Aileyi, üyeleri arasındaki ilişkileri, eşitlik ve adalet kavramları çerçevesinde değerlendirilmesi gereken bir kurum olarak düşünelim.
Buradan, toplumsal cinsiyet ve cinsiyet eşitliği kavramlarının sadece kadın hakları ile değil,
toplumun anlaşılması ile de ilgili olduğu sonucuna varabiliriz.
Bu konularla bağlantılı olarak kullanılacak anahtar kavramlar;
Aile, birbirlerine doğrudan akrabalık bağlarıyla bağlı, erişkin üyelerin çocuklara bakma sorumluluğunu üstlendiği bir insan topluluğudur.
Akrabalık da bireyler arasında kan ya da evlilik bağı ile oluşturulan soy çizgilerine işaret eder.
Ailenin birincil işlevi, biyolojik ve kültürel yeniden üretimdir.
Çoğu toplulukta çocukların toplumsallaşmasının temel kurumu da ailedir.
Bütün bu benzer açıklamalara karşın, aile kurumu farklı sosyolojik yaklaşımlar tarafından farklı biçimlerde ve düzeylerde kavramsallaştırılır.
Biz burada makro düzeydeki üç yaklaşımı ele alacağız.
Aileye makro yaklaşımların en yaygın olanı ve en bilineni, işlevselcilik okuludur.
Aile de bu toplumsal kurumlardan biri olarak farklı tarihsel dönemlerde farklı işlevler üstlenir.
Modern sanayi toplumlarında ev ile iş yerinin ayrışması sonucunda ailenin üretim işlevi geriler.
Buna karşılık tüketici işlevi ağırlık kazanır.
İşlevselci okul, sosyoloji içinde yaygınlığını kaybederken aileye ilişkin görüşleri de eleştirilir.
Aileye ilişkin makro yaklaşımlardan ikincisi, çatışmacı okulun yaklaşımıdır.
Buna göre aile kurumu, özel mülkiyetin ortaya çıkmasıyla birlikte, mirasın güvenceye alınması amacıyla oluşur.
Çatışmacı yaklaşımlara yönelik eleştiri, asıl olarak feminist sosyologlardan gelir.
Aileye ilişkin üçüncü makro düzey sosyolojik yaklaşım, feminist yaklaşımdır.
Böylece geleneksel sosyolojinin aileyi bir bütün olarak alan yaklaşımını kökten değiştirirler.
Peki, toplumsal değişme aile kurumunu nasıl etkiler?
Toplumsal değişimin doğrudan etkilediği ve etkilendiği ailede de değişimler yaşanır.
Örneğin, genç kuşaklarda evliliğe ve ana babalığa ilişkin tutumların değişmesi, boşanma oranlarındaki artış,
kadınların artan oranda ev dışında çalışmaya başlaması gibi değişimler aile kurumunu önemli ölçüde değiştirir.
Daha önce yaygın olmayan bazı kavramlar, 1970’ler sonrasında sosyoloji literatürüne girer.
Bunlar arasında tek ebeveynli aile, aile içi şiddet, olmayan baba, çalışan anne, birlikte yaşama, ırklar arası evlilikler ve eşcinsel evlilikler vardır.
Toplumsal cinsiyet, kadın olmanın ve erkek olmanın toplumsal inşasına işaret eden bir kavramdır.
Buna göre, ailedeki birincil toplumsallaşmadan başlayarak kültür, eğitim ve medya gibi kurumlar aracılığıyla
ikincil toplumsallaşma sürecinde de devam eden bu inşa, bireylerin belirli cinsiyet kalıplarına uygun olarak biçimlenmelerini sağlar.
Simone de Beauvoir, “Kadın doğulmaz, kadın olunur” diyerek, cinsiyetin toplumsal boyutunun altını çizmiştir.
Cinsiyet kalıpları konusuna gelince…
Cinsiyetle ilgili isimlendirmeler, beklentiler, onaylamalar ya da cezalandırmalar,
çocukların çok küçük yaştan itibaren bir takım kalıplara uygun biçimlenmelerini sağlar.
Bu kalıplar, çocuklukta bizi şekillendirmekle kalmaz, hayatımız boyunca değişseler de varlıklarını korurlar:
İffetli genç kız kalıbı, uysal gelin kalıbı, fedakâr anne kalıbı, cadı kaynana kalıbı...
Kimimiz, çeşitli nedenlerle bu kalıplara sığmakta diğerlerinden daha fazla zorluk çekeriz:
Hayallerimiz vardır, yeteneklerimiz, arzularımız...
Komşunun kızı üniversiteye gitmeyi başardı diyelim, onu gördükçe artık evde çeyiz hazırlamak bize daha zor gelir.
Dünyanın her yerinde ve bildiğimiz bütün kültürlerde, kadınlarla erkekler, her şeyden önce yaptıkları işlerle birbirlerinden ayrılırlar.
Cinsiyetlerin yaptıkları işlerle ayrılması, yani cinsiyete dayalı iş bölümü, bütün toplumların ortak bir özelliğidir.
Kadınların bilinen bütün kültürlerde erkeklere göre ikincil oluşu, yani cinsiyet eşitsizliği, genellikle cinsiyete dayalı iş bölümünün bir sonucudur.
Yani kadınların ve erkeklerin yaptıkları işlerin farklılaşması, bu farklı işlere farklı değerler yüklenmesi, cinsiyet eşitsizliğinin de temelidir.
Ataerkillik, erkeklerin temel otorite figürü oldukları bir sosyal sistemdir.
Ataerkil toplumlar genellikle baba soyludur.
Erkeklerin egemenliğinin sonuçları, mülkiyet, siyaset, sosyal yaşam ve kültürde görülebilir.
Modern toplumlarda ataerkillik yeni biçimler alarak kendini sürdürür.
Klasik ataerkillikte yaşlıların ve erkeklerin egemenliği geleneksel kültürün kalıplarıyla desteklenir.
Modern ataerkillikteyse yaşlı egemenliği sarsılmış, modern kültürün kalıpları daha büyük önem taşımaya başlamıştır.
Az önce de belirttiğimiz gibi kadınlarla erkeklerin yaptıkları işlerin farklılığı, onların eşitsizliğinin de temel kaynağıdır.
Cinsiyete dayalı iş bölümü, basitçe kadınlarla erkekleri farklılaştırmaz, aynı zamanda, onları eşitsiz de kılar.
Kadınların yaptıkları işlerle erkeklerinkiler arasındaki farklara baktığımızda, bu eşitsizliği görmemiz kolaylaşır.
Bunun sonucunu mülkiyet ve gelire ilişkin rakamlarda görmek çok kolaydır:
Dolayısıyla, “iş” olarak görülmeyen, yapıldığında değil, ancak yapılmadığında farkına varılan büyük bir iş yığını, “ev kadını” rolünün arkasında gizlidir.
Ayrımcılığın ve eşitsizliğin sonuçlarından biri de kadınlara yönelik şiddettir.
Kadınlara ve kız çocuklarına yönelik şiddet, en yaygın insan hakkı ihlalidir.
Bu fiziksel, cinsel, psikolojik ya da ekonomik şiddet olabilir.
Aile içi şiddet, bebeklerin cinsiyetinin önceden tahmin edilebilmesi ve kız bebeklerin daha doğmadan hamileliğe son verilmesinden namus cinayetlerine,
zorla çalıştırmaya ve tecavüze kadar, yaşamın her safhasında karşılaşılabilen bir insan hakkı ihlalidir.
Her eğitim düzeyinden, her toplumsal kesimden erkek, kadınlara karşı şiddet uygulayabilmektedir.
Bu davranış, kadını denetleme arzusundan ve kadınların ikincil cinsiyet olduklarına duyulan inançtan kaynaklanır.
Yani erkekler, kadınların dövülebilir olduğu “bilgisi” nedeniyle şiddet uygularlar.
Bu nedenle, kadın erkek eşitliğinin sağlanması, şiddetin ortadan kaldırılması, en azından azaltılması için son derece önemli bir hedeftir.
Programa aile kurumuna makro düzeyde üç temel sosyolojik yaklaşımı irdeleyerek başladık.
Makro düzeydeki yaklaşımlarla ilgili açıklamaların ardından toplumsal cinsiyet konusunu ele aldık.
Toplumsal cinsiyetin kadın olmanın ve erkek olmanın toplumsal inşasına işaret ettiğini belirttik.
Ataerkilliğin ise erkeklerin temel otorite figürü oldukları bir sosyal sistem olduğuna değindik.
Erkeklerin egemenliğinin sonuçlarının mülkiyet, siyaset, sosyal yaşam ve kültürde görülebileceğini açıkladık.
Cinsiyet eşitliğinin de kadınlarla erkeklerin eşit hak ve sorumluluklara sahip olmaları anlamına geldiğini söyledik.
Kadınlarla ilgili kalıp yargılar ve önyargılar, onların cinsiyetleriyle ilgili olmayan alanlardaki yeteneklerinin de
cinsiyetleriyle ilişkili olduğunu varsaymaya neden olduğunu belirttik.
Kadınlara yönelik şiddetin de ayrımcılığın sonuçlarından biri olduğunu belirterek programı tamamladık.
Konuyla ilgili daha ayrıntılı bilgi Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ders kitabının dördüncü ünitesinde yer almaktadır.
