошлари бўлса ҳам–уларнинг дўзах эгалари эканликлари аниқ маълум бўлгандан кейин, у мушриклар учун мағфират сўрашлари жоиз эмасдир" (Тавба сураси, 113)

Бу ерда ҳам Аллоҳ Расули илоҳий йўл билан огоҳ-лантирилган эди. Яна пайғамбар (с.а.в) мунофиқларнинг бошлиғи Абдуллоҳ ибн Убайнинг солиҳ ва содиқ ўғли Абдуллоҳнинг қайта-қайта илтимосига биноан унинг отасига жаноза намозини ўқишни истаганларида огоҳ-лантирувчи ушбу ояти карималар нозил бўлганди:

"Улардан биронтаси ўлса зинҳор унинг (жаноза) намозини ўқиманг ва қабри устига ҳам бориб турманг! Чунки улар Аллоҳ ва унинг пайғамбарига кофир бўлдилар ва итоатсиз ҳолларида ўлдилар" (Тавба сураси, 84)

Бу ояти карималар Қуръоннинг башарий аралашувлардан нақадар узоқ эканлигини кўрсатиш учун кифоядир.

Бадр урушида мусулмонлар етмиш кофирни асир олган эдилар. Пайғамбар (с.а.в) бу асирларга қандай муомала қилиш ҳақида саҳобалари билан маслаҳатлашдилар. Ҳазрати Умар (р.а) асирларнинг ўлдирилишини, бошқа саҳобалар эса улар учун фидя олиниб, қўйиб юборишни таклиф қилдилар. Ниҳоят фидя олиб уларни қўйиб юборишга қарор қилинди. Бунга жавобан:

"Бирон пайғамбар учун (аввалдан) то ерда ғолиб бўлмагунича асир олиш жоиз эмас эди. (Эй мўминлар), сизлар дунё нарсаларини истамоқдасиз, Аллоҳ эса охират (неъматларининг сизларники бўлиши)ни истайди. Аллоҳ қудратли, ҳикматлидир" (Анфол сураси, 67)

"Агар Аллоҳнинг ҳукми-азалийсида (билмасдан қилинган хатони кечиришлиги) ёзиб қўйилмаганида эди, албатта сизларга товон олганларинг сабабли улуғ азоб етган бўлур эди" (Анфол сураси, 68)

Бу огоҳлантирувчи оятларнинг нозил бўлишига сабаб:

1. Бадр урушида олинган асирларнинг улар учун фидя олиб бўлсада қўйиб юборилиши билан мушрикларнинг ҳарбий жиҳатдан кучланганлигини;

2. Исломда урушнинг сабаби "Илоҳи калиматуллоҳ", яъни Аллоҳнинг номини улуғлаш ва тавҳидни ёйиш учундир. Ғоя бундай бўла туриб фидя олароқ асирларни қўйиб юбориш бир тижорат ишига ўхшагани учун мусулмонларга ўз ғояларидан узоқлашганларини билдиришдан иборат эди.

Юқоридаги оятлар каби бу ояти карималар ҳам Қуръоннинг башарий аралашувдан пок эканлигига қатъий бир далилдир.

Бу оятлар нозил бўлмаган пайтда пайғамбар (с.а.в) бир мужтаҳид ҳолида эдилар. Бу оятда танқид қилинган хусус асирларга чиқарилган ҳукмнинг мазмунига оиддир. Бу ерда тўғри бўлганини танлаш ўрнига манфаатга майл бордир. Оятда асирлар ҳақида қарорнинг хато қарор эканлигини билдирилгандан кейин унинг тадбиқоти қабул қилинмоқда. Бу эса пайғамбар (с.а.в) ва саҳобаларнинг қалбини роҳатлатган эди. Шунинг учун ҳам бу ояти карималарда ўзига хос огоҳлантириш усули бордир.

Кейинги оятларда бу хато авф қилингани баён қи-линади:

"Энди ўлжа қилиб олган нарсаларингизни ҳалол-пок ҳолда еяверинглар ва Аллоҳдан қўрқинглар! Албатта, Аллоҳ мағфиратли, меҳрибондир" (Анфол сураси, 69)

Пайғамбар (с.а.в) Қурайшликларнинг раҳбарларига Ислом динини тушинтирар эканлар аввалроқ мусулмон бўлган кўзлари ожиз Абдуллоҳ ибн Умми Мактум у кишидан панд-насиҳат истади. Лекин қаршисидаги обрўли кишиларни ранжитишни истамаган пайғамбар (с.а.в) бу кишига эътибор бермадилар. Бу киши қайта-қайта илтимос қилавергач эса пайғамбар (с.а.в) юзларини ундан бошқа томонга буриб олдилар. Шунда қуйидаги оятлар нозил бўлди:

"Энди (ўз мол-мулки билан) иймондан истиғно қилиб турган кимсага келсак; Бас, сиз ўшанга иқбол қилиб–юзланмоқдасиз! Ҳолбуки, у (ўзининг куфридан) покланмаслиги сабабли сизга бирон зиён етмас! Энди (Аллоҳдан) қўрққан ҳолида олдингизга югуриб-елиб келган зотга келсак; Бас, сиз ундан чалғиб юз ўгириб олмоқдасиз! Йўқ, (сиз асло бундай қилманг). Албатта, (Қуръон оятлари) бир панд-насиҳатдир. Бас, ким хоҳласа ундан панд-насиҳат олур" (Абаса сураси, 5-112)

Бу ояти карималардаги огоҳлантириш ва танқид пайғамбар (с.а.в)га нисбатан бир залладир. Залла– пайғамбарлар қилган ғайрииродавий хатодир. Бу хатолар пайғамбарларга илоҳий муродни амалга ошириш ва ғоя йўлига хизмат бўлиш учун содир қилиндирилади.

Бунинг биринчи сабаби, пайғамбарларга жаннат аниқ ваъда қилингани ҳолда улар ўзларининг ожиз банда эканликларини ҳис қилсинлар, ўзларининг илоҳий лутфга сазовар бўлганликларини билиб, бу йўлда ғайрат кўрсатишлари учундир. Шунинг учун ҳам ояти каримада:

"Энди албатта пайғамбар юборилган кишилар билан ҳам, юборилган пайғамбарлар билан ҳам савол-жавоб қилурмиз. Энди албатта уларга билган ҳолимизда (қилиб ўтган ишлари ҳақида) сўйлаб берурмиз. (Зотан), Биз ғойиб–йўқ эмас эдик, (балки барча нарсага гувоҳ бўлиб турган эдик)" (Аъроф сураси, 6-7)

Иккинчи сабаб эса, Аллоҳ танлаб олган бандаларининг бундай огоҳлантиришларга бўйин эгиб, бунга ўхшаш ҳаракатлардан узоқ туриш билан Қуръон ахлоқига эришишлари учундир.

Учинчи сабаб, умматларнинг ўз пайғамбарларининг башарий сифатларга эга эканликларини кўриб, уларга илоҳий сифатлар бермаслиги учундир.

Пайғамбар (с.а.в) ўз фикрларининг хатоли эканликларини билиб, оятлардаги аччиқ танқидлар у зотнинг пушаймонлигини билдирувчи виждоний ифодалар бўлганида эди, ўзлари ҳақида бу қадар очиқ-ойдин фикрларни ифода қилмаган бўлур эдилар. Яъни, бу масалаларда сукут сақлаб, ўз камчиликларини яширмас эдиларми?

Ваҳийнинг Мужмал Келиши

Баъзан илоҳий амрлар пайғамбар (с.а.в)га мужмал ҳолда келарди. Мужмаллик маъноси сирли бўлиб, баён қилингандан кейин тушуниладиган ифодалардир.

Аллоҳ Таоло тарафидан очиқловчи бир баён келмагунча пайғамбар (с.а.в) мужмал оятларни ўзлари очиқламас эдилар. Бунга мисол сифатида ушбу оятни кўрсатишимиз мумкин:

"Самоват ва ердаги бор нарса Аллоҳникидир. Ичингиздаги нарсани хоҳ ошкор қилинг, хоҳ яширинг, Аллоҳ сизларни ўша нарса билан ҳисоб-китоб қилади..." (Бақара сураси, 284)

Бу ояти карима нозил бўлгандан кейин қалбларидан ғайри иродавий ҳолда кечган фикрлари учун ҳам ҳисобга чекилишидан қўрққан саҳобалар:

"–Ё Расулуллоҳ, бу оятнинг маъноси нима", деб сўрадилар.

Пайғамбар (с.а.в):

"Бу нима деган гап? Ёки сиз ҳам аҳли китобга ўхшаб "тингладик аммо исён қилдик" демоқчимисиз? Сиз Эшитдик ва итоат этдик. Эй Роббимиз, бизларни мағфират айла, қайтиш Ўзинггадир", денглар, деб жавоб бердилар.

Оятнинг маъноси мужмал бўлгани учун бир очиқлик келтирмадилар. Ожизлик ичида қолиб саҳобалардан Аллоҳга таслим бўлиб, таваккул қилишларини маслаҳат бердилар. Бир муддат ўтгандан кейин қуйидаги оятлар нозил бўлиб, сирли маъно қуйидагича очиқланди:

"Аллоҳ ҳеч бир жонни тоқатидан ташқари нарсага таклиф қилмайди. (Ҳар кимнинг) қилган (яхши) амали ўзи учундир (ёмон) амали ҳам ўзининг бўйнигадир. Парвардигаро, агар унутган ва хато қилган бўлсак, бизни азобинга гирифтор айлама! Парвардигаро бизларнинг зиммамизга биздан илгари ўтганларнинг бўйинларига қўйган юкингни юклама! Ў Парвардигаро, бизларни тоқатимиз етмайдиган нарсага зўрлама! Бизларни авф эт, (гуноҳларимизни) мағфират қил, (ҳолимизга) раҳм айла! Ўзинг ҳожамизсан! Бас, бу кофир қавм устига Ўзинг бизни ғолиб қил" (Бақара сураси, 286)

Саҳобалар бу оятлар нозил бўлгандан кейин қалбларидаги хавотирлардан қутулиб, "тоқатлари етадиган нисбатда" масъул эканликларини англадилар.

Пайғамбар (с.а.в)нинг оятлар мужмал нозил бўлганда очиқловчи ҳукмлар келгунча ўзларича изоҳ бермасликлари пайғамбарлик ҳақиқатларидан бири бўлиб, Қуръони Каримнинг илоҳий манбадан эканлигига шак-шубҳасиз бир далилдир. Акс тақдирда бундай маълумот умуман берилмас, берилганда ҳам маълумот билан бирга очиқловчи ифодалар тушган бўларди.

Ҳижратнинг олтинчи йилида ҳақнинг ботилдан устун келишининг бутун сабаблари ўртага чиққан, Каъбанинг тавоф қилинишига қарор берилганди. Ҳудайбияга тўғри йўлга чиқилганда пайғамбар (с.а.в)нинг туяси Касво чўкиб қолди. Саҳобалар уни Ҳарамга тўғри йўлга солишга уринсалар ҳам бунинг уддасидан чиқа олмадилар ва:

"Касва чарчаб чўкди", дедилар.

Пайғамбар (с.а.в) бунга жавобан:

"Касва чарчамади. Унинг чўкиб қоладиган одати йўқ, Фақат Абраҳанинг филини тўхтатган, Касвани ҳам тўхтатди", дедилар.

Бу Жаноби Ҳақдан расулуллоҳ (с.а.в)га келган бир ишорат эди. Яъни пайғамбар (с.а.в): "Абраҳанинг филини Аллоҳ Таоло қандай тўхтатган бўлса, бу туяни тўхтатган ҳам Аллоҳ Таолодир", демоқчи эдилар. Маккага хоҳ ҳужум билан, хоҳ уни мудофаа мақсадида уруш қилиб киришга изн берилмади. Бу пайғамбар (с.а.в)нинг пок қалбларига билдирилган бир ҳақиқат эди.

Ташқарида мағлубият каби кўринган бу воқеага пайғамбар (с.а.в)нинг ман қилишларига қарамай фикр билдирган ҳазрати Умарга:

"Мен Аллоҳнинг элчисиман. Унга исён қилмайман. Ёрдамчим ҳам фақат Унинг Ўзидир", деган эдилар.

Яна ўша пайтда мушриклар билан Ҳудайбияда тузилган шартнома ҳам ташқаридан мусулмонларнинг зарарига тузилгандек эди. Фатҳ сураси нозил бўлиб, бу ишнинг ҳикмати ва муждалари билдирилди. Илк қарашда мағлубият бўлиб кўринган бу чекинишнинг кейинчалик зафар ва фатҳ эканлиги маълум бўлди. Пайғамбар (с.а.в) бошланишда изоҳ қилмаган бу ҳодисанинг моҳияти орадан икки йил ўтгандан кейин ошкор бўлди. Бу сулҳ замонида кўплаб кишилар Ислом динига кирдилар, бу икки йил ичида мусулмон бўлганларнинг сони бунга қадар мусулмонликни қабул қилганларнинг сонига тенг эди.

Қуръони Каримда бунга ўхшаш мисоллар кўпдир. Қуръоний мўъжизаларни умумий ўлароқ таърифлаганимиз учун тафсилотларга тўхталмоқчи эмасмиз. Чунки Қуръоннинг ҳар мўъжизасининг тафсилоти бир китобга сиғмайдиган даражададир.

Ваҳий энди нозил бўлган пайтларда пайғамбар (с.а.в) оятларни унутмаслик учун уларни тез-тез такрорлар, доимо лаблари пичирлаган ҳолда бўлур эди. Агар Қуръони Карим пайғамбар (с.а.в)нинг ўз ижодлари бўлганида эди бундай қилишга эҳтиёж қолармиди? Аллоҳ Таоло қуйидаги оятлар билан пайғамбар (с.а.в) бу ишдан ман қилган, ваҳийни қўришни иши ўз зиммасига олган эди:

"(Эй Муҳаммад Қуръонни) тезроқ (ёдлаб) олиш учун тилингизни у билан қимирлатмай-пичирлатмай қўя қолинг. Зеро уни (сизнинг дилингизда) жамлаш ҳам, (тилингизда) қироат қилдириш ҳам Бизнинг зиммамиздадир. Бас, қачон Биз (яъни Жаброил фаришта) уни (яъни ҳар бир ваҳийни) ўқиб битирганимиздан сўнггина уни ўқишга эргашинг. Сўнгра уни –Қуръонни баён қилиб бериш ҳам албатта Бизнинг зиммамиздадир" (Қиёмат сураси, 16-19)

"(Эй Муҳаммад), сиз (Қуръон) ваҳийси битишидан илгари қироат қилишга шошманг ва айтинг: "Парвардигорим, илмимни янада зиёда қилгин" (Тоҳа сураси, 114)

Бу оятлар ҳам Қуръоннинг ўз-ўзидан нозил бўлмай, илоҳий манбадан туширилганининг далилидир.

Усмон ибн Маъз вафот қилгандан кейин Ансорийлардан бир аёл:

"Мен Аллоҳ Таолонинг сени шарафли бир ерга қўй-ганига шоҳидман", деди.

Буни эшитган расулуллоҳ (с.а.в):

"Уни Аллоҳ шарафли ерга олганини сен қаердан билдинг", деди ва вафот қилганлар ҳақида фақат яхшилик исташ ва дуо қилиш лозимлигини шу сўзлари билан ифода қилдилар:

"Ҳар фоний каби у ҳам вафот қилди ва унинг оқибати яхшилик бўлишини истаймиз".

Бу хусусда пайғамбар (с.а.в) ўзларини ҳам ожизлик ичида кўриб:

"Мен расулуллоҳ бўлсам ҳам оқибатим нима бўлишини билмайман", дер эдилар. Бу эса пайғамбар (с.а.в)нинг доимо таслимият ва ожизлик туйғулари билан яшаганига бир ишоратдир. Ҳолбуки, ўз мавқеини кучлантиришни истаган киши доимо қатъий тарзда гапиради. Пайғамбар (с.а.в) ожизлик ва дуо ҳолида бўлар эдилар. Демак, ғойибни билмаслигини очиқча ифода қилган пайғамбар (с.а.в)нинг ғойибдан сон-саноқсиз хабарлар келтирган Қуръони Каримни ўзлари ёзганликлари инсон идрокига сиғмайдиган бир иддаодир.

Ғойибдан Хабарлар Бериши

Қуръони Карим ғойибдан хабарлар беради. Бу хабарлар ҳам унинг очиқ мўъжиза эканлигини кўрсатади.

Қуръони Карим ўз ичига олган мозийга оид маълумотларни айнан ҳаётда содир бўлган тарзда ифодалайди. Милодий еттинчи асрда Маккада бу маълумотларни билувчи на бир илмий муассаса ва на бир инсон бор эди. Бу воқеалар ҳақидаги тарихий маълумотлар тужжорлар орасида тилдан тилга ўтиб юрадиган форсий ҳикоялардангина иборат эди. Ҳолбуки, Қуръондаги мозийга оид маълумотлар бир бутунлик ҳолида бўлиб, улар ҳеч бир инсон ақли ва фаросати ёрдамида ёза оладиган маълумотлар эмасдир.

Шундай экан, ақлли инсон бир ўйлаб кўрсин! Жоҳил бир жамиятда туғилиб, уммий ҳолда ўсган бир инсон илоҳий бир манбадан фойдаланмай туриб Қуръоннинг маъноларига манба бўла оладими? Бу асло бўлиши мумкин эмас! Бу эса пайғамбар (с.а.в) келтирган бутун хабарлар Аллоҳ Таолонинг даргоҳидан ваҳий қилинганига бир далилдир. Бу ҳақда ояти карималарда шундай дейилади:

"(Эй Муҳаммад), ғайб (номаълум) хабарлардан бўлган бу хабарни сизга Биз ваҳий қилмоқдамиз. Ҳолбуки, сиз улардан қайсилари Марямга кафил бўлишини билишлик учун қаламларини (қуръа қилиб) ташлаганларида уларнинг олдида эмасдингиз ва талашиб –тортишганларида ҳам уларнинг олдида эмасдингиз" (Юсуф сураси, 102)

"Сиз (ўзингизга Қуръон нозил қилинишидан) илгари бирон китобни тиловат қилгувчи бўлган эмас эдингиз ва ўз қўлингиз билан хат ҳам ёзган эмас эдингиз. Акс ҳолда бузғунчи кимсалар, албатта шубҳага тушган бўлур эдилар" (Анкабут сураси, 48)

"(Эй Муҳаммад), Биз сизга ушбу Қуръон (сураси)ни ваҳий қилиш билан қиссаларнинг энг гўзалини сўйлаб берурмиз. Ҳолбуки, у (Қуръон нозил бўлишидан)дан илгари, сиз (бу қиссадан) бехабар (кишилардан) бири эдингиз" (Юсуф сураси, 3)

Ҳақиқатан ҳам у пайтлар Од ва Самуд қавмининг ҳалокати ва Нуҳ тўфони ҳақидаги афсонавий маълумотлар чала-чулпа ҳолда мавжуд эди. Фақат Қуръони Карим буларни бугунги кун тарих ва фалсафа фанларига мос равишда аниқ баён қилиб бергандир.

Аҳли Китобнинг фикрига кўра Асҳоби Қаҳф ғорларда уч юз қуёш йили давомида қолганлар. Қуръони Карим уларнинг ғорда уч юз йил қолганини, бунга тўққиз йил илова қилинганини ҳам билдиради. Бу тўққиз йил шамсий ва камарий йил орасидаги вақт фарқидан иборатдир. Ояти каримада:

"Улар қаҳф– ғорларида уч юз йил турдилар ва яна тўққиз йилни зиёда ҳам қилдилар" (Қаҳф сураси, 25)

Еттинчи асрда Маккада ҳар илм соҳаси жаҳолат ичида қолганди. Масалан, математикада қўшиш ва айириш каби оддий амаллар ҳам йўқ эди. Сонларни ифодаловчи рақамлар йўқ эди. Рақамлар фақат калималар билан ифодаланар ва ёзиларди. Бу оят нозил бўлганда Макка барча нарсаларда бўлгани каби арифметикада ҳам буюк жоҳиллик ичида бўлгани учун ёзишни ва арифметикани билмаган уммий бир жамият ва улардан чиққан бир уммий пайғамбар бундай аниқ ҳисобни қаердан билиши мумкин эди? Қуръонда бу каби заколарни лол қолдирувчи маълумотлар жуда кўпдир. Бу маълумотлар жоҳил жамиятнинг ва уммий инсоннинг ижоди бўлиши мумкинми?

Пайғамбар (с.а.в)нинг устози Аллоҳ Таолонинг Ўзи эди. Шунингдек, илоҳий амрларга итоат қилган ар-Руҳий Амин (Жаброил) ҳам пайғамбар (с.а.в)га муаллимлик қилаётган эди. Унинг вазифаси Аллоҳ Таолодан олган маълумотларини айнан пайғамбар (с.а.в)га етказишдан иборат эди.

Қуръон келажакка оид ғайбий хабарлар берган, бу хабарлар замони келганда Қуръон билдирган шаклда ўртага чиққан ва чиқишда давом этмоқдадир.

Қуръон ҳеч бир замон ўз кучини йўқотмаяжакдир. У доимо фан ва илмдан олдинда кетмоқдадир. Ояти каримада шундай дейилади:

"Шак-шубҳасиз у азиз, қудратли китобдир. Унга олдидан ҳам, ортидан ҳам ботил нооҳақлик келмас (чунки у), ҳикмат ва ҳамду сано эгаси томонидан нозил қилингандир" (Фуссилат сураси, 41-42)

Қуръон мозий ва истиқболга оид хабарларга тўладир. Ва уларнинг ҳаммаси ҳақиқатга уйғундир.

Тарихда майдонга чиққан, кейинчалик йўқ бўлиб кетган кўплаб маданиятлар бордир. Тарих қатл қилинган пайғамбарларга, йўқолган, ўзгартирилган муқаддас китобларга тўладир. Аллоҳ Таоло фақат Қуръоннинг матнини ҳеч ўзгартирмасдан қўришга ваъда қилиб:

"Албатта, бу эслатмани (яъни Қуръонни) Биз Ўзимиз нозил қилдик ва шубҳасиз Ўзимиз уни сақлагувчимиз" (Ҳижр сураси, 9), дея марҳамат қилади ва Қуръони Каримнинг ҳеч бир китобга насиб бўлмаган ҳимоя билан абадий пойидор бўлишини билдиргандир.

Пайғамбар (с.а.в) ўзларига ваҳий келмасдан аввал пайғамбар бўлишларини хаёлларига ҳам келтирмаган эдилар. Бу ҳақиқат Қуръони Каримда шундай ифодаланади:

"Сиз ўзингизга Китоб–Қуръон туширилишидан умидвор ҳам бўлган эмасдингиз. Фақат Парвардигорингиз томонидан раҳмат-марҳамат бўлиб (сизга Қуръон нозил қилинди)" (Қасос сураси, 84)

Динни қўриш масаласида ягона кафил Аллоҳ Таолодир:

"Қасамки, агар ҳоҳласак, сўзсиз сизга ваҳий қилган нарса–Қуръонни (сиздан) кетказурмиз, сўнгра ўзингиз учун (Яъни Биздан Қуръонни қайтариб олиш учун) Бизга қарши бирон вакил-ҳомий топа олмассиз. Илло, Парвардигорингизнинг марҳамати билангина (Қуръон неъмати қўлингизда, дилингизда боқийдир). Дарҳақиқат, У зотнинг сизга бўлган фазлу марҳамати каттадир" (Ал-исро сураси, 86-87)

Ояти каримада ифодалангани каби Қуръонга ўзгартириш кирита олмасликнинг ягона сабаби "илоҳий иноят берувчининг уни қўриши"дир.

Румлар билан мажусийлар урушиб, мажусийлар ғалаба қилган эдилар. Бундан фойдаланишни истаган мушриклар мусулмонларга:

"Китоб соясида ғалаба қиламиз, дея ўйлар эдингиз. Мажусийлар эса сиз каби китоб аҳли бўлган румларни енгди", дея мусулмонларнинг иймон ва азимларини синдиришга уринардилар. Бунга жавобан Аллоҳ Таоло мушрикларга ҳузун, мусулмонларга сурур берадиган ушбу ояти карималарни нозил қилди:

"Алиф, Лом, Мим. Жуда яқин жойда Рум мағлуб бўлди. Улар бу мағлубиятларидан сўнг бир неча йил ичида албатта ғалаба қилажаклар. Аввалу охир барча иш Аллоҳнинг (измида)дир. Ўша кунда мўминлар Аллоҳ (румликларни) ғолиб қилгани сабабли шодланурлар. (Аллоҳ) Ўзи хоҳлаган кишини ғолиб қилур. У қудрат ва раҳм-шафқат эгасидир" (Рум сураси, 1-5)

У пайтда Бизанс шу қадар заифлашган эдики, ҳеч ким бу мағлубиятдан кейин унинг қайта ғолиб келишини тахмин қила олмасди. Лекин Қуръон кучли бир таъкид билан шундай марҳамат қиларди:

"Бу Аллоҳнинг ваъдасидир. Аллоҳ Ўз ваъдасига хилоф қилмас. Лекин кўп одамлар билмаслар" (Рум сураси, 6)

Ниҳоят улуғ Аллоҳ Таоло ваъдасига амал қилди. Тарихчиларнинг иттифоқ қилишича, тўққиз йилдан оз муддат ичида румлар форсларни мағлуб қилдилар. Румлар ғолиб келган куни мусулмонлар ҳам Бадр жанггида мушрикларга қарши зафар қилиб севинган эдилар. (Тирмизий)

Пайғамбар (с.а.в) Маккада зулм ортиб кетгандан кейин Юсуф пайғамбар йилларида бўлгани каби қаҳатчилик келишини истаб дуо қилдилар. Бунга жавобан:

"Бас, (Эй Муҳаммад), сиз осмон очиқ (яъни, барчага кўринадиган) тутунни келтирадиган КУНга кўз тикинг. У (тутун) барча одамларни ўраб олур. Бу аламли азобдир" (Духон сураси, 10-11)

Бу ҳақда имом Бухорий шундай ривоят қилади:

"Бир киши осмонга боқиб очликдан осмонда фақат тутун кўрар эди". Суранинг давомида:

"Албатта, биз бу азобни (сизлардан) бир оз (вақтгача) аритгувчидирмиз, сизлар ҳам, шак-шубҳасиз (ўз куфру исёнларингизга) қайтгувчидирсиз. Биз даҳшатли ушлаш билан ушлайдиган кунда (яъни Бадр жанггида ёки қиёмат кунида Биз улардан интиқом олурмиз). Зеро, Биз интиқом олгувчидирмиз" (Духон сураси, 15-16)

Бу ерда учта ғайбий хабар берилмоқдадир:

1. Қийинчиликларнинг енгиллаштирилиши; Чунки мушриклар қаҳатчиликда ёмғир ёғишини истаб пайғамбаримиздан дуо қилишни сўраб келганларида Жаноби Ҳақ олдида қўл кўтариб:

"Парвардигаро, Ўзинг бизлардан бу азобни аритгин. Албатта, бизлар иймон келтиргувчимиздир", дея ёлворганларида Аллоҳ Таоло бироз ёмғир ёмғирганди.

2. Мушрикларнинг такрор ўз куфр ва исёнларига қайтишлари; Кейинчалик мушриклар иймонга келиш ҳақидаги ваъдаларидан қайтиб, такрор эски ҳолларига қайтиб, мусулмонларни мағлуб қилиш учун Бадр урушини бошлаган эдилар.

3. Бу воқеалардан кейин албатта, мушриклардан интиқом олиниши билдирилади. Шунинг учун ҳам Бадр жанги куни илоҳий азоб бошларига келиб, улар қаттиқ жазоланган эдилар. Бу урушда мушрикларнинг раҳбарларидан етмиш киши ўлдирилган ва етмишга яқин асир олинганди.

Бу воқеалардан олдин Валид ибн Муғийранинг бу жангда жароҳатланиши ҳақида оят нозил бўлганди:

"...қачон унга Бизнинг оятларимиз тиловат қилинса: "Бунлар аввалгиларнинг афсонлари-ку", дер. Яқиндан Биз Унинг тумшиғидан тамғалаб қўяжакмиз" (Қалам сураси, 15-16)

Бадр жанггида Валиднинг бурни яраланди. Ҳаёти давомида бу яра унга илоҳий тамға бўлиб қолди.

Ўша куни шунингдек, Қамар сурасининг 45-оятида билдирилган ушбу илоҳий ваъда амалга ошди:

"Яқинда ўша жамоат енгилиб, ортларига қараб қочиб қолурлар"

Ҳазрати Умар (р.а) бу илоҳий ҳақиқат ҳақида:

"Бу оят нозил бўлганда бу жамоат қандай жамоат экан, деган хаёлга бордим. Уларнинг ким бўлиши мумкинлиги ҳеч ақлимга келмас эди. Чунки биз мусулмонлар у кунларда жуда заиф эдик. Кейинчалик Аллоҳ расулининг бадр жанггида у оятни такрорлаётганларини эшитдик. У куни Қуръоннинг янги мўъжизаси амалга ошаётган эди".

Мусулмонлар авваллари бирор таҳлика бўлиб қолмасин дея пайғамбар (с.а.в)нинг ёнларида навбатчилик қилар эдилар. Лекин расулуллоҳ (с.а.в):

"Аллоҳ сизни одамлардан (уларнинг зараридан) сақлагай" ояти нозил бўлгандан кейин бу навбатчиликни бекор қилдилар. Шавқ ва муҳаббат билан ўзларини кечалари ухламай қўриқлаб чиқадиган саҳобаларига қарата:

"Энди уйингизга кетишингиз мумкин. Чунки Аллоҳ мени қўришга сўз берди", дедилар. (Тирмизий)

Затуррика ғазвосида пайғамбар (с.а.в) бир дарахт шохларининг остига жойлашган эдилар. Қиличларини дарахт шохига осиб дам олаётган эдилар. Бу пайт у ерга келган мушриклардан бири пайғамбар (с.а.в)нинг ёлғиз ҳолда ухлаб ётганини кўриб, дарахт шохидаги қилични олиб пайғамбар (с.а.в) ёнларига келди. Бу орада уйғонган ва ҳеч бир шошқинлик аломати кўрсатмаган расулуллоҳ (с.а.в)га қараб:

"Мендан қўрқмаяпсизми?", деди.

Пайғамбар (с.а.в):

"Йўқ", дедилар.

"Қўлимдан сизни ким ҳам қутқара олар эди?", деди мушрик. Пайғамбаримиз (с.а.в) ўрниларидан туриб:

"Аллоҳ қутқаради. Қилични ерга ташла", дедилар.

Расулуллоҳ (с.а.в)нинг ҳайбати ва матонати қаршисида титроқ босган мушрик шошганича қилични ерга ташлади. (Муслим)

Пайғамбар (с.а.в) бундай мушкул ҳолларда ҳам ўзларига ишонар ва таваккалчи бўлар эдилар.

Бунга ўхшаш воқеа Ҳунайн жанггида содир бўлганди. У кун мусулмонлар тарқалиб пайғамбар (с.а.в) душманлар ичида ёлғиз қолган эдилар. Лекин бу таҳликали онда ҳам у зот (с.а.в) уловини душманлар томон суриш билан "Мана орангиздаман, қўлингиздан келганини қилинг" демоқчи бўлардилар. Кейин баланд овоз билан шундай нидо қилдилар:

"Мен ҳақиқий Пайғамбарман, ёлғончи эмасман. Мен Абдулмутталибнинг ўғли Абдуллоҳнинг ўғлиман"

Пайғамбар (с.а.в)нинг бундай тенгсиз жасорати қаршисида шошиб қолган душманлар у зотга ҳеч бир зарар бера олмадилар. Аллоҳ Таоло улуғ пайғамбарига яна кўзга кўринмас қўшинлари билан ёрдам берган, унинг душманларини ўз қўллари билан йўқ қилган эди.

Ҳижратдан кейин ансорлар муҳожирларни бағрила-рига босган, бунга жавобан мушриклар ҳам бир орада тўпланган эдилар. Саҳобалар кеча-кундуз қўлларида қурол билан ётиб-турар эдилар. Ўзаро:

"Аллоҳдан бошқа ҳеч кимсадан қўрқмайдиган кун қачон келар экан?", дер эдилар. Бунга жавобан ушбу ояти карималар нозил бўлди:

"Аллоҳ сизлардан иймон келтирган ва яхши амал қилган зотларга худди илгари ўтган (иймон-эътиқодли) зотларни (Ер юзига) халифа –ҳукмрон қилганидек, уларни ҳам ер юзида халифа қилишни ва улар учун Ўзи рози бўлган (Ислом) динини ғолиб-мустаҳкам қилишни ҳамда уларнинг (аҳволини Маккада кўрган) хавфу хатарларидан сўнг (Мадинада) тинчлик-хотиржамликка айлантириб қўйишни ваъда қилди" (Нур сураси, 55)

"Дарҳақиқат, Биз (Лавҳул-Маҳфузда) зикр қил-гандан сўнг, Забурда: Албатта (жаннатнинг) ерига Менинг солиҳ бандаларим ворис бўлурлар", деб ёзиб қўйгандирмиз" (Анбиё сураси, 106)

Шунинг учун ҳам бир муддат ўтгандан кейин Ислом қўшинлари "Илойи калиматуллоҳ"ни бутун жаҳонга ёйиш учун ҳаракатга кечиб ўз даврининг энг кучли давлатларидан бўлган Бизансни мағлуб қилган ва Форс императорлигини тарихга кўмган эдилар.

Қизилденгизнинг гирдобларида бўғила туриб мажбур қолганидан иймон халқасига ёпишишни истаган Фиръавнга Аллоҳ Таоло:

"Энди-я! Ахир сен илгари (яъни шу пайтгача) итоатсизлик қилган ва бузғунчи кимсалардан бўлган эдинг-ку!" (яъни бир бало келганда тавба қилган, қутилгандан кейин эса яна исёнда давом этган эдинг. Яна шундай ўйин қилиш учун иймонга келмоқчи бўлаяпсан, лекин бунинг имкони йўқдир) (Юнус сураси, 91), дейиш билан ночорлик ҳолидаги иймонни қабул қилмаган ва Фиръавнга қарата шундай дейилганди:

"Мана бугун ўзингдан кейинги одамларга оят-иб-рат бўлишинг учун сенинг жасадингни қутқарурмиз. Дарҳақиқат, кўп одамлар Бизнинг оятларимиздан ғофилдирлар (яъни улардан ибрат олмайдилар)" (Юнус сураси, 92).

Замоншарий бу оятни шундай тафсир қилади:

"Сени денгиз қирғоғидаги бир бурчакка отамиз. Жасадингни эса ҳеч бузилмаган, яланғоч ҳолда сендан неча асрлар кейин келадиганларга ибрат бўлиш учун қўриймиз".

Кейинги йиллардаги ўтказилган тадқиқотларга қа-раганда Фиръавннинг жасади соҳилда юз тубан ётган шаклда топилган. Бугунги кунда бу жасад Biritihs Museumда халққа бир ибрат ўлароқ намойиш қилинмоқда. Бу ҳақиқат Жаноби Ҳақнинг қиёматга қадар давом этадиган бир мўъжизасидир.

Илмий Кашфиётларни Хабар Бериши

Қуръони Каримда илмий тараққиёт ва кашфларга йўл очадиган кўплаб оятлар мавжуддир. Булар ҳам Қуръоннинг истиқболга оид хабарларидир.

Лекин Қуръони Каримнинг асос ғояси тавҳидни аниқ қилиб бериб, инсонларга ҳидоят раҳбари бўлишдан иборатдир. Шунинг учун ундаги бутун мавзулар ушбу асосий ғояни изоҳлашга хизмат қилади. Шу билан бирга табиий илмлар соҳасидаги маълумотлар тамоман ҳаққонийдир. Бу Қуръони Каримнинг қиёматга қадар давом этадиган бутун замон ва маконларда давом этадиган айри бир мўъжизасидир. Шунинг учун ҳам давомли содир бўлиб турган илмий кашфиётлар Қуръондаги бу маълумотларни тасдиқламоқдадир. Бунга баъзи мисоллар келтирамиз.

Биология

Инсоннинг туғилиши ва эмбрионнинг ҳосил бўлиши ҳақида Қуръони Карим замонавий илмлар энди кашф қила олган бир қанча маълумотлар беради. Бу маълумотлар Ҳаж сурасининг 11-13 оятларида атрофлича келтирилади:

"Эй инсонлар, агар сизлар қайта тирилишдан шубҳада бўлсангизлар, у ҳолда (қаранглар), Биз сизларга (Аллоҳнинг қудратини) баён қилиш учун сизларни (яъни отангиз Одамни) тупроқдан, сўнгра (барча жонзотни аввало) нутфа-манийдан, сўнгра лахта қондан, сўнгра яралиб битган-битмаган, (яъни инсон суратида шаклланиб битган-битмаган) парча гўштдан яратдик. Биз (сизларни) Ўзимиз хоҳлаганимизча –муайян муддатгача (оналарингиз) қорнида қолдириб, сўнгра чақалоқ ҳолингизда (ёруғ оламга) чиқарурмиз, сўнгра вояга етгунларингизча (ҳам Ўзимиз тарбия қилурмиз). Сизлардан (гўдаклик, ёшлик йилларидаёқ) вафот топадиган кишилар ҳам бўлур, яна сизлардан (кўп нарса-билимларни) ўрганиб билганидан сўнг ҳеч нарсани билмайқолиши учун энг тубан умрга (яъни қариб-мункиллаб қолишга) қайтариладиган кишилар ҳам бўлур. (Қайта тирилиш ҳақ эканлигининг яна бир далили ушбудир) –сизлар бу ерни қуруқ-ўлик ҳолида кўрурсиз. Энди қачонки, Биз унинг устидан сув-ёмғир ёғдирсак, у ҳаракатга келиб кўпчир ва турли –туман гўзал (набобат) жуфтларини ундирир" (Ҳаж сураси, 5)

"Биз инсонни лойнинг мағзидан яратдик. Сўнг уни (барча инсонларни) мустаҳкам қароргоҳдаги (яъни бачадондаги) нутфа-маний қилдик. Сўнгра бу нутфадан лахта қонни яратиб, лахта қондан парча гўштни яратиб, парча гўштдан суякларни яратиб, бу суякларга гўшт қопладик, сўнгра (унга жон киргизиб аввал бошдаги бир томчи сув-нутфадан бутунлай) бошқа бир жонзот ҳолида пайдо қилдик. Бас, энг гўзал яратгувчи (яъни йўқдан бор қилгувчи бўлмиш) Аллоҳ барокатли-буюкдир" (Мўминлар сураси, 11-13)

Инсоннинг руҳий тузилиши Жаноби Ҳаққа боғланиш истеъдоди билан яратилгандир. Бошқа томондан жисмоний тузилиши ҳам Аллоҳ Таолонинг муаззам ва муҳташам бир санъатидир. Жаноби Ҳақ бу оятларда бу санъатни қандай амалга оширганини таърифламоқдадир. Оятнинг бир ҳикмати эса инсоннинг шаклсизликдан энг гўзал бир шаклга келишидир.

Инсоннинг яратилиши ҳақидаги оятлар ҳақида пайғамбар (с.а.в) қуйидаги изоҳларни айтар эдилар:

"Ҳар инсоннинг яратилишининг бошланиши она бачадонида қирқ кун давомида нутфа сифатида тўпланишдан бошланади. Шундан кейин яна қирқ кун давомида алақа ҳолига келади. Яна қирқ кунда гўшт ҳолига келади. Шундан кейин бир фаришта юборилиб, у Аллоҳнинг амри билан бу гўштга руҳ пуфлайди ҳамда унинг ризқини, ажалини, амалини, шаккок ёки саид банда бўлишини тайин қилади".

Чақалоқнинг она бачадонида ўтказадиган илк қирқ куни ҳадиси шарифда нутфа босқичи сифатида таърифланмоқда. Бу вақтга қадар вужуд аъзоларининг кўпчилигининг аломатлари пайдо бўла бошлагани учун пайғамбар (с.а.в)нинг "тўпланади" таъбири илмий ҳақиқатнинг айнан ўзидир

40 билан 80 кун ораси алақ (қон пихтаси) босқичи, 80 билан 120 кун ораси эса эмбрионнинг шаклланиш босқичидир. 120 кундан кейин, яъни тўртинчи ойнинг бошида она бачадонидаги эмбрионга бир фаришта воситаси руҳ пуфланар экан.

Қуръони Карим ва ҳадиси шарифнинг бу ҳақда берган маълумотлари билан замонавий илмларнинг маълумотлари таққосланганда уларнинг айнан бир-бирини тасдиқлаши майдонга чиқади. Ҳолбуки, Қуръон берган бу маълумотлар XIX асргача ер юзининг ҳеч бир ерида маълум эмас эди. Замонавий илм инсоннинг яратилиши ҳақидаги юз йиллар давомида илмий кашфлар билан исботланган ҳақиқатларни Қуръон ўн тўрт аср аввал оддий бир шаклда изоҳлаган эди. Шунинг учун ҳам бу ҳақиқатни ўргангандан кейин Қуръондаги бу маълумотларни тасдиқлаган ғайримуслим эмбриология олимлари кўплаб топилади. Улардан бири канадалик профессор др. Кеитх Л. Моорадир. Канадалик бу олим эмбриология соҳасидаги асарида инсон ҳаётининг бачадондаги босқичларини таърифлагандан кейин бу маълумотларни ояти карималардаги маълумотлар билан таққослаб замонавий илмнинг Қуръони Каримдаги маълумотларни тасдиқлашини, ҳатто Қуръондаги маълумотларнинг тиббиёт илмидаги маълумотлардан юксакроқ даражада эканлигини эътироф қилади.

Кеитх Қуръондаги нутфа, алақ таъбирларининг, яъни бу уч босқичдаги хусусиятларнинг барчасининг илмий ҳақиқатларга мослиги тиббиёт илмининг бу соҳасидаги ривожи учун бир бошланғич эканлигини эътироф қилади. Нутфа босқичи деб таърифланган жараён том маънода илмий ҳақиқатлардан иборатдир. Алақ босқичида эмбрион қон ҳолидадир. Эмбрионнинг бутун хусусиятлари мана шу пихта қонда тўплангандир. Муғда эса парчаланган гўшт маъносини билдиради. Чунки у чайналган гўшт шаклини эслатади. Гўё устида тиш излари борга ўхшайди. Бу тадқиқотлар натижасида Кеитх Қуръон ва ҳазрати пайғамбар (с.а.в) берган маълумотлардан ҳайратга тушади ва Қуръоннинг 1400 йил аввал берган маълумотларини ихлос билан тасдиқлайди.

Шунга ўхшаш илмий ҳақиқатларни Қуръони Карим шундай ифодалайди:

(Эй Муҳаммад), илм ато этилган зотлар сизга Парвардигорингиз томонидан нозил қилинган (Қуръоннинг) ҳақ (Китоб) эканини ва у қудратли, ҳамду санога лойиқ зотнинг йўлига ҳидоят қилишини билурлар" (Сабаъ сураси, 6)

Шунингдек, Кеитх бир конференсиясида Қуръони Каримнинг эмбриология соҳасидаги илмий ҳақиқатларини англатар экан:

"Қуръони Карим ва суннатдаги мўъжизалар ёрдамида сизга конференсия берганим учун жуда бахтлиман. Асримизнинг илм ва техникаси энди кашф қилган ҳақиқатларни бундан ўн тўрт аср аввал уммий бир инсон тарафидан хабар берилиши мени жуда қаттиқ ҳайратлантирди. Менинг бутун тадқиқотларимнинг натижаси ҳеч шак-шубҳасиз Қуръони Каримда мавжуддир", деган эди.

Инсоннинг яратилиши ҳақидаги ояти карималарга илова ўлароқ унинг она қорнидаги ҳаёти Зумар сурасининг 6 оятида шундай таърифланади:

"У сизларни оналарингиз қорнида уч (қават) зулмат ичида аста-секин яратур".

Биология илми бу уч "зулмат"ни эмбрионнинг тараққиёти давомида бир босқичдан бошқа бир босқичга ўтиши сифатида таърифлайди.

Американинг машҳур анатомия соҳасидаги олими профессор Маршалл Жонсонни ҳам Қуръонда келтирилган инсоннинг она қорнидаги яратилиш "босқичлари" ва "муғда"да ифодаланган ҳақиқатлар ҳайратга туширган эди.

Бир чайнам гўшт... У инсон тишлари тизилишига кўра шаклланган ҳолда. Гўё чайналган гўштда қолган тиш излари манзараси. Тамоми бир сантиметр (бир луқма)дан иборат.

Муғдада инсоннинг бутун хусусиятлари мавжуд. Лекин бу хусусиятлардан бири фаол, бири фаолсиз. Тиббиёт илми бу ҳолни таърифлаш учун таъбир топа олмайди. Органлар ишлайди деса, ишламайдиганлари бор. Ишламайди деса, ишлайдиганлари бор. Лекин Қуръон бу ҳолни "битган-битмаган парча гўшт" дея таърифлаш орқали бу таъбири билан эмбрионнинг бутун сифатларига аниқлиқ киритган ва 1400 йил олдин бу сирни ошкор қилган эди

Қуръондаги маълумотларни аввал ҳеч тараддудсиз рад қилиб, кейин уларни эътироф этиш мажбуриятида қолган, бу маълумотлар соясида кўплаб ҳақиқатларни ўрганган профессор Маршалл охир –оқибат шундай дейишдан ўзини тия олмаган эди:

"Ҳа, илм аҳлининг кўзини очган бу Қуръон Аллоҳ тарафидан нозил қилингандир. Вақт ўтиши билан унинг ҳақиқатлари мана шу тарзда бир-бир ошкор бўлиб боради. Аллоҳ марҳамат қилган:

"Қавмингиз уни (яъни Қуръонни) ёлғон деди. Ҳолбуки, у ҳақдир. Уларга айтинг: "Мен устингиздан қўриқчи эмасман. Ҳар бир хабарнинг ўз ўрни бор. Яқинда билажаксиз" (Аъроф сураси, 67) ояти мутлақо тасдиқланиб бораверади".

Дунёвий илмлар 17 асрда ҳануз микроскоп кашф қилинмаган пайтларгача сперманинг она бачадонига инсон ҳолида ўтишини иддао қилар, инсоннинг босқичма-босқич яратилишини билмасди. Бундай нуқтаи назар 18 асрда ҳам давом этди. Ҳатто 19 асрнинг ўрталарига қадар олимлар инсоннинг босқичма-босқич яратилишини ўргана олмадилар. Фақат кейинги пайтларда илмнинг тараққиёти билан Қуръон 1400 йил аввал ифодалаган ҳақиқатларга етиша олдилар.

Бу асосда айта оламизки, бутун илмий тадқиқотлар тўғри бир шаклда тамомланганда ва комил ҳолда ниҳоя топганида уларнинг натижаси Қуръондаги маълумотларни тасдиқлашдан иборат бўлар экан. Қуръон бир пайтлар "қуёш айланади" деганида илм аҳли буни инкор қилиб, кейинчалик "ҳақиқатан ҳам қуёш айланар экан" дегани каби бошқа бутун илмий ҳақиқатлар ҳам сўнггида айни хулосага келадилар.

Бутун инсоният Қуръони Каримга ром бўлишга мажбур қолажакдир.

Мана Қуръони Карим биологик бир мўъжиза сири ичида ҳануз ўрганаолганимиз бу илмий ҳақиқатларни ҳеч бир биологик ҳақиқат ошкор бўлмаган даврда, бундан ўн тўрт аср аввал хабар берганди. Бу эса Қуръоннинг буюклигини кўрсатувчи далиллардан фақат, бир донаси халос.

Дактилоскопия

Бармоқ изларини ўрганувчи илмнинг бу соҳаси бармоқ изларининг умр бўйи ҳеч ўзгармасдан қолишини, ҳеч бир инсоннинг бармоқ излари бошқа бировникига ўхшамаслигини аниқлагандир. Шунинг учун ҳам бу усул хавфсизликни таъминлашда, ҳуқуқ соҳасида энг ишониладиган усул сифатида қўлланилади. Бу ҳақиқат 19 асрнинг охириларида кашф қилиниб, ундан фойдаланишга бошланди. Лекин Қуръони Карим:

"Инсон Биз унинг (чириб, тупроққа айланиб кетган) суякларини ҳаргиз тўплай олмас, деб гумон қилурми? Йўқ, Биз унинг бармоқларини ҳам тиклаб–жойига келтиришга қодир бўлган зотдирмиз" (Қиёмат сураси, 3-4) дейиш билан бармоқ учларининг бу хусусиятига бундан асрлар аввал диққатларни тортган эди.

Ҳеч бир инсоннинг юзи бошқаларига ўхшамагани каби, бармоқ учларидаги излар ҳам ҳар кимнинг ўзига хос тарзда яратилгандир. Бундай кичик ва тор соҳада бундай ҳассос ва ҳариқо нақшларнинг пайдо қилиниши сўнгсиз бир қудрат ва илм эгаси бўлган, мавжудотларни энг кичигидан энг буюгига қадар яратган мукаммал интизом ва санъатнинг асосчиси бўлган Жаноби Ҳақнинг Ўзидир.

Дерматология

Тайланддаги Чайн Майн университетининг Тиббиёт факултети декани профессор Тажакат Тажасонга бир конференсияда Қуръони Каримдаги илмий ҳақиқатлар ҳақида айтилганда у аввал бу маълумотларга парво қилмаган ва:

"Бунга ўхшаш маълумотлар бизнинг Будда динининг китобларида ҳам мавжуддир", деган эди.

Лекин буни исботлашни исташганда бу китобларда иддао қилинган бирор маълумот ҳам топилмади. Шундан кейин бу олим Қуръони Каримдаги маълумотларни ўрганиб аввалги фикридан қайтишга мажбур бўлди. Шундан кейин бу масалада ўзи билан баҳслашган мусулмон олимларидан узр тилашга мажбур бўлди.

Аввалроқ Тажасон азоб ҳақида илмий тадқиқотлар юритган ва шундай хулосага келганди:

"Инсон териси ёнгандан кейин ҳис қилиш туйғуси йўқолади ва оғриқни сезиш учун тери ҳужралари қайта тикланиши лозим. Яъни, инсон азобни терисидаги ҳужайралар орқали ҳис қилади, агар тери ҳужайралар куйиш натижасида ўлса инсон азобни ҳис қилмайди. Чунки инсон мияси турли ҳисларни теридаги ҳужайралар орқали қабул қилади. Бошқача қилиб айтганда тери асаб вазифасини бажарувчи бир органдир. Шунинг учун ҳам тери куйиб битганда асаблар ҳам ўз вазифасидан жудо бўладилар. Бу ҳолда инсонга янги тери қўйиш лозим бўлади. Фақат янги тери ҳужайраларигина қайтадан азобни ҳис этишга ёрдамчи бўладилар".

Бундай илмий хулосалар чиқарган Тажасонга қуйидаги оятлар ўқитилди:

"Бизнинг оятларимизни инкор қилган кимсаларни албатта дўзахга киритажакмиз. Қачонки, терилари куйиб битиши билан ҳақиқий азобни тотиб кўришлари учун ўрнига бошқа териларни алмаштирамиз. Албатта, Аллоҳ қудрат ва ҳикмат эгаси бўлган зотдир" (Нисо сураси, 56)

Бу оятларни ўқиган Тажасон шок ҳолига тушди. Қуръоннинг башарий сўзлардан иборат эмаслигини эътироф қилди. Мамлакатига қайтиб ўтказган биринчи конференсиясидан сўнгра беш талабаси иймонга келди. Ниҳоят ўзи ҳам Риядда ўтказилган саккизинчи тиб конгресида калимаи шаҳодатни айтиб шодлик ичида: "Мен ҳам мусулмон бўлдим", дея ҳайқирди. Ва бундан кейин умрини Қуръони Каримга бағишлади.

* * *

Сутнинг Пайдо Бўлиши

Сутнинг ташкил топишида иштирок этувчи моддаларнинг ҳайвон вужудидаги ери ҳақида Қуръон берган таълимотлар замонавий илмнинг бу ҳақдаги хулосалари билан айнандир. Бу ҳақдаги ояти каримада шундай дейилади:

"Дарвоқе, сизлар учун чарво ҳайвонларида ҳам ибрат бордир. Биз сизларни уларнинг қорниларидаги нажосат ва қон ораларидан ичувчилар учун ўтимли-таъмли бўлиб чиққан нарса –сут билан суғорурмиз" (Наҳл сураси, 66)

Оятдаги ичак ва қон иборалари бугунги кимё ва ҳазм қилиш ҳақидаги илмларнинг ривожланиши билан аниқлангандир. Бу маълумотлар пайғамбар (с.а.в) яшаган замонда мусбат илмларнинг ҳеч бирида йўқ эди. Бу хулосаларга дунёвий илм фақат йигирма биринчи асрнинг бўсағасида кела олди. Қон айланиши эса Ҳарвей томонидан кашф қилинган бўлиб, Қуръон нозил бўлгандан кейин ўн асир ўтиб амалга ошди.

Бу маълумотларни берган ояти карималарнинг, маълумотларнинг илм томонидан исботланиш замонини ҳисобга оладиган бўлсак, ҳеч бир тарзда башарий манбадан эканлигини иддао қилиб бўлмайди.

Она сути

Бу ерда она сути билан алоқали бир ҳақиқатни ҳам айтиб ўтиш лозим деб ҳисоблаймиз.

"Оналар болаларини тўла икки йил эмизадилар" (Бақара сураси, 233)

"Биз инсонга ота-онасини (яъни уларга яхшилик қилишни) амр этдик. Онаси унга ожизлик устига ожизлик билан ҳомиладор бўлди, уни (кўкракдан) ажратиш (муддати) икки йилда (келур)" (Луқмон сураси, 14)

Бугунги тиббиёт илми ҳам онанинг чақалоқни эмизишининг ҳам ўзига, ҳам боласига жуда фойдали эканлигини аниқлагандир. Она сути илоҳий қудрат оқинлари билан тўла бир мукаммалликни ташкил қилади. Унда чақалоқ учун зарур бўлган витаминлар, гормонлар, хасталиклардан қўрувчи моддалар, микробларга қарши курашувчи ферментлар, маънавий жиҳатдан онанинг хулқ-атворини чақалоққа узатадиган унсурлар бордир.

Шунингдек, она сутида инсонга озиқ бўлувчи протеин, шакар, ёғ, фосфор, бутун витаминлар чақалоқнинг организмига мос келадиган нисбатда мавжуддир. Бу нисбатнинг шаклланишида ҳам илоҳий қудратнинг ўрни бордир.

Она сутида чақалоқни илк олти ойда бутун микроблардан қўрийдиган иммун моддалар бордир. Шунинг учун ҳам илк олти ойда чақалоқнинг фақат она сути билан боқилиши зарурий бир эҳтиёждир.

Замонавий илм ҳам чақалоқни тўла икки йил эмизишни тавсия қилади. Чунки чақалоқ жигарининг асосий фаолияти қон ишлаб чиқаришга қаратилгани ва бошқа органлар ҳам ривожланиш ҳолида бўлгани учун она сутига бўлган эҳтиёж икки йилга қадар давом этади. Шунингдек, ривожланишнинг бу энг муҳим икки йили ҳақиқий биологик моддаларга бўлган эҳтиёж даври ҳамдир. Зеро, тиббиёт чақалоқ ривожланишининг энг муҳим даври дастлабки икки йил эканлигини қабул қилгандир.

Шунингдек, тиббиёт чақалоғини бир-икки йил эмиздирган оналарда биологик жиҳатдан янгиланиш бўлишини, бундай оналарда кўкрак ракининг кам учрашини, аксинча болаларини умуман эмизмаган оналарнинг соғликлари таҳлика ичида бўлишини исботлагандир.

Бутун бу фойдаларнинг амалга ошиши учун ча-қалоқни эмизиш икки йил давом этиши лозим бўладики, бу Қуръоннинг буюк мўъжизаларидандир. Бошқа тарафдан Нисо сурасининг 23 оятида уйланиш ман қилинган аёллар ичида йигит билан бир онани эмган "опалар" ҳам саналади.

Ислом фикҳига кўра чақалоқлик даврининг илк икки йилида бир онани эмган болалар эмишган ака-ука ёки опа-сингил ҳолига келадилар. Икки йилдан кейинги эмизишларда бундай яқинлик ҳосил бўлмайди. Демак, икки йилдан кейин она сути ўзининг асл хусусиятларидан кўпини йўқотар экан.

Она сути чақалоқ она бачадонида пайдо бўлиши билан вужудга кела бошлайди. Агар онанинг ўз чақалоғидан бошқа бир чақалоқ бу сутдан бироз бўлсада эмса эмишган қариндошлик майдонга чиқади. Бу сут чақалоқнинг ўзи билан бирга пайдо бўлгани учун у сутдан ичган чақалоқда ҳам унинг хулқ атвори акс этади. Шунинг учун ҳам Ислом фикҳида зикр қилинган оят билан бир онани эмган лекин турли оналардан туғилган ўғил ва қизларнинг ўзаро турмуш қуришлари таъқиқлангандир.

* * *

Астрономия

Коинотнинг илк моддасининг нима эканлиги ва унинг яратилиши қандай амалга ошганлиги ҳақида турли ғоялар ўртага ташлангандир. Лекин бу масала бугунги кунда ҳам тамоман ҳал қилинмаган муаммодир. Лекин бу назариялар ёрдамида Қуръони Каримнинг бу ҳақдаги башоратлари янада аниқроқ тушунилмоқда. Ояти карималарда:

"Кофир бўлган кимсалар осмонлар ҳам, Ер ҳам (аввалда) тўсиқ (яъни осмонлардан ёғин ёғмас, ердан эса бирон гиёҳ унмас) бўлганини, бас, Биз уларни очиб юборганимизни ва барча мавжудотни сувдан қилганимизни кўрмадиларми? Энди ҳам иймон келтирмайдиларми?" (Анбиё сураси, 30)

"Сўнгра тутун ҳолидаги осмонга юзланиб..." (Фуссилат сураси, 11)

Бугунги астро-физика олимларининг бу масалаларга оид қарашлари ҳам ушбу ояти карималарга мосдир.

Токио илмий тадқиқотлар маркази мудири профессор Юшили Козянга ернинг пайдо бўлиши ҳақидаги Қуръоний маълумотлар айтилганда:

–Бу китоб қачон нозил бўлган эди?, деб сўрайди.

–бундан 1400 йил олдин, деган жавобни эшитиб ҳайратга тушади ва:

" –ҳеч шубҳа йўқки, бу Китоб коинотни тепадан кузатиш натижасида нозил бўлгандир. Қаранг, унда нималар бор-йўқлигини бутун тафсилотлари билан кўрган ва бошқалар учун имконсиз даражада тасвирлаган. Ундан сирли қолган ҳеч нарса йўқдир", дейди.

Профессор Юшили ер ва осмондаги бошқа жисмларнинг пайдо бўлиши ҳақида аниқ маълумотларга эга бўлиб ва бу жисмлар аввал бир ерда тўпланган газ ҳолида бўлиб, кейин портлаш натижасида пайдо бўлганларини билар эди. Қуръон бу тўпланган газ ҳолини "туман" дея таърифлар ва бу тариф профессорга идрокини эритиш даражисида таъсир қилганди. Чунки у онга қадар илм газ ҳолида тўпланган моддаларнинг портлашини "туман" калимаси билан ифода қилмоқда эди. Лекин туман ўз таркибидаги совуқлик ва сув каби хусусиятлари билан бу ҳақиқатни изоҳлай олмасди. Қуръон эса "дуҳон" дейиш билан ҳақиқий таъриф берар ва мавжуд реакцияни ёритиб портлашдаги ҳароратга ҳам аниқлик киритар эди. Шу тарзда Қуръони Карим илм ўргана олмаган бу ҳақиқатни 1440 йил аввал ҳал қилган ва инсонларга мукаммал бир илмни ўргатганди. Ҳақиқатан ҳам қуйидаги ояти карима бу мўъжизани нақадар очиқ бир шаклда ифодалайди:

"(Эй Муҳаммад), илм ато этилган зотлар сизга Парвардигорингиз томонидан нозил қилинган (Қуръоннинг) ҳақ (Китоб) эканини ва у қудратли, ҳамду санога лойиқ зотнинг йўлига ҳидоят қилишини билурлар" (Сабаъ сураси, 6)

Балки бу ояти карима келажакда инсониятга маълум бўладиган қанча мўъжизаларни ўз ичига олгандир!

Профессор Юшилидан дунёвий илмлар бир қанча сирларнинг айримларини кашф қилганини, Қуръони Карим эса бу кашфиётларни заррасига қадар хабар берганини қандай изоҳлаши ҳақида сўраганларида у шундай жавоб берганди:

" –Бу маълумотларнинг инсон каломи бўлиши мумкин эмасдир! Чунки биз олимлар фақат бир йўналишда тадқиқот олиб боришимиз мумкин! Лекин Қуръон бутун коинот соҳасидаги маълумотларни, ва ҳатто ундан ташқаридаги ҳодисаларни ўз ичига олади ва уларга изоҳ беради. Бу қадар кенг соҳадаги мукаммал илмий исътедодга башарий куч етиша олмайди. Бундан кейин илмий тадқиқотларимнинг маркази Қуръони Карим бўлади! Ўзимнинг тор қарашларимни фақат Қуръон билангина кенгайтиришим мумкин".

Қуръони Каримда дунёнинг доира шаклида бўлганлигини кўрсатувчи жуда кўп оятлар бордир. Бу оятлардан бирида:

"У кечани кундузнинг устига ўрар, кундузни кечанинг устига ўрар" дейилади.

Бу оятдаги "таквир" (юкаввири) сўзи айланиш, масала салланинг бош атрофида айланиши каби ҳаракатни билдиради.

Бу таъбир ер юзидаги бир ҳақиқатни ифодалайди: ўз ўқи атрофида айланган ер куррасининг қуёшга боққан қисми ёруғлик, яъни кундуз бўлади. Лекин ер курраси доимо ҳаракатда бўлгани учун бу ёруғлик давомли бўлмайди. Ҳаракат давомида ёруғлик қисми қорнғуликка, қоронғулик қисми эса ёруғликка бурканади. Яъни, давомли кеча кундузнинг, кундуз эса кечанинг устига ўралади. Бу эса ер куррасининг доира шаклида эканлигини кўрсатади. Юқоридаги ояти каримадаги таквир калимаси мана шу маънони англатиш учун қўлланилгандир.

Олимлар:

"Сиз тоғларни кўриб, тек қотиб турибди деб ўйларсиз. Ҳолбуки, улар ҳам худди булутлар юргандек юрарлар" (Намл сураси, 88) оятини ҳам ер куррасининг доира шаклига ишора дея талқин қиладилар.

Ой ва қуёш ҳақида Ёсин сурасининг 38, 39, 40 оятларида шундай дейилади:

"Қуёш (бирон сония тўхтамай) ўз қароргоҳи сари жорий бўлур. Бу қудратли ва билгувчи зотнинг тақдири–ўлчовидир"

"Биз ойни ҳам у токи эски (хурмо) бутоғи каби бўлиб (эгилиб ҳилол ҳолига келиб) қолгунича бир неча манзилга белгилаб-тайнилаб қўйгандирмиз"

"На қуёш учун ойга етиш мумкин бўлур ва на кеча кундуздан ўзгувчидир. (Қуёш, ой ва юлдузларнинг) барчалари фалакда сузиб юрур"

Милодий еттинчи асрда Ой ва қуёшнинг ўз ўқлари атрофида айланишлари ҳақида ўйлаб кўриш ҳам мумкин эмас эди. Уларнинг ҳаракатлари ҳақида ботил фикрлар кўп эди. Пайғамбар (с.а.в) ўғли Иброҳим (р.а) вафот қилганида қуёш тутилганди. Халқ буни пайғамбар (с.а.в) ўғлининг вафотига боғлади. Шунда пайғамбар (с.а.в):

"Ой билан Қуёш Аллоҳнинг мавжудлигини кўрсатувчи оятлардандир. Улар ҳеч бир инсоннинг ўлим ёки туғилиши билан тутилмайдилар. Улар тутилганини кўрганингизда Ой билан қуёш очилганга қадар намоз ўқинг"iv (Бухорий, Кусуф, I, 15) дедилар.

Шунинг учун ҳам Аллоҳнинг азамат ва қудратига далолат бўлган Ой ва Қуёшнинг сирлари билинмагани учун ҳижрий 3-4 асрнинг машҳур муфассири Таборий, Ёсин сурасининг юқорида келтирилган оятлари ҳақида:

"Моҳияти бутунлай маълум бўлмаган бундай хусуслар ҳақида гапирмаслигимиз керак", деган эди.

Бу ҳукм у замондаги инсонларнинг Ой ва Қуёшнинг ўз ўқлари атрофида айланишларини билишдан нақадар узоқ эканликларини кўрсатади. Кун каби ошкордирки "фалак" пайғамбар (с.а.в) замонида бугунги маъноси билан астрономия илмида маълум бўлганда эди бу оятларни тафсир қилиш ҳам бунчалик қийин бўлмасди. Шунинг учун ҳам Қуръони Каримдаги бу калиманинг моҳияти юз йиллардан кейин ошкор бўлгандир.

Шунингдек, Қуръони Карим Ой ва Қуёшнинг турли жисмлардан ташкил топганини ҳам билдиради:

"Аллоҳ етти осмонни қандай устма-уст қилиб яратганини ва ойни улардаги нур–ёруғлик қилиб, қуёшни эса (нур сочгувчи) чироқ қилиб қўйганини кўрмадиларингми?" (Нуҳ сураси, 16-17)

"Устларингизда етти (қават) пишиқ –мустаҳкам (осмонни) бино қилдик. Ва доимо чарақлаб тургувчи чироқни (яъни) қуёшни пайдо қилдик" (Набаъ сураси, 11-12)

Ояти каримада ой бир "мунир" (ойдинлик таратувчи) дея таърифланади. Қуёш эса бир "лампа", ёниб турувчи чироққа ўхшатилади.

Бу ерда ушбу хусусларга эътибор бермоқ лозим:

Асли ўзгартирилган Таврот Ой ва Қуёшни "нурлар" дея баҳолайди, лекин бирини катта, иккинчисини кичик нур дейди. Ҳолбуки, Қуръони Карим ой ва қуёшнинг бир-биридан фарқли нарсалар эканлигини билдирмоқда. Шунингдек, уларнинг айни моҳиятдаги "нурлар" эмаслигини ҳам таъкидламоқда.

Бошқа томондан, ой Ҳаракатларидаги саҳифалар билан инсонларга вақтни аниқловчи бир унсур сифатида ҳам таърифланади:

"...ойни ёруғлик қилган сизлар йилларнинг саноғини ҳамда (вақтларнинг) ҳисобини билишларингиз учун уни (яъни ойни бир қанча) манзил-бурчларга бўлиб қўйган зотдир. Ҳеч шак-шубҳасиз Аллоҳ бу (борлиқни) ҳақ (қонун ва мақсад) билан яратди. У зот биладиган қавм учун ўз оятларини муфассал баён қилур" (Юнус сураси, 5)

Воқеа сурасининг 75 ва 76 оятларида:

"Мен юлдузларнинг ботар жойларига қасам ичурманки, –ҳолбуки бу (қасам) агар билсангизлар шак-шубҳасиз, улуғ –катта қасамдир –албатта у улуғ Қуръондир", дея марҳамат қилинади.

Ояти карима қасам билан юлдузларнинг ботиш жойларига эътибор қаратмоқдаки, бугунги физика ва астрономия олимлари "юлдузларнинг ботишлари" самода уларнинг пайдо бўлиши оқ тешиклар эканлигини, йўқ бўлиб кетишлари эса қора тешиклар эканлигини билдирадилар.

Самодаги оқ тешиклар инсоннинг ақлига сиймайдиган даражада катта энергия манбаларидир. Уларда миллиардларча юлдуз сиғадиган даражада энергия бордир. Бу билан улар гўё галактиканинг тухумларига ўхшайдилар.

Қора тешиклар эса юлдузларнинг тенги йўқ қабрис-тонидир. Улар ҳам ўз атрофидаги бутун борлиқлар ва замонларни ўз сирлари ичида йўқ қилиб юборадилар.

Ояти карималар улуғ қасам билан баҳс юритган бу масала асримизнинг илми соясида бу даражада ўрганила олгандир. Шубҳасизки, бу ерда ҳали ўз аниқлигини кутаётган кўплаб сирлар ва ҳикматлар мавжуддир.

Мулк сурасида шундай дейилади:

"Энди кўзингизни яна (самога) қайтаринг-чи, (унда) бирон футур-ёриқни кўрармикансиз" (Мулк сураси, 3)

Самога ёйиб қўйилган юлдузларнинг бир ҳикмати эса уларнинг инсонларга йўл кўрсатувчи эканлигидир:

"У қуруқлик ва денгиз зулматларида йўл топишингиз учун сизларга юлдузларни яратиб қўйган зотдир" (Анъом сураси, 97)

"Ва (у йўлларга) белгилар (қилиб қўйди. Кечалари кишилар) юлдузлар билан йўл топурлар" (Наҳл сураси, 16)

Коинотдаги бутун жисмларда илоҳий бир санъат ва тартиб бўлиб, уларнинг ўзаро тўқнашиб кетишлари асло мумкин эмасдир. Уларнинг ҳаракатларида бир онлик тезланиш ва секинлашиш сўз мавзуси бўла олмайди. Айни илоҳий мувозанатда ҳаракат қиладилар.

Бундай муаззам ва сўнгсиз тизимни яратиш Жаноби Ҳақ учун асло қийин иш эмасдир:

"Аниқки, Биз осмонлар ва ерни ҳамда уларнинг ўртасидаги бор нарсани олти кунда яратдик ва бизни ҳеч қандай чарчоқ ушлагани йўқ" (Қоф сураси, 38)

Баъзи тафсирчилар олти кун дейишдан мақсад олти замон тилимига бўлинган олти босқич дейдилар. Бугунги илм ҳам Қуръони Каримдаги бу ифодаларни тасдиқлайди. Таврот эса бу олти кунни бугунги тафаккурдаги нормал йигирма тўрт соатлик кун ўрнида таърифлайди ва еттинчи кун Аллоҳ дам олди дейди. Бундай изоҳлаш асли ўзгартирилган бугунги Тавротнинг илмий ҳақиқатлардан нақадар узоқ, Қуръоннинг эса ўз оятлари билан ҳар замон ва маконда нақадар буюк эканлигини кўрсатади.

Бу ерда кун дейилганда айри бир вақт оралиги тушунилмоқда. Буни башарий замон ўлчовлар ифодаси ўлароқ тушунмаслик керак. Унинг муддатини фақат Аллоҳ Таолонинг Ўзигина билади. Аллоҳ Таоло бу ҳақда Сажда сурасининг 5-оятида шундай марҳамат қилади:

"У осмондан Ергача бўлган ишни тадбир қилиб-бошқариб турур, сўнгра (бу ишларнинг барчаси) сизларнинг ҳисобингизга минг йилга тенг бўладиган бир КУНда (яъни қиёматда) Унинг ўзига кўтарилур"

"Фаришталар ва Руҳ (яъни Жаброил) миқдори –узунлиги эллик минг йил бўлган бир КУНда (яъни қиёмат кунида) У зотнинг ҳузурига кўтарилурлар" (Маориж сураси, 4)

Сажда сурасида коинотнинг бошқарилиши билан алоқали вақт ўлчови, Маориж сурасининг тўртинчи оятида эса фаришталар ва Жаброил (а.с)га оид масофани билдирадиган замонлар билдирилмоқда. Яъни, бу замонлар турли мавзуларга оид бўлгани учун улар ўртасида маъно жиҳатидан фарқ ҳам йўқдир.

Бу асосда айтишимиз мумкинки, илоҳий эътибордаги замон билан башарий вақт ўлчови орасида фарқ бордир. Баъзи муфассирларга кўра бу оятлар билвосита ифодалар бўлиб, уларда ифодаланган вақт ўлчовининг узунлигини билдириш учун қўлланилгандир. Аллоҳ Таоло учун замоннинг узун ёки қисқалиги аҳамият касб этмайди. Аксинча вақт кўйлагини борлиқ устига кийдирган ҳам Аллоҳ Таолонинг Ўзидир. Чунки Аллоҳ Таоло миллиардларча йилларга сиғмайдиган Меърож воқеасини "Ҳабиби"га бир сониядан ҳам оз вақт ичида икром қилган ва идроклар қамраб ололмайдиган бир қудратдир. Аллоҳ Таоло бутун замон ва маконда қайд қилинишдан пок бир суҳбондир!

Шу нарса диққатга сазоварки, бир темир элетронининг ҳосил бўлиши учун қуёш энергиясидан тўрт марта кўп энергияга эҳтиёж бордир. Шунинг учун ҳам бу соҳа мутахассислари темирни самодан тушган бир модда деган фикрдалар. Бу ҳақда Қуръони Каримда шундай марҳамат қилинади:

"Қасамки, Биз Ўз пайғамбаримизни аниқ ҳужжат-мўъжизалар билан юбордик ва улар билан бирга Китоб ҳамда одамлар адолатни барпо қилишлари учун мезон-тарози туширдик. Яна Биз темирни туширдик-яратдик. Унда куч-қувват ва одамлар учун манфаатлар бордир. Аллоҳ ғайбда (бандалари кўзига кўринмасдан) турган ҳолида Ўзига ва пайғамбарларига (Аллоҳ йўлида жиҳод қилиш билан) ёрдам берадиган кишиларни билиш учун (темирни яратди). Албатта, Аллоҳ кучли, қудратлидир" (Ҳадид сураси, 25)

Бир конференсияда бу ояти каримани эшитган "Наса Космос Тадқиқотлари Маркази" Раиси профессор Армас Тоом ҳайрат ичида қолади. Бу орада унга бир савол берилади:

" –Атмосферада бир бўшлиқ борми?".

" –Йўқ, атмосферада бўшлиқ бўлиши мумкин эмас. Агар бундай бўлганда эди коинотнинг мувозанати бузилиб, коинотдаги бутун тартиблар остин-устун бўлиб кетарди. Бунинг натижасида фазода турли тўқнашувлар майдонга келган бўлурди" деганида унга яна шу ояти карима ўқиб берилди:

"Ахир улар устларидаги осмонни –Биз уни қандай бино қилиб (юлдузлар билан) безаб қўйганимизни ва унинг тешик-ёриқлари ҳам йўқ эканлигини кўрмадиларми?" (Қоф сураси, 6)

Кўнгил кўзларини очиш ва ибрат бериш учун нозил қилинган бу оятлар профессорни янада кўпроқ ҳайратлантирди. Профессорга шу тарзда сўнгги савол берилди:

" –Коинотнинг сўнг нуқтасига етиша олдингизми?".

Профессор маънавий чарчоқлик ичида шундай деди:

"Узун замонлардир бунга етишишга ҳаракат қила-япмиз. Қўлимиздаги телескопларимиз буни бажаришга қодир эмасдир. Қаршимизга давомли туман қатламларига ўхшаш пардалар чиқади. Шунда узоқдан бошқариладиган телескоплар билан буни бажаришга уриндик, лекин натижа айни эди. Менинг коинотнинг сўнг нуқтасига улаша олишимизга кўзим етмайди. Шунинг учун ҳам сўнгсиз бўлса керак деган фикрдаман".

Бу ҳол Қуръонда маълум қилингани ҳам унга ояти карималар ёрдамида билдирилди:

"Энди кўзингизни яна (самога) қайтаринг-чи, (унда) бирон футур-ёриқни кўрармикансиз. Сўнгра кўзингизни қайта-қайта (самога) қайтаринг, кўзингиз сизга чарчаб, ҳолдан тойган ҳолда қайтур" (Мулк сураси, 3-4)

Бу ояти карималар ўқилгандан кейин инсофли олимларга эътироз қолдирмайдиган бу ҳақиқатлар қаршисида профессор Тоом ҳаққа таслим бўлиш туйғуси ичида:

"Мен бошдан бери шу фикрдаман: Қуръон ҳақида бир нарса дейиш ва хулосага келиш жуда қийиндир. Ҳақиқатан ҳайратдаман! Бу қадар йиллар олдин нозил қилинган бу Китоб қандай қилиб астрономияга оид бундай мураккаб маълумотларни инсонни ожиз қолдирадиган шаклда ифодалай олган экан. 1400 йил олдин яшаган инсоннинг қўлидан нима келар эди, бу ҳақда тўлиқ маълумотим йўқ, аммо ҳозир эшитганларим қайд қилишга арзийдиган маълумотлардир".

Бироз ўйлангандан кейин бутун башарий илмларнинг тажриба ва хаёл билан ёзилганини ва уларда мутлақо бир нуқсон бўлишини билган профессор сўзларини шундай тамомлади:

"Бу маълумотлар асло бир башарий тажрибанинг хулосаси эмасдир. Шу нарса аниқ бўлмоқдаки, биз илм ва дин қайта ярашадиган бир асрга яқинлашмоқдамиз. Ўзимизни дин ва илм берган маълумотлар бир-бирини тасдиқлайдиган замонда яшаётгандек ҳис қил-моқдаман..."

Табиийки, бу илм ҳақиқий илм, дин эса Аллоҳ тарафидан нозил қилингани ҳақида ҳеч қандай шак-шубҳа бўлмаган Ислом динидир.

Ботаника

"Ер ундириб-ўстирадиган нарсалардан (одамларнинг) ўзларидан ва яна улар билмайдиган нарсалардан иборат барча жуфтларни яратган (Аллоҳ ҳар қандай айбу нуқсондан) пок зотдир" (Ёсин сураси, 36), ояти бутун мавжудотларнинг жуфт ўлароқ яратилганини, буларнинг бир қисмининг бугунга қадар маълум бўлмаганини ва билинмаганларнинг ҳам жуда кўп эканлигини хабар бермоқдадир.

Шунинг учун ҳам бугунги кунда бир томондан энг буюк (микро), бошқа томондан энг кичик (микро) борлиқларда жуфтлик қонунининг мавжудлиги аниқлангандир. Қуръон билдирган маълумотлар билан бугунги илм ўртасида ҳеч қандай бир-бирини инкор қилиш содир бўлмагандир.

Хулоса қилиб айтганда Жаноби Ҳақ ягоналикни фақат ўзига хос қилгани учун жамодат (жонсизлар), наботат, ҳайвонат, жинлар ва инсонлар, яъни барча мавжудотларни жуфт ўлароқ яратгандир. Масалан, манфий зарядлар мусбат зарядлар томон интилади, манфий булутлар мусбат булутлар билан тўқнашиб ёмғир майдонга келтиради. Аллоҳнинг бу қонуни бутун мавжудотлар учун хосдир.

Ояти карима ўсимликларнинг ҳам жуфт-жуфт ҳолида яратилганини билдиради.

"У ердаги ҳар мевани иккитадан –жуфт-жуфт қилиб яратди" (Раъд сураси, 3)

Демак, бутун ўсимликларнинг гулларида эркаклик ва аёллик сифати бўлиб, уларнинг ўзаро қўшилиши натижасида мевалар пайдо бўлади. Бундай қўшилиш шамол ёрдамида амалга ошади. Бугунги кунимизга келиб маълум бўлган бу ҳақиқатни Қуръони Карим бундан ўн тўрт аср аввал хабар берганди:

"Биз шамолларни (булутларга) ҳомиладор бўлган ҳолларида юбордик..." (Ҳижр сураси, 22)

Геология

Замонавий геология илми ер остида ер устидаги тоғлар миқдорида тамаллар борлигини исботлагандир.

"Биз Ерни (барча жонзотлар маскан тутиб яшашлари учун) бир тўшак, тоғларни эса (ўша ерни тутиб тургувчи) қозиқлар қилиб қўймадикми?" (Набаъ сураси, 6-7), оятларида тоғлар қозиқларга ўхшатилгандир, яъни уларнинг ер юзида ҳам, ер тубида ҳам қисмлари бордир.

"Ва У (ерга) тоғларни ўрнаштирди" (Ван-нозиат сураси, 32) ояти ҳам тоғларнинг ерга қозиқ каби қоқилганига далалот беради. Замонавий геология илми ҳам тоғларнинг қозиқлар каби ерга жойлаштирилганини исботлаган. Ер остида гўё тоғларни ушлаб турувчи асослари бордир.

Шунингдек, геология илми тоғларнинг атмосфера денгизида сузиб юрган ер куррасининг мувозанатини сақлашда муҳим унсур эканлигини бугунги кунга келиб аниқлай олди. Қуръони Карим эса бу ҳақиқатни жуда кўп оятларида ўн тўрт асир олдин билдирган эди. Бу оятлардан бирида шундай дейилади:

"У осмонларни сизлар кўрадиган устунларсиз яратиб, сизларни тебратмаслиги учун Ерда тоғларни барпо қилди..." (Луқмон сураси, 10)

Геофизикада "иссиқ нуқталар" деб аталадиган ва дунёда сони 110 тага яқин бўлган буюк тоғлар бордир. Бу тоғлар ер қобиғининг ҳаракатига тўсиқ бўлиб, ернинг жуда чуқурликларидан юксалганлар ва ер қобиғини тешиб чиққандан кейин қаттиқ ҳолга келиб ер қобиғини собит тутган ва олий мувозанатни қўрийдиган буюк қувватдирлар.

Бир геология конференсиясида профессор Кунер Арабистон яриморолининг аввалари яшил водий бўлганини, келажакда буюк иқлим ўзгариши билан яна аввалги ҳолига қайтишини айтганида мажлисда иштирок этаётган профессор Абдулмажид аз-Зиндоний ушбу ҳадиси шарифни ўқийди:

"Арабистон бўлгаси қайтадан яшилликка бурканмасдан қиёмат қўпмайди" (Муслим).

Шошиб қолган профессор Кунер:

" –Бу хабар ҳазрати Муҳаммадга илоҳий қудрат тарафидан айтилгандир", деди. Шу тарзда ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг ҳақлигини қабул қилиб шундай баёнот берди:

"Ишончим шуки, бутун илмий кашфиётларга ёруғлик таратадиган бир қудратни топдим. Мен бу маълумотларнинг 1400 йил олдин Аллоҳдан келганига ишонаман. Зеро, бу сўзларни илм ва техника йўқ даражада мавжуд бўлган замонда уммий, ўқиш ва ёзиш нималигини билмаган бир инсоннинг сўзлаши мумкин эмасдир".

Сўнгги археологик тадқиқотлар натижасида денгиз тубларидаги энг чуқур жойнинг ушбу оятда билдирилган жой эканлигини исботлангандир:

"Алиф. Лом. Мим Жуда яқин (чуқур) жойда Рум мағлуб бўлди" (Рум сураси, 1-3)

Бу макон ахлоқсизликлари туфайли Содом Гомора қавмининг ер остига кириб кетган жойидир. Бу нуқта денгиз сатҳидан тўрт юз метр чуқурликдадир

Ўн тўрт аср аввал ҳали дунё жўғрофияси тўлиқ аниқланмай туриб Қуръони Каримнинг бу маконни энг чуқур жой дея кўрсатиши ҳам илоҳий бир мўъжизадир.

Геология олими профессор Балмар тадқиқотчи Абдулмажид Зиндонийдан бу масалага оид ояти карималарни эшитганида аввалига эътироз қилган, кейинчалик илмий тадқиқотларининг натижасида шундай хулосага келганди:

"Ҳайрат! Ҳайрат! Бу Китоб ҳам мозийни, ҳам бугунни ҳамда келажакни тушинтириб беради. Буни ҳеч бир башарий куч бажара олмайди".

Шундан кейин бу профессор Мисрда "Геология соҳасида Қуръоннинг кароматлари" номли асарини нушр қилдирди. Ва шундай дейди:

"Мен ҳазрати пайғамбар (с.а.в.) яшаган асрдаги ҳаёт шартларини билмайман. Лекин у зотнинг жуда содда ҳаёт кечирганидан хабарим бор. Бу ҳолга ва айни пайтда у келтирган улашиб бўлмайдиган маълумотларга қараб Қуръони Каримнинг у пайтдаги маданиятнинг натижаси эканлигини ўйлаб кўриш катта хато эканлигини тушинмоқдаман. Бу китоб илоҳий бир асардир".

Бу эса ақли солимнинг илм билан бирлашганида илоҳий ҳақиқатларни қабул қилишдан бошқа чораси йўқлигини кўрсатади. Демак, илм аҳлининг бу ҳақиқатларни акс эттирадиган бир кўзгуга эҳтиёжи бордир. Албатта, қиёматга қадар илмий соҳаларда кўплаб кашфиётлар амалга ошади ва Қуръон мўъжизалари олимларни ҳайратга туширишда давом этажакдир:

"(Эй Муҳаммад), илм ато этилган зотлар сизга Парвардигорингиз томонидан нозил қилинган (Қуръоннинг) ҳақ (Китоб) эканини ва у қудратли, ҳамду санога лойиқ зотнинг йўлига ҳидоят қилишини билурлар" (Сабаъ сураси, 6)

Физика

Бугунги кашфиётларга кўра инсон юксакликка чиққан сайин ҳаводаги кислород миқдори камая бориб ҳар 100 метрда бир даража тушгани учун нафас торлиги, гаплашиш ва кўриш қобилиятнинг бузилиши ва ҳушдан кетиш ҳолларининг майдонга келишини биламиз. Ҳатто 20 км баландликда хусусий жиҳозлар қўлланмай туриб, нафас олиб бўлмагани учун ўлим содир бўлади. Шунинг учун ҳам бундай баландликларда училганда кислород манбаи қўлланилади. Яқиндагина кашф қилинган бу ҳақиқатни Қуръони Карим ўн тўрт аср аввал хабар берганди:

"Аллоҳ кимни ҳидоят қилишни истаса унинг кўнглини Ислом учун кенг қилиб қўяр. Кимни адаштиришни истаса худди осмонга кўтарилиб кетаётгандек тор ва танг қилиб қўяр. Шунингдек, Аллоҳ иймонсиз кимсаларга разолатни (ғолиб) қилур" (Анъом сураси, 125)

Раҳмон сурасининг 19 ва 20 оятларида:

"У зот икки денгиз-дарёни бир-бирлари билан учрашадиган ҳолларида (ёнма-ён) оқизиб қўйди. (Аммо) у иккисининг ўрталарида бир тўсиқ бўлиб, улар (ўша тўсиқдан) ошиб ўтмаслар"

Бу оятларда билдирилган ҳақиқат фақат бугунги кунга келиб тушунилган бир мўъжизадир. Сўнги кашфиётлар икки денгиз бирлашган ерларда гўё уларнинг сувларининг бирлашиб кетишига тўсиқлик қиладиган кўринмайдиган бир парда борлигини аниқлангандир. Масалан, Оқ денгизнинг суви билан Атлантик океанининг суви улар ўртасида кўзга кўринадиган тўсиқ бўлмаса ҳам бир-бири билан аралашиб кетмайди, улардан ҳар бири ўз хусусиятини сақлаб қолади. Гўё Жабали Тариқ кўрфазида илоҳий бир парда бордек. Мисиси ва Янг-Ча каби дарёларда ҳам айни манзарани кўриш мумкин. Уларнинг ширин ичимлик суви билан денгизнинг тузли сувининг аралашиб кетиши баъзан денгиз соҳилидан жуда ичкарида амалга ошади. Бу илоҳий бир сирнинг кўриниши бўлиб бугунги кунда аниқланилган бир мўъжизадир.

Уммий бир жамият бу жамиятда яшаган уммий бир инсоннинг у замон бу ҳақиқатларни ўз-ўзидан айта олиши мумкинми?

Америкалик денгиз мутахассиси профессор Ҳайй ўзининг чуқур илмий тадқиқотлари натижасида ушбу хулосага келгандир:

"Очиқ сувларнинг орасида илоҳий қудрат тарафидан ўрнатилган бир парда бордир. Бу парда икки денгизнинг бир-бирига қўшилиб кетишига тўсиқлик қилади. Шу билан бирга икки денгизнинг сувининг бир-бирига ўтишига тўсиқлик қилмайди. Лекин бу оқинлар ҳар икки денгиз сувининг хусусиятлари сақланган ҳолдагина давом этади. Яъни, бу парда ўтиши лозим бўлган нарсани ўтказадиган, лекин ўтмаслиги лозим бўлмаган нарсани ўтказмайдиган бир сузгичдир. Чунки бутун денгизлар ва океанларнинг сувларининг хусусиятлари айри-айридир. Яъни, улар сув иссиқлиги ва туз миқдоридан тортиб уларда яшайдиган жонзотларнинг фарқлилиги билан ҳар бири бир оламни ташил қилади.

Профессор Ҳаййга бу хусусдаги Қуръоннинг оятлари кўрсатилганда ҳар бир инсофли олим каби у ҳам ҳайрат билан шундай деди:

"Тўғрисини айтганда мен бу маълумотларни Қуръонда ўқиб ҳайратда қолдим. Бу маълумотларнинг асло башарий манбадан эмаслигига ишонаман. Бу маълумотлар мутлақо Аллоҳ тарафидан келган бўлиши керак".

Шундан кейин профессор Ҳайй Қуръони Каримни ва ҳадиси шарифларни диққат билан ўрганиб чиқди. Қуръоннинг ваҳий натижаси бўлиши билан бирга кўплаб мўъжизаларни ҳам ўз ичига олганига гувоҳ бўлгандан кейин ушбу ҳадиси шарифнинг ҳам бир мўъжиза эканлигига иқрор бўлди:

"Бутун пайғамбарларга инсонлар уларга ишониши учун бир қанча мўъжизалар берилди. (Лекин бу мўъжизалар пайғамбарлар билан бирга ҳаётдан айрилдилар) Менга эса мўъжиза сифатида Қуръон берилди. (Қуръони Карим қиёматга қадар бутун инсонлар ва жинларнинг кўз ўнгида энг буюк мўъжиза бўлиб, Ҳақ Таоло тарафидан қўринадигани учун) Аллоҳдан Унга энг кўп иймон келтирган пайғамбар бўлишимни умид қиламан"

Шунингдек, профессор Ҳайй Байҳақий ривоят қил-ган:

"Фоҳиша ишлар (бошқача айтганда оилавий хиёнат ила бошқа кишилар билан қилинадиган жинсий бузуқликлар билан нафсоний туйғуларни қондириш) бир жамиятда кўзга кўринадиган даражада содир бўлса ва жуда кўпайиб кетса бу жамиятда таун (ўлат хасталиги каби юқумли хасталиклар) тарқалади. Ва авваллари ҳеч кўринмаган хасталиклар ҳам пайдо бўлади" ҳадиси шарифидан жуда қаттиқ таъсирланади. Ҳадисларни чуқур ўрганиб чиққандан кейин ушбу фикрларни билдиради:

"Бугунги илмий тадқиқотлар сўнгги нуқтасига келгандир. СПИД хасталигини олайлик. Хиёнат ва жинсий бузуқликларнинг натижаси. Ҳақиқатан ҳам оврупо жинсий инқилоб ва зинони эркин қўйиб юборгандан кейин кўплаб юқумли хасталиклар ўртага чиқди ва исмини ҳам билмаганимиз микроблар инсонларга ўлим келтира бошлади. Инсонлар қаршисида ожиз қолган қанча хасталиклар майдонга келди. Албатта бу фуҳш билан хасталик орасида ҳадиси шарифда билдирилган ибрат тўла боғланишнинг намоён бўлишидир...

Мен бундан кейин ҳазрати пайғамбар (с.а.в)нинг ўзларидан асрларча кейин содир бўладиган воқеалар ҳақида хабар беришларини асло тасодиф сифатида қабул қилмайман. Агар унинг уммий бир киши бўлганлигини ҳам ҳисобга олсак, бу маълумотларни ўзича тўқиб чиқариши асло мумкин эмасдир! Мен ҳам устозим Кеитҳ каби бу маълумотларнинг илоҳий манбадан эканлигини қабул қиламан. Бундай чуқур ҳақиқатлар асло башарий куч ёрдамида қўлга киритилмайди. Мени олайлик, қанча йиллардан бери заҳмат чекиб келган хулосам нима бўлди... Бу дев каби ҳақиқатлар қаршисида менинг билганларим ҳечдир".

Генетика

Ояти каримада:

"Парвардигорингиз Одам болаларининг белларидан (яъни пушти камарларидан то қиёмат кунигача келадиган барча) зурриётларини олиб: "Мен Парвардигорингиз эмасманми?", деб ўзларига қарши гувоҳ қилганида, улар: "Ҳақиқатан сен Парвардигоримизсан, бизлар бунга шоҳидмиз", деганларини эсланг! (сизлардан бундай гувоҳлик-шартномани олишимиз) қиёмат кунида: "Бизлар бундан бехабар эдик", демасликларингиз учундир" (Аъроф сураси, 172), дейилади.

Бу оят инсон генларининг хусусиятига эътибор қа-ратмоқда. Шунинг учун ҳам бугунги илм генларнинг, яъни инсоннинг бутун ҳаётини ўз ичига олган каталог саналадиган ва ирсиятни ташийдиган ҳужайраларнинг бир қайд дафтари ҳолида эканлигини ва инсонлар ҳали зурриёт ҳолида эканлар уларнинг бутун хусусиятларини ўша генлар ўз ичига олганини (ДНА)ни билдиради. Уч миллиард инсоннинг қайдини муҳофаза қилган ва уларнинг бутун хусусиятларини ташиган генларнинг ҳажм эътибори билан бир сантиметр квадратдан ортиқ эмаслиги, яъни бир тикиш бўйи қадар юксакликка сиғиниши билдирмоқда.

Бундай бир илмий ҳақиқатни, яъни илоҳий бир компютер бўлган ДНАни бундан ўн тўрт аср аввал уммий бир инсоннинг ўз-ўзича сўйлашини қандай ақл қабул қилиши мумкин?

Ҳифзи Сиҳҳа

(Касалликларга Йўл Бермайдиган Тиббиёт)

Қуръони Каримда хасталикларга йўл бермайдиган рўмол ўраш, кийим-кечак тозалиги, етарли даражада истироҳат этиш, яхши ва ўлчовли ҳолда овқатланиш, ёмон ва бузилган овқатларни емаслик каби мавзуларга эътибор берилгандир.

Ҳоссатан, сабзавот турларини ейишдан ва уларнинг фойдасидан баҳс юритилади, яхши ва ёмон ичимликлар ҳақида хабар берилади, маст қилувчи ичимликлар таъқиқланади. Парҳез йўли билан даволаниш ва ўз ажали билан ўлган кишиларни кўмиш каби масалалар ҳам Қуръонда зикр қилинади.

Ейиш-ичишга диққат қилишни амр қилган (Аъроф сураси, 31) Қуръони Карим тиббиётнинг ярми ҳақида хулоса бергандир. Зинони таъқиқлаш билан таносил хасталикларига йўл бермай, наслларнинг моддий ва маънавий жиҳатдан қўринишини амалга оширгандир. Ўлимтик, қон, чўчқа гўшти каби нарсаларни ейишни ҳам таъқиқлаганки, тиббий жиҳатдан буларнинг фойдаси изоҳ талаб қилмайдиган ҳақиқатдир. Вужуд ва оғиз тозалигининг, таҳорат, намоз ва рўза тутиш каби ибодатларнинг инсон руҳига фойдаси билан бирга вужуди учун ҳам фойдали эканлигини инкор қилиш мумкин эмасдир.

Булар биз ўрнак сифатида зикр қилган хусусиятлардир. Чунки Қуръони Каримда қанчалаб сирли мавзуларга ишорат қилувчи ва ёритувчи юзларча оят бордир. Шунинг учун ҳам "Қуръоннинг энг буюк муфассирининг вақт эканлиги" таъкидланади.

Бу шаклда энг мукаммал усулга соҳиб, ичида шубҳага ўрин бўлмаган, қиёматга қадар майдонга келадиган турли воқеалардан хабар берган, бутун инс ва жин оламига майдон ўқишига қарамай ўхшаши, ҳатто кичкина бир сураси ҳам келтирила олмаган ва келтирила олмайдиган бир Китобнинг уммий бир жамият ичида етишган уммий бир инсоннинг сўзи эканлигини ақл ва идрок қабул қилиши мумкин эмасдир.

* * *

Қуръон ва суннат ҳар даврда илм ва фанга раҳнамолик қилмоқдадир. Қуръон ва суннатнинг қатъий тарзда қарор қилган хусусларига етиша олмаган илм буни "эҳтимол" дея баҳоламоқда. Вақт ўтиши билан бу эҳтимоллар амалга ошиб, Қуръон ўз азаматини кўрсатмоқдадир. Бу ерда бир ҳадиси шарифни мисол сифатида келтирмоқчимиз:

"Бирингизнинг сув тўравангизга пашша тушса аввал уни сувга ботириб, кейин чиқариб ташласин. Чунки унинг бир қанотида хасталик, иккинчи қанотида эса шифоси бўлади" (Бухорий, Аҳмад ибн Ҳанбал)

Пашшаларнинг ўз вужудида микроблар ташиша фанга маълумдир. Айни пайтда уларнинг вужуди бу микробларга қарши бўлган антимикробиал моддалар ҳам ишлаб чиқаради. Бу жисмлар пашшаларнинг озиқ-овқатларга ташиб борадиган микробларни зарарсизлантириш вазифасини бажарадилар. Шунинг учун ҳам пашша қўнган жойдаги микробларни зарарсизлантириш учун қиладиган ишимиз у ерга пашшани яна бир марта ботириб олишдан иборат бўлиши керак.

Пайғамбар (с.а.в) ҳадисларида сув ва озиқ-овқатларнинг исроф бўлмаслиги учун шундай тавсиялар мавжуддир. Яқин замонларга қадар пашшаларнинг фақат микроб ташувчи жониворлар эканлиги иддао қилинар ва уларда микробларга қарши моддалар мавжудлиги маълум эмасди. Лекин бугун ҳақиқат бир набавий мўъжиза сифатида майдондадир.

Пайғамбар (с.а.в) бошқа бир ҳадисларида шундай дейдилар:

"Агар бир ит оғзини сув солинган идишга тегизадиган бўлса, бу идиш бир марта тупроқ ва яна олти марта сув билан чайқаб ташланиши лозим".

Бу ҳадисда итнинг оғзининг ифлослиги ва тупроқнинг тозалаш хусусияти ифодалангандир. Илм энди-энди кашф қилган ҳақиқатларни суннат бундан минг тўрт юз йил олдин хабар берганди. Фан ва илмларнинг мажмуаси бўлган қомусномалар ҳар йили янги-янги қўшимчалар билан қайта нашр қилиниб, ўзгариб бораётган илмий ҳақиқатларни қайд қилиб борадилар. Қуръон эса минг тўрт юз йилдан бери ўзининг бир ҳарфини ҳам ўзгартириш эҳтиёжини сезмай келмоқда. Унинг бу тарзи қиёматга қадар давом этажакдир. Чунки Аллоҳ Таоло Қуръонда:

"Шак-шубҳасиз у азиз–қудратли Китобдир. Унга олдидан ҳам, ортидан ҳам ботил–ноҳақлик келмас (яъни Қуръони Каримнинг ҳеч қайси томонидан бирон китоб ё ҳужжат келиб, уни ботил қила олмас, чунки у) ҳикмат ва ҳамду сано эгаси томонидан нозил қилингандир" (Фуссулат сураси, 41-42)

Америкалик профессор Жолу Сентоннинг эътирофи диққатга сазовардир. Сентон христиан динининг ақлга зид қоидаларини ўқиб динларга бепарво бўлиб қолганди. У фақат ҳарбдаги диний тасаввурга соҳиб бўлгани учун Қуръонни ҳам мана шундай фикр билан ўргана бошлади. Кейин Қуръондаги ҳайратланарли ҳақиқатларни ўргангач, шундай дейди:

"Бу дин (Ислом) илмда раҳномалик қилиб, буюк муваффақиятларни қўлга киритиши мумкин. У илмда бир инқилоб амалга ошириши мумкин".

Чунки Қуръоннинг битмас-туганмас мўъжизаларга манба эканлиги унда шундай таъкидланади:

"Айтинг: "Агар барча денгиз Парвардигоримнинг сўзлари (яъни илму ҳикматларини битиш) учун сиёҳ бўлса ва яна шунча сиёҳ келтирсак ҳам Парвардигоримнинг сўзлари битишдан илгари у денгизлар тугаб битар" (Қаҳф сураси, 109)

Қуръоннинг энг буюк мўъжизаларидан бири ҳам бугунги илм ва техника асрида маълум бўлган бир ҳақиқатдир: бу ҳам бўлса Қуръоннинг нозил қилиниш замонининг мукаммал бир шаклда ҳозирланишидир. Чунки агар Қуръони Карим аввалроқ нозил қилинганда эди ҳеч қачон инсонларнинг ақли уни қамраб олишга етмасди. Агар бироз кейинчалик нозил қилинганда эди уни бир илмнинг ёки олимнинг тафаккур маҳсули, дея ўйлаш мумкин бўларди. Лекин Қуръон уни нозил қилган Жаноби Ҳақ томонидан мукаммал бир замонда нозил қилингандир.

Шунинг учун ҳам Қуръони Карим қиёматга қадар мўъжиза бўлиб қолажакдир.

У бир минг тўрт юз йил олдин бир чўл бадавийсининг ҳаётини тартибга солиб, истаган нарсасини унга берарди. Бугун ҳам илми қилни қирқ ёрадиган олимларни ўз илмий мўъжизалари билан ўзига ром қилмоқдадир. Чунки Қуръон қиёматга қадар кашф қилинадиган бутун илмий кашфиётларга раҳномалик қиладиган мўъжизлар билан тўлиб тошгандир.

Ҳатто илмий кашфиётларнинг вақти келиб содир бўлишига Қуръони Каримда ишорат қилувчи оятлар бордир:

"Токи уларга (Ушбу Қуръон ростданам Аллоҳ томонидан нозил қилинган) Ҳақ (Китоб) эканлиги аниқ маълум бўлгунича, албатта Биз уларга атроф-офоқдаги ва ўз вужудларидаги (Бизнинг борлигимизга ва қудратимизга далолат қиладиган) оят-аломатларимизни кўрсатажакмиз. Ахир Парвардигорингизнинг барча нарсага гувоҳ экани етарли эмасми?" (Фуссулат сураси, 53)

Оятдаги "атроф-офоқ" калимасидан инсонни ўраб олган ташқи оламни, "вужудларидаги" калимасидан эса инсоннинг биологик ва руҳий фитратини тушуниш мумкиндир. Демак оятнинг маъноси шундан иборатдир:

"Биз инсонга уни ташқаридан ўраб олган ташқи оламда ва ўзининг моддий ва руҳий борлиғида мавжуд бўлган ва Бизнинг мавжудлигимизни ва куч-қувватимизни билдирадиган далилларни вақти келиши билан ошкор қилиб борамиз".

Илоҳий қудратнинг амалда намоён бўлишининг далили бўлган коинот буюк олам (олами қубро), илоҳий қудрат жам бўлган кичкина мукаммаллик бўлган инсон эса кичик олам (олами суғра) деб аталади. Бу икки оламга алоқадар бўлган илмий кашфиётлар инсонга унинг ожизлигини уқтириб "Ман арафа нафсаҳу, фақод арафа Раббоҳу –Нафсини таниган Парвардигорини танийди" ҳадиси шарифининг мазмунини билдирмоқдадир. Бу ҳақда Юнус Эмранинг шу сўзларини ҳам эслаб ўтиш жоиздир:

"Илмнинг бошланиши ҳам, охири ҳам инсоннинг ўзини билишидир".

Илоҳий азамат ва салтанат қаршисида инсоннинг ўз ожизлигини ҳис қилиши албатта унга маъруфатуллоҳдан бир уфқ кўрсатади, уни васили иллоллоҳ бўлишга ундайди.

Шу нарсани унутмаслигимиз керакки, Қуръон билдирган ҳақиқатлар вақт ўтиши билан бутуш башариятнинг назарида бир-бир кашф қилиниб борилаётгани каби, ўлимдан кейинги ҳаётга оид берган маълумотлари ҳам мутлақо зоҳир бўлажакдир. Албатта, ҳашр, маҳшар, сирот, ҳисоб-китоб, жаннат, жаҳаннам ва шунга ўхшаш Қуръоний маълумотлар мутлақо ҳақиқатлардан иборатдир.

Бу фоний оламдан зарур бўлган шаклда ибрат олиб, руҳий ҳаётини бойитган ва бу орқали абадий ҳаётга башарий истеъдод билан ҳозирланиб, Жаноби Ҳаққа салим қалблар билан етишганлар қандай бахтиёрдирлар.
i "Лан тароний": Мусо алайҳиссалом Тури Сино тоғида Аллоҳ Таоло билан гаплашишга ҳозирланди. Ўттиз кун рўза тутиб, бунга ўн кун илова қилиб, қирқ кунни тамомлади. Бу нафсоний ҳаётдан узоқлашиб илоҳий суҳбатга ҳозирланишдан иборат эди. Аллоҳ Таоло Мусо алайҳиссалом билан тил ёки сўз воситасида эмас, азалий калом сифати билан гаплашди. Ҳазрати Мусонинг ёнида гувоҳ бўлиш учун келган етмиш киши ва Жабраил (а.с) бу суҳбатни пайқамай қолдилар. Мусо алайҳиссалом бу илоҳий суҳбат натижасида ўзлигини унутди, дунёдами ёки охиратда эканлигини билмай, макон ва замондан ташқарига чиқди. Буюк бир илоҳий муҳаббат ичида Жаноби Ҳақни кўришни орзу қилади.

Аллоҳ Таоло унга: "Лан тароний", яъни "Мени асло кўра олмассиз" дея марҳамат қилди. Мусо (а.с) ғайрииродавий ҳолда истагини такрорлаганида Аллоҳ Таоло унга қаршисидаги тоққа қарашини, агар бу тоғ Жаноби Ҳақнинг жамолига бардош бера олса, унга ҳам Ўзини кўрсатажагини билдиради. Ривоятларида айтилишича, саноқсиз ҳижоблар орқасидан Жаноби Ҳақнинг бир нури тоққа кўриниш беради. Лекин тоғ бунга чидай олмай парча-парча бўлиб кетади. Бу даҳшатли воқеадан Муса алайҳиссалом ҳушдан кетиб қолади. Ўзига келганларида ҳаддан ошганлиги учун Аллоҳга тавба қилиб, мағфират истайди.
ii "Кааба кавсайни ав адна": Пайғамбаримиз (с.а.в) Жаброил (а.с) ва бошқа бутун мавжудотлар ҳам ўта олмаган сидраи мунтаҳа чегарасидан ўтишга муяссар бўлган эдилар. Ояти каримада "қўшилган икки ёй ўртаси ёки ундан-да оз" билдирилган бу ҳолни биз ожиз бандаларнинг идроки қамрай олмайди. Ушбу таърифлар Мусо (а.с) ва расулуллоҳ (с.а.в)ни қиёслаш учун келтирилгандир.

iii Махлуқотга марҳамат ва шафқатни амир қилган Ислом динининг жамиятдаги натижасини ғарблик саёҳатчи Клауд Фарер шундай таърифлайди: Истанбулга борганингизда мусулмон ёки ғайримусулмон маҳаллада кетаётганингизни у ердаги итлар ва мушукларнинг сизга бўлган муносабатидан ҳам билиб олишингиз мумкин. Агар мушук ва итлар сизга яқинлашиб сиз билан ўйнай бошласа, билингки бу мусулмон маҳалласидир. Агар улар сизни кўрганда ўзларини ҳимоя қилиб, ҳурпайиб олсалар бу ғайримуслимлар маҳалласидир.

iv Ҳусуф (ой тутилиши) ва Кусуф (Қуёш тутилиши)да ўқиладиган намозлар суннати сониядирлар. Чунки бу воқеаларда илоҳий азамат ўзлигини намоён қилиб, Қуёш ва Ой ҳаракатларининг илоҳий қудрат оқинлари эканлигини кўрсатади. Бу пайтларда ўқиладиган намозлар ҳам Жаноби Ҳаққа шукр маъносини билдиради. Агар Қуёш ва Ой бўлмаса биз қоронғуликлар ичида қолишимиз мумкинлигини инсон бир ўйлаб кўриши керак.

